LOGIKA KITAP

Bilim ministrligi









Logika
(okuw gollanmasy)



&












A
·gabat 2010 э.
GIRI
·

Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowy
· эolba
·зylygynda Gara
·syz, baky Bitarap Tьrkmenistan dцwletimiz durmu
·y
· дhli pudagynda syэasatda, ykdysadyэetde, medeniэetde, ylym-bilim ulgamynda, oba hojalygynda uly ьstьnliklere eэe bolэar. Milli ahlak duэgularymyzy
·
·u gьnki bitewiligine,
·ahsy erkinligimize, milli a
·yэeti
· цsmegine uly mьmkinзilikler dцredi.
·u mьmkinзilige esaslanyp, milli a
·yэetimizi цsdьrmek we ony цsen adamzat jemgyэetini
· a
·yэeti bilen utga
·ykly цsmegini gazanmak dцwrь
· talabydyr. Hormatly Prezidentimizi
· Bilim ulgamyny kдmille
·dirmek baradaky "Tьrkmenistanda bilim ulgamyny kдmille
·dirmek hakynda" Permany (15.02.2007э.) we "Bilim-terbiэeзilik edaralaryny
· i
·ini kдmille
·dirmek hakynda" зykaran Karary (4.03.2007э.)эa
·larymyza berilэдn bilim-terbiэдni
· dьnэдni
· цsen эurtlaryny
· derejesinde berilэдn bilimi
· mazmunyna laэyk guralmagyny hem talap edэдr.
Bilimi
· hilini we mazmunyny dцwrь
· talabyna laэyk kдmilli
·dirmek maksady bilen orta, эцrite orta we эokary okuw mekdeplerini
· okuw maksatnamalaryna tдze dersler girizildi. Эokary okuw mekdeplerini
· okuw maksatnamalaryna girizilen
·eэle dersleri
· biri hem Logikadyr. Logika okuw dersi эokary okuw mekdebini
· taээarlaэan hьnдr aэratynlygyna laэyklykda okadylэar.
Hormatly Prezidentimizi
·: ”–Eziz Diэarymyzy uly rowaзlyklara alyp gitmegi эa
·lara, onda-da ylymdan-bilimden эьki эetik, i
· ba
·arja
·, watansцэьji, ruhubelent эa
·lara ynanэarys.
·o
·a gцrд-de, эurdumyzy
· bilim we ylym ulgamyny dцwrebap kдmille
·dirmegi ilkinji nobatdaky wezipelerimizi
· biri hцkmьnde ц
·e зykardyk”3 –diэip bellemegi geljekki эa
· hьnдrmeni
· kдmil bolmagy barada edilэдn aladalary
· subutnamasydyr.
Okuw gollanmasy taээarlanylanda Hormatly Prezidentimizi
· tдze jemgyэetзilik a
·-dь
·ьnjesini (ideologiэany) kemala getirmek baradaky зyky
·yndan (19.01.2008.)1 tьrkmeni
· ruhy durmu
·yny tдzelemek baradaky taglymatyndan ugur alyp, gylyk-hдsiэeti
· we a
·y
· dцreэ
·i, adam a
·yny
· haэwanlary
· gylygyndan tapawudy,
·ahsyэeti
·-adamy
· цzbolu
·ly ruhy aэratynlygy, эerine эetirэдn i
·leri, adamy
· a
·yny
· kдmille
·megi цsmegi ьзin zerur psihiki prosesleri
· biri bolan pikirlenmдni цsdьrmegi
· дhmiэeti, pikirlenme ukybyny цsdьrmegi
· usullary цwrenildi.
Okuw gollanmasyny
· ц
·ьnde durэan esasy wezipeleri
· biri adamlary
· a
·yny
· tдze jemgyэetзilik
·ertlerine laэyk kдmille
·megine, dьnэдgaraэy
·yny
· цsmegine milli dдp-dessurlarymyzy
· tдsir edijilik gьэjini peэdalanyp,
·ahsyэeti
· pikirlenme ukybyny цsdьrmдge эardam etmekden ybaratdyr. Logikany
· esasy predmeti bolan pikirэцretmдni
·
·ertlerini, pikirleni
· endigini
· gurlu
·yny der
·emekden dogry pikirэцretme endigini we logiki pikirlenme usuly kдmille
·dirmekden ybaratdyr.
Logika dersinden okuw gollanmasy geljekki эa
· hьnдrmenleri
· pikirlenme endiklerini
· цsmegine эardam bermek maksady bilen dьzьlen birnдзe mysallary we эumu
·lary hem цzьnde jemleэдr.











Bap I Tдze Galkyny
· eээamy - tьrkmen halkyny
· tдze milli aэyny
· цsь
· eээamydyr.

Adam dьnэд inen gьnьnden durmu
· atly uly mekdebi
· bosagasyndan дtleэдr. Ol цzьni
· цsь
· эolunda ilki tebigaty
· talaplary bilen baglylykda цsэдr. So
·ra ol durmu
·y
· tejribesi esasynda цzьnde belli bir ba
·arnyklary, dь
·ьnjeleri, toplaэar. Onda a
· –dь
·ьnje dцrдp ba
·laэar.
Adam a
·yny
· цsь
· эollaryny, onu
· taryhyny, o
·a tдsir edэдn hadysalary цwrenmezden adam a
·yny
· цsь
·ini, adam a
·yny
· цsmeginde pikirlenmдni
· дhmiэetini we
·unu
· bilen bagly milli a
·yэeti
· цsь
·ini цwrenmek mьmkin dдldir.
·u esasda adam a
·yny
· цsь
· taryhy barada aэratyn durup geзmek zerurdyr.
Ilkidurmu
· adam toparlarynda эa
·an adamlar entek dil эьze зykmanka hem adamlary
· эa
·aэ
·y ьзin zerur bolan durmu
·dan toplan tejribelerini (aw awlamak, haэwanlary eldekile
·dirmek, цsьmlikleri цzle
·dirmek, balyk tutmak we
·.m.) hereketleri
· ьsti bilen bir-birlerine цwredipdirler. So
·ra
·ol hereketleri
· yzygiderli belli bir tertipde gaэtalanmagy netijesinde dдp-dessurlar эьze зykyp bir-birini
· a
·yny
· цsmegine tдsir edipdirler. Ylmy arheologiki gazyp–agtary
· i
·lerinde ьsti aзylan gowaklary
· diwarlarynda galdyrylan
·ekiller adamzat jemgyэetini
· ilkinji эazuw эadygдrliklerini
· biri bolup, ol цz dцwrьnde adamlara ol эa-da beэleki tдrleri цwrenmegi
· yzygiderliligini beэan deэдn
·ekiller bolupdyr. Ylymda surat
·ekilli hatlara piktografik* hatlar diэip atlandyrylэar.
Adamzat durmu
·ynda dili
· эьze зykmagy adam a
·yny
· цsmegine uly itergi bolan hadysadyr. Dil durmu
·y
· zerurlygy esasynda adam a
·yny
· цsьp эьze зykaran hadysasy bolup durэar. Hдzirki dцwьrde dil aragatna
·yk saklamagy
· i
· zerur seri
·delerini
· biridir. Dil adam a
·yny
· цsmegine цzьni
· uly tдsirini эetirэдn hadysadyr. Зьnki dili
· эьze зykmagy bilen adam a
·yny
· цsь
· prosesinde pikirlenme prosesini
· fiziologik esaslary bolan dil bilen pikirlenmдni
· bьtewiligi baradaky taglymat эьze зykdy.

·эyllyklary
· dowamynda adamzat jemgyэeti adamy
· i
· gowy sypatlaryny цzьnde jemleэдn
·ahsyэeti terbiэelemegi
· aladasynda эa
·apdyr. Mu
·a gadymy eserlerde getirilэдn oguzlary
· edep-terbiэe mekdepleri aэdy
· mysaldyr.
·ol dabe цwrьlen edep-terbiэe i
·leri a
·y
· цsmegine milleti
· milli a
· derejesini
· kдmille
·megine эardam beripdir.
·ol toplanan tejribeler, alnyp barlan ylmy i
·leri
· netijesinde adam a
·yna tдsir edэдn hadysalar ylmy esasda tassyklandy.*
Adam a
·yny
· цsmegine tдsir edэдn hadysalary
· biri ony gur
·ap alэan, onu
· gьndeki durmu
·ynda o
·a tдsir edэдn zatlary
· tдsiri bolup durэдr. Mu
·a ba
·gaзa da
·ky sreda tдsiri hem diэilэдr. Зьnki adam a
·yna onu
· gatna
·yk edэдn adamlary, onu
· эa
·aэan
·ertini
· tдsiri uludyr. Adam gur
·ap alэan da
·ky sosial sredadan ьz
·e bolsa, onda ol цzьni
· tebigy ba
·arnyklaryny цsdьrmдge bolan mьmkinзiligini peэdalanyp bilmeэдr. A
· ba
·arnyk taэdan gцэdьk bolэar. Mu
·a mysal edip зagalykda bir sebдp bilen haэwan sьrьlerini
· arasyna dь
·en ynsan зagalaryny
· jemgyэetde эa
·amaga bolan ykyplaryny
· эoklugy durmu
·da enзe gezek tassyklanyldy. Mu
·a lukmanlary
· dilinde “maugli sindromy”-diэlip atlandyrylэar.
Gur
·ap alэan sosial sredany
· sagdynlygy, dьnэдgaraэy
·yny
· kдmilligi, цsen medeniэetliligi adama has o
·aэly tдsir edэдr. Onu
· tersine, adamy gur
·ap alэan adamlary
· medeniэeti nдзe pes, dьnэдgaraэy
·lary dar bolsa, ol adam a
·yny
· цsmegine эaramaz tдsir edэдr. Mu
·a “dosty - dostundan tana”, “Ata kesbi ogla halal ”,”Enesini gцr-de- gyzyny al” nakyllar aэdy
·
·aэatdyr.
Edep-terbiэe - adam a
·yny
· цsmeginde esasy hadysadyr. Onu
· wajyp we derwaэyslygyny bizi
· ata babalarymyzy
· зaga terbiэesine beren aэratyn ьnsi hem tassyklaэar.
Tьrkmen halkyny
· gцrnьkli alym-pedagogy Dцwletmдmmet Azady adamy
· цsьp kemala gelmeginde terbiэдni
· uly дhmiэetini
· bardygyny bellap, цzьni
· “Wagzy - azat” kitabynda эa
· nesle terbiэe bermekde 40 sany dьzgьnini ylmy esasda i
·lдp dьzэдr. **
Hormatly Prezidentimizi
· эolba
·зylygynda Tдze Galkyny
·lar we beэik цzgertmeler zamanamyzda эa
· nesillerimize dцwrebap, milli bilim-terbiэe bermekde uly i
·ler amala a
·yrylэar. Dьnэд ьlь
·lerine laэyk gelэдn, цsen tehniki enjamlar bilen ьpjьn edilen orta we эokary okuw mekdepleri
· gurulmagy, okuw-usulyэet i
·lerini
· kдmille
·dirilmegi munu
· aэdy
·
·aэadydyr.
Adam a
·yny
· цsmegine tдsir edэдn эene bir hadysa ol hem nesile geзijilik эa-da ba
·gaзa tohum yzarlama hadysasydyr. Nesilden–nesile geзэдn nдrseler genleri
· ьsti bilen geзэдr. Adamyny
· ozьnden ц
·ki neberelerinden genotipi
·* tдsiri esasynda alan ba
·arnyklary onu
· durmu
·da эa
·aэan sosial sredasyndan fenotipi
·**tдsiri esasynda alan tejribeleri bilen utga
·yklylykda цsэдr.
Tutu
· organizmi
·, onu
· aэry-aэry sistemalaryny
· fiziologik gurlu
·y, indiwidual aэratynlyklary (derini
·, saзy
·, gцzь
· re
·ki, эьz ke
·bi
· aэratynlygy we
·.m. ) genler arkaly kesgitlenilэдr. Adam organizmini
· цsь
·inde hususanda a
·y
· цsь
·inde nesle geзijilik bilen baglany
·ykly kдbir fiziologik, psihologik эetmezзiliklere-de du
· gelinэдr. Bu эagdaэ esasan nesilden-nesile geзэдn keseller bilen bagly bolup, зaga dьnэa inэдnзд we dьnэд inenden so
·ky birentek эaramaz
·ertleri
· tдsiri bilen dцreэдr. Nesilden-nesile geзijilik hadysasyny
· gowy taraplary hem bolэar. Ol эatke
·ligi
·, saza bolan ykyby
·, takyk ylymlara bolan ykyby
· hem nesilden-nesile geзmekligi bilen baglydyr.
·onu
· ьзin hem il arasynda “sazandalary
· ma
·galasy”, “matematikleri
· ma
·galasy” эaly dь
·ьnjeleri
· bolmagy muny
· aэdy
· mysalydyr.
·o
·a gцrдde зagany
· kadaly, sagdyn цsmegini
· esasy
·ertlerini
· biri, зaga dьnэд inmдnkд ol hakda зynlakaэ aladany
· edilmegidir. Milli a
·y цsdьrmek we melleti
· genofonduny gorap saklamak baradaky эurt mцзberinde alynyp barylэan i
·leri
· bir gцrnь
·i hem эa
·larada sagdyn pikirlenme endigini kemala getirmek bolup durэдr.
Bu barada Hormatly Prezidentimizi
· “Tьrkmenistan sagdynlygy
· we ruhubelentligi
· эurdy” atly kitabynda
·eэle ajaэyp jьmleler bar: “Sagdyn durmu
· эцrelgesini berjaэ edэдn adamlary ma
·gala gatna
·ygyndan, adamlara bolan garaэ
·yndan, эa
·aэ
·a, dьnэд bolan hцwesinden tanap bolэar.
·eэle adamlar elmydama ruhubelent bolэarlar, olary
· zдhmete, dцretmдge, gurmaga bolan hцwesi hemi
·e эokarydyr. Saglygy goramakda, arassaзylygy berjaэ etmekde, ma
·galadaky tertip-dьzgьni
· we gцreldдni
· дhmiэetini hiз wagt inkдr edip bolmaz”.1
Tьrkmen halky ata-baba цz gelinlerine nesil цndьriji ynsan hцkmьnde aэawly garapdyrlar, olara agyr i
· etdirmдndirler we toэly gelini
· kadaly dynз almagyny we imitlenmegini ьpjin edipdirler.Gara
·syz, Bitarap Tьrkmenistan dцwletimizde hem зagany
· we enдni
· saglygyny gorap saklamak ьзin дhli tagallalar edilэдr. Dьnэд ьlь
·lerine gabat gelэдn saglyk merkezlerini
· gurlup ulanylmaga berilmegi di
·e bir gцzel paэtagtymyz A
·gabatda dдl, eэsem welaэat, etrap merkezlerinde hem amala a
·yrylэar. Dynз aly
· seэilgдhleri
· gurulmagy, эokary hilli зaga iэmitini цndьrэдn kombinatlary
· ulany
·yga girizilmegi munu
· aэdy
·
·aэadydyr.
“Gara
·syzlyk эyllarynda эurdumyzda i
· gowy zatlary biz зagalara bagy
· etdik. Men зagalary
· bagtyny
· hatyrasyna, Watanymyzy
· beэik geljegini
· hatyrasyna edilэдn aladany dцwleti
· iзerki syэasatyny
· esasy hasaplaэaryn. Sebдbi зagalaryna aэratyn sцэgi, aэratyn alada bilen garamak, olara цzьni
· i
· gowy zatlaryny bagy
· etmek tьrkmenleri
· gadymdan gelэдn dдplerini
· biridir. Ata-babalarymyzy
· bu ajaэyp эцrelgeleri Gara
·syz Tьrkmenistany
· syэasatynda hдzir цz ornuny has gi
· tapэar. Bu gьn bizi
· Diэarymyz bagtly зagalygy
· эurduna цwrьlэдr, эa
·lary
· дhli arzuwlaryny
·-isleglerini
· hasyl bolэan Diэary hцkmьnde цzьni gi
·den tanadэar.”2
Tьrkmen halkyny
· цzьni
· asyrlar boэy эa
·an durmu
·ynda toplan baэ tejribeleri esasynda dцreden hдsiэetleri, pдhim-paэhaslary bar, olar tьrkmeni
· ruhy dьnэдsini
· зe
·mesidir. Ata-babalarymyz tьrkmen ruhuna tдsir edэдn parasatly pikirleri gursaklarynda tumar deэin saklap, nesilden-nesle geзiripdirler. Her kim цz bilэдnini ogullaryna, agtyklaryna gьrrь
· beripdir.
·eэdip, ata-baba pдhim-parasatlary bizi
· gьnlerimize gelip эetipdir.
Adam a
·yny
· цsь
·i dьrli эa
· dцwьrlerinde psihiki prosesleri
· эagdaэlary, hдsiэetleri,
·ahsyэeti
· gurlu
·yny
· kemala gel
·ini
· kanunalaэyklaryndan dьzьlэдr.

·onu
· ьзin hem adam a
·yny
· цsь
·ini цwrenэдn ylym bolan psihologiэany
· esasy эцrelgelerini
· biri bolan determinizm (sebдplilik) prinsipidir. “Bu prinsip birinjiden, tutu
· psihikany
· we aэry-aэry psihiki hadysalary
·, obэektiw hakykat tarapyndan sebдpli dцredilendigini,
·ol hakykaty
·
·цhlelendirilmesi hцkmьnde dь
·ьnilэдndigini a
·ladэar. Ikinjiden, bu prinsip дhli psihiki hadysalary adamy
· kelle beэnisini
· i
·i bilen dцredilen hadysalardygyny nygtaэar. Ьзьnjiden, bu эцrelge psihiki hadysalar цwrenilende
·ol hadysalary dцredэдn sebдpleri
· hцkman эьze зykarylmagyny gцz ц
·ьnde tutэar”1.
Hдzirki zaman psihologiэasynda a
· we i
· bьtewilikde цwrenilэдr. A
·y
· we i
·i
· bьtewiligi psihologiэa ylmyny
· prinsiplerini
· biridir. Bu prinsipi
· mazmuny i
·e adam a
·yny
· dцremegini
·
·erti adamy
· onu
· kemala gelmegini
· faktory we ulany
· obэekti hцkmьnde dь
·ьnmдge mьmkinзilik berэдr. Ikinjiden, a
·y
· i
· hцkmьnde dь
·ьnilmegi onu
· i
·e
·
·irlik hдsiэetine
·aэatlyk edэдr. Bu hakykaty
·цhlelendirmegi
· di
·e bir da
·ky dьnэдni
·цhlelendirmek dдlde, eэsem, ony цzgertmek mьmkinзiliginide цzьnde jemlenэдndigini gцrkezэдr. A
·y
· we i
·i
· bьtewilik эцrelgesi, a
·y
· adamyny
· цzьni alyp bar
·yny, onu
· i
·ini kanagatlandyrэandygyny tassyklaэar.
Ьзьnji prinsip a
·y
·, psihikany
· i
·de taplany
·y. Psihologlory
· bellemeklerinд gцrд, a
· hemi
·e i
·de (oэun, okuw, zдhmet, dцredijilik, durmu
·y
· tejribesi we
·.m.) эьze зykэar, kemala gelэдr we цsэдr. “2
Tьrkmen halky Gara
·syzlyk эyllary iзinde
·an-
·цhratly эol geзip, Tдze Galkyny
· we beэik цzgetmeler zamanasynda цz ruhuny, a
·yny kдmille
·dirэдr.
·цhrata hem
·ana beslenen эyllar iзinde tьrkmen halkyny
· ykbalyny dьэpgцter ьэtgeden dцwlet дhmiэetli wakalary
·, gцr nдзesi taryha baky эazyldy. Tьrkmenistan dцwleti toэlary
· hem
·atlyk-
·agala
·y
· mekanyna цwrьlip, tьrkmen halkyny
· ruhuny belende galdyrэar.
Hormatly Prezidentimizi
· 2008-nji эyly
· Эanwar aэyny
· 19-yna medeniэet ulgamyny
·, metbugaty
·, telewideniэдni
· we radiony
· эolba
·зylary bilen geзiren maslahatynda eden зyky
·ynda: “Biz hдzir dцwletimizi
· berkarar bolmak dцwrьni, tapgyryny ьstьnlikli geзdik. Hдzir bolsa ony цsь
·i
· эokary derejelerine gцretmek ьзin Beэik Galkyny
· eээamyny yglan etdik. Bu tдze eээam bizden durmu
·y
· дhli ugurlarynda зu
· we gi
· цzgertmeleri amala a
·yrmagy talap edэдr. Bu i
·leri amala a
·yrmak ьзin bolsa, bize dцwrь
· ruhuna laэyk gelэдn, tдze эцrelgelere esaslanэan dцwlet ideologiэasy gerek... Bizi
· Galkyny
· eээamymyz hem tьrkmenleri
· дhli ulgamda zehinli, ь
·ьkli neslini kemala gelmegini ьpjьn eder”11-diэip, bellemegi Tдze Galkyny
· eээamyny
· tьrkmen halkyny
· tдze milli aэyny
· цsь
· eээamydygyny
· subutnamasydyr.
Tдze Galkyny
· eээamy gadymy tьrkmen milleti ьзin tдze bir eээam aзdy. Bu eээam ruhubelentligi
·,
·ahsyэet kдmilligini
·, syэasy ykdysady taэdan tдzelenmegi
·, gadymy эцrelgeleri
·, зe
·me suwy эaly pдkize gцzba
·laryna dolanmagy
·, e
·datlarymyzdan miras galan dдp-dessurlary dikeltmegi
·, tдze milli a
·yэeti, sagdyn pikirэцretmдni kemala getirmegi
· eээamydyr.
Beэik Galkyny
· eээamy sцzь
· doly manysynda, bizi
· ruhymyzy tдmizledi. Bu tдzeleni
· ilki bilen ruhu
·, iзki dьnэдni
·, aэdyly
·y эaly ynsan kalbyny
· tдzelenmegidir. Sebдbi dьnэдni dolandyrmak ьзin adamzat kowmyna berilen pahim-paэhas di
·e amatly
·ertlerde, adamyny
· эa
·aэ
·yna dцwlet derejesinde garalэan эurtda цzьni
· mьwelerini eзilэдndir.








Bap II Logikany
· predmeti we maksady.

Logika i
· gadymy ylymlary
· biridir. Onu
· baэ taryhy geзmi
·i asyrlary
· jьmmь
·ine uzap gidэдr. Geзen asyry
· ba
·larynda bolsa logika ylmynda uly цzgeri
·ler bolup, ol tдzeden ц
·kьlerden dьэbьnden tapawutlanэan usulda цsьp ba
·lady. Hazirki dцwrь
· logikasy- uly depginde цsэдn ylym bolup, takyklygy we kesgitliliginde matematiki teoriэalar bilen de
· derejede durэдr.
Logika ylmy bir tarapdan, a
·sat beэleki bir tarapdan bolsa, kyn эaly bolup gцrьnэдr. A
·satlygy onu
· kanunlaryny
· bizi
· pikirlenmдmizi
· esasynda эatanlygydyr. Sebдbi adamy
·
·u ylym hakda hiз bir dь
·ьnjesi bolmadyk эerinden hem dogry pikirlenip, dogry netije зykarmasy munu
· aэdy
· subutnamasydyr. Hakykata, dogry hereketlerimizi
· netijesinde эag
·ylyga эetirэдn her bir pikirэцretmдmizde bolsa biz onu
· kanunlaryna daэanэarys. Ba
·gaзa bolup hem bilmeэдr.
·u nukdaэnazardan logika hemmelere tany
· эaly bolup gцrьnэдr.
Эцne mь
·эyllyklary
· dowamynda dцrдn logiki taэdan kдmil pikirэцretme endigi bilen
·eэle pikirэцretmдni
· ylmy nazaryэeti bir zady a
·latmaэar. Logiki nazaryэet цzbolu
·lydyr. Sebдbi onu
· esasy mazmuny эцrite
·u maksat bilen dцredilen emeli dilde beэan edilэдr.
·u эerde hem onu
·, gцrдэmдge dь
·nikli эaly bolup gцrьnэдn pikiri
· gurlu
· aэratynlygyny, зu
·lugyny цwrenmek ьзin simwollary
· peэdalanylmagy kyn эaly bolup gцrьnэдr.
Edil dilde beэan etmegi
·, эagny geple
·megi
· dili
· grammatikasyndan has ц
· dцreэ
·i эaly, dogry pikirэцretmek sungaty hem logika ylmyndan has ц
· dцrдpdir. Adamlary
· kцp bцlegi hдzir hem эцrite ylma salgylanmazdan dogry pikir эцredip, dogry netije зykaryp эa
·aэarlar. Mu
·a durmu
·y
· sapaklary hem diэilэдr. Kдbirleri bolsa цz pikirlenme ykyplaryna edil beэleki synalarymyzy
· i
·leэ
·i эaly (meselem: burnumyz bilen dem almak, gulagymyz bilen e
·itmek we
·.m.) garap, onu
· netejelerini seljermдge kдn bir ьns hem bermeэдrler. Bu эal
·y
· dь
·ьnjedir. Adamy
·
·ahsyэet hцkmьnde tanalmagyna эardam berэдn pikilenme endiklerimizi
· dogry we sagdyn bolmagy adamy
· цz-цzьni kдmille
·dirmegini
· bir ugrudyr.
·u babatda B.Paskal: “Bizi
· hemme ьstьndiklerimiz pikirde jemlenen. Bizi ar
·a galdyrэan zat, doldurup bolmaэan gi
·i
·lik, эa-da wagt bolman, eэsem bizi
· pikirlerimizdir. Geli
·, gowy pikirlenmдni цwreneli
·”, T.Edison: “Siwilizasiэany
· esasy wezipesi-adama pikirlenmдni цwretmekdir” 1-diэip belleэдr.
Ylyma, bilime aэratyn sarpa goээan Mдhriban Prezidentimiz ynsan kдmilligi barada
·eэle belleэдr: “-Dьnэдde her bir ynsan ьзin bilimleri цzle
·dirmekden, цwrenmekden beэik zat эokdur. Зьnki ylymda, bilimde adamzady
· uzak geзmi
·i,
·u gьni hem-de nurana geljegi jemlenэдr” 2
Logika ylmyny
· ady grek sцzi bolan “logos”-,-diэen manyny a
·ladyp, durmu
· hakykatyny
·цhlelendirэдn pikirlenme prosesini
· tabyn bolэan dьzgьnlerini we obэektiw dьnэдni
· kelle beэnide subэektiw
·цhlelenmeginde pikirlenmдni
· formalaryny we kanunlaryny цwrenэдr.
sцzi adalga hцkmьnde birnдзe manyda ulanylэar. Kдbir halatlarda wakalary
· logikasy, hдsiэetleri
· logikasy we
·.m.
·eэle halatlarda wakalary
· we hereketleri
· belli bir yzygiderliligi, arabaglany
·ygy umumy bir bьtewiligi
· зyzygy gцz ц
·ьnde tutulэдr.
sцzi pikirlenme prosesine degi
·lilikde hem ulanylэar. Bu manyda pikiri
· logika laэyklygy эa-da laэyk dдldigi gцrkezilэдr.
Meselem:
-Mдmmet, sen mekdebi tamamlap nirд okuwa girjek?
- Ilki bilen-д, harby gullugy tamamlamakзy. Sц
·ra oba gelip kakama kцmek etjek. эere hyzmat etjek. Gцr-д, эere nдзe yhlas etse
· yranmaz dцwlet, egsizmez bereket tapэa
·. So
·am gцrьberэдs-dд. Eger mьmkinзilik bolsa, oba hojalyk uniwersitetini
· ekeranзylyk bцlьmine okuwa synany
·makзy цz-д.
-Diэmek, sen эene-de oba dolanyp geljekdд-diэip, Jahan o
·a эene-de sorag berdi.
-Eэsem nдme? Heэ-de bu mдhriban toprygy terk edip bolarmy?-diэip, Mдmmet зyny bilen jogap berdi. *
Getirilen mysalda Jahany
· soragyna Mдmmedi
· jogaby цzьni
· takyklygy, yzygiderligi we logika taэdan dogry beэan edilendigi bilen tapawutlanэar.
·u manyda logika sцzi obэektiw dьnэдni
· kanunalaэyklygyny bellemek ьзin hem ulanylэar. (Meselem: Maral,
·eker we Merjen kitaphana gatnaэarlar-diэen sцzlemi
· eger takyk kimi
· gatnaэandygyny
· zerurlygy эok эerinde-Gyzlar kitaphana gatnaэarlar-sцzlem bilen зaly
·ylmagyny
· pikire ters gelmeэдndigini bellemek ьзin “logiki taэdan dogy” diэip bellenilэдr.)
Kдhalatlarda bolsa logika laэyk gelmдэдn pikirэцretmelere hem du
·mak bolэar.
Meselem:
-Sen ajykdy
·my,naharlanjakmy?-diэlen soraga
-Ajy
·-ajy bolsam-da gaty dok-diэilip berlen jogap logika laэyk gelmeэдr.
sцzьni
· эene bir manysy pikirlenmдni
· gurlu
·yny, logikany
· kanunlaryny цwrenэдn эцrite ylmy
· adydyr.
Logika ylmyny
· predmeti-pikirlenmedir. Ol akylэetirme prosesini
· dialektiki kanunlaryna esaslanэar. Pikirlenme di
·e bir logika ylmy tarapyndan цwrenilmдn, eэsem: psihologiэa, pedagogika, kibernetika we beэleki ylymlar tarapyndan hem цwrenilэдr. Эцne her bir ylym pikirlenmдni цz ylmyny
· aspekti esasynda цwrenэдr.
Logika ylmy bolsa pikirlenmдni obэektiw dьnэд akylэetirmegi
· seri
·desi hцkmьnde abstrakt pikirlenmдni,onu
· formalaryny we kanunlaryny цwrenэдr.
Logikany
· maksady-dogry pikirэцretmдni kemala getirmegi
·
·ertlerini, pikirleni
· endigini
· gurlu
·yny der
·emekden we dogry pikirэцretme endigini we logiki apparaty kemala getirmekden ybaratdyr.

