Filosofiya okuw kitaby hli halklan filosofoki garayslary

BILIM MINISTRLIGI
TЬRKMEN POLITEHNIKI INSTITUTY











N. Suwhanow







F I L O F I Э A
(okuw kitaby)



















A
·gabat-2009



TЬRKMENISTANY
· BILIM MINISTRLIGI
TЬRKMEN POLITEHNIKI INSTITUTY











N. Suwhanow







F I L O F I Э A
(okuw kitaby)



Mukaddes Ruhnama kafedrasyny
·
maslahatynd tassyklandy
(kaf. maslahatyny
· beэany№ 5
2009-njy эyly
· 9-njy iэyly)











A
·gabat-2009



Giri
·

Bizi
· dцwrьmiz durmu
·y
· дhli taraplaryny tдzeзe gurnamagy talap edэдr. Sebдbi tьrkmen jemgyэeti цzgerэдr, tдze belentliklere galэar, onu
· ykdysady, syэasy we medeni durmu
·yny
· oэlan
·ykly цlзegler bilen alynyp barylmagyny, netijeli pikir эцredip erkin, azat hereket edip bilэдn adamlary
· taplanmagyny, tдze zдhmet etikasyny
· dцremegini эpjьn etmeli bolэar.
·u hili dьэpli цzger
·ikleri
· dцwrьnde adamlary
· akyl-paэhasly hereket etmekleri ьзin, olary
· jemgyэetde bolup geзэдn hadysalary dь
·ьndirip hem-de bahalap bilmekleri wajyp.
·eэle pдhim-paэhasy
· we ukyby
· dцremekligi ьзin bolsa tдze a
·, tдze эol-эцrelge, umuman adamlary
· tдzeзe pikirlenmekleri gerek.
Aslynda adama pikirlenmeklik mahsus. Ol beэleki jandarlardan tapawutlylykda pikirlenmeklige ukyply bolэar. Emma bu ukyp дhli adamlarda birme
·ze
· bolup bulmeэдr. Onu
· dьrli gцrnь
·leri we dьrli derejeleri bolэar. Taryha ser salynsa adamy
· pikirlenmeklige bolan ukybyny
· kem-kemden kдmille
·эдnligini, onu
· tдze derejд galyp, degerli logiki we ylmy usullara eэe bolэandygyny gцrэдris.
·eэle цzgeri
· adamzat цsь
·ini
· aэgytly pursatlaryna has hem hдsiэetli bolэar. Sebдbi dьэpli цzgeri
· tдzeзe garaэ
·y
·, tдzeзe pikirlenmekligi
· esasynda эьze зykэar. Galkyny
· eээamyna hem
·eэle ukyba eэe bolan adamlar gerek.
Цzgerэдn jemgyэetde tдzeзe pikirlenmegi
· kemala gelmegi has uly meselдni
· - tдze adamy эeti
·dirmek i
·ini
· aэrylmaz bцlegi bolup зyky
· edэдr. Bu эerde
·ahsyэet bilen jemgyэeti
· цzara tдziri ьэtgeэдr: eger “kadaly” цsь
· dцwьrlerinde
·ahsyэet belli bir derejede jemgyэetзilik gatna
·yklaryny
· dьzьmini
· aэratyn
·цhlelenmesi bolэan bolsa, jemgyэeti
· dьэpli цzgerэдn dцwrьnde durmu
·y
· jemgyэetзilik
·ertleri adam hereketini
· netijesi bolэar. Jemgyэetde adamy
· tдsirini
· gьэjemegi,
·ol sanda ylmy
· we bilimi
· дhmiэetini
· artmagy pikirlenmegi
· we akyl эetirmekligi
· tдze derejд galmagy bilen bagly bolэar.
Adam gцrьp e
·idip, gцren-e
·iden zatlaryny a
·ynda aэlap bu dьnэдni
· зyl
·yrymly hadysalaryna, wakalaryna akyl эetirэдr. Pikirlenmeklik bu эerede akyl эetirmekligi
· ygtybarly usuly, i
· эokary basgsnзagy bolup, barlyk hakykatyny
·цhlelendirэдr. Ol akyl эetirmдni
· duэgy gцrnь
·inde hakyky dьnэдni
· gatna
·yklary, hдsiэetleri barada alyp bolmaэan maglumatlary almaklyga mьmkinзilik berэдr. Diэmek, hдzirki dцwьrde adamlary
· tдzeзe pikirlenip hakykata akyl эetirip bilmekleri gerek. Olar Galkyny
· eээamyny
· ц
·e зykarэan derwaэyslyklaryndan ugur alyp tдze dь
·ьnjeleri, tдze kesgitlemeleri i
·lдp dьzmekligi ba
·armaly. Hormatly Prezidentimiz цz зyky
·larynda эurtda ba
·lanan kцptaraply reformalary
· bizden syэasy-hukuk pikirlen
·ini talap edэдnligini we galkyny
· eээamynda ц
·e sьrьlen maksatlary amal etmeklik ьзin tдzeзe pikirlenэдn adamlary
· gerekligini yzygiderli belleэдr.
Tдzeзe pikirlenmeklik kцp zada bagly bolэar. Onu
· ьзin ilki bilen dil baэlygy hem-de filosofiki medeniэet gerek. Milleti
· pikirleni
· цrьsini
· gi
·emekligi ьзin onu
· dili baэla
·maly. Di
·e milleti