Pikirlenme-logikany
· predmeti hцkmьnde
Durmu
· hakykatyna akyl эetirmekde materialistik dialektika ylmy usulyэet bolup durэдr. Зьnki, akylэetirme adam a
·ynda durmu
· hakykatyny jemgyэetзilik-taryh esasda
·цhlelendirmegi
· dialektiki prosesidir. Akylэetirme nazaryэeti
·цhlelenmдni
· эцrelgelerine esaslanэar.
·цnu
· ьзin hem akylэetirme prosesi hakykata laэyk bilim, almaklyga, tejribe toplamaklyga gцnьkdirilendir. (Meselem: эa
·y emedeklдp ba
·lan зagajygy
· gyzgyn здэnege eli degip, зalaja awunanda, onu
· a
·ynda здэnek bilen bagly ilkinji
·цhlelenmдni
· emele gelmegi, indikide
·ol зagajygy
· здэnekden goranmagy durmu
·a akyl эetirmдni
·-a
·эetirmдni
· ilkinji dдnejikleridir.) Hakykat nдme? Hakykat bolsa tebigaty
·, jemgyэeti
· we pikirlenmдni
· hadysalaryny
· we proseslerini
· akylэetirmд baglylykda adam a
·ynda
·цhlelenmegidir. Hakyky bilim durmu
· hakykatyna esaslanэan bilimdir. Ylmy
· kanunlary hakykaty beэan etmekdedir. Hemme ylymlar tebigaty
· ol эa-da beэleki hadysalaryna gцz эetirmekde adamzady
· amal etmek zerurlygyndan gelip зykypdyr we peэdalanylypdyr.(Meselem:adamlary
· gi
·i
·likde aralyklary, wagty bilmek ьзin astronomiэa, keselleri bejermek ьзin medisina we
·.m.ylymlary
· dцremegi munu
· aэdy
· mysalydyr).
Hakykaty, dogryny - hakyky dдl, nдdogry howaэylykdan nдdip tapawutlandyrmaly? Hakykaty
· зelgisi-tejribedir. Tejribe- barlyklary duэmaga, kдmille
·dirmдge gцnьkdirilen gьэз bolup,ol adamzat jemgyэetini
· we a
·yny
· цsь
·ini kдmillige цzgertmдge iteriji i
·dir. Tejribe –akylэetirmдni
· esasy we hakykaty
· зelgisi , akylэetirmдni oэaryjy we iteriji gьэзdir.

(Зyzgy 1)

Tejribe akylэetirmдni
· akylэetirmдni
esasy oэaryjy we iteriji gьэз


·эyllyklary
· dцwamynda adamzat tejribдni
· esasynda zдhmet guralyny kдmille
·diri
·i эaly, akylэetirme i
·i hem durmu
· tejribesine daэanyp, kдmil a
·yэeti dцredipdir.
Akylэetirmдni
· duэmalygy we abstrakt pikirlenme.
Eger akylэetirme tejribд esaslanэan bolsa, onda akylэetirme prosesi bizi
· ol эa-da ba
·ga bir zady duэmagymyzy
· esasynda amala a
·эar. Her bir akylэetirme janly tebigaty duэmagymyzdan ba
·lanэar. Da
·ky tebigaty
· barlyklaryny
· bizi
· duэu
· synalarymyza tдsir etmegi, bizi
· kelle beэnimizde duэmany, kabul etmдni we gцz ц
·ьne getirmдni dцredэдr. Bu bolsa akylэetirmдni
· duэma gцrnь
·leridir.
A
·ymyzda эatda galan predmetler, hadysalar, hereketler we s.m. barada
·ol tдsirlerden has so
· hem olar barada oэlanmagymyz abstrakt pikirlenmдni
· netijesidir. Akylэetirme iki gцrnь
·de: duэmalary
· we abstrakt pikirlenmдni
· ьsti bilen amala a
·yrylэar.

Duэma- duэu
· organlaryny
· ьsti bilen predmeti
· aэratyn bir hдsiэetini
· kelle beэnide
·цhlelenmegidir. (Meselem: sogany
· ysy, sazy
· цwazy, gьlь
· re
·ki, nahary
· tagamy we
·.m.) Duэmalary
· bizi
· a
·ymyza bolan tдsirine зyzgyda has gowy dь
·ьnmek bolэar.

(Зyzgy 2)


(
(
Agajy
· Gьlь
· ysy
boэy



Duэmalary
· kelle beэnide
·цhlelenmegi bilen ol эa-da ba
·ga bir predmeti a
·ymyza salyp bilmeэдris. Biz di
·e predmeti
· haэsy hem bolsa bir hдsiэetini kesgitleэдris. Duэma a
·эetirmede i
· эцnekeэ hadysadyr. Seэle-de bolsa duэmany
· adam a
·yny
· цsmegine uly go
·andy bardyr. Ol duэan zatlarymyzy kelle beэnide kabul etmдge esas bolup durэдr. Adamyny
· tebigat bilen baglany
·ygy ilki bilen duэmadan ba
·lanэar. Muny dil birlikleri bilen de
·e
·direnimizde duэmalary edil harplar эa-da ses birlikleri bilen de
·emek bolar. Edil harplary
· we sesleri
· aэry-aэrylykda many a
·ladyp bilmeэi
·leri эaly, duэmalar hem aэratynlykda bir predmeti a
·ladyr bilmeэдrler.

Kabul etme-duэu
· organlarymyzy
· ьsti bilen predmeti
· hдsiэetler toplumyny
· kelle beэnide kabul edilip, bьtewi bir predmeti
· kelle beэnide
·цhlelenmegidir.
(Meselem: adam almany
· re
·kini, tagamyny, ysyny we beэleki hдsiэetlerini duэu
· organlaryny
· ьsti bilen anyklaэar.
·u esasda hem alma baradaky doly maglumaty
· kelle beэnide
·цhlelenmegine kabul etme diэip atlandyrylэar).

(Зyzgy 3)
13 EMBED MSGraph.Chart.8 \s 1415
Gцz ц
·ьne getirme- ozal kabul edilip kelle beэnide
·цhlelenme tapan predmet barada duэgy obrazlary
· emele gelmegine aэdylэar. Tebigaty
· kanunlaryna, hadysalary
· sebдplerine we predmetleri
· mazmunyna has зu
· formada akyl эetirmek pikirlenmдni
· formasy bolan abstrakt pikirlenme esasynda gazanylэar. Abstrakt pikirlenmдni
· formalary: dь
·ьnje, pikirэцretme we pikirjemlemedir. *

·ьnje- abstrakt pikirlenmдni
· gцrnь
·i bolup, ol haэsy hem bolsa bir predmeti, эa-da onu
· hдsiэetini
·цhlelendirэдr. Dь
·ьnje dilden beэan edilende ol sцz, sцz dьzьmi bilen beэan edilэдr. (Meselem: kitap, demir эol, mдhirli baky
· we
·.m.)
Pikirэцretme-abstrakt pikirlenmдni
· gцrnь
·i bolup, ol haэsy hem bolsa bir predmet baradaky pikiri tassyklaэan эa-da tassyklamaэan hдsiэetde berilэдr.

(Meselem: Aman talyp. Meret okuwзy dдl.). Pikirэцretme habar beriji sцzlem gцrnь
·inde kabul edilэдr. Ol iki эцnekeэ pikirэцretme (Meselem: Gьn зykdy. (Pэ) Howa maэlady. (Pэ) we
·.m.) we зyl
·yrymly (Gьn зykdy we howa maэlady(ЗPэ).) pikirэцretme gцrnь
·de bolэar. **


Pikirjemleme- abstrakt pikirlenmдni
· gцrnь
·i bolup, birden kцp bolan pikirэцretmeleri
· esasynda belli bir pikiri
· jemlenmesidir.

Meselem: Bдgьl gьl. – (1-nji Pэ.) 1-nji tutarlyk
Gьlleri
· ho
·boэ ysy bar. –(2-nji Pэ.) 2-nji tutarlyk
________________________________ ___________
Bдgьli
· ho
·boэ ysy bar. (Pj) jemi

Зyzgyny
· эokarsyndaky 1-nji we 2-nji pikirэцretmeler pikirjemleme ьзin tutarlyklar bolup hyzmat edэдr.
·onu
· ьзin hem pikirjemleme цwrenilende pikirэцretmelere tutarlyklar diэilэдr. Зyzygy
· a
·agyndaky pikirjemlemд bolsa jemi diэilэдr.




Abstrakt pikirlenmдni
· aэratynlygy

Abstrakt pikirlenme - pikirlenmдni
· durmu
· hakylatyny
·цhlenendirmekde da
·la
·dyrylan we umumyla
·dyrylan formasy bolup durэar. Abstrakt pikirlenme durmu
· hakykatyna umumyla
·dyrylan hдsiэetde dь
·ьnmegi
· formasy bilen




berilэдr. Getirilen kesgitlemede da
·la
·dyrylan we umumyla
·dyrylan sцzlere nдhili dь
·ьnmeli? Mysal ьзin pikirlenmдni
· duэmalary
· ьsti bilen amala a
·yrylэan gцrnь
·leri (duэma, kabul etme, gцzц
·ьne getirme)gцnьden-gцni predmet bilen tдsirle
·megi
· netijesinde geзэдr.
Abstrakt pikirlenme bolsa predmeti
· adamy
· dьэu
· organlaryna tдsiri
· эok (эagny predmetden da
·la
·dyrylan) эagdaэda we haэsy hem bolsa bir zada degi
·li edilmedik (эagny umumy formada) alynan pikirэцretmedir. Meselem:
,<эigit>,< gьl>,- diэen dь
·ьnjeleri
· a
·yrsynda durmu
·da bar bolan predmet esaslaryny gцrmek bolэar. Gьrrь
·i
· kдri, эa
· dцwri we jynsy bilen bagly ynsan, we цsьmligi
· bir gцrnь
·i barada gidэдnligi bellidir.
·u dь
·ьnjeleri sypatlandyrsak ,,,-эaly dь
·ьnjeleri alarys. Indi dь
·ьnjeleri
· sypatyny olary
· degi
·li bolan predmetlerinden aэra alalay
· ,,,. So
·ra olara umumylyk go
·ulmalaryny go
·aly
· +lik,+lik,+lik,+lyk.
·eэlelik bilen biz abstrakt dь
·ьnjeleri emele getirdik.
Abstrakt pikirlenmдni
· aэratynlygy bizi
· a
·ymyzda saklanan bilimleri taze bilimleri цwrenmekde hem peэdalanyp bolэanlygy bilen tapawutlanэar. Ylymy
· ц
·e gitmeginde we tдze-tдze tehnologiэalary
· dцremeginde abstrakt pikirlenmдni
· дhmiэeti uludyr.
Abstrakt pikirlenme i
·je
· hдsiэetdдki prosesdir. Muny
· i
·je
·ligi adamzat jemgyэetini
· durmu
·a dцredijilikli garamagynda, durmu
·y
· dьrli pudagynda цsen tehnologiэalary
· orna
·dyrylmagynda duэulэдr. Abstrakt pikirlenmдni
· i
·je
·ligi adamlary
· dцredijilik i
·lerinde (edebiэatda, sungatda) duэulэar.
Abstrakt pikirlenme obэektiw dьnэдni
· a
·ymyzdaky
·цhlelenmesi bolup, ol цz beэanyny dilde tapэar.
·onu
· ьзin abstrakt pikirlenmдni
· esasy bir aэratynlygyny
· biri hem onu
· dil bilen aэrylmaz baglany
·yklylygydyr.


Logiki forma we logiki kanun barada dь
·ьnje

Formal logika- dogry pikirlenmдni
· formalary we kanunlary baradaky ylymdyr.
Formal logika we logikany
· kanunlary diэip nдmд dь
·ьnilэдr?
Her bir takyk pikiri
· formal logikasy diэip-pikiri
· gurlu
·yna we pikiri dьzэдn bцlekleri
· arabaglany
·ygyna aэdylэar. Pikiri
· gurlu
·yny- эagny formal logikasyny simwollary
· ьsti bilen bellenilэдr. A
·akda ady gцrkezilen pikirэцretmeleri
· pikir dьzьmine, эagny logiki formasyna garap geзeli
·:
“Hemme зagalar bilesigeliji bolэarlar.”, “Hemme зцl haэwanlary suwsyzlyga зydamly bolэarlar”. Gцrkezilen pikirэцretmeler many - mazmuny taэdan de
· bolmasalar-da olary
· gurlu
· formasy birdir.
Meselem: “Hemme S bardyr P”.

·u эerde:
S- subэekt (predmet barada dь
·ьnje)
P- predikat (predmeti
· hдsiэeti barada dь
·ьnje)
A
·akda getirilen mysallardaky pikirэцretmeler hem
·ol bir forma esasynda dьzьlen. Meselem: “Eger talyplar logikany цwrenэдn bolsalar, onda olar takyk pikirlenmдni цsdьrэдrler”, “Eger gary gyzdyrsa
·, onda ol ereэдr”. Getirilen pikirэцretmeleri
· hem birme
·ze
· formasy bardyr.
Meselem: “Eger S bardyr P, onda S bardyr P1”.

Logiki kanunlar- dogry pikirэцretmдni
· esasy
·erti bolup durэдr.
Logikany
· kanunlaryny
· berjaэ edilmegi- pikirэцretme prosesinde hakykata эetmegi
· esasy
·ertlerini
· biri bolup durэar. Formal-logiki kanunlary
· esasylary hцkmьnde a
·akdakylary gцrkezmek bolar: 1) to
·destwa kanuny; 2) gapmagar
·ylygy
· эokluk kanuny; 3) ьзinji inkдr etme kanuny; 4) эeterlik esaslylyk kanuny. Bu kanunlara has takyk gцrnь
·de a
·akda bellдp geзeris. Bu kanunlar pikiri
· kesgitliligini, gapma-gar
·y dдldigini, subutnama esaslanэandygyny beэan edэдr.*
Logiki kanunlar adam tarapyndan dцredilen hem bolsa, olary
· hereketi adamy
· erkine, islegine bagly dдldir. Olar barlyk material dьnэдni
· baglany
·ygyny we gatna
·ygyny
·цhlelendirэдrler.


5. Pikirlenmдni
· hakykylygy we pikirэцretmдni
· formal dogrulygy

эa-da <эalanlyk > baradaky dь
·ьnje haэsy hem bolsa bir takyk pikirэцretmдni
· mazmunynyna baglylykda seredilэдr. Eger pikirэцretme durmu
· hakykatyna laэyk gelэдn gцrnь
·de
·цhlelendirilen bolsa, o
·a hakyky, eger tersine pikirэцretme durmu
· hakykatyna laэyk gelmeэдn gцrnь
·de bolsa, o
·a эalan pikirэцretme diэilэдr. Meselem: “Hemme mцjekler- эyrtyjylar”- dogry pikirэцretme, “Hemme kцmelekler- awuly”- эalan pikirэцretme.
Pikirэцretmдni
· formal dogrulygy baradaky dь
·ьnje- di
·e logiki hereketlere we pikirlenmдni
· operasiэalaryna degi
·li bolэar. Eger pikirэцretmede dogry tutarlyklar peэdalanэan bolsa- onda pikirjemlemдni
· netijesi hem hakyky bolar. Eger pikirэцretmede tutarlyklary
· hatarynda эalan pikirэцretmeli tutarlyk bolsa- onda pikirjemlemдni
· netijesinde biz hakyky эa-da эalan pikirjemleme alarys.
Meselem:

·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·u pikirjemlemдni
· эalan bolmagyny
· sebдbi, birinji tutarlyk pikirэцretmдni
· цzini
· эalan pikirэцretmedigidir.
Pikirjemlemдni
· dogry bolmagy ьзin onu
· tutarlyk pikirэцretmelerini
· ikisini
· hem dogry (logikany
· dьzgьnlerinde laэyk gelэдn) bolmagy zerurdyr. Eger logikany
· dьzgьnleri berjaэ edilmese, onda tutarlyk pikirэцretmeleri
· ikisi dogry bolanda- pikirjemleme эa dogry эa-da эalan bolup biler:
Meselem:
Hemme gapla
·lar- ala bolэar.
Bu haэwan- ala berder.
_______________________________
Bu haэwan-gapla
·.


6. Logika we dil

Pikirlenme- adam beэnisini
· funksiэasydyr. Adam a
·yny
· цsmegine we adamyny
· taryhy
· dowamynda beэleki janly organizimlerden saэlanmagyna zдhmeti
· эetiren tдsiri uludyr. Pikirlenmдni
· цsmegine dili
· эьze зykmagy hem uly itergi beripdir. Dil pikirlenme prosesi bilen aэrylmaz baglany
·yklydyr. Dili
· эerine эetirэдn wezipesi цrдn baэ: aragatna
·yk seri
·desi, toplanan tejribдni bir nesilden beэleki bir nesle geзirmegi
· seri
·desi, okuw- terbiэeзilik i
·ini эola goэmagy
· seri
·desi we
·.m.
Dil belgileri
· habar beri
· ulgamyny dьzmek bilen adamzady
· ryhy dцredijiligini
· miwesidir. Toplanan maglumatlar sцzleri
· (belgileri
·) ьsti bilen berilэдr. Dili
· dilden we эazmaзa, sesli we sessiz (meselem, lallary
· dili) gцrnь
·leri bar.
Dil di
·e bir aragatna
·yk seri
·desi bolman, eэsem her bir halky
· medeniэetini
· hem aэrylmaz bцlegidir. Tebygy taэdan dцrдn diller bilen bir hatarda emeli taэdan dцredilen diller hem bar.

Meselem: matematiki formulalary
· dili, kompэuter programmasyny
· dili, kцзe эol hereketini
· belgilerini
· dili, logikany
· simwoliki dili.
Emeli dцredilen diller belgileri
· ьsti bilen berilэдr. Belgi- bu meterial predmet bolup, ol predmeti
· hдsiэetini, predmete bolan gatna
·ygy beэan edэдr. Belgiler sesli (ja
·y
· sesi- arakesmдni a
·ladэar, ma
·yny
· signaly-seresap bolmagy) we sessiz (kцзe эol hereketini
· belgileri, swetofory
· re
·kli зyralary we
·.m.) gцrnь
·de bolэarlar. Belgileri
· umumy nazaryэetini цwrenmek boэunзa эцrite me
·gullanэan ylyma semiotika diэilэдr.
Dili
· manysy we mazmuny taэdan simwoliki dilde tapawut bar. Meselem: 2+2, 9-5 many taэdan “4” sany a
·ladyp, mazmun taэdan
·ol bir zady a
·ladmaэar. (Sebдbi biri go
·ulmagy
·, beэlekisi aэrylmagy
· netijesinde gazanylэar.) “Balykзy we balyjak hakda” ertekiin
· awtory”- “go
·guda эazylan “Эewgeniэ Onegin” romanyny
· awtory”. Iki sцzlemde hem mynysy A.S. Pu
·kin.

Many (nominat)
(Зyzgy 4)
13 SHAPE \* MERGEFORMAT 1415 AT Mazmun











AT- bu sцz эa-da sцzdьzьmi bolup, ol haэsy hem bolsa bir predmeti a
·ladэar.
Sцzь
· manysy (nominat)- predmeti a
·ladэan sцz.
Sцzь
· mazmuny- haэsy usulda predmet gцrkezilэдnligi.



7. Semantiki kategoriэalar
Dili
· цzba
·dak mana eэe bolэan bцleklerini a
·akdaky bцleklere bцlmek bolэar. Mu
·a semantiki kategoriэalar diэip at berilэдr. Semantiki kategoriэalara: sцzlem we sцzlemi
· dьzьminde belli bir hyzmaty эerine эetirэдn diskriptiw we logiki terminler girэдr.
sцzlem: habar sцzlemi, sorag sцzlemi, эьzlenme sцzlemi.
Sцzlemleri
· dьzьminde belli bir many a
·ladэan bцlek, эagny- diskriptiw (beэan ediji) bцlek diэilэдr. Diskriptiw bцlege – a) predmetleri
· ady, b) predikatlar- predmeti
· hili, hдsiэeti, з) funksional belgiler- haэsy hem bolsa bir funksiэany a
·ladэan belgiler. (Meselem: = , + , - we
·.m.)
Diskriptiw (beэan ediji) bцlege:
Predmetleri
· ady- predmetleri
· ady diэip, haэsy hem bolsa bir predmeti эa-da abstrakt dь
·ьnjдni beэan etmek ьзin ulanylэan sцz, эa-da sцzdьzьmidir. (Meselem: Gцkdepe galasy Ahalda .) Getirilen mysalda ьз sany many a
·ladэan predmeti
· ady bolup, olary
· ikisi subэekti biri predikaty emele getirэдr. *
Subэekt- bu predmeti
· цzi baradaky dь
·ьnje. Ol latyn dilindдki ”subjectum”-diэen terminden gelip зykэar. Ol logikany
· simwollarynda termini
· ba
· harpy bilen belgilenэдr. Pikirэцretmдni
· subэekti sцzlemde grammatiki taэdan atlar bilen a
·ladylэar.
Predikat- bu predmeti
· hдsiэeti эa-da predmeti
· ba
·ga bir zada bolan gatna
·ygy baradaky dь
·ьnjedir. Ol latyn dilindдki “proedicatum”-diэen terminden gelip зykyp,
·ol sцzь
· ba
· harpy

bilen belgilenэдr.

Meselem: <Эagy
· эagэar.>-diэen pikirэцretmede Эagy
·-S, эagэar-P.-diэen pikirэц
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
Simwoliki logikada a
·akdaky simwollar peэdalanylэar.

Konэunksiэa (lat.sцzi bolan “conjunctio”-baglaэjy diэen manyny a
·ladэar) – pikirэцretmede “we”,”bilen” – diэen manyny a
·ladэar hem-de <^> ,< . > ,< &> belgiler peэdalanylэar.
Meselem: Meret we Jeren ( S&S), gar we эagy
·(S^S) we
·.m.
Dizэunksiэa (lat. sцzi bolan “disjunction”-tapawutlandyrma-diэen manyny a
·ladэar) – pikirэцretmede “эa-da” diэen manyda ulanylэar hem-de belgi V ulanylэar. Dizэunksiэa 2 gцrnь
·de: berk we berk dдl dizэunksiэa bolэar. Berk dдl dizэunksiэa (a V b) we berk dizэunksiэa (a b) . Berk dдl dizэunksiэada pikirэцretmeleri
· 2-si hem dogry bolup bilэдr.
Meselem: Ol эa kь
·ьtзi, эa-da futbolist. (a b)
Berk dizэunksiэada зyl
·yrymly pikirэцretmдni
· bir bцlegini
· (ikisi birden dдl) dogry bolmagy zerurdyr.
Meselem:
Jemal hдzir эa kitaphanada, эa-da цэde. (a b)
Implikasiэa- (lat. sцzi bolan “implicatio”-berk baglany
·dyrmak, цrmek -diэen manyny a
·laэar) logiki simwolika bolup, sцzlemde “eger” diэen manyny a
·ladэar we “” эa-da belgiler bilen bellenilэдr.
Meselem:
“Eger howa gowy bolsa, biz daga gezelenje gideris” a b ; a b
“Eger kitap gyzykly bolsa, hцkman satyn alaryn” a b ; a b
Ekwiwalensiэa- “
·onda we di
·e
·onda” diэen manyny a
·ladэar we a=b, ab эaly belgiler bilen bellenilэдr.
Meselem:
Di
·e adam pikirlenmдge ukyply.
Inkдr etme haэsy hem bolsa bir zady inkдr etmдni a
·ladyp, ol
·, ~ a
эaly belgiler bilen a
·ladylэar.
Meselem: ak- ak dдl (a, ~ a),
Gowy, gowy dдl (a, ~ a),

Umumylyk kwantory- “hemme”, “hiз bir”- diэen manyny a
·ladэar we. belgi bilen belgilenэдr

Meselem: Hemme эylan kцmelekler zдherli. Logiki simwolikany
· эerine “hemme” sцzь
· цzi hem ulanylэar.
Barlylyk kwantory- “bardyr” diэen manyny a
·ladэar we
belgi bilen belgilenэдr. Logiki simwolikany
· эerine”bardyr” sцzь
· цzi hem ulanylэar.

Simwoliki logikada mundan ba
·gada a,b,c...- latyn elipbiэini
· ba
·langyз seter harplary (ьэtgeэan эцnekeэ pikrэцretmeleri), A,B,C...-latyn elipbiэini
· ba
·langyз ba
· harplary (ьэtgeэдn takyk pikirэцretmeleri) bermek ьзin ulanylэar.


Logika ylmyny
· цsь
· dцwьrleri*

Pikirlenmдni
· logiki formalaryny цwrenmeklik baryp gadymy dцwьrlerden bдri, has takygy b.e. ц
·ki VI-V asyrlarda цwrenilip ba
·lanypdyr. Gadymy Gresiэada logika degi
·li soraglar bilen ilkinji me
·gullanyp ba
·lanlar Demokrit (b.e.ц
· 460-370 э.э.) we Geraklitdir (b.e.ц
· 540-480 э.э.) . Logika ylym hцkmьnde ilki filosofiэany
· bir bцlegi hцkmьnde emele gelipdir. So
·ra ylmy
· цsmegi we has kдmille
·megi netijesinde aэratyn bir ylma цwrьlipdir.
Logika ylmyny
· dьэbini tutujy alym gadymy grek filosofy Aristoteldir (b.e.ц
· 384-322 э.э.). Ol logikany
· esasy meseleleri barada dьэpli barlaglary geзirip pikirlenmдni
· formalaryny (dь
·ьnje, pikirэцretme we pikirjemleme) tertiple
·dirip, pikirlenmдni
· tabyn bolэan kanunlaryny
· kemala gelmeginde uly i
·leri bitirendir. Onu
· alty sany logika degi
·li traktaty umumy bir “Organon”(“gural”, “usul”) ady bilen bellidir.
Antik filosofiэany
· taryhynda Aristotel ilkinji bolup эцrite adam pikrini
· iзki gurlu
·y bilen me
·gullanyp, real pikiri
· mazmunyndan gelip зykэan logiki formalary зykarypdyr.Onu
· pikiriзe logikany
· kanunlary we dьzgьnleri цz-цzlerinden dцremдn, eэsem gцzba
·yny dьnэдni
· barlyklaryndan alyp gaэdэandygyny bellдpdir.
Orta asyrlarda logika ylmyny цsdьrmeklige Gьndogary
· beэik danasy Abu Ali Ibn Sinany
· (980-1037э.э.) hem go
·andy uludyr.


Onu
· “al –Hikma al-ma
·rikiэa” (“Gьndogary
· filisofiэasy”),”Kitab al-hidaэa”(“Folosifiэadan gollanma”),”ar-Risala fi-l-hudud”(“Kesgitlemeler barada taglymat”),”ar-Risala fi-l-ahlak”(“Etika barada taglymat”) эaly gцrnьkli i
·lerinde logika ylmyny
· meselelerine hem gi
·den garalэar.
Logikany
· цsь
· taryhy adamzat jemgyэetini
· цsь
·i bilen aэrylmaz baglan
·ykda bolup, ylmy-tehniki цsь
·lerde da
·-tцwerekdдki hadysalara analitiki usulda зemele
·meler ylmy dьnэдgaraэy
·y
· цsmegine
·ol sanda logikany
· hem цsmegine эardam beripdir.
·ol dцwьrde ylmy
· tдze ugry bolan induktiw logikany
· цsmegi i
·lis alymy-filosofy Frensis Bekony
· (1561-1626э.э.) ady bilen baglany
·yklydyr. So
·ra ylmy
· цsmegine fransuz filosofy R.Dekarta (1596-1650 э.э.), nemes filosofy we matematigi G.Leэbnis (1646-1716э.э.) uly go
·ant go
·эar. Leэbnis Aristotel tarapyndan hцdьrlenen logikany
· kanunlaryny
· ьstьne 1714-nji эylda эeterlilik esaslylyk baradaky kanuny hцdьrleэдr we bu kanun hem ylmy
· цsmegine uly itergi berэдr.Ol matematiki logikany
· (эa-da somwoliki logikany
·) dьэbьni tutyjy alym hцkmьnde hem gi
·den tanalэar.
XVIII asyrda logika ylmy bilen me
·gullanan nemes filosofy Kantdyr (1724-1804 э.э.). Onu
· logikany
· kanunlaryny aprior* hдsiэetde beэan etmek taglymatyny
· gar
·ysyna G.Gegel (1770-1831э.э.) зykypdyr.
Gegeli
· logiki garaэy
·larynda absolэut ideal pikiri
· цz-цzьnden цsmek dialektikasyna garalэar.Wagty
· geзmegi bilen Gegeli
· idealistik dialektiki dьnэagaraэy
·y
· gar
·ysyna materialistik dialektiki dьnэagaraэy
· dцreэдr.
Logikany
· ylym hцkmьnde цsь
·ini alymlar iki dцwre bцlьp onu
· birinji tapgyryny Aristoteli
· dцwrьnden XIX asyra зenli, ikinji tapgyryny bolsa XIX asyry
· ahyrlaryndan
·u gьnlerimize зenli hasaplaэarlar.
XIX asyry
· ahyrlarynda XX asyry
· ba
·larynda logika ylmyny
· цsь
·inde ylmy ц
·egidi
·likler has tapawytly bolupdyr. Ц
· bar bolan adaty logika bilen bir hatarda logikany
· hдzirki zaman tдze urgy bolan matematiki эa-da simwoliki logika hem цsэдr. Ylmy
· bu ugry logikany
· kanunlaryny
· ьsti bilen pikirэцretmдni
· logiki dьzgьnlerinde matematiki hasaplamalary эa-da simwollary peэdalanmak gi
·den ulanylэar. D.Bull (1815-1864э.э.) цzьni
· logiki gцzleglerinde pikirjemlemд logiki de
·likleri
· зцzgьdi hцkmьnde garapdyr.
·ol esasdan hem pikirjemlemдni
· teoriэasy цzbolu
·ly algebrany emele getirэдr. Adaty algebradan simwoliki logika san koffiseti
· we derejдni
· эoklugy bilen tapawutlanэar.
XX asyry
· 20-nji эyllarynda logiki barlaglar has gi
· gerim alэar. Mu
·a mysal hцkmьnde kцpbelgili logikany
· emele gelmegini gцrkezmek bolar. Adaty logikadan tapawutlylykda kцpbelgili logika ц
· bar bolan “dogry” эa-da “эalan” tassyklamalardan da
·ary hem birnдзe dogry tassyklamalary
· bolup biljekdigini tassyklaэar.
·u dцwьrde ylmy
· цsmegine uly go
·ant gц
·an alymlardan G.Fregeni (1848-1925э.э.), B.Rasseli(1872-1970э.э.), A.N.Uaэthedi (1861-1947э.э.), D.Gilberti (1862-1943э.э.), K.Gэцdeli (1906-1978э.э.), A.Tarskini (1901-1983э.э.) we A.Зerзi (1903э.) gцrkezmek bolar.
Logika ylmyny
· taryhyndan gцrnь
·i эaly hдzirki dцwьrde ylym has gi
· we kцp ugurda цwrenilэдr. Ylmy
·: kцpbelgili logika, wagty
· logikasy, epistematiki logika, baha bermegi
· logikasy, sebapliligi
· logikasy we
·.m. ugurlary munu
· aэdy
· subutnamasydyr.


( ( Soraglar :

Logika ylmyny
· adyny
· etimologiэasyny (gelip зyky
·yny) dь
·ьndiri
· ?
Adam tarapyndan durmu
·a a
·эetirme prosesini beэan edi
·.
A
·эetirmдni
· duэmalygyny
· gцrnь
·lerini beэan edi
·.
Duэma, kabul etme we gцz ц
·ьne getirme barada gьrrь
· beri
·.
we <эalan> dь
·ьnjeler diэip nдhili dь
·ьnjelere aэdylэar?

·ьnjдni
· цlзegi nдme?
Logikany
· we dili
· baglany
·ygy.
Logikany
· taryhy barada gьrrь
· beri
·.
Logika ylmyny esaslandyryjy antik alymy barada gьrrь
· beri
·.
Semantiki kategoriэalar nдme?



( ( Эumu
·lar:


S&S, a &b эaly formulalara mysallary getiri
·.
a b ; a b эaly formulalara mysallary getiri
·.
a, ~ a –nдmдni a
·ladэar.
a V b эaly formula mysallary getiri
·.
Gцrkezilen эцnekeэ we зyl
·yrymly pikirэцretmede semantiki kategoriэalary ulanyp pikiri
· formulasyny эazyp gцreli
·:

“Eger berlen эumu
·lary wagtynda эerine эetirsek, (a) onda enemize sowgat almaga эeti
·eris (b)”.
Formulasy: a b
“Eger meni
· bo
· wagtym bolsa (a) we pedagogikadan synagy (b) we psihologiэadan hasaby tab
·yrsam (c), onda men dynз almaga эa Gцkderд, (d) эa-da Awaza giderin. (e) .
Formulasy: (a ^ b ^ c) (d V e).

A
·akda getirilen nakyllary
· degi
·li formulalaryny gцrkezi
·:
a b; a -b; -a b; -a - b

Зekse
· zдhmet, эagar rehnet.
I
·lemedik цkьze iэm эok.
Tomus depesi gaэnamadygy
·, gy
· gazany gaэnamaz.
Bilimsiz цэ-otsuz ojak
























Bap II Dь
·ьnje


·ahsyэeti
· pikirlenme endiklerini цsdьrmekde abstrakt pikirlenmдni
· formasy bolan dь
·ьnjдni
· дhmiэeti цrдn uludyr.

·ьnje – abstrakt pikirlenmдni
· bir gцrnь
·idir. Ol haэsy hem bolsa bir predmet baradaky pikirdir. Takyk predmetler we olary
· hдsiэetlerini a
·latmak dьэu
· organlarymyzy
· ьsti bilen amala a
·yrylэar. Meselem, almany hдsiэetlendirsek, onda onu
· – tegelekligini, gyzyl, sary эa-da эa
·yl re
·kli bolэandygyny, sьэjьligini we onu
· yslylygyny duээarys.
·u hдsiэetleri
· hemmesini
· birikmeginde belli bir kabul etme emele gelэдr.
·ol kabul etmeleri
· sintezi takyk predmete degi
·i bolan hдsiэetler toparyny (ysy, tagamy, re
·ki we
·.m.) emele getirэдr. .
·unu
· bilen bagly predmetleri
· esasy we esasy dдl hдsiэetleri hem kesgitlenilэдr.

Predmetleri
· sypaty diэip, olary
· beэleki predmetler bilen umumy me
·ze
·ligine эa-da tapawudyna aэdylэar. Hдsiэetler we degi
·lilikler sypaty emele getirэдr. Kдbir predmetleri
· hдsiэetleri to
·destwolaэyn hem bolup bilэдr. Meselem: gandy
· we ary balyny
· umumy hдsiэetleri olary
· sьэjiligidir.

Esasy we esasy dдl sypatlar- predmetleri
· esasy we esasy dдl sypatlary bolэar. Predmeti
· esasy sypaty ony aэdy
· hдsiэetlendirэдn sypaty bolup durэar. Predmeti hдsiэetlendirmekde esasy dдl sypatlar, эagny
·onsuz hem haэsy predmet barada gьrrь
· gidэдndigini anyklap,
·u sypaty
· zerurlygy эok pursatyndaky sypata aэdylэar. Dь
·ьnjede sypatlary
· has дhmiэetlileri
·цhlelendirilэдr. Olar bir biri bilen baglany
·ykda predmeti
· doly hдsiэetini berэдr. Ony beэlekilerden tapawutlandyrmaga kцmek edэдr.

Predmeti
· tapawutlanэan we tapawutlanmaэan sypatlary – sypatlar tapawutlanэan we tapawutlanmaэan hдsiэetde bolэarlar. Di
·e aэratyn bir predmete degi
·li bolan sypatlar bar, olar
·ol predmeti beэlekilerden tapawutlandyrmakda has дhmiэetli bolэarlar.(Meselem: · halkasy>). Tapawutlanэan sypatlar olar haэsy hem bolsa bir topara degi
·li bolan predmetleri
· beэlekilerden tapawudyny a
·ladэar. (Meselem:< adamy
· beэleki janly-jandarlardan tapawudy: цnьm цndьrэдr, dili bar we abstrakt pikirlenmдge ukyby bar>). Tapawutlanmaэan sypatlar- olar di
·e bir degi
·li toparlarda bolman, eэsem beэleki toparlarda hem bolup bilэдrler (meselem: ).
·eэlelikde, dь
·ьnje – pikirlenmдni
· formasy bolup, onda predmeti
· эa-da predmetleri
· has дhmiэetli we tapawutlanэan hдsэetlerini
·
·цhlelenmegine aэdylэar. Dь
·ьnjдni
· dil birligi hцkьnde sцzler we durnukly sцz dьzьmleri hereket edэдr. Meselem: ,< tokaэ>, , we
·.m.

Omonim- sцzleri
· berэдn dь
·ьnjeleri many taэdan tapawutlanэan dil galyby taэdan tapawutlanmaэan dь
·ьnjelerdir. (Meselem: Эьz- san эьz, adamy
· эьzi, эьzmek i
·ligi
· buэruk
·ekili).

Sinonim- sцzleri
· berэдn dь
·ьnjeleri many taэdan tapawutlanmaэan, dil birligi taэdan tapawutlanэan dь
·ьnjedir. (Meselem: syrkawlamak, kesellemek, we
·.m.)


·ьnjдni
· kemala gelmeginde esasy logiki tдrler

·ьnjдni
· kemala gelmeginde esasy a
·akda gцrkezilen logiki tдrler: analiz, sintez, de
·e
·dirme, abstragirleme, umumyla
·dyrma bolup durэar.
Analiz- (grek sцzi bolan- “analysis”- bцlmek diэen sцzden gelip зykyp) logiki tдr hцkmьnde, pikirlenmede predmeti dьzьm bцleklere bцlьp, onu
· hдsiэetini
· эьze зykarylmagyna aэdylэar.

Sintez- (grek sцzi bolan- “synthesis” - birikdirmek diэen sцzden gelip зykyp) logiki tдr hцkmьnde, pikirlenmede predmeti
· dьzьm bцleklerini birikdirip jemlenilmeginde hдsiэetini
· эьze зykarylmagyna aэdylэar.

De
·e
·dirme- logiki dдl hцkmьnde, pikirlenmede predmetleri
· дhmiэetli we дhmiэetsiz sypatlary boэunзa olary
· bьtewiligini эa-da tapawutlylygyny aзmak ьзin de
·e
·dirilmesidir.

Abstragirleme- (latyn sцzi bolan- “abstractio”- ьnsi sowmak diэen sцzden gelip зykyp) logiki tдr hцkmьnde predmeti
· bir hдsiэetini эьze зykaryp, beэlekilerinden (дhmiэetsizlerinden) we ilkiba
·daky werbal fiksasiэadan ьnsi
· bцlьnmegidir.

Umumyla
·dyrma- logiki tдr hцkmьnde belli bir dь
·ьnjede birnдзe predmetleri
· umumyla
·dyrylmagydyr.


·ьnjдni
· mazmuny we gцwrьmi


·ь
·jдni
· gцwrьmi diэip, predmeti
· дhmiэetli hдsiэetlerini
· toplumyna aэdylэar. Meselem: - diэen dь
·ьnjede эa
·an, эa
·aэan haэwanlary
· toplumyny цz iзine alэar. Toplumy
· dьzьmini dьzэд
· hдsiэetlere dь
·ьnjдni
· elementleri diэilэдr. Elementleri
· sany tьkenikli we tьkeniksiz sanlarda bolup bilэдr. Meselem: „эaprak”- diэen dь
·ьnjдni
· gцwrьmi bilen „natural sanlary
· kцplьgi”-diэen dь
·ьnjдni
· gцwrьmi birini
· gцwrьmini
· tьkenikliligi we beэlekisini
· tьkeniksizligi bilen tapawutlanэar.

Predmetler belli bir toparlara degi
·li bolэarlar.
Meselem: -agajy
· bir gцrnь
·i
·onu
· ьзin hem tal agaja degi
·lidir.
( tal agaз ) . Elementi
· topara degi
·liligi ba
·gaзa a A belgide hem gцrkezilэдr. (Meselem: a-de
·iz- A- hazar).




·ьnjдni
· gцwrьmini
· we mazmunyny
· цwrьmleэin baglany
·ykly kanuny

Her bir dь
·ьnjдni
· gцwrьmi ba
·ga bir dь
·ьnjдni
· gцwrьmini
· iзine girэдr. Meselem: –diэen dь
·ьnje - diэen dь
·ьnjдni
· gцwrьmine girэдr. Эцne mazmun taэdan 1-nji dь
·ьnjдni
· gцwrьmi (hдsiэetleri
·, эagny, hдsiэetlendiriji elementleri
· sany) 2-nji dь
·ьnjдni
· gцwrьminden has gi
·dir we baэdyr. Dь
·ьnjдni
· gцwrьmi nдзe gi
· bolsa, onu
· mazmuny
·onзada dar bolэar, эa-da tersine, dь
·ьnjдni
· mazmuny nдзe gi
· bolsa onu
· gцwrьmi
·onзada dar bolэar. Mu
·a dь
·ьnjдni
· gцwrьmini
· we mazmunyny
· цwrьmleэin baglany
·ykly kanuny hem diэilэдr.
Bu kanun dь
·ьnjede predmet barada az maglumat saklanэan bolsa, onda onu
· hataryna kцp predmet girip bilэдr, tersine kцp maglumat saklaэan bolsa az predmet girip bilэдr diэen kanunalaэyklygy berэдr. Meselem: <цsьmlik>(1) we <зцlde цsэдn derman цsьmlikler>(2) –diэen dь
·ьnjeleri de
·e
·direli
·.<Цsьmlik>-diэen dь
·ьnjдni
· iзine дhli цsьmlikler girэдr. <Зцlde цsэдn derman цsьmlikler>-diэen dь
·ьnjдni
· iзine bolsa di
·e belli bir
·ertlere laэyk gelэдn (эagny:зцlde цsэдn, dermanlyk цsьmlik)bolmagy bu de
·e
·dirilэдn iki dь
·ьnjeleri
· 1-njisini
· gцwrьmini
· gi
·ligi (эagny iзine kцp predmetleri salyp bilэдr), эцne mazmunyny
· darlygy; 2-njisini
· mazmunyny
· gi
·ligi (эagny adynda hдsiэetlendiriji elementleri
· kцplьgi), эцne gцwrьmini
· darlygy we
·.m.
Bu kanunda di
·e ma
·galalar toplumyna girэдn dь
·ьnjeler barada gьrrь
· edilэдr.


·ьnjдni
· gцrnь
·leri


·ьnjeler цz gцwrьmi we mazmuny boэunзa toparlara bцlьnэдrler. Gцwrьmi boэunзa: birlik dь
·ьnje we umumylyk gцrnь
·lere bцlьnэдrler.

Birlik dь
·ьnjдni
· gцwrьminde- di
·e bir predmet we gaэtalanmaэan predmet a
·ladyrэar. Meselem:< Beэik tьrkmen
·ahyry Magtymguly Pyragy>.< Saturn planetasyny
· halkasy> we
·.m.

Umumylyk dь
·ьnjдni
· gцwrьminde birden kцp bolan elementleri a
·ladэar. Meselem: tьrkmen
·aэ sepleri, okuw esbaplary we
·.m. Umumy dь
·ьnjeleri
· hatarynda dь
·ьnjeleri
· uniwersal toplumy diэip a
·ladэan toplumy hem bolэar. Ol цz ulgamyna girэдn дhli predmetleri цz iзine alэar. Meselem: arifmetikada: , botanikada-<цsьmlikler>, zoologiэada-< haэwanlar> we
·. m.

Birlik we umumylyk gцwrьmli dь
·ьnjelerden ba
·ga bo
· dь
·ьnjeler hem bar.
Bu dь
·ьnjeler gцwrьmi boэunзa hiз hili elementi цzьnde jemlemeэдrler. Bu dь
·ьnjelerde ertekileri
· persona
·lary suratlandyrylэar. Meselem: ,< dцwi> we
·.m.

Konkret we abstrakt dь
·ьnje
Konkret (takyk) dь
·ьnje diэip, цzьnde takyk predmetleri эa-da predmetleri
· topary barada dь
·ьnjeleri
· hдsiэetini
·
·цhlelendirilmegine aэdylэar. Bu topara Meselem:<цэ>, , we
·.m. girэдr.

Abstrakt dь
·ьnje diэip, цzьnde bir predmeti
· haэsy hem bolsa bir hдsiэetini ьz
·e, aэratynlykda
·цhlelendirilmegine aэdylэar. Meselem: , we
·.m. Abstrakt dь
·ьnjeler predmeleri
· hдsiэetlerinden ba
·gada, predmetleri
· gatna
·yklaryny hem suratlandyrэarlar. Meselem:< me
·ze
·lik>,< umumylyk> we
·.m.

Degi
·li we degi
·li dдl dь
·ьnje
Degi
·li dь
·ьnje –
·eэle dь
·ьnje bolup, olarda
·ol predmetleri
· ba
·ga
predmetler bilen degi
·liligini duэmak bolэar. Meselem:< зaga>-< ene-ata>,< mugallym>-,< go
·un>- we
·.m.

Degi
·li dдl dь
·ьnje -
·eэle dь
·ьnje bolup, olary hiз bir predmete degi
·li dдl эagdaэda gцz ц
·ьne getirmek bolэar. Meselem: <цэ>,< эel>, , we
·.m.


Polo
·itel we otrisatel dь
·ьnjeler
Polojitel dь
·ьnje- bu
·eэle dь
·ьnje bolup, predmeti
· haэsy-da bolsa bir hдsiэetini gцrkezэдn dь
·ьnjд aэdylэar. Meselem: ,< gyzma adam> we
·.m.

Otrisatel dь
·ьnje- bu
·eэle dь
·ьnje bolup, ol predmeti
· haэsydyr bir hдsiэetini
· эokdugyny tassyklaэar. Meselem: ,< yssyz gьl> we
·.m.
Эygnaэan we эygnamaэan dь
·ьnjeler
Эygnaэjy dь
·ьnje- bu
·eэle dь
·ьnje bolup, ol birnдзe me
·ze
· predmetleri
· bьtewilikde
·цhlelendirmegine aэdylэar. Meselem: tokaэ, sьri, awtopark we
·.m.
Эygnamaэan dь
·ьnje- bu
·eэle dь
·ьnje bolup, ol эygnaэjy dь
·ьnjд birikэдn aэratyn bir dь
·ьnjдni a
·ladэar. Meselem: ruзka, oэunjak we
·.m.


·ьnjeleri
· цzara gatna
·ygy

Dьnэдdдki дhli predmetler bir-birleri bilen baglany
·ykda we degi
·li
·ertlerde bolэarlar.
·onu
· ьзin olary a
·ladэan dь
·ьnjeler hem bir-birleri bilen цzara degi
·lilikde bolэarlar. Bir birleri bilen many taэdan has da
· dь
·ьnjelere de
·e
·dirip bolmaэan dь
·ьnjeler diэilэдr. Meselem: skripka, kerpiз we
·.m.
De
·e
·dirip bolэan dь
·ь
·jeler – цz gezeginde kybapda
· we kybapda
· dдl dь
·ьnjelere bцlьnэдrler.
Kybapda
· dь
·ьnje- de
·e
·dirilэдn dь
·ьnjeler birnдзe elementlerde kybapda
· gelэдrler.
Kybapda
· dдl dь
·ьnjede- de
·e
·dirilэдn dь
·ьnjeler hiз bir elementlerde hem kybap gelmeэдr.
Kybapda
· dь
·ьnjeleri
· tipleri: to
·destwo, kesi
·meli, tabynlykdaky (bir gцrnь
·e degi
·li bolmagy)

·ьnjeleri
· arasyndaky gatna
·yklary tцwerekleri
· kцmegi bilen
·ekillendirip berilэдr. (Mu
·a Eэleri
· tцwerekleri hem diэilэдr). Bu эerde her bir tцwerek bir dь
·ьnjдni
· gцwrьmini a
·ladэar.









(Зyzgy 5)


·ьnjeleri
· de
·e
·dirli
·i

Kybapda
· Kybapda
·dдl

Tabynlykdaky Gapma-gar
·y
To
·destwo Kesi
·meli





Tabyn edэдn we Gar
·y dь
·ьnje
tabyn bolэan







Kybapda
· dь
·ьnjeleri
· tipleri


(Зyzgy 6)

To
·destwo- dь
·ьnje bu
·eэle dь
·ьnjeleri
· gatna
·ygy bolup, olarda a
·ladylэan dь
·ьnjeler many taэdan we elementleri
· sany taэdanda doly me
·ze
· gelэд
· dь
·ьnjelerdir.
Meselem: A- Berdi Kerbabaэew
B- “Aэgytly дdim” romany
· awtory


(Зyzgy 7)

Kesi
·meli - dь
·ьnje bu
·eэle dь
·ьnjeleri
· gatna
·ygy bolup, olary
· kдbir elementleri me
·ze
·likde bir-birleri bilen kesi
·эдrler.
Meselem: A-talyp,
B- sportsmen
Kesi
·эдn эeri- (sportsmenleri
· iзinde talyplary hem bar, эa-da talyplary
· iзinde sportsmenleri hem bar).

(Зyzgy 8)

Tabyn edэдn we tabyn bolэan (subordinasiэa)- bu
·eэle dь
·ьnjeleri
· gatna
·ygy bolup, onda bir dь
·ьnje tutu
·lygyna beэleki bir dь
·ьnjд tabyn edilэдr. Meselem: A- derman otlar
B- kyrkbogun
(Зyzgy 9)
Kybapda
· dдl dь
·ьnjeleri
· tipleri

Tabynlykdaky dь
·ьnjeler- bu
·eэle dь
·ьnjeleri
· gatna
·ygy bolup, ondaky dь
·ьnjeler bir- birine degi
·li bolman, olary
· ikisem ba
·ga bir dь
·ьnjдni
· tabynlygyna degi
·lidir.
Meselem: A-agaз
B- tal
C- tut

(Зyzgy 10)

Gapma-gar
·ylykly dь
·ьnjeler- bu
·eэle dь
·ьnjeler bolup, ondaky hдsiэetler degi
·lilik taэdan
·ol bir predmete degi
·li bolup, эцne olary
· biri predmeti
· haэsy hem bolsa bir hдsiэetini gцrkezse, beэlekisi
·ol hдsiэeti
· эoklugyny tassyklaэar.
Meselem: A- uly oba
B- kiзi oba

(Зyzgy 11)





Gar
·y dь
·ьnjeler- bu
·eэle dь
·ьnjeler bolup,ondaky dь
·ьnjeler degi
·lilik taэdan
·ol bir toparlara degi
·li bolup, olary
· biri predmeti
· hдsiэetini gцrkezse, beэlekisi
·ol hдsiэete gar
·y зykэar we deregine hiз bir hдsiэeti hцdьrlemeэдr. Meselem: uly agaз- uly bolmadyk agaз we
·.m.

4.Dь
·ьnjeleri
· kesgitlemesi

Kesgitleme (эa-da definisiэa)-bu logiki hereket bolup,ol dь
·ьnjдni
· mazmunyny эa-da termini
· дhmiэetini kesgitleэдr. Kesgitlemeleri
· kцmegi bilen predmeti
· hдsiэetini anyklaэarys, ol эa-da beэleki bir-birinden tapawutlandyrэarys.

·ьnjeler цz эerine эetirэдn wezipeleri boэunзa 2 gцznь
·de bolэarlar: manysyny aзyp gцrkezilmeli dь
·ьnjд-kesgitlenilэдn dь
·ьnjд “Definiendum”-definiendum gysgaldylanda Dfd diэilэдr.
Ba
·ga bir dь
·ьnjдni
· manysyny aзmak ьзin ulanylэan dь
·ьnjд-kesgitleэji dь
·ьnje “Definience”-definiens gysgaldylanda Dfn diэilэдr.

Real we nominal kesgitleme

Predmeti kesgitlemek ьзin ulanylэan kesgitlemд- real kesgitleme diэilэдr. Ba
·ga bir kesgitlemдni aзyp gцrkezmek ьзin ulanylэan kesgitlemд nominal kesgitleme diэilэдr. Nominal kesgitlemдni
· kцmegi bilen has зyl
·yrymly kesgitlemeler has gysga gцrnь
·de ulanylэar. Nominal kesgitlemeler arkaly terminleri a
·ladylэan belgiler hem ulanylэar. Meselem : konэunksiэa- ^ эa-da & , C-эagtylygy
· tizligi

Aэdy
· we aэdy
· dдl kesgitleme

Aэdy
· kesgitleme- bu
·eэle kesgitleme bolup,ol Dfd bilen Dfn arasynda de
· derejede de
·ligi
· berdygyny duэmak bolэar.Dfd
· Dfn.
·onu
· ьзin hem muny dьzgьnleri
· ьsti bilen kesgitlenilэдr.

Aэdy
· kesgitlemдni
· dьzgьni
Kesgitleme de
· gцwrьmli bolmaly. Beэle diэildigi kesgitlenilэдn kesgitlemдni
· (Dfn) kesgitleэдn kesgitlemд (Dfd) de
· bolmalydyr. Эagny Dfd
· Dfn.

·u dьzgьni
· bozulan эerinde logiki эal
·y
·lyklar ba
·laэar.
Logiki эal
·y
·lyklary
· gцrnь
·i:
a) gi
· kesgitleme- Dfd < Dfn. Meselem: At-o
·urgaly,sьэdemdiriji haэwandyr.”

b) dar kesgitleme- Dfd > Dfn Meselem:”Ynsap-adamyny
· цz ц
·ьndдki jogapkдзiligini hereketlerinde we hдsiэetinde duэmagy” (a jemgyэeti
· ц
·ьnde?)
c)| bir gatna
·ykda gi
· we beэleki bir gatna
·ykda dar kesgitleme Dfd > Dfn we Dfd < Dfn (dьrli gatna
·yklarda) Meselem:”Зelek-suwuk zatlar saklanylэan gap” Bir tarapdan bu kesgitleme цrдn gi
· kesgitleme, sebдbi suwuk zatlary здэnek, bedre we
·.m.. zatlar hem saklap bilэдr. Beэleki bir tarapdan dar kesgitleme, sebдbi зelek di
·e bir sowuk zatlary saklaman, eэsem gury
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·: nдme?>- diэlen soraga · bu durmu
·y
· цzi>-diэlip jogap berlende. Dь
·ьnjeler kesgitlenende
·eэle tegelegi
· bolmagyna tawtologiki kesgitleme diэilэдr.