· dilini
·, onda ulanylэan i
·lik gцrnь
·lerini
·, dь
·ьmleri
·, sypatlary
· kцmegi bilen pikiri
· цrдn inзe цwь
·gьnlerini a
·ladyp bolэar. Gara
·syzlygymyzy
· ilkinji эyllaryndan tьrkmen dilini
· many goэazlygyny
· artdyrmak ugrunda ba
·lanan aladalar hдzirki dцwьrde tдze hile galdy.
·u gьn tьrkmeni
· edebi dili - Hoja Ahmet Эasawyny
·, Magtymguly Pyragyny
·, Berdi Kerbabaэewi
· dili tдze dцwrь
· adalgalary bilen baэla
·yp, sagdyn gцrnь
·de bizi
· jemgyэetimize gaэdyp gelэдr. Dili
· sagdynlygy pikiri
· saplygyna we sagdynlygyna esas dцredэдr. Diэmek, biz tьrkmen dilini
· geljekde hem цsmekligi barada alada edip, adamlary
· ene dilimizi
· bu dьnэдni
· gцzelliklerini aзmaklyga dцredэдn здksiz mьmkinзiliklerine eэe bolmaklryny gazanmaly.
Alymlary
· pikiriзe, pikirlenme-de,
·ygyrэet hem geзmi
·de “ilkinji go
·gudan” dцrдnler. Umuman pikirlenmeklik
·ahyranalyk diэilse эal
·y
·ylmasa gerek. Hakyky filosof we hakyky
·ahyr dili
· arassa owazyna gulak asyp,
·ol owazy цzlerinde aзэarlar.
·onda olar dцredijilik derejд galyp, dьnэдni
· ц
· a
·lanylmaэan taraplaryny aэan edэдrler. Tьrkmeni
· beэik akyldarlary, ilki bilen hem dana Magtymguly Pyragy
·eэle ukyba eэe bolan. Ol di
·e bir halkymyzy
· klassik
·ahyry bolman, beэik akyldar, filosof hem bolan.
·ahyr akyl эetirmдni
·, filosofiэany
· usullaryny ele alyp tдze pikir gymmatlygyny aзmaklygy ba
·arypdyr. Magtymguly tьrkmeni
· Eflatuny (Platony) bolэar. Geзmi
·de akyldarlar akyl эetirmekligi
· nusgalyk taglymatlaryny dцredenler. Tдzeзe pikirlenmeklik ьзin biz ilki bilen
·ol mirasa eэe bolmaly.
Filosofiэany
· adamlary akyl эetirmekligi
· usullary bilen эaraglandyrmagyny
· дhmiэetini gцrkezэдn gadymy grek filosofy Platony
· gowak barada bir ajaэyp mysaly bar. Ol adamlary
· kцpьsini gowakda зykalga arkasyny цwrьp oturanlara me
·zedэдr. Olar ц
·lerinde diwary
· эьzьnde yzlaryndan geзip barэan adamlary
·, jandarlary
·, arabalary
· kцlegelerini gцrэдrler. Olar цzlerini
· gцrэдn zatlaryny mьmkin bolan эeketдk, hakyky dьnэдdir цэьtэдrler. Eger olary
· эьzlerini эagtylyga, hakyky dьnэд цwьrse
·, olar gцzlerini эumjarydyp, ony kabul etmejeklerini akyldar belleэдr.
·onda-da olary
· эьzlerini hakykata цwьrmeklik gerek. Filosofiэa sungaty
· we dini
· edэдn i
·leri (“эagtylyga” цwьrmek) bilen me
·gul bolэar. Эцne sungatdan tapawutlykda filosofiэa duэga dдlde paэhasa эьzlenэдr, dinden tapawutlykda bolsa hakyky we sagdyn durmu
·y
·
·u dьnэede we
·u dцwьrde boljaklygyny nygtaэar.
Dьrli filosofiki akymlar filosofiэany
·
·u wezipesini amal etmeklik ьзin gadymy dцwьrlerden bizi
· dцwrьmize зenli pikirlenmek usullaryny
· degerli gцrnь
·lerini
· i
·lдp dьzenler. Olary
· ьsti bilen adamzat bu dьnэдni
· gizlin syrlaryny aзyp bildi. Akyl эetirmeklik ylmy gцrnь
·e eэe boldy. Ylym, ylma esaslanэan tehnologiэa
·indi gцrьlmedik derejд galdylar. Эцne XX asyrda ylmy-tehniki цsь
·i
· dцreden kynзylyklary, adamlary
· ylma bolan ynamyny kemeltdi. Bizi
· jemgyэetimizde bu dцwьr has hem зyl
·yrymly boldy. Gara
·syzlykdan ц
·ki эyllar bizi
· эurdumyzda agalyk eden marksistik filosofiэa adamlary
· a
·yna hдzirki galkyny
· eээamynda jemgyэete i
·ewir orna
·dyrylэan bazar ykdysadyэetini
·, hukuk dцwletini
· we raэat jemgyэetini
· gymmatlyklaryna эigrenз dцretmeklige зaly
·dy. Ol эyllar jemgyэetзilik a
·y kцpзьlikleэin paэhasy kemala getirip, adamy
· цzba
·dak pikir эцretmeklik ukybyny peseltdi.
Tдze dцwьr
·ol эyllary
· pikirlenmeklik i
·ine ba
·artmajak dьэpgцter tдze meseleleri ц