3) Kesgitleme takyk we dь
·nьkli bolmaly

Kesgitlenilэдn dь
·ьnje takyk we dь
·nьkli bolmaly. Ol kцpmanyly bolmaly dдldir.
·onu
· ьзin gцrkezilen pikir эцretmeler:”Dьэe-зцl gдmisi”, “Эolbars-haэwanlary
·
·asy “ эaly dь
·ьnjeler kesgitleme bolup bilmeэдrler.



Aэdy
· dдl kesgitleme

Aэdy
· dдl kesgitleme-bu
·eэle kesgitleme bolup, onda Dfd=Dfn de
·lik strukturasy esasynda Dfn эerini birnдзe aksiomalardan ybarat bolan kesgitlenilэдn kesgitlemдni
· hдsiэeti berilэдr. Meselem: 10-y=3 de
·leme nдbelli sanly aэdy
· dдl kesgitleme.

5. Dь
·ьnjeleri
· bцlьni
·i. Klassifikasiэa

Bцlьni
·-bu logiki hereket bolup, onu
· kцmegi bilen bцlьnэдn dь
·ьnjдni
· gцwrьmi saэlanylan esaslara baglylykda birnдзe bцleklere bцlьnэдr.
Bцlьnmek ьзin saэlanan hдsiэet-bцlьnmдni
· esaslygy bolэar. Dь
·ьnjдni
· birnдзe degi
·lilikde bцlьnen bцleklere bцlьnen bцleklerine bцlьnmдni
· agzasy diэilэдr. Bцlьnэдn dь
·ьnje-ma
·gala bolup, bцlьnmдni
· agzalary-
·ol ma
·gala degi
·li gцrnь
·leri bolэar. Dь
·ьnjдni
· bцlьnmek hдsiэeti цzьni
· maksadyna, wezipesine laэyklykda birnдзe hдsiэetde bolэar.




(Зyzgy 12)

Haэwanlar.

Эa
·aэan эerine baglylykda Hдsiэetine gцrд





Эerde эa
·aэan Suwda эa
·aэan Эyrtyjylar Eldekiler
haэwanlar haэwanlar


·ьnjeleri
· bцlьni
· dьzgьni

Bцlьnmдni
· dogry bolmagyny gazanmak ьзin a
·akda gцrkezilen dьzgьnlere eэermek gerek:
1.Bцlьnmдni
· цlзegelaэyklygy: bцlьnэдn dь
·ьnjдni
· gцwrьmi (esaslygy)-dь
·ьnjдni
· bцlьnendдki (agzalaryny
·) gцwrьmlerini
· jemine de
· bolmaly. Meselem: iri цsьmlikler: otlara, gyrymsy we uly agaзlara bцlьnэдrler. Eger bцlьnmдni
· sany kцp bolan эagdaэynda “ we ba
·galar”,”we
·.m.” sцzler ulanylэar. Meselem:Tьrkmenistanda tьrkmenler bilen bir hatarda dьrli milletleri
· wekilleri: ruslar, ukrainlar, tдjikler, цzbekler, ermeniler we ba
·galar bir ma
·gala эaly bolup эa
·aэarlar.
Bцlьnmдni
· dьzgьnleri bozulan эagdaэynda 2 gцrnь
·li эal
·y
·y
· dцremegine getirэдr.
doly dдl bцlьnme, haзanda bцlьnmдni
· hemme agzalary sanalyp geзilmдn onu
· kдbir bцlekleri sanalэar.
artyk agzaly bцlьnme, haзanda bцlьnmede artyk agza emele gelende. Meselem: himki elementler: metallara, metal dдllere we erginlere bцlьnэдr diэilende-ergin artyk agzadyr, зьnki himiki elementler (dь
·ьnjдni
· gцwrьmi) metal we metal dдl (dь
·ьnjдni
· agzalary) bilen bermek bolэar.
2.Bцlьnme di
·e bir esaslyk esasynda geзirilmeli. Dь
·ьnjдni
· dogry bцlьnmegi ьзin di
·e bir esaslyk (hдsiэet) alynэar. Meselem:”Ulagy
·-эerьsti, suw we howa,
·ahsy we jemgyэetзilik ulagy эaly gцrnь
·leri bar”-diэen sцzlemde bцlьnme nдdogry.(Bu эerde esaslygy
· зal
·ylan эeri bar)

3 Bцlьnmдni
· agzalary bir-birlerini aradan aэyrэarlar.Olary
· bir-birleri bilen hiз bir me
·ze
·likde bolan umumy elementleri bolmaэarlar.

4.Bцlьnme yzygiderlikde эerine эetirilmeli.Эagny bцlьnme bцkme hдsiэetde bolmaly dдl. Meselem:”Sцzlemi
· habary эцnekeэ, go
·ulmaly i
·lik we go
·ulmaly at gцrnь
·lere bцlьnэдrler”-diэen sцzlemde bцlьnme dogry dдl,зьnki ilki habary
· gцrnь
·leri (эцnekeэ we go
·ulmaly habar)-so
·ra go
·ulmaly habary
· gцrnь
·lerini(go
·ulmaly i
·lik we go
·ulmaly at) emele getirmeli.
Bцlьnme dь
·ьnjдni
· hдsiэetini
· ьэtgemegi esasynda hem bolup bilэдr. Meselem: burз ulaldygyзa ol gцniburз, эitiburз we kьtekburз эaly gцrnь
·lere bцlьnэдr.

Dihotomiki (iki agzaly) bцlьnme

Bцlьnэдn dь
·ьnjдni
· gцwrьmi iki gapma-gar
·ylykly dь
·ьnjд: A we A-dдl dihotomiki bцlьnme diэilэдr. Meselem: ”Organizimler: birцэjьklilere we kцpцэjьklilere bцlьnэдrler”. ”Jisimler: organiki we organiki dдl jisimlere bцlьnэдrler.”Kдhalatlarda A-dдl hem iki gapma-gar
·ylykly B we B- dдl dь
·ьnjelere bцlьnэдr.Meselem:
(Зyzgy 11)


A A-dдl.

. .


·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
·
· dь
·ьnjд bцlьnэдrler.
Klaslara bцlьnme
Klaslara bцlьnme-bu predmetleri
· toparlara (эa-da klaslara) bцlьnip her topary
· belli bir
·erte baglylykda цzьni
· ornuny
· bolmagydyr.Bцlьnme ylmy esaslarda amala a
·yrylan, uzak wagtlaэyn saklanэan hдsiэetde bolэдr.
·onu
· ьзin hem klaslara bцlьnme эцnekeэ adaty bцlьnmeden has ygtybarlydyr we durnuklydyr.
Klsalara bцlьnmede bцlьnmдni
· talaplary doly berjaэ edilэдr.Klsalara bцlьnme yzygiderlilikde bцlьnme hдsiэetde bolэar. Ol uly bir зyzgyny emele getirip, onda her bir bцlьnme hem цz gezeginde цzьne tabyn bolэan kiзi bцlьnmдni birikdirэдr.Klsalara bцlьnme predmeti
· gцrnь
·ini ьэtgetmegi esasynda эa-da dihotomiki esasda bцlьnэдr. Esasanam klaslara bцlьnme adaty эagdaэda amala a
·yrylэar.
·eэle bцlьnmд adaty эagdaэda klaslara bцlьnme diэilэдr. Adaty bцlьnmдni
· mysaly hцkmьnde D.I.Mendeleэewi
· himiki elementleri
· periodik sistemasyny gцrkezmek bolar. Alym himiki elementleri olary
· atomyny
· agramyny
· tertipliliginde gцэup, olary
· hдsiэetlerini
· ьэtgemegini
· kanunalaэyklygyny aзdy.
Adaty bцlьnme okuw-terbiэeзilik i
·lerinde has hem kцp ulanylэar. Has takygy tebigy ylymlar, diller цwrenilende adaty bцlьnmeleri interaktiw tagtalarda gцrkezmegi
· ьsti bilen peэdalanmak has amatlydyr.







( ( Soraglar :



·ьnje barada gьrrь
· beri
·.
Predmetleri
· sypaty. Esasy we esasy dдl sypatlar.
Эekelik dь
·ьnje.

·ьnjдni
· gцwrьmini
· we mazmunyny
· цwrьmleэin
baglany
·ykly kanuny.
Birlik dь
·ьnjдni
· gцwrьmi
Umumylyk dь
·ьnjдni
· gцwrьmi.
Konkret we abstrakt dь
·ьnje.
Degi
·li we degi
·li dдl dь
·ьnje.

·ьnjeleri
· цzara gatna
·ygy.
Kesgitleme nдmдni a
·ladэar.
11.Dь
·ьnjeleri
· bцlьni
· dьzgьni.


( ( Эumu
·lar

Dfd
· Dfn nдmдni a
·ladэar?

Eэleri
· tцwereklerinde gцrkezilen tцwerek nдmдni a
·ladэar?

To
·destwo dь
·ьnje diэip nдhili dь
·ьnjд aэdylэar?

Dihotomiki bцlьnme nдme?


Bap III Pikirlenmдni
· logiki kanunlary

Ц
· bellдp geзi
·imiz эaly dogry pikirlenmдni
· formalary we kanunlary logikany
· predmeti bolup durэar.
Logikany
· kanunlaryny
· berjaэ edilmegi- pikirэцretme prosesinde hakykata эetmegi
· esasy
·ertlerini
· biri bolup durэar. Formal-logiki kanunlary
· esasylary hцkmьnde a
·akdakylary gцrkezmek bolar: 1) to
·destwa kanuny; 2) gapmagar
·ylygy
· эokluk kanuny; 3) ьзinji inkдr etme kanuny; 4) эeterlik esaslylyk kanuny. Bu kanunlara has takyk gцrnь
·de a
·akda bellдp geзeris.Bu kanunlar pikiri
· kesgitliligini, gapmagar
·y dдldigini, subutnama esaslanэandygyny beэan edэдr.
1. To
·destwa kanuny
To
·destwa kanuny dogry pikirэцretmдni
· kanunlaryny
· biri bolup, ol pikiri
· aэdy
·lygyny we dь
·nьkliligini ьpjin edэдr.Bu kanun “Her bir takyk pikrэцretmдni
· iзinde gelэдn dь
·ьnje we pikirjemle di
·e цzьne to
·destwolaэyn bolup galэar”- diэen manyny berэдr. Bu kanun (ьэtgeэдn pikirэцretmeler ьзin), (dь
·ьnjeler ьзin) gцrnь
·de berilip bu эerde a-islendik pikirэцretmдni, pikiri; A-islendik dь
·ьnjдni a
·ladэar. Matemati logikada to
·destwa kanuny a
·akdaky formulada:
a
·a, эa-da a a
A
·A, эa-da A A
Pikirlenmede to
·destwa kanuny pikirэцretmede dь
·ьnjдni ba
·ga bir dь
·ьnje, pikiri ba
·ga bir pikir belen зyly
·magy
· bolmaэandygyny belleэдr.
Meselem: -diэen dь
·ьnje di
·e bugdaэ deэin цsьmligi gцz ц
·ьnde tutэandygyny a
·ladэar. ·neligi
·i gandyrэar>-diэen pikirэцretmede di
·e suwu
· (ba
·ga hiз bir: sьэdь
·,miwд
·
·iresi dдl-de) ,·arda эagy
· эagэar>-diэen pikirэцretmede di
·e эag
·y
· (gary
·, jцwenegi
· dдl-de) gцz ц
·ьnde tutylэandygyny belleэдr.
·.m.
To
·destwa kanunyny
· berjaэ edilmeэan эerinde kцpmanylyk dцreэдr we logiki эal
·y
·lyga getirэдr.Pikirэцretmede to
·destwa kanuny
· berjaэ edilmezligi зyky
· edэдni
· цz garaэan gьrrь
·ini
· predmetini ba
·ga bir predmet bilen зaly
·anda bolэar.
Meselem: зyky
· edэдn -sportu
· futbol gцrnь
·ini цsdьrmegi
· эollary barada gьrrь
· edip durka, ony birden hokkeэ oэny bilen зaly
·magy we
·.m.

2.Gapmagar
·ylygy
· эokluk kanuny
Bizi
· da
· tцweregimizdдki obэektiw dьnэдni
· gurlu
·ynda
·ol bir wagta,
·ol bir
·ertde bir predmetde dьэbьnden ylala
·yp bolmaэan gapma-gary hдsiэetleri
·, hadysalary
· bolup bilmeэдndigi bellidir. Aristotel: “...
·ol we di
·e
·ol bir zat,
·ol we di
·e
·ol bir wagtda,
·ol we di
·e
·ol bir
·ertde
·ol bir predmete hem degi
·li, hem degi
·li dдl эagdaэda bolup bilmeэдr”- diэip belleэдr.1
Beэle diэildigi-
·ol bir pikirэцretmede,
·ol bir predmeti
·,
·ol bir hдsiэeti,
·ol bir wagtda,
·ol bir
·ertde hem tassyklanyp, hem inkдr edilip bilinmeэдr, sebдbi bir pikiri
· цz-цzьne gar
·y зykmagy logiki taэdan эal
·y
·lygy emele getirэдr.
Meselem:< Эolbars эyrtyjy haэwan.>we<Эolbars эyrtyjy haэwan dдl> diэip aэdyp bilmeэдris. Sebдbi logiki taэdan эal
·y
· pikir bolэar.

·ol bir wagtda, ikiside bilelikde dogry bolup bilmeэдn dцrt sany jьbit pikirэцretmelere garap geзeli
·:
“Berlen S bardyr P” we “Berlen S эokdur P”.
“Hiз bir S эokdur P” we “Hemme S bardyr P”
“Hemme S bardyr P” we “Kдbir S эokdur P”
“Hiз bir S эokdur P” we “Kдbir S bardyr P”
(Getirilen mysalda ikinji jьbit pikirэцretmeleri
· ikisi hem эalan bolup bilэдr.)
Gapmagar
·ylygy
· эokluk kanuny- matematiki logikada a
·ladylэдr.Эцne
·u formula kontrar pikirэцretmelere* эцremeэдr.
·onu
· ьзin bu formula gapmagar
·ylygy
· эokluk kanuny doly gцrkezip bilmesede, ony adaty logikany
· dдbi boэunзa belleэдris.

3.Ьзinjini inkдr etme kanuny

Ьзinjini inkдr etme kanuny pikirэцretme netijesinde di
·e iki “dogry” we “эalan” manyda bolup biler ba
·ga ьзinji bir manyda bolup bilmez diэip gцrkezэдr. Adaty ikibelgili logikada ьзinjini inkдr etme kanuny
·eэle beэan edilэдr.”Iki sany bir-birine many taэdan gar
·y duran (kontradiktor) pikirэцretmeleri
· biri dogry, beэlekisi bolsa эalan bolar, ьзinji эok”.
Meselem:·ap bilmeэдr.>-diэen pikirэцretmдni
· many taэdan gar
·ysynda,·ap bilэдr>-diэen pikirэцretme durэar.
·u pikirэцretmeleri
· :·ap bilmeэдr.>-diэeni dogry ;·ap bilэдr.>-diэeni эal
·y
·. Ьзinji bir:·ap bilэдr we adam suwsyz эa
·ap bilmeэдr.>-diэen pikirэцretme duэbьnden bolmaэar.
Eger pikirэцretmдni
· birini ьэtgeэдn a bilen bellesek, onda onu
· gar
·ysyndaky pikirэцretmдni ~ a (эa-da a) bilen bellemek bolar. Ьзьnjini inkдr etme a
·akda gцrkezilen jьbit pikirэцretmelerde:

·u S bardyr P”, ”
·u S эokdur P” (birlik pikirэцretme)
“Hemme S bardyr P”, “Kдbir S эokdur P” ( A we O pikirэцretmeler)
“Hiз bir S эokdur P”, “Kдbir S bardyr P” (E we I pikirэцretmeler)

Adaty ikibelgili logikada ьзinjini inkдr etme kanuny formulada < a V~ a>* bilen berilэдr.
Pikilenme prosesinde ьзinjini inkдr etme kanuny зyky
· edэдni
· pikirini
· yzygiderli, aэdy
· bolmagyny ьpjin edэдr.



Ьзinjini inkдr etme kanunyny
· hereket edi
· aэratynlygy

Ц
· belap geзi
·imiz эaly pikirlenmede ьзinjini inkдr etme kanunyny
· hereket etmegine tebigatda, jemgyэetde we pikirlenmede predmetleri
· otnositel * durnukly hдsiэetlerini
· bardygy bolup durэar.
Эцne, tebigatda, jemgyэetde we pikirlenmede ьzniksiz цzgeri
·leri
· bolup durэanlygy hadysalary
·, hдsiэetleri
· bir gцrnь
·den ba
·ga bir gцrnь
·e geзmegine getirэдr. Meselem: · эa
·yl эapragy>-diэen dь
·ьnje belli bir wagt aralygynda (эaz, tomus )
·ol dь
·ьnje цzьni
· hakykylygyny saklaэar. Wagty
· geзmegi bilen (gьэzь
· gelmegi bilen)
·ol dь
·ьnje цzьni
· mazmunyny · sary эapragy>-diэen dь
·ьnjд цwrьlэдr.
·u эerden hem durnuklylygy
· otnositellik (belli bir zada degi
·lilikde durnukly) hдsiэeti gelip зykэar. A
·эetirmede abstrakt pikirlenmдni
· “geзэдn” hadysasyna degi
·lilikde mydama takyk maglumatlary
· эoklugy dь
·ьnjeleri
·i
· ьэtgeэi
· prosesine takyk “bar” эa-da “эok”, “dogry” эa-da “эalan” dь
·ьnjeleri ulanyp bolmaэar. Esasanam dь
·ьnjeler geljekki zamana degi
·li bolanlarynda. Meselem: · haзan dynз aljakdygyny> ц
·ьnden kesgitli aэdyp bolmaэar.
·onu
· ьзin hem
·eэle pikirэцretmelere degi
·lilikde ьзinjini inkдr etme kanunyny belli bir esaslara salgylanyp зaklama hasiэetli netijeleri ulanyp bilэar.

4.Эeterlilik esaslylyk kanuny

Эeterlilik esaslylyk kanunyny
·eэle beэan edip bolэar: “Her bir dogry pikiri
· эeterlilik esasy bolmaly”.Gьrrь
· di
·e dogry pikirэцretmeleri
· esaslygy barada barэar. Sebдbi nдdogry pikirэцretmeleri esaslandyrmak bolmaэar. Esaslandyrmalar bolup tejribeler, alynan maglumatlar, takyk hasaplamalar hyzmat edэдr. Mu
·a has gi
·i
·leэin “argumentasiэa” temasynda garalar.
Logikany
· kanunlary adam erkine-islegine bagly dдl эagdaэda hereket edэдr. Olar material dьnэдni
· gurlu
·yny we predmetleri
· arabaglany
·ygyny
·цhlelendirэдrler. Formal logikany
· kanunlaryny
· umumyadamzat hдsiэetde bolmagyny
· sebдbi-taryhy
· дhli dцwьrlerinde, hemme halklary
· pikirleni
·i-
·ol bir logikany
· kanunlary esasynda dьzьlipdir. Formal logikany
· kanunlaryndan ba
·gada dogry pikirlenme filosofiэany
· kanunlary bolan: bьtewilik we gapmagar
·ylygy
· gцre
·i, mukdar цlзegini
· we hil цlзegini
· цzara baglany
·ygyny we bir birine geзmegini
· kanuny, inkдr etmдni inkдr etme kanuny эaly kanunlara esaslanэar.

( ( Soraglar :

Logikany
· kanunlary barada gьrrь
· beri
·.
To
·destwa (A
·A) kanuny nдmдni a
·ladэar?
Gapmagar
·ylygy
· эokluk (a^a) kanuny diэip nдmд aэdylэar?
Ьзinjini inkдr etme kanuny.
Эeterlilik esaslylyk kanuny.




( ( Эumu
·lar:

Logikany
· kanunlaryny
· дhmiэetini mysallary
· ьsti bilen subut edi
·.
To
·destwa kanunyny mysallarda gцrkezi
·.
Gapmagar
·ylygy
· эokluk (a^a) kanunyny mysallarda beэan edi
·.
Ьзinjini inkдr etme kanunyna mysallary getiri
·.
Эeterlilik esaslylyk kanunyny mysallarda gцrkezi
·.
·u kanuny hцdьrlдn alym








Bap IV Pikirэцretme

Pikirэцretme- abstrakt pikirlenmдni
· formasy bolup, onu
· kцmegi bilen predmet, onu
· hдsiэeti, predmetleri
· gatna
·ygy baradaky maglumatlar tassyklanylэan эa-da tassyklanylmaэan (ba
·gaзa inkдr edilэдn ) hдsiэetde berilэдr.
Meselem: ·gabat- Gara
·syz, bitarap Tьrkmenistany
· paэtagty>,·iz kenaryndaky Awaza zolagy dьnэд derejesindдki syэahatзylyk merkezine цwrьler>, ,.
Eger pikirэцretmede haэsy hem bolsa bir predmeti
· цzi, onu
· hдsiэeti, predmetleri
· gatna
·ygy tassyklanylsa эa-da tassyklanylmasa we
·u pikirэцretme durmu
· hakykatyna laэyk gelse, onda pikirэцretme dogry pikirэцretme bolar.
Meselem: ·yna howa sowuk, tomsuna yssy bolэar>, <10 uludyr 3 den>.
Eger pikirэцretmedдki maglumat durmu
· hakykatyna laэyk gelmese, onda pikirэцretme эalan pikirэцretme bolэar.
Meselem: Bizi
· ata-babalarymyz зagalary
· pikirleni
·ini, ь
·ьkliligini barlamak ьзin ·any
· dьэbьnde, dogmadyk tow
·an эatyr-tow
·an erkekmi эa urkaзy>diэip olary barlap gцrьpdirler.
·eэle hдsiэetli pikirэцretmelere эalan pikirэцretmeler diэilэдr. Rowaэatlary
· fantastiki gahrymanlaryny
· real durmu
·da эa
·aэan эaly edilip gцrkezilen pikirэцretmeler hem эalan pikirэцretmeler.
Eger pikirэцretmede predmeti
· degi
·li toparlara baglylykda haэsy hem bolsa bir hдsiэeti inkдr edilэдn bolsa, onda ol pikirэцretmд эalan pikirэцretme diэip bolmaz. Meselem:< Kдbir gu
·lar suwda эьzьp bilmeэдrler>.
Adaty logikada pikirэцretme 2 gцrnь
·de: dogry we эalan pikirэцretmeler bolэar. Эцne kд halatlarda pikirэцretme takyk dдl halatda hem bolэar. Meselem:·aэy
· bolup biler>-diэen pikirэцretme takyk dдl pikirэцretme bolup durэдr. Зьnki bu mesele durmu
· tarapyndan tassyklanmadyk эa-da inkдr edilmedik pikirэцretmedir. Kдbir takyk dдl pikirэцretmeler wagty
· geзmegi bilen dogry эa-da эalan pikirэцretmeleri
· hataryna geзip bilэдr. Meselem: XIX asyrda ·i
·ligini aзdy>- diэen pikirэцretme
·ol dцwьr ьзin эalan hem bolsa, XX asyry
· ortalarynda bu pikirэцretme dogry pikirэцretmд цwrьldi.

1.Pikirэцretme we sцzlem


·ьnje dilde sцzleri
· we sцz dьzьmleri
· ьsti bilen berilэдn bolsa, pikirэцretme dilde sцzlemleri
· ьsti bilen berilэдr. Sebдbi pikirэцretmede predmeti
· цzi эa tassyklanylmaly meselem: < Hyэar-gцk цnьmi. Depder-okuw esbaby>;
эa inkдr edilmeli meselem:.
Pikirэцretmede predmeti
· hдsiэeti эa tassyklanyp meselem:, we
·.m.,
эa-da inkдr edilip biliner meselem: ,·y dдl>.
Pikirэцretmede predmet bilen predmeti
· hem gatna
·ygy эa tassyklanyp meselem: · atasy>, ·aэ
·u ma
·yny
·ky > we
·.m., эa-da tassyklanman meselem: · oglany dдl>,<
·u tцweregi
· эa
·aэjysy dдl>, <
·u gyzy
· gьlэakasy dдl> we
·.m. hem biliner.
Pikirэцretme haэsy hem bolsa bir maglumaty
·, habary
· berilmegini a
·ladэar. Meselem: < Gara
·syzlyk baэramyny
· ц
·ьsirasynda zдhmetde saэlanan i
·gдrler sylaglanyldy >.
Pikirэцretme esasan-da habar sцzlemini
· ьsti bilen berilэдr. Sebдbi sorag we эьzlenme sцzlemlerinde haэsy hem bolsa bir maglumaty tassyklaэjy эa-da inkдr ediji hдsiэet bolmaэar. Meselem: · haзan ba
·laэar?>. Eger sorag sцzlemleri ritoriki gцrnь
·de berlen bolsa, onda tassyklaэjy эa-da inkдr ediji hдsiэeti
· sцzlemde barlygy sebдpli
·eэle sorag sцzlemlerinde pikirэцretme bar hasap edilэдr. Meselem a
·akdaky gцrkezilen: ·y, heэ bir zat barmyka?> (W.
·ekspir), эaly ritoriki sorag sцzlemlerinde tassyklamany
· barlygy (эagny “I
· wag
·y zat gadyrbilmez adamdyr” эa-da “Hemmeler bagt isleэдr” дhe
·li pikirэцretmдni
· barlygy) sebдpli olarda pikirэцretme bar.
Эьzlenme sцzlemi hem цzьnde haэsy hem bolsa bir pikiri tassyklap эa-da inkдr edip bilmeэдr. Di
·e haэsy hem bolsa bir zada gцnьkdirilen lozung (зagyry
·) дhe
·li эьzlenme sцzlemlerinde meselem:·!>, <Зilim зekmд
·!> эaly sцzlemlerde pikirэцretme bolэar.
Ц
·ki bapda (I bap) bellдp geзi
·imiz эaly pikirэцretme gurlu
· taэdan iki: эцnekeэ pikirэцretme we зyl
·yrymly pikirэцretme gцrnь
·de bolэar. Meselem: эцnekeэ pikirэцretme· kakyldy>. (Pэ) <Зagalar dynз almaga howla зykdylar>. (Pэ) we зyl
·yrymly · kakyldy we зagalar dynз almaga howla зykdylar> (ЗPэ).) pikirэцretme gцrnь
·de bolэar.
Pikirэцretmede subэekt, predik
·at, baglaэjy we kwantor bolэar.
Subэekt- bu predmeti
· цzi baradaky dь
·ьnjedir. (Ol latyn dilinden “subjeзtum”-diэen terminden gelip зykэar we
·u sцzь
· birinji harpy - S bilen belgilenэдr). Pikirэцretmдni
· subэekti sцzlemde grammatiki taэdan atlar bilen a
·ladylэar.
Predikat- bu predmeti
· hдsiэeti эa-da predmeti
· ba
·ga bir zada bolan gatna
·ygy baradaky dь
·ьnjedir. (Ol latyn dilinden “prodicatum”-diэen terminden gelip зykэar we
·u sцzь
· birinji harpy- P bilen bellenэдr). Pikirэцretmдni
· predikaty sцzlemde grammatiki taэdan habarlar bilen a
·ladylэar.
Baglaэjy- bir (meselem: bar, bardyr we
·.m.) эa-da birnдзe sцzlerden, kд halatlarda keseзyzyk belgisi bilen hem emele gelip bilэдr.
Kwantor- pikirэцretmдni
· subэektini
· ц
·ьnden gelэдn kwantor sцzleri hem ulanylэar.
Meselem: hemme, kдbir, hiз bir we
·.m.
Meselem:

S P
Kдbir gu
·lar uзyp bilmeэдrler.
_________________________




2. Эцnekeэ pikirэцretme we onu
· gцrnь
·leri
Pikirэцretme эцnekeэ we зyl
·yrymly gцrnь
·de bolup, olary
· so
·kysy birnдзe эцnekeэ pikirэцretmelerden emele gelэдr.
Эцnekeэ pikirэцretme hem цz gezeginde 4 gцrnь
·de bolэar.
1. Atributiw* pikirэцretme (
·u pikirэцretmд ba
·gaзa hasiэetleri
· pikirэцretmesi hem diэilэдr). Pikirэцretmдni
· bu gцrnь
·inde predmete (эagny S-subэekte) degi
·li bolan hдsiэet (эagny P-predikat) эa tassyklanэar, эa-da inkдr edilэдr. Pikirэцretmдni
· esasy hдsiэetleri bolan “tassyklamany” эa-da “inkдr etmдni” цzьnde jemleэдndigi ьзin pikirэцretme
·eэle atlandyrylэar.
Meselem: · bark urэan ysy bar>. <
·u ruзka эazanok> we
·.m.