·e зykardy. Hakykatdan hem ozalky ylmy-filosofiki akyl эetiri
· usullary tдze meseleleri, olary
· hakyky manysynda aзmaklyga esas bolup bilmeэдrler.
·onu
· ьзin biz indi
·ol usullary
· dцredэдn kynзylyklaryny aradan aэryp, tдzeзe pikirlenmekligi ba
·arэan adamlary эeti
·dirmeli. Bu i
· цrдn wajyp,
·ol bir wagtda hem цrдn зyl
·yrymly.
Sebдbi tдzeзe pikirlenmeklik ьзin adamlary
· hakykatdan ugur almaklary, o
·a зu
·
·ur dь
·ьnmekleri gerek. Эцne adamlar kцplenз durmu
·da эьze зykэan эagdaэlarda “nдme etmelidigini” цzleriзe bilip, onu
· “nдme ьзinligini” kдn dь
·ьndirip bilmeэдrler. Jemgyэeti
· цzgerэдn dцwrьnde
·eэle эagdaэy
· эьze зykmaklygy, adamlary
· tдze gymmatlyklara garaэy
·laryny biri-birinden tapawutlandyrэar.
·onu
· ьзin hдzirki dцwьrde jemgyэetзilik gerekliligi dцrдp эьze зykэan dь
·ьnjeleri
· we gymmatlyklary
· bada-bat дhli adamlar tarapyndan цzle
·dirilip bilinmeэдnligi biz gцrэдris. Dowamly wagt olar kцne stereotiplar esasynda pikir эдredip geldiler.
·onu
· ьзin tдze gymmatlyklary
· hakyky manysyny dь
·ьndirip bilmeэдnler hem bar. Bu bolsa geregu-gerekmejek salgylary
· kцpdьrliligine getirэдr. Mysal ьзin, adamlary
· bir toparyny
· bizi
· jemgyэetimize orna
·эan tдze gymmatlyklara цzьne bagly dдl gьэji
· tдsiri esasynda эьze зykэan gymmatly zat hцkmьnde garamaklary mьmkin. Bu bolsa adamlary
· цzgeri
·i цz hereketlerini
· netijesi bilen baglany
·dyryp bilmezliklerine getirer.
·onu
· эaly-da olary
· arasynda tдze gymmatlyklara дhli zady,
·ol sanda adamy hem peэda ьзin ulanylэan seri
·da цwrьp bilэдn gьэз hцkmьnde garaэanlary
· hem bolmagy дhtimal. Цzgeri
·e seri
·de hцkmьnde garamaklyk i
·ewir telekeзileri
· ugrukdyryjy dь
·ьnjesine цwrьlen эagdaэynda, olary
· ykdysady bдhbitden da
·arky gymmatlyklara kembaha garamaklaryna getirer. Tдzeзe pikirlenmek barada gьrrь
· aзylanda
·u эagdaэlary gцz ц
·ьnde tutmaly.
Gara
·syzlykdan ц
·ki dцwьrde uzak wagty
· dowamynda adamlary
· a
·yna цzьne ynanmazlyk psihologiэasy orna
·dyryldy. Olardan azat bolup tдzeзe pikirlenmeklik ukybyna eэe bolaэmaklyk эe
·il i
· dдl. Onu
· ьзin wagt gerek. Эeke bir wagt hem dдl, eэsem, jemgyэetde bolup geзэдn цzgeri
·i tдzeзe a
·lamaklyk hem gerek. Цwreni
·ilen, эцne wagtyny geзiren pikirler цrдn seэrek цz-цzьnden adamy „ta
·lap gidэдrler“. Di
·e adamy
· цzi
·eэle gereksiz zatlardan azat bolup biler. Bu belki onu
· etmeli i
·lerini
· i
· kynydyr. Sebдbi onu
· bilimlerini
· we pikirlerini
· a
·yrsynda onu
· kesgitli эa
·aэy
· gurlu
·y, ozalky endikleri durэar.
·onu
· ьзin adamlary
·eэle pдsgelзiliklerden azat etmeklik ьзin, olary
· galkyny
· eээamyny
· gymmatlyklaryna gцzьkmekligini gazanmaly. Bizi
· эokarda getiren mysalymyza degi
·lilikde ilaty
· arasynda iдzeзe pikirlenэдn adamlary
· jemgyэeti
· цzgeri
·ine цz-цzьne эeterlikli gymmatlyk diэip dь
·ьnэдn i
·ewir adamlary
·, hьnдrmenleri
·, telekeзileri
·, эer eэelerini
· tдze gymmatlyklara giri
·megi bilen artmaklygyna hemaэat etmeli. Hдzirki dцwьrde jemgyэeti
· durmu
·ynda
·eэle цzger
·i
· netijeliligi bazar gatna
·yklaryny
· berkemegi bilen bagly.
Adamy
· a
·y we pikiri ilki bilen onu
· zдhmet tejribesini
· цnьmi bolэar. Bazar gatna
·yklaryny jemgyэete i
·ewir orna
·dyrэan adamlary
· цzleri hem цzgerэдrler.
·eэle цzgeri
· kanunalaэyklylyk. Sebдbi цnьmзilik tejribesi adamy
· ц
·ьnde tдze meseleleri, kynзylyklary эьze зykarэar. Olary зцzmek bilen adam di
·e bir цnьmзiligi kдmille
·dirmдn, eэsem, цzi hem ahlak we ruhy taэdan baэla
·эar. Dцredijilik gцzlegleri, i
·ewir we dartgynly zдhmet adamy
· oэ-pikirini oэarэar.

·u tejribдni
· netijesinde orta gatlaga girэдn adamlary
· hataryny
· artdygyзa bдhbitleri jemgyэeti
· цsь
·ini
· esasy tendensiэalaryna we jemgyэetзilik progressi
· peэdasyna laэyk gelэдn subэektlere tдzeзe pikirlenme hдsiэetli bolэar.
·u hili adamlar, bir tarapdan, milli a
·y
· esasynda цsen эurtlary
· дhli ugurlarda toplan tejribesini цzle
·dirseler, ikinji tarapdan, tдze gymmatlyklara milli дhe
· berip jemgyэeti цzgertmeklik ukybyna eэe bolэarlar.

·eэle ikitaraplylyk filisofiki medeniэeti talap edэдr. Hдzirki bizi
· dьnэд – tebigat we jemgyэet baradaky dь
·ьnjelerimizi
· dьэpli ьэtgeэдn dцwrьnde
·ol medeniэet pikir эцretmдni
· tдze usullaryny цzle
·dirmeklige esas bolэar. Tдze usullary
· gerekliligi bolsa her bir дdimde duэulэar. Sebдbi geзmi
·de bizi
· ugur alyp gelen filosofiki эцrelgelerimizi
· kцpьsi
·u gьn tдzeзe dь
·ьndiri
·i talap edэarler. Mysal ьзin, XX asyry
· uzak dцwrьnde ylymda, so
·ra bolsa ykdysady we syэasy pikirleni
· gur
·awynda эeke tдk эцrelge hцkmьnde ulanylan gapma-gar
·ylyklary
· gцre
·i we biri-birini ret etmekleri baradaky dialektikany
· kanunyny tдzeзe a
·latmaklygy
· gerekligini nygtaэanlar az dдl. Bu эerde эьze зykэan tдsinlik gapma-gar
·ylyklara bolan tдze garaэ
·y
·, onu
· ц
·ki gцrnь
·lerini
· здgine sygmaэanlygy bilen bagly.
Ony biz ьstini эetirme konsepsiэasyny
· mysalynda gцrьp bileris. Bu konsepsiэany цz dцwrьnde geзen asyry
· belli fizigi Nils Bor ц
·e sьrьpdi. Ьstini эetirme gapma-gar
·ylyklary зцzmekligi gar
·y duran hadysalary tдze bitewilige birle
·dirmeklik esasynda gazanmaklygy
· usulyny aзyp gцrkezэдr.
·u hili birle
·dirilen gatna
·yga girэдn hadysalary
· her birini
· цzbolu
·lygyny
· saklanyp galэandygyny we olary belli bir здklemeler esasynda sazla
·dyryp bolэandygyny bellemeli.
Bu sazla
·yk hдzirki dцwьrde ц
·e sьrьlэдn jemgyэetзilik durmu
·yny gurmaklygy
· tдze gцrnь
·lerine itergi berdi, эagny adamzady
· ц
·ьnde dцrдn (mysal ьзin ekologiki, terroristik) we dцrдp biljek howpa gar
·y durmaklyk ьзin tдze bir jemgyэetзilik bitewiligine birle
·meklige esas dцretdi.
·onda her bir jemgyэetзilik-syэasy birle
·me beэlekini aradan aэyrman, onu
· ьstini эetirэдnligini bellemeli. Bu эerde taryhy цzgeri
·e gatna
·эanlary
· her biri цz цzbolu
·lygyny, saэlan цsь
· эoluny saklap galmaklygyna esas dцreэдr. Bu цzgeri
·leri
· maksady jemgyэeti
· ykdysady, syэasy we medeni durmu
·yny dцwrebap derejд galdyrmaklykda bolэar.
Hдzirki dцwьrde bizi
· jemgyэetimizde tдze adamlary эeti
·dirmeklik ьзin hem эurdu
· iзerki tagallalaryny da
·arky mьmkinзilikler bilen utga
·dyrmaklyk gerek. Olar netijeli ulanmaklyk ьзin dьnэдni, hadysalary, wakalary bitewilikde, ulgamlaэyn gэrnь
·de gцrmeklik gerek. Eger hьnдrmen ony ba
·armadyk эagdaэynda, onda o
·a ц
·ьnde duran meseleleri hдzirki dцwrь
· talaplaryna laэyklykda зцzmek цrдn kyn bolar. Diэmek tдzeзe pikirlenmeklik ьзin ulgamlaэyn garaэy
· esasynda gapma-gar
·ylyklary utga
·dyrmaklyk ukybyna eэe bolmaklyk gerek.
·eэle utga
·dyrmany
· mцhьmligi bilim ulgamyny
· mysalynda aэdy
· gцrьnэдr. Зьnki olary
· tebigatyny
· цzi di
·e bir milli hдsiэetli bolmak bilen здklenmдn, eэsem has kцp derejede milli здklerden зykэanlygy bilen tapawutlanэar. Bizi
· dцwrьmizde milli we umumyadamzat gymmatlyklary
· sazla
·ykly baglan
·ygyna, biri-birini
· ьetini эetirэдn bitewi ruhy hadysalar hцkmьndдki baglan
·ygyna akyl эetirmeklik gerek.
·u gereklilikden ugur alyp, hormatly Prezidentimizi
· gцrkezi
·i эaly, bizi
· bilimi цsdьrmek syэasatymyzy
· mцhьm bцlegi dьnэдni
· esasy ylmy, bejeri
· we bilim merkezleri bilen halkara hyzmatda
·lygy эola goэmakdan ybaratdyr. Hдzirki dцwьrde tьrkmen dцwletini
· syэasaty
·eэle hyzmatda
·lygy
· esasynda jemgyэeti
· дhli ugurlaryny dцwrebapla
·dyrmaklyga ugrukdyrylэar.
Jemgyэeti
· durmu
·yny
· дhli ugurlarynda tдzeзe pikir эцredip bilэдn adamlary
· эeti
·mekleri
·u syэasaty amal etmekligi
· wajyp
·erti bolэar. Bu эerde bir zady berk bellemeli, netijeli pikir эцretmezden di
·e bir дhli derejedдki эolba
·зy i
·gдrlar dдl, eэsem, ykdysadyэetde, syэasatda, medeniэetde i
·leэдn hьnдrmenler hem galkyny
· eээamyny
· ц
·e sьren meselelerini зцzьp bilmezler.
·onu
· ьзin geljekki hьnдrmenleri
· ylym bilim derejesini эokarlandyrmaklyk эurdu
· bilim ulgamyny kдmille
·dirmek barada kabul edilen permandyr-kararlary
· aэrylmaz bцlegi bolэar. Bizi
· garaэan meselдmize degi
·lilikde bu эerde ц
·e зykэan wezipeler эokary mekdepde okadylэan дhli dersleri,
·ol sanda jemgyэetзilik ylymlarnyy okatmaklykda tдze derejд galmaklyk bilen baglan
·ykly. So
·ky dцwьrde geljekki hьnдrmenleri
· ynsanperwer taээarlygyny цsen эurtlary
· эokary mekdeplerini
· tejribesi esasynda kдmilleэdirmekligi
· эollary gцzlenilэдr. Biz bu tejribдni tьrkmen halkyny
· milli aэratynlyklary we эurdumyzda ba
·lanan galkyny
· eээamyny
· talaplaryna gцrд цzle
·dirmeli.