·u pikirэцretmдni
· shemasy:

S bardyr P

эa-da
S эokdur P

Degi
·lilikdдki pikirэцretme. Pikirэцretmдni
·
·u gцrnь
·inde predmetleri
· arasyndaky degi
·lilikler barada gьrrь
· edilэдr. Meselem: , · dцwьrde
·i>. Formulasy:
a R b
эa-da
R( a . b)
Bu эerde a, b – predmetleri
· ьэtgeэдn atlary, R – bolsa predmetleri
· gatna
·ygy (degi
·liligi). Gatna
·yklar di
·e iki predmeti
· arasyndaky degi
·lilikleri gцrkezmдn,


eэsem birnдзe predmetleri
· arasyndaky gatna
·ygy hem gцrkezэдr. Meselem:·дheri A
·gabat bilen Maryny
· arasynda эerle
·эдr>.

3. Barlyk pikirэцretme (ekzistensial).* Bu pikirэцretme haэsy hem bolsa bir predmetleri
·, hadysalary
· barlygyny эa-da эoklugyny gцrkezэдr. Meselem:·gabatda Gara
·syzlyk binasy bar>, · zдhmetke
· halky bar>; ·ak okaэan talyp эok>.

Adaty logikada Atributiw pikirэцretmд ba
·gaзa kategorik (kesgitli) pikirэцretme hem diэilэдr. Kategorik pikirэцretme hil we mukdar taэdan birnдзe gцrnь
·lere bцlьnэдr.



Baglaэjyny
· hiline degi
·lilikde bцlьnme

Pikirэцretme baglaэjyny
· hiline degi
·lilikde (“bar”, “эok”) tassyklaэan we inkдr edэдn hдsiэetde bolэar. Tassyklaэjy pikirэцretmede baglaэjy “bar”- predmeti
· gцrkezilen hдsiэetini
· barlygyny beэan edэдr.
Meselem: ,<
·u kдrhana azyk цnьmlerini цndьrэдr>.
Inkдr ediji pikirэцretmдni
· “эok”-baglaэjysy predmetde gцrkezilэдn hдsiэeti
· эoklugyny a
·ladэar. Kдbir logikler inkдr ediji pikirэцretmede predmeti
· hдsiэetini
·, hadysalaryny
· эoklugy - hakykaty beэan etmeэдr- diэip belleэдrler. Эцne, hakykatda bolsa haэsy hem bolsa bir predmeti
· ol эa-da beэleki hдsiэetlerini
· эoklugy hem hakykaty beэan etmekde obэektiw дhmiэetli pikirэцretmedir.
Predmeti
· gцwrьmine degi
·lilikde bцlьnme

Predmeti
· gцwrьmine degi
·lilikde bцlьnmд ba
·gaзa mukdar taэdan bцlьnme hem diэilэдr. Bizi
· pikirlerimizi
· predmeti bolup tutu
· predmetler toplumy, predmetler toplumyny
· belli bir bцlegi we эekelik predmetler bolup durэar.
·onu
· ьзin hem subэekti
· gцwrьmine baglylykda pikirэцretme :
umumy, bцlek we эekelik gцrnь
·de bolup bilэдr.
Meselem: · эьregi mдhirden doly> ( “hemme” umumylyk kwantory pikiri
· subэektini
· umumy hдsiэetdedigini beэan edэдr).
Meselem: · bolэarlar>(“kдbir” kwantory umumy bir zady
· bцlegini hдsiэetlendirэдr).
Meselem:· baэramy- nepis sungata goэulэan sarpadyr>. (bu эerde aэratyn bir predmet ” tьrkmen halysyny
· baэramy” pikirэцretmдni
· subэekti bolэanlygy ьзin ol эekelik pikirэцretmedir).
Эokarda gцrkezilen pikirэцretmeleri
· gurlu
·yna garap geзeli
·:
umumy pikirэцretme:
Hemme S bardyr P
Hemme S эokdur P
Umumy pikirэцretmдni
· dьzьminde tapawutlanэan pikirэцretme hem bolэar. Bu pikirэцretme цzьnde “di
·e” kwantoryny
· barlygy bilen tapawutlanэar.
Meselem: · di
·e pдkэьreklileri эag
·ylyk etmдge taээardyr>.
Umumy pikirэцretmдni
· dьzьminde tapawutlanэan pikirэцretmeden ba
·gada зetle
·dirilэдn pikirэцretme hem bolэдr.
·eэle pikirэцretme umumyla
·dyrylan S-ti
· hдsiэetinden зetle
·dirilэдn predmetleri hem gцrkezэдnligi bilen tapawutlanэar. Meselem: · hemme i
·gдrleri, di
·e nдsaglardan цzgesi,
·enbe gьnki эowara зykdylar>.

Bцlek pikirэцretmдni
· dьzьmi:
Kдbir S bardyr P
Kдbir S эokdur P
ybaratdyr. Olar hem цz gezeginde takyk we nдtakyk gцrnь
·li pikirэцretmelere bцlьnэдrler. (Meselem:- diэen pikirэцretmede biz umumy kцmelekleri
· iэmite эaramlymy эa-da эokdugyny anyklamadyk. Di
·e olary
· kдbirini
· iэmite эaramlydygyny subut etdik. Haзanda biz ·e kдbir S bardyr P>-diэip anyklasak onda ol takyk pikirэцretme bolэar.)
·eэlelikde takyk pikirэцretmдni
· dьzьmi: Di
·e kдbir S bardyr P- bolэar. Takyk pikirэцretmede ·e kдbiri>,·e birnдзesi> we
·.m. kwantorlar ulanylэar.
Эekelik pikirэцretmдni
· dьzьmi:


·u S bardyr P

·u S эokdur P
ybaratdyr. Meselem: <”Tьrkmen owazy” эa
·lary
· sцэgьli teleэaэlymy>.· эolba
·зysy>.
Эцnekeэ kesgitli pikirэцretmдni
· hil we mukdar taэdan bцlьnmeleri

Her bir pikirэцretmдni
· hil we mukdar taэdan hдsiэetnamasy bolэar.
·onu
· ьзin hem logikada hil we mukdar hдsiэetli pikirэцretmeler 4 gцrnь
·e bцlьnэдrler.
Umumy tassyklama pikirэцretmesi - A
Bцlektassyklama pikirэцretmesi - I
Umumy inkдretme pikirэцretmesi - E
Bцlek inkдretme pikirэцretmesi - O
Gцrkezilen pikirэцretmeleri
·
·ertli belgileri “affirmo”-(tassyklaэaryn) sцzьni
· ilkinji iki зekimlelerini
· ba
· harpy bilen umumytassyklama we эekelikde tassyklama belgilenэдr. “Nego”-(inkдr edэдrin) sцzьni
· ilkinji iki зekimlisini
· ba
· harpy bilen umumy inkдretme we эekelikde inkдretme pikirэцretmeleri belgilenэдr.
umumy tassyklama pikirэцretmesi.
Onu
· gurlu
·y:
Hemme S bardyr P
Meselem:·yk seri
·desdir>.

I –bцlek tassyklama pikirэцretmesi.
Onu
· gurlu
·y:
Kдbir S bardyr P

Meselem:·deleri
· kдbiri taryhзy>.
E- Umumy inkдretme pikirэцretmesi
Onu
· gurlu
·y:
Hiз bir S эokdur P
Meselem: .

O- Bцlek inkдretme pikirэцretmesi
Onu
· gurlu
·y:
Kдbir S эokdur P
Meselem: .

Эokarda getirilen mysallardan pikirэцretmд umumy hдsiэetnama berэдn зyzgy emele gelэдr.
(Зyzgy 12)
Pikirэцretmдni
· gцrnь
·i

Belgisi
Pikirэцretmдni
·
formulasy

S bilen P gatna
·ygy



Adaty logikada
Matematiki logikada


Umumy tassyklama
A
Hemme S bardyr P
(S a P)
x(S(x) P (x))


Bцlek
tassyklama
I
Kдbir S bardyr P
(S i P)
x (S(x)
·P(x))


Umumy inkдretme
E
Hiз bir S эokdur P
(S eP)
____
x(S(x) P (x))


Bцlek inkдretme
O
Kдbir S эokdur P
(S o P)
___
x (S(x)
·P(x))







3.Зyl
·yrymly pikirэцretme we onu
· gцrnь
·leri.

Зyl
·yrymly (эa-da ba
·gaзa go
·ulmaly) pikirэцretme эцnekeэ pikirэцretmelerden logiki baglany
·yklar bolan: konэunksiэany
·, dizэunksiэany
·, implikasiэany
·, ekwiwalensiэany
· we inkдr etmдni
· netijesinde emele gelэдr.
·u pikirэцretmeleri
· dogrylygy barada tablisada garaly
·:







(Зyzgy 13)


a

b

a ^ b

a v b

.
a v b

a b

a
· b

d
d
d
d
э
d
d

d
э
э
d
d
э
э

э
d
э
d
d
d
э

э
э
э
э
э
d
d


Зyzgydaky a, b (с, d, e)- harplar ьэtgeэдn pikirэцretmeler; “d” , “э” -harplar bolsa emele gelen pikirэцretmeleri
· netijesini
· “dogrylygyny” эa-da “эalandygyny” gцrkezэдr. *
Эokarda getirilen pikirэцretmeleri
· gatna
·ygyna garap geзeli
·:
a ^ b - konэunksiэa gatna
·ykly pikirэцretmeleri
· ( baglany
·ykda bir –birini
· ьstini эetirэдnligi sebдpli) olary
· di
·e ikisini
·em “dogry” halatynda netije dogry bolэar.
a v b – berk dдl dizэunksiэa gatna
·ykly pikirэцretmeleri
· (<эa> baglany
·ykda bir birini doly inkдr etmeэдnligi sebдpli) olary
· i
· bolmanda birini
· dogry halatynda netije “dogry” bolэar.

.
a v b – berk dizэunksiэa gatna
·ykly pikirэцretmeleri
· (<эa(ol)-эa-da(bu)> baglany
·ykda bir birini doly inkдr edэдnligi sebдpli) olary
· haэsy hem bolsa di
·e birini
· dogry halatynda netije “dogry” bolэar.

a b - implikasiэa gatna
·ykly pikirэцretmeler ( sertli эagdaэda) di
·e bir halatda: a-“dogry”,b “эalan”-bolanda netijesi “эalan” bolэar. Galan halatlarda ol di
·e “dogry” bolэar.
a
· b - ekwiwalensiэa gatna
·ykly pikirэцretmeler (de
·-derejeli эagdaэda bolup) olary
· ikisi hem эa “dogry”, эa-da “эalan” halatda netije “dogry” bolэar.



(Зyzgy 14)
a
-a

d
э

э
d


Pikirэцretmeleri
· inkдr edilmegi a (-a)
·eэle hдsэetlendirilэдr: eger
dogry bolsa, onda onu
· inkдr edilmegi <-a> эalan . Tersine, eger
эalan bolsa, onda onu
· inkдr edilmegi <–a> dogry




4. Logiki baglany
·yklary
· adaty dilde beэan edili
·i

Pikirlerimizde biz di
·e bir эцnekeэ pikirэцretmeler bilen i
· saly
·man, eэsem logiki baglany
·yklar bolan:-konэunksiэany
·, dizэunksiэany
·, implikasiэany
·, ekwiwalensiэany
· kцmegi bilen emele gelen зyl
·yrymly (go
·ulmaly) pikirэцretmeleri hem ulanэarys. Adaty dilde эokarda gцrkezilen logiki baglany
·yklary
· beэan edili
·ine garaly
·.
Konэunksiэa ( belgisi <^>,<&> ) adaty dilde -“we”, -“bilen”- эaly baglajylary
· ьsti bilen gцrkezilэдr. Beэan etmeleri
· logikasynda konэunsiэa di
·e эцnekeэ pikirэцretmeleri baglany
·dyrэar. Dilde bolsa gцrkezilen baglaэjylar atlary, i
·likleri, sypatlary hem birikdirэдr. Meselem:· horjunynda kцmelekler we эuwalar bardy>.·ly kitap stolu
· ьstьnde эatyrdy>. So
·ky sцzlemi iki эцnekeэ pikirэцretmд bцlьp bolmaэar, зьnki
·eэle edilende gьrrь
· iki kitap barada barэan эaly bolup gцrьner.
Beэan etmeleri
· logikasynda kommutatiw kakun* hereket edэдr. Adaty dilde bolsa wagt birligini
· barlygy esasynda
·eэle kanun эok.
·onu
· ьзin hem a
·akda getirilen pikirэцretmeler ekwiwalent dдldirler. Meselem:

    ·di>.
      ·ьp, aэagyny dьwdьrdi>;
        ·dirdi>,·dirdi we ol bьdrдp эylykdy>.

        Adaty dilde konэunksiэa di
        ·e gцrkezilen baglaэjylar bilen beэan edilmдn, eэsem dyngy belgileri bolan: otur, kese зyzyk, tere bilen hem berilэдr. Meselem:.
        Dizэunksiэa ( a v b we a v b ) adaty dilde “эa”, “эa-da” (ol), “эa-da” (
        ·u) baglaэjylar bilen beэan deilэдr. Meselem: ·am bizi
        · ma
        ·galamyz эa teatra эa-da sirke gider>.· go
        ·gulary esasynda эa-da Seэtnazar Seэdini
        · go
        ·gulary esasynda эazylar >. Dizэunksiэany
        · iki gцrnь
        ·i ьзin hem kommutatiw kanun hereket edэдr:
        (a v b )
        ·( b v a )- berk dдl dizэunsiэa ьзin;
        . .
        ( a v b)
        ·( b v a )- berk dizэunsiэa ьзin.

        Adaty dilde hem
        ·u ekwiwalantlik saklanэar.Meselem: -pikirэцretme < Dukandan цwelen et эa jylka et almaly > -pikirэцretme bilen ekwiwalentlidir.
        Implikasiэa (a b) adaty dildдki “eger...onda” эaly baglaэy sцzler bilen many taэdan me
        ·ze
        · hem bolsa, olardan tapawutlanэandyr. Sebдbi bu baglany
        ·ykda pikirэцretmeleri
        · mazmun taэdan baglany
        ·ygyna ьns berilmeэдr. Beэan etmeleri
        · logikasynda kommutatiw kanuny implikasiэa degi
        ·lilikde garalmaэдr.
        Logiki baglany
        ·yklardan ba
        ·gada umumy we barlyk pikirэцretmeleri beэan etmek ьзin beэan etmeleri
        · logikasynda umumylyk we barlyk kwantorlary hem ulanylэar. Dilde umumylyk kwantory :,, sцzler bilen beэan edilэдr. Meselem: ·amaga ymtylэar>..·дp bolmaz mдhrem ene эьregine>.
        Barlyk kwantory bolsa:,, эaly sцzler bilen berilэдr.Meselem: .· kдbir enjдmlary эygy-эygydan эaglanylэar>.
        Matematiki logikany
        · tejribesinde “hцkmany
        ·ert” we “эeterlik
        ·ert” –эaly dь
        ·ьnjeler hem ulanylэar.
        ·erte ·ert>- diэip д
        ·ladylэar, eger ol netijeden gelip зykэan bolsa. Meselem:.

        ·erte <эeterlik
        ·ert>- diэip д
        ·ladylэar, eger ondan netije emele gelэдn bolsa. Meselem: . Implikasiэada a b ьэtgeэдn
        esas, ьэtgeэдn -netije bolэar.
        Bu эagdaэlar esasynda зagalara matematika цwredilende has amatly bolэдr. Meselem: nokatlara derek haэsy sцzi: “hцkmany” эa-da “эeterlik” sцzleri gцэamaly.
        Iki bьtewi sany
        · jemini
        · jьbit san bolmagy ьзin....эagdaэda her go
        ·ulyjy jьbit bolmaly.
        Getirilen de
        ·lemдni
        · (x-3)(x+2)(x-5) jemini
        · 0 bolmagy ьзin....эagdaэda x=3 we
        ·.m.




        5. Pikirэцretmeleri
        · hakykata degi
        ·lilikde gatna
        ·yklary
        Pikirэцretmeler hem edil dь
        ·ьnjeler эaly de
        ·e
        ·dirip bolэan (umumy subэektli
        эa-da umumy predikatly) we de
        ·e
        ·dirip bolmaэan gцrnь
        ·lere bцlьnэдrler. De
        ·e
        ·dirip bolэan pikirэцretmeler цz gezeginde utga
        ·эan we utga
        ·maэan gцrnь
        ·lerde bolэarlar. Logiki tabynlykdaky utga
        ·эan pikirэцretmelerde umumy predikat bolup, olary
        · subэektleri hem logiki tabynlykda bolэar. Pikirэцretmeleri
        · hakykata degi
        ·lilikdдki gatna
        ·yklaryny ylymda “Logiki kwadraty
        ·” ьsti bilen berilэдr.




        (Зyzgy 15)

        A kontrar E
        t t
        a a
        b b
        y y
        n n
        l l
        y y
        k k
        d d
        a a
        k k
        y y

        I O
        subkontrar


        Зyzgydaky A-(umumy tassyklama) pikirэцretmд I-(bцlek tassyklama) pikirэцretmesi tabyn bolэar. E-(umumy inkдr etme) pikirэцretmд O-(bцlek inkдr etme) pikirэцretmesi tabyn bolэar.
        ·onu
        · ьзin hem A we I,
        ·eэlede E we O logiki tabynlykdaky pikirэцretmeler ьзin umumy pikirэцretmeleri
        · tabynlykdaky bцlek pikirэцretmeleri
        · kesgitleэдr. Эцne umumy pikirэцretmeleri
        · <эalandygy>, bцlek pikirэцretmeleri
        · nдtakyk bolmagyna getirэдr. Bцlek pikirэцretmeleri
        · umumy pikirэцretmeleri
        · nдtakykdygyny aэyrmaэar.
        ·u dьzgьni
        · bozulan эerinde “howlukmaз netije зykarma”-logiki эal
        ·y
        ·lyk emele gelэдr. Bцlek pikirэцretmдni
        · <эalandygy> umumy pikirэцretmдni
        · hem <эalan> bolmagyna getirэдr.
        Utga
        ·эan pikirэцretmeler de
        ·manydaky we tabynlykdaky pikirэцretmelere bцlьnэдrler.
        De
        · manydaky pikirэцretmeler:
        ·ol bir manyny
        · dьrli formalarda beэan edilmegidir. Meselem: < Alty Garlyэew –zehinli adam>, <”Mukamy
        · syry” kinofilimini
        · re
        ·esэory zehinli adam>. Bu iki de
        · derejeli bir-birini
        · ьstini эetirэдn pikirэцretmelerdir.Olar many taэdan bir bolsalarda, gurlu
        · taэdan tapawutlydyr.
        Tabynlykdaky pikirэцretmeler: umumy predikaty bolan, sybэetleri bolsa biri beэlekisini tabyn edэдn hдsiэetdedir.
        ·u gatna
        ·ykdaky pikirэцretmeleri
        · biri tabyn edэдn, beэlekisi tabyn bolэan pikirэцretmedir. Tabyn edэдn pikirэцretmeler: (A,E); tabyn bolэan pikirэцretmeler: (I,O)

        Utga
        ·maэan pikirэцretmeler : цz gezeginde kontradiktor (gar
        ·y) we kontar (gapma-gar
        ·y) pikirэцretmelere bцlьnэдrler. Kontradiktor –(latyn sцzi bolan “contradictorius”-gar
        ·y manyny a
        ·ladyp) ol gyr
        ·y pikirэцretmeleri a
        ·ladэar. Adaty logikada kontradiktor pikirэцretmeler umumy subэekti we umumy predikaty bolan umumytassyklama –A we bцlek inkдr etme –O(A-O); umumy inkдr etme -E we bцlek tassyklama –I (E-I).
        Kontrar- (latyn sцzi bolan “contrarius”-gapma gar
        ·y manyny a
        ·ladyp) ol gapma gar
        ·y pikirэцretmeleri a
        ·ladэar*. Gapma-gar
        ·y pikirэцretmeler: umumytassyklama –A we umumy inkдr etme –E(A-E); Bцlek tassyklama –I we bцlek inkдr etme –O (I-O) *. Subkontrar gatna
        ·yklarda iki pikirэцretmeleri
        · I we O subэektleri we predikatlary me
        ·ze
        ·dir. Эцne olar hil taэdan dьэbьnden gapma-gar
        ·ydyrlar. Meselem: ..

        6.Pikirэцretmeleri
        · modallyga baglylykda bцlьni
        ·i

        Pikirэцretmeleri цwrenemizde biz
        ·u wagta зemli эцnekeэ, ba
        ·gaзa assertorik* we эonekeэ pikirэцretmelerden durэan зyl
        ·yrymly (go
        ·ulmaly) pikirэцretmelere garap geзdik. Ol pikirэцretmelerde haэsy hem bolsa bir zat tassyklanэar эa-da inkдr edilэдr.

        ·eэle assertorik pikirэцretmelerde subэekt bilen predikaty
        · baglany
        ·ygyny
        · hasiэeti belli edilmeэдr. Subэekt bilen predikaty
        ·, зyl
        ·yrymly pikirэцretmelerde bolsa aэratyn эцnekeэ pikirэцretmeleri
        · arasyndaky baglany
        ·ygy
        · hдsiэeti modal pikirэцretmelerde цwrenilэдr. Modallyk (latyn sцzi bolan modus- “цlзeg”, “usul”-diэen manyny a
        ·ladyp)-bu ol эa beэleki nukdaэnazardan beэan etmelere berilэдn bahalandyrma bolup durэar. Modal bahalandyrma ,,,,, we
        ·.m. dь
        ·ьnjeleri
        · ьsti bilen beэan edilэдr.
        S predmet barada onu
        · di
        ·e P hдsiэetini
        · barlygyny aэdyp bolar. Эцne mundan has takyk garap- S we P gatna
        ·yklar: hokmanymy эa-da tцtдnlikmi; elmydama S subэekti
        · hдsiэeti P bolarmy эa-da эok; S subэekti
        · P hдsiэeti bolany gowymy эa-da эok; S subэekti
        · P hдsiэeti subut edilenmi эa-da эok эaly sцraglara jogaby dьrli gцrnь
        ·li modal pikirэцretmeler berэдr.
        Meselem: assertorik pikirэцretme bolan: -Kemal sьrьji- pikirэцretmeden modal pikirэцretmeleri эasaly
        ·:
        ,,· sьrьji bolany gowy>,· sьrьjiligi subut edilen>, we
        ·.m.
        Эцnekeэ modal pikirэцretmeleri
        · shemasy:
        M( S bardyr P ) эa-da M (S эokdur P) bu эerde M modal dь
        ·ьnjдni a
        ·ladэar.
        Зyl
        ·yrymly pikirэцretmelerden hem modal pikirэцretmeleri emele getirip bolэar.Meselem:


        .
        M (a ^ b); M (a v b); M(a v b); M(a b); M(a
        · b)- getirilen bд
        · зyl
        ·yrymly modal pikirэцretmeleri
        · M(modal) dь
        ·ьnjeleri dьrli gцrnь
        ·leri modollyklar bilen зal
        ·y
        ·ylyp biliner.

        ·eэlelikde:
        Эцnekeэ modal pikirэцretmeleri diэip, S subэekt bilen P predikaty
        · arasyndaky baglany
        ·yk modal dь
        ·ьnjeler bilen berilen эцnekeэ pikirэцretmelere aэdylэar.
        Зyl
        ·yrymly modal pikirэцretmeleri diэip, эцnekeэ pikirэцretmeleri
        · arasyndaky baglany
        ·yk modal dь
        ·ьnjeler bilen berilen go
        ·ulmaly pikirэцretmelere aэdylэar.
        Beэan etmeleri
        · modallyk gцrnь
        ·leri logikany
        · bir ugry bolan modal logikada цwrenilэдr. Modal logika hem эцrьte bцlьmlere: цlзegi
        · logikasy, wagty
        · logikasy we
        ·.m. bцlьnэдr. Hдzirki dцwьrde modal logika tarapyndan modallyklary
        · birnдзe gцrnь
        ·leri gi
        ·den цwrenildi.

        7.Analogiэa baglylykda pikirэцretme
        *-haэsy hem bolsa bir predmeti
        · эa-da predmetler toparyny
        · ol эa-da beэleki hдsiэetlerinde эa-da gatna
        ·yklarynda me
        ·ze
        ·ligi
        · esasynda bolmaklygy a
        ·ladэar. Analogiэa esasynda pikirjemleme gadymdan gelэдn pikirjemlemeleri
        · biri bolup,ol adam a
        ·yny
        · цsmegini
        · irki dцwьrlerinde hem gi
        ·den ulanylypdyr.
        Analogiэa-haэsy hem bolsa bir predmete ·unu
        · эaly predmetlerde bar bolan hдsiэetleri
        · эa gatna
        ·yklary
        ·> me
        ·ze
        ·ligi esasynda hдsiэetleri
        · эa gatna
        ·yklary
        · degi
        ·liligini gцrkezэдn pikirэцretme.
        ·eэle pikirэцretmelerde hдsiэetleri
        · degi
        ·li edilmegi эa-da gatna
        ·yklary
        · gцзьrilmegi amala a
        ·yrylэar.
        Bir predmetdem ba
        ·ga bir predmete gцзьrilэдn maglumatlar (modelden prototibe) цzьni
        · hдsiэetleri boэunзa iki gцrnь
        ·de: hдsiэetleri
        · analogiэasy we gatna
        ·yklary
        · analogiэasy эaly gцrnь
        ·lere bцlьnэдr.
        Hдsiэetleri
        · analogiэasynda bir predmetden ba
        ·ga bir predmete эada bir topardan ba
        ·ga bir topara gцзьrilen predmetleri
        · hдsiэetlerine aэdylэar.
        Adaty logikada hдsiэetleri
        · analogiэasy
        ·eэle зyzgyda gцrkezilэдr:

        A predmetde a,b,с,d,e, f hдsiэetler bar.
        B predmetde a,b,с,d hдsiэetler bar.
        B predmeti
        · hem e,f hдsiэetlerini
        · bolmagy дhtimal.