·u maksat bilen Tьrkmenistny
· Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedowy
· eserlerinde ц
·e sьren galkyny
· eээamyny
· эol-эцrelgeleri barada oэ-pikirlerini ilki bilen эokary okuw mekdeplerde okadylэan jemgyэetзilik ylymlaryny
· iзinde, so
·ra bolsa tьrkmen jemgyэetini
· цsь
·ini beэan edэдn эцrьte dersde aзylyp gцrkezilmegi tдzeзe pikirlenip bilэдn geljekki hьnдrmenleri
· эeti
·dirmeklik ьзin ylmy we usulyэet esas dцrederdi.
·onu
· эalyda эokary okuw mekdepleri
· lyplaryny
· “Filosofiэa” dersini цwrenmekleri gerek. Onda-da filosofiэany
· haэsy hem bolsa bir akymyny dдlde, onu
· дhli ugurlaryny цzьnde jemleэдn filosofiэa ylmyny цwrenmeklerini эola goэmaklyk gerek. Bu здreleri
· netijesinde logiki we ylmy pikirlenmek usulyna eэe bolan adamlary
· dцredijilik we gurujylyk gьэзleri artar.

Birinji bцlьm. Filosofiэa we onu
· jemgyэeti
· hem-de adamy
·
эa
·aэy
· durmu
·yndaky orny we дhmiэeti

Filosofiэany
· predmeti we onu
· ylmy bilimler sistemasyndaky orny.
Filosofiэany
· manysy akyl эetirmeklik we hakyklygy
· gцzlegidir. “Filosofiэa” dь
·ьnjesi grek phileo-sцэgi we sofia-paэhas sцzlerinden durэar we paэhasa bolan sцэgi diэen manyny a
·ladэar. Эцne bu filosofiэany
· many-mazmunyny aзmaklyga эeterlik bolmaэar. Filosof bolmaklyk ьзin paэhasa sцэgi wajyp
·ert bolэar, emma ol эeterlikli bolmaэar.
Bu эerdдki meseleleri anyklamaklyk ьзin ilki bilen “Paэhas name?” diэen soroga jogap berjek bolaly
·. Цzem bu jogaby akyldarlary
· aэdan pikirlerini
· ьsti bilen dь
·ьndirmeklige зal
·aly
·.
Pifagor (b.e. ц
·ki VI asyry
· aэagy – V asyry
· ba
·y) bilen baglanylэan bir jьmlд эьzleneli
·. Onda, эa
·aэy
· tдsin, ol эary
· meэdanyna me
·zeэдr: kд birleri o
·a эary
·maklyk ьзin gelэдrler, ba
·galar-sцwdд etmeklige, i
· bagtyэarlary bolsa-seretmeklige; durmu
·da hem
·onu
· эaly, bir entegi, gullar kimin,
·цhrata we gazanja gysganз bolup dogэarlar, filosoflar bolsa olardan tapawutlylykda-di
·e hakykata mдtдз bolэarlar diэilэдr.
Gцr
·ьmiz эaly, Pifogor filosofiэany
·, diэmek paэhasy
· hem manysyny hakykylygy gцzlemekde gцrэдr. Gadymy grek filosofy Geraklit ( takmyndan b. e. ц
·ki 520- 460-njy эyllar) hem
·u pikire eэeren.
Эцne kдbir filosofiki akymlary
· wekilleri, mysal ьзin, sofistler (grekзe sophists-ussa, suratзy) bu pikir bilen ylala
·maэarlar. Olar paэhasa hakykylygy gazanmak diэip dь
·ьnmeэдrler. Paэhas, olary
· pikiriзe, her kimi
· цz dogry we peэdaly diэen zadyny subut edip bilmeklik ukyby bolэar.
·onu
· ьзin bolsa дhli usullary, hatda durli hlil hilegдrligi we mekirligi hem ulanmaklyk mьmkin.
·onu
· ьзin sofistleri
· pikir эцredi
·i эalan delillere we esaslara, dь
·ьnjeleri зaly
·maklyga daэanэar.
Me
·hur gadym grek akyldary Platon (b.e. ц
·ki 428I427-347-nji эyllar) filosofiэany
· wezipesini baky we gutarnykly hakykylyklara akyl эetirmeklikde gцren. Bu wezipдni, akyldary
· pikiri boэunзa, di
·e doglandan paэhas ukybyna eэe bolan adamlar ba
·arэarlar.
·onu
· ьзin, onu
· aэtmagyna gцrд, filosof bolup эeti
·ip bolanok, di
·e doga filosof bolup bolэar.
Aristoteli
· (b.e. ц
·ki 384-322-nji эyllar) pikiriзe, filosofiэany
· wezipesi dьnэдni
· цzьndдki дhliumumylyga akyl эetirmek, onu
· predmeti bolsa barlygy
· ba
·langyзlary we sebдpleri bolэar. Onda-da filosofiэa эeke-tдk цzьne gerekli ylym bolэar we “bilimi
· we dь
·ьnmдni
· bilime we dь
·ьnmд” gerekligini1 эьze зykarэar.
Filosofiэany
· predmetine dь
·ьnmekligi
· sosial-taryhy
·ertler bilen baglydygyny hem bellemeklik gerek. Antiki jemgyэeti
· dargap ba
·lamaklygy, mysal ьзin, filosofiэany