        Hдsiэetleri
        · analogiэasyna mysal edip, lukmany
        · keseli
        · umumy hдsiэetnemasy bilen haэsy hem bolsa bir nдsagy
        · beэan edэдn эagdaэyny
        · de
        · gelmegi esasynda netije зykarmagyny gцrkezmek bolar.Эa-da geologiэa gцzleg-agtary
        · i
        ·leri geзirilende me
        ·ze
        · geologik gurlu
        · hдsiэetli эerleri
        · birinde tapylan peэdaly gazylyp alynэan minerallary
        · beэlekisinde hem bolmagy ahtimal эaly pikirjemlemeleri
        · nysal getirmek bolar.
        Gatna
        ·yklary
        · analogiэasynda modelden prototibe gцзьrilэдn maglumat predmetleri
        · эa-da predmetler toparlaryny
        · gatna
        ·yklary esasynda amala a
        ·yrylэar. Mu
        ·a mysal edip Rezerford tarapyndan gьnь
        · planatalar bilen gatna
        ·ygy цwrenilip, onu
        · esasynda atomy
        · gurlu
        ·yny
        · planetar modelini hцdьrlemegini gцrkezmek bolar. Bu эerde gьnь
        · we atomy
        · цz okuny
        · da
        ·yndan dartylma kanunyna laэyklykda planetalary we elektronlary aэlamagy эaly me
        ·ze
        ·lik gцrkezilэдr.
        Analogiэa pikirэцretmede gelinэдn netijд baglylykda ьз gцrnь
        ·e bцlьnэдr.
        berk analogiэa- di
        ·e takyk netijeleri berэдr.
        berk dдl analogiэa- takmynan netijeleri berэдr.
        эalan analogiэa- эalan netijeleri berэдr.

        Pikirlenmдni цsdьrmekde analogiэany
        · дhmiэeti ulydyr. Ony okuw-terbiэeзilik i
        ·ini
        · dьrli usullarynda peэdalanmak bolar. Meselem: tebigy dersler цwredilende belli bir topara girэдn predmetleri
        · umumy hдsiэetlerini tapmaklyk tab
        ·yrylanda, эa-da edebiэatda haэsy hem bolsa bir eser цwrenilende onu
        · gahrymanlaryny
        · hдsiэetlerini
        · ba
        ·ga bir eserdдki haэsy gahrymany
        · hдsiэeti bilen me
        ·ze
        ·gili эaly эumu
        ·lary peэdalanmak bolar.

        ( ( Soraglar :
        1. Pikirэцretme diэip nдmд dь
        ·ьnэдrsi
        · ?
        2. Pikirэцretmдni
        · esasy hдsiэeti nдme?
        3. Hemme sцzlemler pikirэцretme bolup bilэдrmi?
        4. Pikirэцretmдni
        · hil taэdan bцlьnmegi diэip nдmд dь
        ·ьnэдrsi
        ·?
        5. Pikirэцretmдni
        · mukdar taэdan bцlьnmegi diэip nдmд dь
        ·ьnэдrsi
        ·?
        6. Logiki kwadrat nдme?

        ( ( Эumu
        ·lar
        1. A A-I gatna
        ·yklara mysal getiri
        ·.

        I

        2. E E-O gatna
        ·yklara mysal getiri
        ·.

        O

        3. “Hemme S bardyr P” pikirэцretme ( dorgy jogaby gцrkezi
        ·)
        umumy tassyklama
        umumy inkдr etme
        эekelikde tassyklama

        4. “Eger meni
        · bo
        · wagtym bolsa (a) we pedagogikadan synagy (b) we psihologiэadan hasaby tab
        ·yrsam (c), onda men dynз almaga эa Gцkderд, (d) эa-da Awaza giderin. (e)
        Formulasy: (dogry formulany gцrkezi
        ·)
        .
        (a ^ b ^ c) (d V e)
        a ^ b ^ c) (d ^ e)
        5. ~ ~ pp эa-da ~ ~ p
        · p haэsy kanuny
        · formulasy:
        a) iki gezek inkдr etme
        b) ьзinjini inkдr etme










        Bap V Pikirjemleme

        Pikirjemleme-abstrakt pikirlenmдni
        · formasy hцkmьnde цzьne dь
        ·ьnje, pikirэцretme we pikirjemlemдni kabul edэдr. Pikirjemlemдni
        · kцpdьrliligi tдze pikirjemlemeleri
        · эьze зykmagyna эardam berэдr, we tдze bilimleri almaklyga эardam berэдr.Pikirjemleme-bir эa-da birnдзe dogry pikirэцretmeleri
        · (mundan beэlдk “tutarlyk” diэip atlandyrylan) цzara baglan
        ·ygynda emele gelэдr.

        Hemme gu
        ·lary
        · ganaty bar. (1 tutarlyk)
        Hьэpьpik gu
        ·. (2 tutarlyk)

        Hьэpьpik gu
        ·u
        · ganaty bar. (tдze pikirjemleme)

        Meselem эokarda getirilen mysallarda 1-nji tutarlyk·lary
        · ganaty bar> bilen 2-nji tutarlygy
        ·< Hьэpьpik gu
        · > цzara logiki baglan
        ·ygynda tдze bir pikirjremleme·u
        · ganaty bar>emele gelэдr.Her bir pikirjemlemдni
        · dьzьmine: tutarlyklar, netije we tutarlyk bilen netijдni
        · arasyndaky logiki baglan
        ·yk girэдr. Tutarlyklardan-netijд gelinэдn logiki geзi
        ·e netije diэilэдr.

        ·eэlelikde, pikirjemleme- pikirlenmдni
        · formasy bolup, onda birnдзe dogry pikirэцretmeleri
        · dьzgьne laэyklykda bagla
        ·magynda tдze bir pikirjemlemдni
        · dцremegine aэdylэar. Pikirjemleme deduktiw, induktiw we analogiэa baglylykda pikirjemlemelere bцlьnэдr. Pikirjemleme logiki taэdan hokmany gurlu
        ·da dьzьlende ol dogry pikirjemleme bolэar. Tutarlyklary
        · biri nдtakyk эa-da nдdogry pikirjemleme bolan эagdaэynda pikirjemleme nдtakyk эa-da nдdogry pikirjemlemeleri
        · emele gelmegi mьmkin.

        1. Deduktiw pikirjemleme
        Deduktiw* pikirjemleme-bu pikirjemlemдni
        ·
        ·eэle gцrnь
        ·i bolup, onda tutarlyklary
        · gцwrьmini
        · uly we umumylygy esasynda 2-nji tutarlyk bilen arabaglan
        ·ykda tutarlyklary
        · gцwrьminden has takykylanan pikirjemlemдni
        · emele gelmegine aэdylэar.

        Meselem:
        Hemme janly organizimleri
        · цz-цzьni goramak instinkti bar.-1(tutarlyk)
        Bir цэjikli infuzoriэalar-janly organizimler. -2(tutarlyk)
        __________________________________________
        Infuzoriэalary
        · цz-цzьni goramak instinkti bar. (netije)

        Bu эerde birinji tutarlyk-· цz-цzьni goramak instinkti bar > umumy tassyklaэjy bolup, ol pikirэцretme netijede gelinen pikirjemlemeden has umumy hдsiэetdedir.Netije bolsa· цz-цzьni goramak instinkti bar >-umumy tassyklama hдsiэetdedigine garamazdan ol birinji tutarlykdan has takykdyr.



        Netije зykarmaklygy
        · dьzgьnleri

        1. Pikirjemleme hakyky netijдni berer,eger onu
        · salgylanэan tutarlyklary dogry bolsa we netije зykarmaklygy
        · dьzgьnleri berjaэ edilen bolsa. Logiki taэdan dogry pikirjemleme hemme soraglara degi
        ·lilikde bolup biler, edil
        ·onu
        · эaly logiki taэdan эal
        ·y
        ·lyklar hem hemme soraglara baglykykda bolup biler. Munu
        · цzi hemme wagtlarda we hemme эerlerde logiki dьzgьnleri
        ·
        ·ol bir formal-logiki tдrini hem ulanyp bolmaэanlygyny subut edэдr.
        ·onu
        · ьзin hem pikirjemlemдni
        ·


        formal-logiki tдrleri hem durmu
        ·y
        · цsэдn we цzgerэдn
        ·ertlerine laэyklykda kдmille
        ·melidir. Alymlar ol эa-da beэleki bir tebigy hadysalary
        · tebigatyny цwrenip, ba
        ·ga tebigy hadysalary
        · dцremegini
        · netijesini tapэarlar. Bu bolsa netije зykarmagy
        · esasynda gazanylэar.

        Logiki ulgamda netije зykarmagy
        · dьzgьnleri erkin эagdaэda bolmaэar, hatda kдhalatlarda
        ·u goldanylsada. 1-njiden dogry tutarlyklarda di
        ·e dogry netijeler зykarylmaly. 2-njiden netije зykarmagy
        · dьzgьnleri biri-birine gara
        ·ly bolmaly dдl. (
        ·ol bir logiki sistemada) Eger
        ·u эagdaэda berjaэ edilmese onda netije зykarmada iki hдsiэetde-de tassyklaэjy эa-da inkдr ediji эagdaэda bolup bilэдr
        Netije зykarmakda 2 gцrnь
        ·li netije зykarmak bolэar. Gцniden- gцni netije зykarmagy
        · dьzgьni we gцni dдl netije зykarmagy
        · dьzgьni. Gцniden- gцni netije зykarmagy
        · dьzgьni bar bolan dogry tutarlyklardan dogry pikirjemlemдni emele getirmeklige aэdylэar.


        Meselem: Ahli зцl haэwanlary suwsyzlyga зydamly. 1 (tutarlyk)
        Dьэд зцl haэwany. 2 (tutarlyk)
        __________________________________________________
        Dьэe suwsyzlyga зydamly. (netije)
        Gцniden-gцni netije зykarmak deduktiw pikirjemleme esasynda gazanylэar.


        ·onu
        · ьзin hem deduktiw pikirjemlemeler цz gezeginde:
        -pikirэцretmeleri
        · subэekt-predikat dьzьmine bagly netije зykarma;
        -pikirэцretmeleri
        · logiki baglany
        ·ygyna degi
        ·lilikde netije зykarma;
        gцrnь
        ·li bolэar.

        Gцni dдl netije зykarmak- netije зykarmagy
        · bir gцrnь
        ·i bolup, ol gar
        ·ylyklaэyn pikirэцretmeden gelip зykэar.


        Meselem:
        Eger talyp synagda dogry jogap bermese gowy baha almaz. (1 tutarlyk)
        Talyp gowy baha almasa эeti
        ·igi peseler. (2tutarlyk)
        _______________________________
        Talyp synagda dogry jogap bermese, эeti
        ·igi peseler. (netije)

        Adaty logikada pikirэцretmelerde netije зykarmagy
        · a
        ·akdaky formalary bar :
        pikirэцretmeleri цwьrmegi
        · esasynda netije зykarma;
        kategorik sillogizm, gysgaldylan sillogizim (entimema), зyl
        ·yrymly sillogizm (polisillogizm) we soritler,epiheэrema.


        Pikirэцretmeleri цwьrmegi
        · esasynda netije зykarma

        Adaty deduktiw pikirэцretmelerde netije зykarmagy
        ·: цwrьlme, aэlanma predikata gar
        ·y goэulma we “logiki kwadrat” boэunзa netije зykarma эaly gцrnь
        ·leri bolэar.

        Цwrьlme
        Цwrьlme-pikirjemlemдni
        · gцrnь
        ·i bolup, onda tutarlyklary
        · gцwьmi ьэtgemezden, olary
        · hilini
        · ьэtgemegine aэdylэar.
        ·eэlelikde umumy tassyklama –umumy inkдr etmд, bцlek tassyklama-bцlek inkдr etmд we tersine umumy inkдr etme- umumy tassyklama, bцlek inkдr etme-bцlek tassyklama цwrьlэдr.
        Цwrьlme iki gцrnь
        ·de dьzьlэдr:
        a) iki gezek inkдr etme netijesinde, (baglaэjyny we predikaty)
        S bardyr P. S эokdur P –dдl.
        Meselem: · ba
        · agzasydyr. Hiз bir eэe dдl sцzlemi
        · ba
        · agzasy bolup bilmeэдr.>


        b) inkдr etmдni P-predikatdan baglaэja geзirmek bilen:
        S bardyr P dдl. S эokdur P.
        Meselem: .

        Цwrьlmд pikirэцretmelerini
        · hemme 4 gцrnь
        ·i A,E,I,O degi
        ·lidir.
        Meselem:1) AE (Hemme S bardyr P. Hiз bir S эokdur P-dдl)
        2)EA (Hiз bir S эokdur P. Hemme S bardyr P-dдl)
        3)IO (Kдbir S bardyr P. Kдbir S эokdur P-dдl)
        4)OI (Kдbir S эokdur P. Kдbir S bardyr P-dдl)



        Aэlanma
        Aэlanma
        ·eэle pikirэцretmeleri
        · gцrnь
        ·i bolup, onda netijede (tдze pikirjemlemede) ba
        ·daky subэekt predikata, ba
        ·daky predikat bolsa subэekte geзэдr.Эagny aэlanma emele gelэдr. Aэlanmada pikirэцretmдni
        · hili ьэtgemezden subэekt we predikat эerini зaly
        ·эar. Meselem:

        Predikata gar
        ·y goэulma
        Predikata gar
        ·y goэulma bu
        ·eэle pikirэцretme bolup, onda tдze pikirэцretmedдki (netijedдki) subэekt ba
        ·daky pikirэцretmedдki predikata gar
        ·y dь
        ·ьnjede, tдze pikirэцretmedдki predikat bolsa, ba
        ·daky pikirэцretmдni
        · subэektine, baglaэja gar
        ·y gelэдr.
        P predikata derek P-dдl alэarys.
        S bilen P –dдli
        · эerini зaly
        ·эarys.
        Baglaэjyny gar
        ·ylyga цwьrэдris.

        2. Induktiw pikirjemleme

        Induktiw pikirjemleme- kiзi gцwrьmli maglumaty saklaэan tutarlyklary logiki birle
        ·mesinde umumy uly gцwrьmli maglumatly netijдni
        · alynmagyna aэdylэar. Meselem: (Aэratyn hususy эagdaэda, umumy эagdaэda) Aman 5“b” klasda okaэar we rus dilini gowy bilэдr. Jeren 5 “b” klasda okaэar we
        ·ol klasy
        · beэleki okuwзylary эaly rus dilini gowy bilэдr. 5 “b” klasy
        · hemme okuwзylary rus dilini gowy bilэдrler.
        Kategoriki sillogizm
        Kategoriki sillogizm- bu induktiw pikirjemlemдni
        · gцrnь
        ·i bolup, onda iki hakyky kategoriki pikirэцretmeden, logiki birle
        ·me esasynda we netije зykarmagy
        · dьzgьnleri berjaэ edilip зykarylэan pikirjemlemд aэdylэar.
        “Sillogizm”- grek sцzi bolan syllogismos sцzьnden gelip зykyp “netijesini- зykarmak”- diэen manyny a
        ·ladэar. Kategoriki sillogizimde 2 tutarlyk we netije bolэar.Meselem: Hemme metallar (m) elektrogeзiriji (P)- uly tutarlyk. Mis (S)- metal (m)- kiзi tutarlyk.
        Mis (S) elektrogeзirijisi (P)- netije sillogizmini
        · dьzьmine girэдn dь
        ·ьnjelere sillogizmi
        · terminleri diэilэдr. Getirilen mysallarda terminler (P- elektrogeзirijisi) S (mis) M (metal) aralyk termin. S bilen P birikdirmek ьзin kцmek edэдr we netijede dь
        ·ьp galэar.

        (Зyzgy 12)









        Sillogizmi
        · figuralary diэip- M aralyk termini
        · tutarlyklara baglylykda эerle
        ·i
        ·ine aэdylэar. Sillogizmi
        · figuralaryny
        · 4 gцrnь
        ·i tapawutlanэar.

        (Зyzgy 13)

        1-nji figura 2-nji figura 3-nji figura 4-nji figura
        M P P M M P P M



        S M S M M S M S



        S P S P S P S P

        1-nji figurany
        · зyzgysy esasynda dьzьlen sillogizme garaly
        ·:
        Hemme gu
        ·lary
        · (M) ganatlary bar. (P)
        Hemme dьэegu
        ·lar(S)- gu
        ·lar. (M)
        ____________________________
        Hemme dьэegu
        ·lary
        · ganaty bar.

        2-nji figurany
        · зyzgysy esasynda dьzьlen sillogizme garaly
        ·:

        Pikirlenme endigini artdyrэan talyplar(P) logikany цwrenэдrlar.(M)
        Meret(S) logikany цwrenэдr.(M)
        ______________________
        Meret pikirlenme endigini artdyrэar.


        3-nji figurany
        · зyzgysy esasynda dьzьlen sillogizme garaly
        ·:

        Hemme bambuklar (M) цmrьnde bir gezek gьlleэдr.(P)
        Hemme bambuklar(M) kцpэyllyk цsьmlikler. (S)
        ____________________________
        Kдbir kцpэyllyk цsьmlikler цmrьnde bir gezek gьlleэдr.

        4-nji figurany
        · зyzgysy esasynda dьzьlen sillogizme garaly
        ·:
        Hemme balyklar (P) эьzэдrler.(M)
        Hemme эьzэдnler(M) suwda эa
        ·aэarler.(S)
        ____________________________
        Kдbir kцpэyllyk цsьmlikler цmrьnde bir gezek gьlleэдr.




        Soritler (umumy tutarlyklar bolan)
        Progressiw we regressiw polisillogizm pikirlenmede kцp halatlarda gysgaldylan gцrnь
        ·de ulanylэar mu
        ·a soritler diэilэдr. Soritleri
        · 2 gцrnь
        ·i bolэar. Progressiw we regressiw.
        Progressiw sorit- progressiw polissoligizmden her ц
        ·dдki sillogizmi
        · netijesini
        · we her yzyndan gelэдn sillogizmi
        · uly tutarlygyny
        · aradan aэrylmagy bilen emele gelэдr. Meselem:

        Saglygy berkidэдn (A) hemme zat peэdaly (B)
        Sport (C) saglygy berkidэдr (A)
        Эe
        ·il atletika (D)- sport (C)
        Ylgamak (E) эe
        ·il at (D)
        --------------------------------------------------
        Ylgamak (E)- peэdaly (B)

        Shema: Hemme A ybarat (B)
        Hemme C ybarat (A)
        Hemme D ybarat (C)
        Hemme E ybarat (D)
        ____________________________
        Hemme E bardyr (B)
        ((ab) (зa) (dз) (ed)(зb)

        Polissilogizm (зyl
        ·yrymly sillogizm) – diэip 2 эa birnдзe эцnekeэ kategiriki sillogizmleri
        · bir-biri bilen baglany
        ·ygynda birini
        · jemi beэlekini
        · tutarlygy bolup durэar.
        Formulasy:
        Hemme saglygy
        ·y berkidэдn zatlar (A) peэdaly (B). Hemme A bardyr B.
        Sport (C) saglygy
        ·y berkidэдr(A). Hemme С bardyr A.
        Diэmek sport (C) peэdaly (B). Diэmek, hemme С bardyr B
        Эe
        ·il atletika(D)- sport (С) Hemme D bardyr С.
        Diэmek эe
        ·il atletika (D) peэdaly (B) Hemme D bardyr B.
        Ylgamak(E) –эe
        ·il atletikany
        · gцrnь
        ·i(D). Hemme E bardyr D.
        ____________________________________ ________________
        Ylgamak(E) peэdaly (B). Hemme E bardyr B



        Regressiw sorit – regressiw pollisologizmden ц
        ·den gelэдn sillogizmi
        · kiзi tutarlyklary
        · we netijesini
        · aэrylmagy bilen emele gelэдr.
        Hemme цsьmlikler (A) organizmler (B)
        Hemme organizmler (B)
        Hemme beden (C) agramly (O)
        Hemme цsьmlik (A) agramly (O)
        (a-b), (b-c), (c-d, (a-d)


        ( ( Soraglar :

        1.Pikirjemleme barada dь
        ·ьnje.
        2.Deduktiw pikirjemleme
        3.Induktiw pikirjemleme.
        4. Kafegoriki sillogizm.
        5.Polsillogizimler. Soritler.Epiheэrema.





        ( ( Эumu
        ·lar:

        1. Sillogizmi
        · figuralaryna laэyklykda mysal getiri
        ·.
        1-nji figura 2-nji figura 3-nji figura 4-nji figura

        M P P M M P P M



        S M S M M S M S






















        Bap VI Gipoteza


        Ylymda we gьndeki pikirleni
        · endiklerimizde biz bilmeэдn zatlarymyzy
        bilmekligi
        ·, doly dдl maglumatlary
        · ьstьni эetirmegi
        · ugrunda bolэarys. Kдbir hadysalary we olary
        · beэleki hadysalar bilen arabaglany
        ·ygyny dь
        ·ьndirmek we olary esaslandyrmak gerek bolэar. Gipoteza – (grek sцzi- “зaklama”, “esas”-diэen manyny a
        ·ladyp) bu tebigatda, jemgyэetde we a
        ·yэetde bolэan hadysalary
        ·, hereketleri
        · ylmy esasa esaslanan sebдplerini, kanunalaэyklygyny, arabaglany
        ·ygyny aзmakdaky teklipdir. Gipotezany
        · цzbolu
        ·lylygy – pikirlenmдni
        · esasy hдsiэeti hцkmьnde bilimleri цsdьrmegi
        · formasy, bilimleri зu
        ·la
        ·dyrmakda herekete getiriji gьэзdьr, adamyny
        · tebigatyny
        · gurlu
        ·yna, onu
        · arabaglany
        ·ygyny aзmaklyga akyl эetirmдge bolan islegdir.
        Her bir tдze bilim ilki bilen gipoteza gцrnь
        ·inde dцreэдr.
        ·onu
        · ьзin hem gipotezany
        ·
        ·u hдsiэeti onu
        · umumy hдsiэetini
        · barlygy bilen dь
        ·ьndirilэдr.
        2. Gipotezany
        · gurlu
        ·y. Gipotezany
        · gurlu
        ·y elmydama цwrenilэдn hadysany
        · эagdaэy barada teklip edilme bilen ba
        ·laэar. Ol hadysany
        · эekelik hдsiэeti эa-da hadysalary
        · kanunalaэyklygyny, arabaglany
        ·ygy barada aэratyn bir pikirэцretme эa-da pikirэцretmeleri
        · toplumy bolup hereket edэдr. Эцne gipotezadaky pikirэцretmeler problemleэin (зцzьlmegi talap edэдn, jedelli) hдsiэete eэedir.
        ·onu
        · ьзin hem gipotezadaky pikirэцretmeler ylmy taэdan we tejribe taэdan barlanylmagy talap edэдr. Netije зykarmagy
        · formalaryna, logiki tдrlere esaslanyp, barlaglary
        · netijesinde gipoteza эa tassyklanylэar эa-da tassyklanylmaэar.
        ·u эerde gipotezany we gipotezany barlamagy
        · esasynda gelnen netijдni tapawutlandyrmagy ba
        ·armaly. Зьnki gipoteza – цzьnde ylmy taэdan barlanylmadyk bilimleri цzьnde saklaэar. Barlagy
        · esasynda gelnen netije bolsa ylmy taэdan barlanylan we gelnen netije bolэar.
        ·onu
        · ьзin hem gipoteza зem gelen зaklama, fantaziэa bolman ol takyk maglumatlary
        ·, esaslanmalary
        · problemleэin meselesi bolup durэar. Gipotezany
        · dцremegi haotiki эa-da a
        ·asty derejeli hдsiэetde bolman, ol emele gelen logiki hadysany
        · kanunalaэyklygyna esaslanэandyr. Gipotezany
        · gurlu
        ·y – bu цrдn зyl
        ·yrymly logiki proses bolup, ol pikirjemlemдni
        · dьrli formalaryny
        · gatna
        ·magynda emele gelen logiki hadysalary
        · kanunalaэyklygyna esaslanэandyr.
        Gipotezany
        · gurlu
        ·y – bu цrдn зyl
        ·yrymly logiki proses bolup, ol pikirjemlemдni
        · dьrli formalaryny
        · gatna
        ·magynda, dьrli hadysalary
        · utga
        ·dyrylmagynda emele gelэдr. Gipoteza birme
        ·ze
        · 2 kдbir halatlarda deduktiw, kцp halatlarda bolsa empiriki maglumatlary umumyla
        ·dyrmakda induktiw tдri ulanmak bilen alynэar. Her bir gipoteza ba
        ·langyз maglumatdan, esasdan we pikirэцretmдni
        · so
        ·ky netijesinden durэar.

        Gipotezany
        · gцrnь
        ·leri.
        Ylmy gipotezalar цzlerini
        · umumylyk derejesine baglylykda: umumy, hususy we эekelik gipotezelara bцlьnэдrler.
        Umumy gipoteza – bu jemgyэeti
        ·, tebigaty
        · we a
        ·yэeti
        · цsь
        ·i, onu
        · kanunalaэyklygy babatda ylmy esaslanmalary bolan umumy meseledir. (Meselem M.Lomonosow tarapyndan hemme jisimleri
        · atom gurlu
        ·y baradaky gipotezasy). Ylmy taэdan subut edilenden so
        · bu umumy gipotezalar ylmy
        · цsmegine uly go
        ·ant bolэar.
        Hususy gipoteza – bu jemgyэeti
        ·, tebigaty
        · we adam a
        ·yny
        · aэratyn bir tarapyna, toparyna baglylykda onu
        · kanunalaэyklygy, цsь
        ·i we arabaglany
        ·ygy baradaky hususy meseledir. Hususy gipotezalar kцp halatlarda tebigy ylymlarda we jemgyэetзilik – taryhy ylymlarda ulanylэar. Meselem: arheology
        · цz tapyndysy ylmy maglumatlara esaslanyp ol эa-da beэleki bir dцwre degi
        ·liligi baradaky gipotezasy.
        Kazyэet – seljeri
        · tejribesinde hem hususy gipoteza kцp ulanylэar. Эцne bu эerde bar bolan ylmy maglumatlara derek tejribeden bar bolan maglumatlar peэdalanylэar.
        Эekelik gipoteza – bir hadysa, predmet barada ylmy esaslanmalara esaslanyp ц
        ·e sьrьlэдn mesele aэdylэar.
        Meselem: 1 adamy
        · keselini anyklamak ьзin ц
        ·e sьrьlэдn mesele.
        Umumy, hususy we эekelik gipotezalary subut etmekde i
        · gipotezasy dьzьlэдr.
        I
        · gipotezasy – bu barlaglary
        · ilkinji tapgyrynda ц
        ·e sьrьlэдn pikirэцretmedir. I
        · gipotezasy barlanэan hadysalary
        · sebдbi barada netije зykarmak bolup durman, eэsem
        ·ol barlaglary
        · netijesinde toplanan maglumatlardan gelip зykэan pikirэцretmдni эa-da pikirэцretmeleri beэan etmekdir.
        Meselem: jenaэat-der
        ·ew i
        ·lerinde bir hadysany
        · sebдbini aзmak ьзin birnдзe gipotezalary hцdьrlenilэдr. Bulara ba
        ·gaзa wersiэalar hem diэilэдr.

        Gipotezany
        · gurlu
        ·y we onu
        · цsь
        · tapgyrlary.

        Gipoteza – dцrдn hadysany dь
        ·ьndirmekde, эa-da amatly
        ·ertleri dцretmekde ц
        ·ki bar bolan ylmy teoriэa degi
        ·lilikde tдze зцzgьtleri talap edilэдn dцwrьnde dцreэдr. Gipoteza ц
        ·ki hereket edэдn teoriэa gar
        ·y bolmaly dдldir. Gipotezalary
        · arasynda mu
        ·a garamazdan konkurentlik edэдn gipotezalar bolup biler: meselem haэsy hem bolsa bir himiki elementi
        · organiki эa-da organiki dдl gelip зyky
        ·y baradaky gipoteza.
        Gipotezany
        · зцzьlmegindдki esasy berjaэ edilmeli talaplary
        · biri ol hem barlaglary
        · obэektiw эцrelgд laэyk geзirilmegidir.
        Obэekyiwlilik – bu psihologik planda netije зykarmalarda эoэulmalary
        ·, bдrdengaэtmalary
        · эoklugyny a
        ·ladэar.
        Logika metodologik planda obэektiw barlaglary
        · netijesinde hemmetaraplaэyn цwrenilmeleri
        · berjaэ edilmegini a
        ·ladэar.
        -gipoteza gapma-gar
        ·ylykly эagny teklip цzьni
        · ba
        ·langyjy bolan empiriki bazisine gar
        ·y bolmaly dдldir.
        - gipoteza barlanyp bolэan hдsiэetde bolmaly. Barlanyp bolmaэan hдsiэetdдki gipoteza зцzьp bolmaэan hдsiэete eэe bolэar we ol bilimleri
        · takyklygyna esaslanmadan mahrum edэдr.
        - gipoteza empiriki we teoretiki taэdan esaslandyrylan bolmalydyr.