· adamy geljek hem-de ezэet gorkusyndan azat etmeklige gerekligi baradaky taglymatlary
· эьze зykmaklygyna esas dцretdi.
·eэle garaэ
·y
·
gцrnьkli wekil bolup Epikur (b.e. ц
·ki 370-241 эyllar) зyky
· edэдr. Ol, mysal ьзin, цlьm gorkysyny эe
·ip geзmekligi a
·aky hili dь
·ьndirэдr:
Erbetligi
· i
· elhenji bolan цlьmi
· bize hiз bir dahyllygy эok; bizi
· bar wagtymyzda цlьm
·indi эok, haзan цlьm gelen wsgty bolsaa eээam biz эok.
·eэlelikde, эa
·aэanlar ьзin hem, цlьler ьзin hem цlьm эok, sebдbi birler ьзin onu
· цzi эok, beэlekiler bolsa onu
· ьзin эok.
Bizi
· dцwrьmizde filosoeiэany
· wezipesine dьrli hili garaэarlar. Hдzirki filosoflary
· kцpьsi ony dьnэд akyl эetirmekligi
· здginden da
·ary зykarэarlar. “Filosofiэa цzьni
· akyl эetirmekligini
· iзki baglan
·ygyny dьnэдde dдl-de, adamda 1 Aristotel. эygyndylar, t. 1 M. 1975, 69 s. (rus dil.).
gцzlemeli”1 diэip XX asyry
· ba
·ynda nemes alymy W. Dilteэ (1833-1911) aэdan. Fransuz filosofy A. Kamэu (1913-60) filosofiэa adamy
· цz
·ahsy meselelerini зцzmekligi
· gцrnь
·i hцkmьnde garaэar: “Эa
·aэ
·y
·, onu
· зyl
·yrymly эolundan geзmeklige mynasyplygyny зцzmeklik filosofiэany
· i
· dьэpli meselesi. Galanlary bolsa – dьnэдni
· ьз цlзegi barmy, paэhas dokuz эa-da on цlзegden ugur alэarmy – ikinji derejeli meseleler”1. Kцp filosoflar filosofiэany sungata эakynda
·dyrэarlar. Ispan filosofy M. Unamuno (1864-1936): “filosofiэa ylymdan
·ygyrэete has эakyn. Haэsy hem bolsa bir dцwьrde takyk ylymlary
· gazananlaryny so
·una зenli jemleэдn gцrnь
·de oэlanylan дhli filosofiki ulgamlar awtory
· bar ruhy duэgylaryny
· doly a
·ladylmasy bolan ulgamlardan has az manyly gцrьnэдrler” diэip belleэдr.
Adamzady
· ruhy durmu
·ynda filosofiэany
· tutэan ornuna bolan garaэy
·lary
·
·eэle gi
·ligi – dьnэдni
· ba
·langyзlaryna gцz эetirmeklik ukybyndan adamy
· цz-цzьni a
·lamaklyk mьmkinзiligine зenli – onu
· adamy
· ruhy hereketini
· дhli gцrnь
·leri – ylym, sungat, ahlak, din bilen baglan
·ygyny aэdy
·la
·dyrmaklygy gerekligine
·aэatlyk edэдr.
·ol bir wagtda эokarda getirlen dьrli pikirlerde hem belli bir umumylygy
· barlygyny gorse bolэar. Filosofiэa adamy
· bдhbitleri bilen baglany
·ykly meselelere garaэar, emma ol эцntem gereklilikden эokary galэar. Adamy
· эa
·aэ
·yny
· manysy baradaky meselдni зцzende, filosofiэa ony asla эa
·aэ
·y
· manysyny
· meselesi hцkmьnde зцzэдr, эagny filosofiэa дhliumumy, hemme zatlara gerekli jogaplary tapmaklyga зaly
·эar. Onsa
·am filosofiэa gapmagar
·ylykly baha berilэдnligini
· hem sebдbi dь
·nьkli, ol filosofiэany
· predmetini
· iзki gapmagar
·ylygy bilen bagly.
Filosofiэa ylmyny
· цzbolu
·lylygyna kцp filosofiki taglymatlary цzle