        Gipotezany tassyklamagy
        · gцrnь
        ·leri
        1) Gipotezany tassyklamagy
        · i
        · tдsirli gцrnь
        ·i зak edilэдn эagdaэy
        · obэektiw hadysasy, hдsiэeti tapylmalydyr.
        2) Gipotezany tassyklamagy
        · esasy tдri – birnдзe wersiэalary az wagty
        · iзinde barlap gцrьp gelnen netije bolэar.
        3) Gipotezany tassyklamagy
        · bir gцrnь
        ·i эalan teklipleri aэyrmagy
        · netijesinde galan netijдni
        · зyn bolmagy.
        Meselem:
        A hadysa B, З, D hadysalary
        · esasynda dцredi
        A hadysa B, З hadysalary
        · esasynda dцremedi_
        A hadysa D hadysa esasynda dцredi

        Bu эerde 2
        ·erti эerine эetirmeli. Hemme bolup bilдэjek gipotezalary, dizэunksiэa berk we berk dдl dizэunksiэa эagdaэy we hemme эalan gipotezalary inkдr etme эagdaэynda.

        Gipotezany
        · inkдr edilmegi.

        Gipotezany
        · inkдr edilmegi onu
        · barlaglaryny
        · inkдr edilmegi netijesinde bolэar – gipotezada inkдr etmдni inkдr etme modusy
        · formasynda alynэar.

        Meselem: Netijдni
        · bolmagy ьзin С1, С2, С3 sebдpler gerek.
        Eger С1, С2, С3 bolmasa_
        N netije hem bolmaz.
        Simwoliki logikada bu pikirjemlemдni
        ·
        ·eэle эazylэar.
        N (C1
        · C2
        · C3
        · ...
        ·Cn)
        _ _ _ _
        C1 V C2 V C3 V...V Cn
        _
        N
        Nдзe sebдp az bolsa –
        ·onзada gipotezany
        · inkдr etmek derejesi эokary bolэar.

        ( ( Soraglar :


        Gipoteza – a
        ·y цsdьrmegi
        · formasy hцkmьnde.
        Gipotezany
        · gurlu
        ·y.
        Gipotezany tassyklamak.
        Gipotezany inkдr etmek.



        ( ( Эumu
        ·lar:

        1Ylmy gipotezany dьzь
        ·
        2.Umumy gipotezany dьzь
        ·.
        3.Hususy gipotezany dьzь
        ·.
        4.Эekelik gipotezany dьzь
        ·.


        Bap VII Argumentasiэa nazaryэetini
        · logiki esaslary

        1.Subut etme
        Subut etme aэratyn predmetler baradaky maglumatlary
        · beэnide
        ·цhlelenmeginde empiriki a
        · эetirme ( duэma we kabul etme) arkaly bolup geзэдr. Biz jaэy
        · salynyp gutarylandygyny эa-da salynэandygyny gцэдris,dermany
        · tagamyndan ajydygyny duээarys we
        ·.m.
        ·eэle gцrnь
        ·dдki durmu
        ·y
        · hakykatlary aэratyn subut edilmд mдtдз bolmaэarlar.Olar gцze gцrnьp duran durmu
        · hakykatydyr.
        Эцne ylymda, ylmy i
        ·ler barlag edilende, jenaэat-der
        ·ew i
        ·lerinde, gьrrь
        ·de
        ·likde biz цz pikirlerimizi subut etmeli bolэarys. Subut etme dogry pikirlenmдni
        · hдsiэetidir. Subut etmдni
        · nazaryэeti-bu hдzirki zaman цsen jemgyэetde ylmy
        · dьrli ц
        ·e sьrэдn pudaklary boэunзa ylmy nazaryэeti ylmy taэdan esaslandyrylma salgylanyp subut etmegi
        · seri
        ·desidir.Ylymda alymlar kцp halatlarda ц
        ·e sьrьlэдn teoriэalary
        · dogrydygyny эa-da эal
        ·y
        ·dygyny subut etmek ьзin subut etmд kцp salgylanэarlar.

        Meselem: arheologik gazuw-agtary
        · i
        ·lerinde tapylan tapyndylary
        · haэsy taryhy dцwre degi
        ·lidigini anyklamakda, gьn sistemasyny
        · gurlu
        ·yndaky teoriэalar,dьnэд okeanyny
        · gurlu
        ·yndaky teoriэalar we
        ·.m.

        Subut etme-ol haэsy hem bolsa bir pikirjemlemдni
        · dogrydygyny beэleki bir эana
        ·yk dogry pikirjemlemдni
        · ьsti bilen subut edilmeginde ulanylэan logiki tдrleri
        · toplumyna subut etme diэilэдr.
        Subut etme-ynandyrma bilen baglan
        ·yklydyr, эцne o
        ·a to
        ·destwolaэyn dдldir.Sebдbi subut etme-ylmy,taryhy jemgyэetзilik tejribд esaslanэan bolsa,ynandyrmalary
        · easynda takyk dдl,
        ·ahsy pikirleri
        · bolmagy hem mьmkindir.
        ·onu
        · ьзin hem ynandyrmak entek subut etmek dдldir.



        Subut etmдni
        · gurlu
        ·y: tezis, argument, demonstrasiэa

        Tezis-bu hakykylygy subut edilmeli pikirэцretmedir.

        Meselem:Зagany
        · terbiэesinde we ene-atany
        · gцrьm-gцreldesini
        · uly дhmiэeti bar.

        Argument-bu tezisi
        · hakykylygyny subut etmek ьзin peэdalanylэan dogry pikirэцretmedir.

        Subut etmдni
        · formasy diэip, эa-da demonstrasiэa diэip tezis bilen argumenti
        · arasyndaky logiki baglan
        ·yga aэdylaэar.(deduksiэa,induksiэa)

        Argumentleri
        · birnдзe gцrnь
        ·leri tapawutlanэarlar

        1. Gцzэetirlen, esaslandyrylan эekelik faktlar.
        ·eэle gцrnь
        ·li argumentlere (faktlara esaslanэan matriallar,ilat sany,dцwleti
        · tutэan orny,i
        ·i
        · gцrkezijileri эaly statistiki maglumatlar degi
        ·lidir.) Mundan ba
        ·ga-da
        ·u gцrnь
        ·e ylmy maglumatlar, kazyэet-der
        ·ew i
        ·leri,
        ·aэatlary
        ·,
        ·aэatlary
        · gцrkezmeleri, resmi i
        · kagyzlardaky gollar degi
        ·lidir.
        Gu
        ·u
        · ganatyny
        · nдзe kдmil gurlandygyna garamazdan howasyz gu
        · ganatlaryny эaэyp uзup bilmez. Faktlar hem ylym ьзin,ylmy i
        ·gдrler ьзin edil howa эaly gerek zatdyr. Belli rus alymy I.P.Pawlow “Цwreni
        ·, de
        ·e
        ·diri
        ·, degerli maglumatlary topla
        ·, эцne цwrenip synag edip, maglumatlary
        · эьzьnde galmak hem bolmaz, зьnki toplanan maglumatlary, alnan netijeleri dцredэдn hadysalary
        · hдsiэetine has зu
        · arala
        ·mak,olary
        · kanunalaэyklygyna dь
        ·ьnmek esasy zatdyr”-diэip эa
        · alymlara эьzlenipdir.




        Kesgitleme-subut etmдni
        · argumenti hцkmьnde

        Her bir ylymda dь
        ·njeleri beэan etmekde kesgitleme ulanylэar. Bu barada biz “Dь
        ·ьnje” temasynda garap geзipdik.

        Aksiomalar we ykrar edilen kesgitlemeler (postulatlar)

        Matematikada, mehanikada, teoretiki fizikada, matematiki logikada we ba
        ·gada birnдзe ylymlarda kesgitlemelerden ba
        ·ga-da aksiomalar ц
        ·e sьrьlэдr. Aksiomalar-bu argument esasynda kabul edilэдn kesgitlemeler bolup, olary
        · aэdy
        ·lygy esasynda hiз bir subut edilmegi
        · zerurlygy bolmaэar. Subut edilmesizden kabul edilэдn kesgitlemelere aksiomalar diэilэдr.
        4. Ylymlary
        · ц
        · subut edilen kanunlary we teoremalary subut etmдni
        · argumenti hцkmьnde зyky
        · edэдrler. Haэsy hem bolsa bir tezisi subut etmekde эokarda gцrkezilen argumentleri
        · di
        ·e biri dдl, eэsem birnдзesini peэdalanyp bolэar.
        Hakykaty
        · зelgisini
        · tejribedigini aэratyn bellemek bilen, tejribede subut edilen pikirэцretmeleri tдzeden subut etmegi
        · zerurlygy эokdur. Tejribдni
        · netijeleri – her bir teoriэany subut etmegi
        · зelgisidir.
        Subut etmek цzьni
        · formasy boэunзa gцni we gцni dдl gцrnь
        ·lere bцlьnэдr.
        Gцni subut etme argumentleri seljermek bilen tezisi
        · subut edilmegine geзэдr.
        Shemasy: berlen (a, b, з...) argumentleri
        · hakyky pikir эцretmeleri
        · (k, m, n...) gelip зykyp, so
        ·kulardan bolsa subut edilэдn tezis gelip зykэar.
        ·u tip boэunзa subut etme kazyэet – seljeri
        · i
        ·lerinde, ylymda, okuwзylary
        · dьzmelerinde, mugallymlary
        · sapagy beэan etmeginde we
        ·u
        ·a me
        ·ze
        · du
        ·ulэar. Gцni subut etme statistiki hasabatlarda gi
        ·den ulanylэar.
        Meselem: nah matadan tikilen цnьmler hawa geзirijiligi bilen yssy howada эaramlygy bilen tapawutlanэar,
        ·onu
        · ьзin hem yssy эurtlarda nah matadan tikilen цnьmlere isleg barha artэar.
        Gцni dдl subut etme – bu
        ·eэle subut etme bolup, onda tezisi
        · hakykatlygy barada pikirэцretme o
        ·a gar
        ·y duran pikirэцretmдni
        · эalandygyny antitezi
        · ьsti bilen berilэдr.

        Pa
        · etme

        Pa
        · etme – logiki operasiэa bolup, ol ц
        · hцdьrlenen tezisi
        · эalandygyny эa-da esassyzlygyny эagny subut etmдni эalana зykarmak, ony dargatmak ьзin peэdalanylэar.
        Эalana зykarylyp, pa
        · edilmeli pikirэцretmд pa
        · etmдni
        · tezisi diэilэдr. Ba
        ·ga bir pikirэцretmдni pa
        · etmek ьзin ulanylэan pikirэцretmд, эagny pa
        · edilmekde tezisi
        · gar
        ·ysyna ulanylэan pikirэцretmд pa
        · etmдni
        · argumentleri diэilэдr.

        Tezisi pa
        · etmдni
        · ьз gцrnь
        ·i bar:
        1. Pa
        · etme (gцni we gцni dдl gцrnь
        ·leri)
        2. Argumentleri tankytlamak
        3. Demonstrasiэany
        · esassyzlygyny
        · эьze зykarylmagy.

        Tezisi
        · pa
        · edilmegi, ol 3 bolup:
        a) faktlary
        · ьsti bilen-эagny pa
        · etmekde,ylmy maglumatlar,synaglary
        · netijesi has takyk эagdaэda peэdalanylyp pa
        · edilmegine aэdylэar.
        b) tezisden gelip зykэan netijeleri
        · hakykata laэyk dдldigi subut edilende-mu
        ·a ba
        ·gaзa “absurda зykarmak” hem diэilэдr.
        c) Antitezisi subut etmek bilen tezisi
        · pa
        · edilmegini gazanmak. Bu usulda tezisi pa
        · etmek ьзin onu
        · gar
        ·ysynda durэan tezis subut edilэдr. Eger antitezis dogry bolsa, onda tezis эalan эa-da eger tezis dogry bolsa onda antitezis эalan bolэar. 3-nji bolmaэar.


        ( ( Soraglar :
        1.Subut etme barada dь
        ·ьnje.
        2.Pa
        · etme barada dь
        ·ьnje.
        3.Subut etmede we pa
        · etmede du
        · gelэдn эal
        ·y
        ·lyklar.

        ( ( Эumu
        ·lar:

        Getirilen subut etmedдki argumentler:· gцzelligi, berkligi bilen dьnэд jahanke
        ·delerini
        · ьnsьni цzьne зekip gelipdir. Meselem, i
        ·lis alym-arheology Neil Hook “Gadymy Merw”, Paul Brimeli “Tьrkmenistan” atly kitaplarynda, amerikan alymy Patwikiэa
        ·ultz цz ylmy i
        ·lerinde tьrkmen halysyny
        · dьtin дleme эaэran
        ·an-
        ·цhraty hakynda ajaэyp sцzler эazypdyr.
        ·u эerde men aэratyn bir zady nygtasym gelэдr: ajaэyp zamanada gьlleэдn, gьl aзэan Tьrkmenistany
        · gцzel paэtagty A
        ·gabat
        ·ol halyny
        · ajaэyp gцllerini эada salэar.> *- hasy gцrnь
        ·de?

        Getirilen mysaldaky:<Зilimi
        · dьzьmindдki nikotin adamy
        · bedenini doly цzьne bagly edэдr we uzak wagty
        · geзmegi bilen зilimke
        ·i erksiz, gaharja
        · adama цwьrэдr. Nerw ulgamyna zyэanly tдsir эetirilэдr.Эatke
        ·lik peselip, i
        ·je
        ·lik gow
        ·aэar.Galyberse-de, зilim зekэдnler di
        ·e цzlerine dдl, eэsem, tцwerekdдki adamlary
        · saglygyna hem zeper эetirэдrler. Зilimi
        · tьssesindдki nikotin gan damarlaryna, iзki organlara zyэanly tдsir edэдr. Netijede, tьsse zerarly adamy
        · tutu
        · bedeni zдherlenэдr. Bizi
        · saglygymyz kцp babatda цzьmize bagly. Munu
        · ьзin ilki bilen zyэanly endiklerden el зekmegimiz gerek>*-pa
        · etmede nдhili tдrler ulanylэar.
















        Bap VIII Logiki pikirlenmдni
        · adaty dдl gцrnь
        ·lerini
        · gurlu
        ·
        aэratynlygy*

        Eger adaty logikada эa эa-da <эal
        ·y
        ·> bolmak bilen (iki belgili manyny) a
        ·ladэan bolsa, kцpbelgili logika эa-da adaty dдl logika argumenti
        · dogrydygyny
        · belgileri we funksiэalary kцp kд halatlarda bolsa tьkeniksiz hem bolup bilэдr. Kцp manyly logikada belgiler , <эalan> belgilerden ba
        ·ga-da , , эaly belgiler hem peэdalanylyp bilinэдr. Belgileri
        · kцplьginde gutarnykly kцpbelgili we gutarnyksyz kцpbelgiler tapawutlanэar. Kцpbelgili logika ikibelgili logikany inkдr etmeэдr. Tersine kцpbelgili logika iki belgili logikany
        · esasy ideэalaryna dь
        ·ьnmдge эardam berэдr. Kцpbelgili logikany
        · kцpьsinde iki belgili logikalary
        · kдbir kanunlary galdyrylэar. Kцpbelgili logikany
        · sistemasy ikibelgili
        ·kд garany
        ·da has baэ berilэдr. Eger ikibelgili logikada di
        ·e 1 argumenti
        · 4 sany dьrli funksiэalary gazanэan bolsak, kцpbelgili logikada bolsa olar eээдm 27 de
        ·dir. Kцpbelgili logikany
        · sistemalary kwant mehanikasyny
        · logiki gurlu
        ·yny beэan etmekde ulanylэar.Kцpbelgili logikada
        Inkдr etme- Nx-эa-da x
        Konэuksiэa-Kxy-эa-da x ^ y
        Berk dдl dizэunksiэa-Axy эa-da x
        · y
        Material implikasiэa-Cxy эa-da x y belgilenэдr.
        Kцpbelgili logika XX asyry
        · 20-nji эyllarynda Эa Lukasewiз
        (1878-1956э) tarapyndan has gi
        · цwrenilip ol ьзbelgili sistemany inkдr etmдn onu
        · kдbir dьzgьnlerine sistema laэyklykda tдzelik girizэдr.Onda hakykat “1”, эalan “0”, neэtral “1/2” beriэдr.Onu
        · ьз belgili sistemany hцdьrleэдndigi bilen tapawutlylykda, ol iki belgili logikany
        · tawtologiэasy bolup durэar.


        ( ( Soraglar :

        1.Kцpbelgili logika.
        2.Lukasewiзi
        · ьз belgili sistemasy.
        3.Logikany
        · dersleri okatmakda дhmiэeti.





        Bap IX Okuw-terbiэeзilik i
        ·inde logikany
        · дhmiэeti.
        Okuw-terbiэeзilik i
        ·i mugallymy
        ·, ene-atany
        · we okuwзyny
        · doly dь
        ·ьni
        ·mekde, sazla
        ·ykly i
        ·lemegini talap edэдn dцredijilikli zдhmet bolup durэдr. Bu эerde okuwзyny
        · terbiэesi bilen bir hatarda onu
        · aljak bilimini
        · hil tarapy utga
        ·ykly bolmalydyr.
        ·onu
        · ьзin hem okuwзylara berilэan bilimi
        · has dьэpli bolmagyny
        · bir tarapy hem olary
        · pikirlenme ukybyny цsdьrmek, pikirlenmдni i
        ·je
        ·le
        ·dirэдn usullary peэdalanmak bolup durэar.
        ·onu
        · ьзin hem okuwзylary
        · tema degi
        ·lilikde ol эa-da ba
        ·ga bir soragy bermegi olary
        · predmet bilen gyzyklanmalaryny gцrkezэдn gцrkezijidir.
        Sorag okuw-terbiэeзilik i
        ·inde we umumy akylэetirmede esasy wezipeleri
        · birini эerine эetirэдr.Mu
        ·a mysal edip эa
        ·y dil bitip, tebigat bilen baglany
        ·ygy duээan зagany
        · her bir zatda ululardan bu nдme, nдme ьзin
        ·eэle, nдme ьзin gerek, nirde эa
        ·aэar эaly soraglaryny olary
        · belesigelijilik bilen bermekleri mysal bolup biler. Halk arasynda
        ·u babatda
        ·eэle bilesigeliji зagalara degi
        ·me дhe
        ·de “Sapby sora
        ·ja
        · эaly”-diэen hдsiэeti
        · berilmegi bu hadysany
        · adam tebigaty ьзin mahsusdygyny a
        ·ladэar.
        Ylymda soraga derek mesele goэulэar. Эцne sorag we mesele me
        ·ze
        · hem bolsalar to
        ·destwolaэyn dдldir. Sebдbi sorag haэsy hem bolsa bir ugry
        · belli bir tarapynya degi
        ·li takyk maglumaty
        · tassyklanylmagyny эa-da inkдr edilmegini talap edэдn bolsa, meselede bolsa ylmy
        · ц
        · tassyklanan эa-da inkдr edilen jogabyndan has gi
        · gцrnь
        ·de berlendir. Her bir ylymy
        · hem цz ц
        ·ьnde goээan, зцzьlmeli meseleleri bolэar.
        Okuwзylary
        · pikirlenme endiklerini цsdьrmekde predmetler we olary
        · gatna
        ·ygy barada gцrkezme esbaplary
        · peэdalanmagy дhmiэetlidir. Milli bilim ulgamynda okuw-terbiэeзilik i
        ·inde gi
        ·den peэdalanylэan hдzirki zaman tehnologiэalary (kompэuter, interaktiw tagtasy ) okuwзylary
        · pikirlenme endiklerini цsdьrmekde uly дhmiэeti bar. Mysal ьзin tebigaty цwreni
        · dersinde almany
        · зybygy bilen, duby
        · зybygyny
        · эere oturdylmagynda almany
        · зybygyny
        · kьk urmagy we duby
        · зybygyny
        · guramagyny suratlary
        · ьsti bilen gцrkezmek we netijede ·eэle bolэar?>-diэen sorag olary pikirlenmдge mejbur edэдr.
        Logiki pikirlenmдni цsdьrmekde ·ze
        · suratlary
        · tapawudyny tapmak>, < suratda nдme эetenok>-эaly эumu
        ·lar hem peэdalydyr. Зagany
        · pikirlenmesi dogry jogaby tapmaga gцnьkdirilendir. Okuwзyda
        ·eэle islegi dцretmek ony akyl zдhmete зekmekdir.
        ·onu
        · ьзin hem gyzykly we soragy dogry bermegi ba
        ·armak okuw-terbiэeзilik i
        ·ini kдmille
        ·dirэдr.
        Sorag- bu logiki forma bolup, belli bir maglumaty цzьnde saklap, эetmeэдn эerini
        · цwezini dolmak ьзin maglumat almak (jogap alamk) maksady bilen ulanylэar.

        Pikirlenme ukybyny цsdьrmekde halk dцredijiligi
        · дhmiэeti (matallary
        · mysalynda)

        ·ahsyэeti
        · pikirlenme endiklerini цsdьrmek ata-babalarymyzy
        · gadymdan gelэдn dдp-dessurlarynda hem цz ornuny tapypdyr. Mu
        ·a mysal edip tьrkmen halk dessanlarynda gyzlar durmu
        ·a зykjak эa
        · эigidini
        · ц
        ·ьnde onu
        · paэhasyny synamak, dь
        ·ьnjeliligini bilmek maksady bilen pikirlenip зцzmeli sowallary
        · goэulmagy эa-da matallary
        · berilmegini getirmek bolar. Toэ-baэramlarda эa
        ·ulylar цsьp gelэдn зagalary
        · hem aklyny barlap gцrmek ьзin olary
        · зцzьp bilдэjek sowallaryny orta atypdyrlar we zehinlije, ь
        ·ьklije зagalary saэgarypdyrlar. Olara pikirlenmдge mejbur edэдn
        ·eэle gцrnь
        ·dдki soraglary beripdirler: ·any
        · dьэbьnde-dogmadyk tow
        ·any gцrdь
        ·mi?>,·ende nдdip aэyrmaly?> эaly reallykda зцzьlmejek soraglary hem beripdirler.
        “Ata-babalarymyz nesil galdyrmaga, зagany эa
        ·lykdan terbiэelemдge, dцwrebap adam edip эeti
        ·dirmдge aэratyn ьns beripdirler: ene mдhri hьwdд si
        ·dirilipdir, syrly dьnэд akyl эetirmek matallary
        ·, sagdyn цsmek, sцz gadyryny bilmek sanawaзlar bilen э
        ·yltmaзlary
        · paэyna dь
        ·ьpdir” *- diэip, эцrite tьrkmen halk dцredijiligini
        · эygyndysy bolan kitapda bellenilэдr.
        Halk dцredijiliginde bar bolan matallarda haэsy hem bolsa bir predmet baradaky dь
        ·ьnjeler
        ·ol dь
        ·ьnjдni
        · hдsiэetini, эa-da hдsiэetler toplumyny ba
        ·ga bir dь
        ·ьnjeleri
        · me
        ·ze
        ·gi bilen de
        ·e
        ·dirilip berilэдr. Mysallarda garap gaзeli
        ·.
        Meselem: Agyl doly akja guzy,
        Ertir tursam, эokja guzy
        (эyldyzlar)
        Bu matalda haэsy hem bolsa bir gara
        ·ky gi
        ·i
        ·likde kцp sanly agaryp gцrьnэдn, da
        · atanda bolsa, gцrьnmeэдn zat barada gьrrь
        · edilэдr. Bu bolsa зagalarda ilki bilen
        ·u hдsiэetleri цzьnde jemleэдn predmetler topary barada pikirini jemlemegi we has takygynda durmagy talap edэдr.

        Appak saзak,
        Gьnden gaзak.
        (gar)
        Эokarda getirilen mysalda haэsy hem bolsa bir эazylan ak re
        ·kli, gьnden gaзэan, эagny gyzgynlyga зydamsyz zat barada gьrrь
        · gidэдr. Predmeti
        · re
        ·kini
        ·
        aklygy we gyzgynlyga зydamsyzlygy getirilen matalda predmeti
        · esasy iki hдsiэetini
        · gцrkezilendigini beэan edэдr.

        Bir agaзda on iki
        ·aha,
        Her
        ·ahada otuz эaprak,
        Эapraklary
        · bir эьzi-ak, bir эьzi- gara
        (эyl ,on iki aэ, otuz gьn, gije-gьndiz)

        ·ьnjeleri
        · gatna
        ·ygy bilen bagly dьzьlen matallary зцzeni
        ·de birnдзe degi
        ·li predmetleri
        · gatna
        ·ygyny aзmaga эardam berэдr. Эokarda getirilen mataldaky zatlary
        · gatna
        ·ygy hem muny
        · aэdy
        · subutnamasydyr.
        Aэaksyz, elsiz-surat зeker.
        (aэaz )
        Bu matalda adyny bilmeli zadymyzy
        · tebigatda has gцzel ke
        ·ipleri galdyrэandygyny, esasanam, aэnany
        · эьzьnde we
        ·.m. эerlerde diэenimizde, зagalary
        · pikirlenmдge bolan i
        ·legi olary
        · dogry jogaby tapjakdygyny
        · esasydyr.
        Зagalara mekdep programmasyna laэyklykda tebygy hadysalary цwredilende (meselem, derэalary
        · dцreэ
        ·i) olary
        ·
        ·ol hadysalary
        · dцremegini
        · sebabi bilen tany
        ·dyrylэar.
        ·onda зagalar haэsy hadysany
        · nireden, haэsy эerden dцrдp ba
        ·landygyna akyl эetirip ba
        ·laэarlar.
        Ba
        ·y-dagda,
        Aэagy-kцlde
        (derэa)
        Getirilen matalda hem цz gцzba
        ·yny dagdan (эagny, daglary
        · garyndan) alyp gaэdyp, kцle эa-da de
        ·ize goээan zat barada gьrrь
        · gidэдndigi anyklanylanda, mataly
        · зцzgьdini tapmak kyn dдl.

        Gyzyl цkьz эatan эerine ot bitmez (ot)

        Bu matalda ady bilinmeli zady
        · re
        ·kini
        · gyzyldygy we ony
        · baran эerine so
        · hiз hili цsьmlik bitmeэдnligi, onda kцэdьrijilik hдsiэetini
        · barlygyny hem gцrkezэдr.

        Цэkьnje
        · эolda
        ·ym bar,
        Edenimi etjek bolэar.

        (kцlege)

        Эokarda getirilen mataldaky predmeti
        · adam hereketini gaэtalamak hдsiэetini
        · barlygy esasynda ony kцlege diэip эa-da эьz gцrьlэдn aэna diэmek hem bolar, зьnki
        ·u hдsiэet predmetleri
        · ikisinde hem bar.

        Эa
        · wagtynda orak эaly,
        Orta эa
        ·da зцrek эaly.
        (aэ)

        Indiki getirilen matalda predmeti
        · wagta gцrд da
        · ke
        ·bini
        · ьэtgeэдn hдsiэeti gцrkezilipdir.
        Zдhmet gurallary barada dь
        ·ьnje bermekde we olary berkitmekde hem matallary gi
        ·den peэdalanyp bolэar.

        Adam eli degdigi,
        Эeri dцrer, gьl eder.

        (pil)

        Hemmдni bezдr,
        Цzi эala
        ·aз gezer
        (i
        ·
        ·e)
        Bu matalda ady agzalэan zady
        · hemme adamlary
        · bezemen bolmagyna go
        ·ant go
        ·эandygyny gцz ц
        ·ьnde tutyp, haэsy predmet barada gьrrь
        · gidэдndigini bilmak bolэar.

        Эaltanman эatar,
        Duэdyrman tutar.

        (gapan)

        Bu matalda geregiзe эatyp amatly pursatda bolsa tutэan predmet barada gьrrь
        · gidэдr. Bu bolsa
        ·u predmeti
        · esasy hдsiэetlerini
        · ьsti bilen nдme hakda gьrrь
        · gidэдndigini bilmek bolэar.

        Gatlak-gatlak gatlama,
        Her gaty bir эatlama.
        ( kitap)

        Цzьnde эatlamalar, maglumatlar toplumyny saklaэan, цzem gat-gat gцrnь
        ·dдki predmet barada gьrrь
        · gidэдr.


        Эeri ak,
        Tohumy gara,
        El bilen ekerler,
        Dil bilen orarlar
        ( hat )
        Indiki matal berlende ak zady
        · ьstьne, gara zady el bilen edip, dil bilen hem эerine эetirilэдndigi berilende, birbada birnдзe predmetleri
        · degi
        ·liliginde dцreэдn zat barada gьrrь
        · gedэдndigi bellidir.

        Haэwanlar barada dь
        ·ьnje berilende зagalara olary
        · esasy hдsiэetleri bilen bagly matallary getirmek эerliklidir.

        Meselem:

        Wyz-wyz edip uзar эцrer,
        Gьlden gьle gцзer эцrer.

        (Balary)
        Эьsi-da
        ·,
        Asty – da
        ·,
        Dцrt aэakda,
        Bir ba
        ·.

        (Py
        ·dyl)
        Gцrkezilen mysallaryda ol эa-da beэleki bir predmet barada dь
        ·ьnje bermekde we эa
        ·lary
        · pikirlenme ukybyny цsdьrmekde matallary
        · дhmiэeti mysallarda gцrkezilmдge зaly
        ·yldy.

        ·ahsyэeti
        · pikirlenme ukybyny цsdьrmekde halk dцredijiligini
        · matallardan beэleki gцrnь
        ·lerini
        · hem дhmiэeti ulydyr.











        Kitapdaky logiki adalgalar
        Gysgaldylmalar : i
        ·l. d. –(i
        ·lis dili)
        grek d. –(grek dili)
        lat. d. – (latyn dili)
        mes., - (meselem)
        we
        ·.m. - (we
        ·u
        ·a me
        ·ze
        ·)
        Abstrakt predmet
        - (i
        ·lis dilindдki abstraсt entity )- Abstraksiэany
        · kцmegi bilen tapawutlandyrylan dь
        ·ьnjelere aэdylэar.,mes., , we
        ·.m.

        Abstragirleme (эa-da abstraktla
        ·dyrma)
        - (latyn sцzi bolan- “abstrctio”- ьnsi sowmak diэen sцzden gelip зykyp) logiki tдr hцkmьnde predmeti
        · bir hдsiэetini эьze зykaryp, beэlekilerinden (дhmiэetsizlerinden) we ilkiba
        ·daky werbal fiksasiэadan ьnsi
        · bцlьnmegidir.



        Analiz
        - (grek sцzi bolan- “analysis”- bцlmek diэen sцzden gelip зykyp) logiki tдr hцkmьnde, pikirlenmede predmeti dьzьm bцleklere bцlьp, onu
        · hдsiэetini
        · эьze зykarylmagyna aэdylэar.


        Assertorik pikirэцretme

        –(latyn sцzi bolan”asserto”)-tassyklaэaryn diэen manyny a
        ·ladyp, bu durmu
        · hakykaty tarapyndan tassyklanan pikirэцretmelere aэdylэar. Meselem: ·эдr.>.

        Argument

        -bu tezisi
        · hakykylygyny subut etmek ьзin peэdalanylэan dogry pikirэцretmedir.

        Bцlьni
        ·

        -bu logiki hereket bolup, onu
        · kцmegi bilen bцlьnэдn dь
        ·ьnjдni
        · gцwrьmi saэlanylan esaslara baglylykda birnдзe bцleklere bцlьnэдr.

        Duэma
        -duэu
        · organlaryny
        · ьsti bilen predmeti
        · aэratyn bir hдsiэetini
        · kelle beэnide
        ·цhlelenmegidir. Mes.: gьlь
        · ysy,nahary
        · tagamy

        De
        ·e
        ·dirme
        - logiki tдr hцkmьnde, pikirlenmede predmetleri
        · дhmiэetli we дhmiэetsiz sypatlary boэunзa olary
        · bьtewiligini эa-da tapawutlylygyny aзmak ьзin de
        ·e
        ·dirilmesidir.


        Deduktiw pikirjemleme

        -bu pikirjemlemдni
        ·
        ·eэle gцrnь
        ·i bolup, onda tutarlyklary
        · gцwrьmini
        · uly we umumylygy esasynda 2-nji tutarlyk bilen arabaglan
        ·ykda tutarlyklary
        · gцwrьminden has takykylanan pikirjemlemдni
        · emele gelmegine aэdylэar.

        Kabul etme

        -duэu
        · organlarymyzy
        · ьsti bilen predmeti
        · hдsiэetler toplumyny
        · kelle beэnide kabul edilip, bьtewi bir predmeti
        · kelle beэnide
        ·цhlelenmegidir.

        Klaslara bцlьnme
        -bu predmetleri
        · toparlara (эa-da klaslara) bцlьnip her topary
        · belli bir
        ·erte baglylykda цzьni
        · ornuny
        · bolmagydyr

        Kategoriki sillogizm

        - bu induktiw pikirjemlemдni
        · gцrnь
        ·i bolup, onda iki hakyky kategoriki pikirэцretmeden, logiki birle
        ·me esasynda we netije зykarmagy
        · dьzgьnleri berjaэ edilip зykarylэan pikirjemlemд aэdylэar.

        Konэunksiэa
        -(lat.sцzi bolan “conjunctio”-baglaэjy diэen manyny a
        ·ladэar) – pikirэцretmede “we”,”bilen” – diэen manyny a
        ·ladэar hem-de <^> ,< . > ,< &> belgiler peэdalanylэar.
        Mes: Jemal we Jeэhun (S&S), garga we tilki (S^S) we
        ·.m.


        Kesgitleme (эa-da definisiэa)

        -bu logiki hereket bolup,ol dь
        ·ьnjдni
        · mazmunyny эa-da termini
        · дhmiэetini kesgitleэдr. Kesgitlemeleri
        · kцmegi bilen predmeti
        · hдsiэetini anyklaэarys, ol эa-da beэleki bir-birinden tapawutlandyrэarys.

        Kommutatiw kakun
        -(latyn sцzi “commutatio”-ьэtgeme, цzgerme diэen manyny a
        ·ladyp)- beэan etmeleri
        · logikasynda pikirэцretmeleri
        · эerini
        · зaly
        ·ylmagy baradaky logiki kanunlary
        · umumy adydyr.

        Gцz ц
        ·ьne getirme
        - ozal kabul edilip kelle beэnide
        ·цhlelenme tapan predmet barada duэgy obrazlary
        · emele gelmegine aэdylэar.


        ·ьnje
        - abstrakt pikirlenmдni
        · gцrnь
        ·i bolup, ol haэsy hem bolsa bir predmeti, эa-da onu
        · hдsiэetini
        ·цhlelendirэдr. Mes.: adam, oba, du
        ·u
        ·yk we
        ·.m.)

        Pikirэцretme
        - abstrakt pikirlenmдni
        · gцrnь
        ·i bolup, ol haэsy hem bolsa bir predmet baradaky pikiri tassyklaэan эa-da tassyklamaэan hдsiэetde berilэдr. (Mes.:Da
        ·arda эagy
        · эagэar. Leэli okuwзy dдl.). Pikirэцretme habar beriji sцzlem gцrnь
        ·inde kabul edilэдr. Ol iki: эцnekeэ pikirэцretme (Mes.: Ja
        · kakyldy. (Pэ) Зagalar arakesmд зykdylar. (Pэ) we
        ·.m.) we зyl
        ·yrymly (Ja
        · kakyldy we зagalar arakesmд зykdylar (ЗPэ).) pikirэцretme gцrnь
        ·de bolэar.



        Pikirjemleme


        - abstrakt pikirlenmдni
        · gцrnь
        ·i bolup, birden kцp bolan pikirэцretmeleri
        · esasynda belli bir pikiri
        · jemlenmesidir.
        (Mes.: Эyl ygally gelse, hasyl bol bolэar.

        ·u эyl ygally geldi.

        ·u эyl hasyl bol bolar.)

        Formal logika

        - dogry pikirlenmдni
        · formalary we kanunlary baradaky ylymdyr.

        Logiki kanunlar
        - logikany
        · kanunlaryny
        · berjaэ edilmegi- pikirэцretme prosesinde hakykata эetmegi
        · esasy
        ·ertlerini
        · biri bolup durэar. Formal-logiki kanunlary
        · esasylary hцkmьnde a
        ·akdakylary gцrkezmek bolar:1)to
        ·destwa kanuny; 2) gapmagar
        ·ylygy
        · эokluk kanuny; 3) ьзinji inkдr etme kanuny; 4) эeterlik esaslylyk kanuny. Bu kanunlar pikiri
        · kesgitliligini, gapma-gar
        ·y dдldigini, subutnama esaslanэandygyny beэan edэдr.

        Dizэunksiэa
        -(lat. sцzi bolan “disjunction”-tapawutlandyrma-diэen manyny a
        ·ladэar) – pikirэцretmede “эa-da” diэen manyda ulanylэar hem-de belgi V ulanylэar. Dizэunksiэa 2 gцrnь
        ·de: berk we berk dдl dizэunksiэa bolэar. Berk dдl dizэunksiэa (a V b) we berk dizэunksiэa (a V b) Berk dдl dizэunksiэada pikirэцretmeleri
        · 2-si hem dogry bolup bilэдr.
        Mes.: Ol эa suratke
        ·, эa-da sazanda. (a V b)
        Berk dizэunksiэada зyl
        ·yrymly pikirэцretmдni
        · bir bцlegini
        · (ikisi birden dдl) dogry bolmagy zerurdyr. Mes.:Meret эa Gцkderede, эa-da Awazada dynз alar. (a V b)


        Implikasiэa
        -(lat. sцzi bolan “implicatio”-berk baglany
        ·dyrmak,цrmek -diэen manyny a
        ·laэar) logiki simwolika bolup, sцzlemde “eger” diэen manyny a
        ·ladэar we “” эa-da
        · belgiler bilen bellenilэдr.

        Mes.: · эagsa, biz gezelenje gitmeris> a - b ;
        a a b ;


        Ekwiwalensiэa

        ·onda we di
        ·e
        ·onda” diэen manyny a
        ·ladэar we a=b, ab эaly belgiler bilen bellenilэдr.
        Mes.:Di
        ·e adam pikirlenmдge ukyply.


        Inkдr etme
        -dь
        ·ьnjede эa-da pikirэцretmede haэsy hem bolsa bir zady inkдr etmдni a
        ·ladyp, ol a, ~ a эaly belgiler bilen a
        ·ladylэar.
        Mes.: ak- ak dдl (a, ~ a),



        Sintez
        - (grek sцzi bolan- “synthesis” - birikdirmek diэen sцzden gelip зykyp) logiki tдr hцkmьnde, pikirlenmede predmeti
        · dьzьm bцleklerini birikdirip jemlenilmeginde hдsiэetini
        · эьze зykarylmagyna aэdylэar.

        Subut etme

        -ol haэsy hem bolsa bir pikirjemlemдni
        · dogrydygyny beэleki bir эana
        ·yk dogry pikirjemlemдni
        · ьsti bilen subut edilmeginde ulanylэan logiki tдrleri
        · toplumyna subut etme diэilэдr.

        Subэekt
        - bu predmeti
        · цzi baradaky dь
        ·ьnjedir. (Ol lat. dilindдki “subjeзtum”-diэen terminden gelip зykэar we
        ·u sцzь
        · birinji harpy - S bilen belgilenэдr).Pikirэцretmдni
        · subэekti sцzlemde grammatiki taэdan atlar bilen a
        ·ladylэar.


        Umumyla
        ·dyrma
        - logiki tдr hцkmьnde belli bir dь
        ·ьnjede birnдзe predmetleri
        · umumyla
        ·dyrylmagydyr.


        Tezis
        -bu hakykylygy subut edilmeli pikirэцretmedir.


        Pa
        · etme

        – logiki operasiэa bolup, ol ц
        · hцdьrlenen tezisi
        · эalandygyny эa-da esassyzlygyny эagny subut etmдni эalana зykarmak, ony dargatmak ьзin peэdalanylэar.

        Predikat
        - bu predmeti
        · hдsiэeti эa-da predmeti
        · ba
        ·ga bir zada bolan gatna
        ·ygy baradaky dь
        ·ьnjedir. (Ol lat. dilindдki “prodicatum”-diэen terminden gelip зykэar we
        ·u sцzь
        · birinji harpy- P bilen bellenэдr). Pikirэцretmдni
        · predikaty sцzlemde grammatiki taэdan habarlar bilen a
        ·ladylэar.


        Gipoteza
        – Gipoteza – (grek sцzi- “зaklama”, “esas”-diэen manyny a
        ·ladyp) bu tebigatda, jemgyэetde we a
        ·yэetde bolэan hadysalary
        ·, hereketleri
        · ylmy esasa esaslanan sebдplerini, kanunalaэyklygyny, arabaglany
        ·ygyny aзmakdaky teklipdir.









        Logika dersi boэunзa soraglar:

        1. Logika ylmyny
        · adyny
        · (etimologiэasyny) gelip зyky
        ·yny dь
        ·ьndiri
        ·.
        sцzьni
        · manylaryny dь
        ·ьndiri
        ·.
        Adamyny
        · dьnэд a
        · эetirmesini hдsiэetlendiri
        ·.
        Duэup a
        · эetirmдni
        · esasy ьз tapgyry.
        A
        ·эetirmдni
        · duэma, kabul etme we gцz ц
        ·ьne getirme эaly tapgyrlary hдsiэetlendiri
        ·.
        Formal logika- kesgitleme beri
        ·
        we <эalan> dь
        ·ьnjeleri tapawutlandyry
        ·
        Dialektiki logikany
        · kemala gelmeginde onu
        · gцzba
        ·ynda duran filosoflary atlandyry
        ·.
        Dil bilen semiotika ylmyny
        · baglany
        ·ygy
        -kategoriэa kesgitleme beri
        ·
        Semantiki kategoriэalary
        · gцrnь
        ·leri barada gьrrь
        · beri
        ·
        ,,·e
        ·dirme>,·dyrma> , эaly logiki usullary tapawutlandyry
        ·.

        ·ьnjдni
        · esasy wezipesi.

        ·ьnjдni
        · gцrnь
        ·leri.

        ·ьnjдni
        · gцwrьmini
        · we mazmunyny
        · цwrьmleэin baglany
        ·ykly kanuny barada gьrrь
        · beri
        ·.
        Takyk we abstrakt dь
        ·ьnje.
        Polo
        ·itel we otrisatel dь
        ·ьnje.
        Degi
        ·li we degi
        ·li dдl dь
        ·ьnje.
        Эygnaэan we эygnamaэan dь
        ·ьnje.
        Bo
        · dь
        ·ьnjeler.
        Eэleri
        · tцwerekleri nдmдni a
        ·ladэar.
        To
        ·destwolaэyn dь
        ·ьnje.
        Kesi
        ·meli dь
        ·ьnje.
        Tabyn edэдn we tabyn bolэan dь
        ·ьnje.
        Tabynlykdaky dь
        ·ьnjeler.
        Gapma-gar
        ·y dь
        ·ьnjeler.
        Gar
        ·y dь
        ·ьnjeler.
        · beэan edilmegi>-logiki usul hцkmьnde.
        Kesgitleme.
        Kesgitlemд degi
        ·lilikde esasy logiki talaplar.
        Kesgitlemede tawtologiэa diэip nдmд dь
        ·ьnilэдr?
        Has gi
        · kesgitleme.
        Has dar kesgitleme
        Bцlьnme we onu
        · gцrnь
        ·leri.
        Dogry we yzygider bцlьnme.
        Dihotomiki bцlьnme.
        Kaslara bцlьnme.
        Pikirэцretmдni dь
        ·ьndiri
        ·.
        Habar, sorag we эьzlenme sцzlemlerini
        · logiki tapawudyny gцrkezi
        ·.
        Pikirэцretmдni
        · dь
        ·ьnjeden tapawudyny gцrkezi
        ·.
        Pikirэцretmдni
        · , <эalan pikirэцretme> эaly gцrnь
        ·lerine mysallary getiri
        ·.
        Pikirэцretmдni
        · hil taэdan дhmiэetini dь
        ·ьndiri
        ·.
        Pikirэцretmдni
        · mukdar taэdan дhmiэetini dь
        ·ьndiri
        ·.
        Pikirэцretmede logiki baglany
        ·yk.
        Umumy pikirэцretme, bцlek pikirэцretme, эekelik pikirэцretme.
        Tassyklaэjy pikirэцretme.
        Inkдr ediji pikirэцretme.
        Pikirэцretmдni
        · has belli modallyklary.
        Kategiriki tassyklaэjy we inkдr ediji pikirэцretmeleri
        · esasy iki gцrnь
        ·ini gцrkezi
        ·.
        Umumy tassyklamany, bцlek tassyklamany, umumy inkдr etmдni, bцlek inkдr etmдni beэan edi
        · we simwollaryny gцrkezi
        ·.
        Logiki kwadraty beэan edi
        ·.
        Pikirjemleme.
        Kategoriki sillogizme kesgitleme beri
        ·.
        Analogiэa boэunзa pikirjemleme.
        Subut etme.
        Tezis.
        Argument.
        Subut etmдni
        · gцrnь
        ·leri.
        Pa
        · etme.
        Gipoteza.
        Umumy, hususy we эekelik gipoteza
        Dogry pikirlenmдni
        · esasy
        ·ertleri bolan logikany
        · kanunlary barada gьrrь
        · beri
        ·.
        To
        ·destwa kanuny.
        Ьзьnjini inkдr etme kanuny.
        Gapmagar
        ·ylygy
        · эokluk kanuny
        Эeterlilik esaslylyk kanuny
        Эeterlilik esaslylyk kanunyny ilkinji beэan eden alym.
        Diskussiэa.
        Jedel we onu
        · diskussiэadan tapawudy.
        Okuw terbiэeзilik i
        ·inde logikany
        · дhmiэeti.
        1 Tьrkmenistanda bilim ulgamyny kдmille
        ·dirmek hakynda Tьrkmenistany
        · Prezidentini
        · Permany (15.02. 2007э.)
        2 Bilim-terbiэeзilik edaralaryny
        · i
        ·ini kдmille
        ·dirmek hakynda Tьrkmenistany
        · Prezidentini
        · Karary (04.03.2007э.)



        1 Hormatly Prezidentimizi
        · Medeniэet ulgamyny
        ·, metbugaty
        ·, telewideniэдni
        · we radiony
        · эolba
        ·зylary bilen geзiren maslahatynda eden зyky
        ·y. (19.01.2008 э.)

        * Piktogramma (latyn sцzi “piсtus”- зekilen we grek sцzi “gramma” –эazgy ) diэen manyny a
        ·ladyp, ol surat
        ·ekilli hatlary a
        ·latmak ьзin peэdalanylэar. Эa-da piktografik (latyn sцzi “piсtus”- зekilen we grek sцzi “grapho” зyzgy) adalga hem ulanylэar.

        * (Seret: Haljanow
        ·amyrat Gara
        ·syzlyk pedagogikasy. (Okuw gollanmasy).-A.:Ruh., 23-34 sah.
        ** Dцwletmдmmet Azady. Wagzy Azat Ylym, 1962.
        * genotip- grek sцzi bolan “genos”-gelip зyky
        ·y ,”typos”- forma, nusga diэen manyny a
        ·ladyp, ol degi
        ·li organizme цzьnden ц
        ·ki nesil arkasyndan gen toplumlaryny
        · gyrly
        ·yny
        · geзi
        ·i bolup durэar.
        ** fenotip –grek sцzi bolan “phбino”-эьze зykarэaryn we ”typos”- forma, nusga diэen manyny a
        ·ladyp, ol genotipi
        · da
        ·ky sreda bilen цzara tдsirine aэdylэar. Bu adalgalar 1903,1909э.э. dat biology W. Iogansen trapyndan girizilэдr. (Seret: Краткий психологический словарь. Москва.1985.)

        1 Gurbanguly Berdimuhamedow Tьrkmenistan - sagdynlygy
        · we ruhubelentligi
        · эurdy. A.: Tьrkmen dцwlet ne
        ·irэat gullugy. 2009 sah., 35-36
        2
        ·ol эerde sah., 37.
        1 B.Pa
        ·alakow, B.Basarow, H.Hydyrowa “Umumy psihologiэa” Здrjew-1992
        2
        ·ol эerde.
        1 Gurbanguly Berdimuhamedow Dцwlet adam ьзindir. A.: Tьrkmen dцwlet ne
        ·irэat gullugy. 2008 sah., 5.

        1 Seret: Д. П. Горский Kраткий словарь по логике. M., 1991.
        2 Seret: “Mugallymlar gezeti”,17.03.2010
        * Seret:Bagt synagy (hekaэa)Mugallymlar gazeti 30.04.2010э.)
        * Abstrakt pikirlenmдni
        · gцrnь
        ·lerine aэratyn bцlьmlerde garalэar.
        ** Geljekde mysallarda “pikirэцretme”- Pэ., “эцnekeэ pikirэцretme ”-Э Pэ., “зyl
        ·yrymly pikirэцretme ”-ЗPэ ,”-pikirjemleme”-Pj.
        ·ertli belgileri
        · ьsti bilen beriler.

        * Logikany
        · kanunlaryna geljekki temalarda garalar.
        * Bu bцlьm logika ylmy barada umumy dь
        ·ьnjeleri alэan talyplar ьзin di
        ·e logikany
        · taryhy bilen tany
        ·lyk hдsiэetde birilэдr.
        * aprior – lat. sцzi bolan a priori – “ц
        ·den gelэдn”, diэen manyny a
        ·ladyp, filosifiэada ol tejribeleri
        · esasynda alynan ylmy netijдni
        · gar
        ·ysyna tejribeden ц
        ·ki bar bolan taээar maglumat baradaky dь
        ·ьnjдni berэдr. Aprior a
        ·эetirmekligi
        · tebigatyny
        · kynlygy kдbir alymlary
        ·ol sanda Kanty
        · adamyny
        · doglanda hem belli bir taээar dogry maglumatlar toplumyny a
        ·ynda saklaэar diэen эal
        ·y
        · dьnэдgaraэy
        ·y
        · dцremegine getiripdir.

        1 Aristotel. Metafizika,-Эyg. M., 1976,t1, з.125.
        * bu barada “Pikiэцretme” temada has gi
        ·i
        ·leэin garalar.
        * formulada berk dдl dizэunksiэany
        · V belgisi ulanylan hem bolsa, < a V~ a> -kanunda berk dьzэunsiэa ulanylэar, эцne dдp bolup galan formuladaky belgi gi
        ·den ulanylэar.
        * otnositel durnuklylyk- absolэut durnyklylyga gar
        ·y durэan we her bir predmet ba
        ·ga bir predmete degi
        ·lilikde durnuklylykda durэan pikiri a
        ·ladэar.
        * Atributiw sцzi
        · manysy haэsy hem bolsa bir zady
        · esasy aэrylmaz hasiэeti, sypaty,
        ·o
        ·a degi
        ·li zady.(Seret., Г.И.Ожегов. Словарь русского языка. М., 1988., стр.24)

        * Ekzistensial (lat. sцzi existentia-bar bolmak –diэen manyny a
        ·ladэar).
        * Logikada pikirэцretmeleri
        · “dorylygyny” bellemek ьзin i
        ·lis dilini
        · true--sцzьni
        · ba
        · harpy “T”; “t” ulanylэar.
        Pikirэцretmдni
        · эal
        ·y
        ·dygyny gцrkezmek ьзin bolsa i
        ·lis dilini
        · false<эalan>-sцzьni
        · ba
        · harpy “F”; “f” ulanylэar. Mundan da
        ·ary adatзa her dili
        · цz “dogry”,”эalan” sцzlerini
        · ba
        · harpy bilen hem bellenilэдr. Зyzgyda “dogry”, ”эalan” netije tьrkmen dilini
        ·
        ·ol sцzlerini
        · ba
        · harpy bilen belgilenen.
        * kommutatiw kakun (latyn sцzi “commutatio”-ьэtgeme, цzgerme diэen manyny a
        ·ladyp)- beэan etmeleri
        · logikasynda pikirэцretmeleri
        · эerini
        · зaly
        ·ylmagy baradaky logiki kanunlary
        · umumy adydyr. Bu kanunlar matematikany
        · go
        ·ulmada, kцpeldilmede ulanylэan kommutatiw kanunlary bilen me
        ·ze
        ·dir. (Meselem: 2+3=5 , 3+2= 5; 4x5=20, 5x4=20). Konэunksiэa we dizэunsiэa ьзin kommutatiw kanunyny
        · simwoly: (p &q )
        · (q & p)-konэunksiэa ьзin;
        (p v q)
        · (q v p)-dizэunksiэa ьзin (bu эerde pq ьэtgeэдn pikirэцretmeler)
        Seret: Д. П. Горский Kраткий словарь по логике. M., 1991.sah.55
        * Gapma-gar
        ·y pikirэцretmeler “logiki kwadratda” pikirэцretmeleri
        · эerle
        ·i
        ·ine baglylykda bolman, olary
        · many taэdan birini
        · “tassyklasa” beэlekisini
        · “inkдr edэдnligi” hдsiэetine baglydyr.
        ** Ba
        ·gaзa (I-O)-pikirэцretmelere subkontrar pikirэцretmeler hem diэilэдr.
        * assertorik –(latyn sцzi bolan”asserto”)-tassyklaэaryn diэen manyny a
        ·ladyp, bu durmu
        · hakykaty tarapyndan tassyklanan pikirэцretmelere aэdylэar. Meselem: ·zine guээar>.

        * analogiэa (grek sцzi bolan “analogia”-de
        · gelme manyny a
        ·ladyp)-bu predmetleri
        · , dь
        ·ьnjeleri
        · haэsy hem bolsa bir ugurda umumy me
        ·ze
        ·ligi esasynda induktiw pikirэцretme alynэar.
        * deduktiw--(lat sцzi bolan “deduсtio”-зykarma-manyny a
        ·ladyp) pikirэцretmede umumy mazmunly pikirэцretmeden has takyk pikirэцretmдni
        · зykarylmagyna aэdylэar.
        * Seret.A
        ·gabat gazeti ,№64 (8295), 29.05.2010. sah.,4
        * Sol эerde.,sah 4
        *
        ·u bapda kцp belgili logika barada umumy dь
        ·ьnje berilэдr. Sebдbi kцp belgili logika matematiki logikany geзen takyk ylymlary цwrenэдn эokary okuw mekdeplerinde matematikany
        · beэleki ylymlar bilen baglany
        ·ykly meselelerini
        · esasynda цwrenilэдr.
        * Эedigenim эedi эyldyz : Tьrkmen hьwdьleri, matallary, sanawaзlary, эal
        ·ytmaзlary. A.: Tьrkmenistan, 1989, sah.4


        

        

        

        

        13PAGE 15


        13PAGE 148415



        ys

        Kelle
        beэnisi

        re
        ·k

        gцw- rьm

        ses

        tagam

        A, B

        A

        B

        A

        B

        C

        A B



        A B

        A

        B

        A B

        A

        B

        A

        B

        A

        C

        B

        A B

        A B

        Kislotalar

        Organiki kislotalar Organiki dдl kislotalar

        Kislorodly Kislorodsyz
        kislotalar kislotalar


        A

        B


        P

        M

        S



        -(c) Kevin Forest/Photodisc Green/Getty Images
        ·
        ·
        ·
        ·
        ·
        ·
        ·
        ·
        ·
        ·
        ·
        ·
        ·
        ·
        ·
        ·
        ·
        ·
        ·
        ·О 1
        ·
        ·
        ·
        ·TKevin ForestRoot Entry

Приложенные файлы

  • doc 9633434
    Размер файла: 1 MB Загрузок: 0

Добавить комментарий