·dirmek, цz
·ahsy filosofiki medeniэeti
·e eэe bolmak bilen gцz эetirse bolar. Эцne filosofiэany
· эoluna filosofiэany
· ba
·langyз kesgitlemesine eэe bolmazdan dь
·ьnip bolmaэar. Has umumy manyda filosofiэa – bu predmeti adamy
· we dьnэдni
· цzara tдsirini
· дhliumumy
·ekilleri barada bolan nazaryэet i
·i
· aэratyn gцrnь
·i bolэar.
Filosofiэa we dьnэдgaraэy
·. Her bir filosofiэa dьnэдgaraэy
·, эagny bu эerde dьnэд we onda adamy
· tutэan ornuna has ununy garaэy
·lar bolэar, emma bu эagdaэ her bir dьnэдgaraэ
·y
· filosofiэa bolэandygyny a
·latmaэar. „Dьnэдgaraэy
·“ dь
·ьnjesi „filosofiэa“ dь
·ьnjesinden gi
·. Bu bolsa birinjini
· ikinjini цz iзine alэanlygyny gцrkezэдr. „Miwe“ diэen dь
·ьnjдni
· almanam, ьzьmem, injirem we ba
·galaram цz iзine aly
·y kimin, „dьnэдgaraэy
·“ dь
·injesini hem di
·e filosofiэa bilen здklдp bolmaэar. Ol цz iьine ba
·ga-mifologiki, зeper, dini garaэy
·lary hem alэar.
Garalэan meselдni
· эene bir tarapy hakykaty
·цhlelendirmekligi
· derejeleri bilen bagly. Dьnэдgaraэy
· we filosofiэa dьnэдni
·цhlelendirmekligi
· netijesi bolэarlar, эцne
·цhlelehdirmдni
· dьэplьligi dьrli hili bolэar.
·цhlelendirmegi
· эцntem gцrnь
·i duэmaklyk derejesinde bolup geзэдr. Dьnэдgaraэ
·a degi
·lilikde ol dьnэдni duэmaklyk эa-da dьnэд ser salmaklyk bilen baglany
·ykly. Bu эerde di
·e barlygy
· kдbir эьze зykmalary, onu
· manysy dдl-de da
·ky gцrnь
·leri bellenilэдr.
·u manyda
·цhlelendirmekligi
· dьэplьligini
· indiki derejesi dьnэд duэgurlyk we 1 А. Камю Бунтующий человек. с. 24 dьnэд dь
·ьnmeklik bolэar. Bu эerde eээam dьnэдni
· bitewi
·ekili dцreэдr, hadysalary
· we hereketleri
· цzara baglany
·ygy gцrkezilэдr, olary
· me
·ze
·ligi we tapawydy bellenilэдr. Эцne dьnэдgaraэ
·y
· bu derejesinde duэgylaэyn a
·lama oэlany
·ykly a
·lamadan agdyklyk edэдr. Di
·e dь
·ьnjeleri
· ьsti bilen
·цhllendirilende hereketleri
· we hadysalary
· manysyny aзmaklyga ukyply dьnэдgaraэy
· kemala gelэдr. Dь
·ьnjeleэin
·цhlelendirme
·цhlelendirmдni
· abstrakt oэlany
·yk we nazarэet akyl эetirmesi bilen baglany
·ykly i
· dьэpli gцrnь
·i bolэar. Dьnэдgaraэ
·y
· bu derejesine dьnэд dь
·ьnmeklik diэse bolar. Hut
·ony hem filosofiэa aзyp gцrkezэдr.
·eэlelekde, filosofiэa dьnэдgaraэ
·y
· i
· эokary derejesi we gцrnь
·i bolup, ol dьnэдgaraэ
·y
· teoretiki (nazaryэet) цzeni, ulgamlaэyn-rasional dьnэдgaraэy
· bolup зyky
· edэдr. Filosofiэa dьnэдni
· we adamy
· эa
·aэ
·yny
· we цsь
·ini
· дhliumumy kanunlaryny we rasional manysyny aзyp gцrkezmeklige borзly bolэar.
Filosofiэany we dьnэдgaraэ
·y здklemekligi
· taryhy tarapyny gцrkezmeklik hem gerek. Filosofiэa mifologiэadan we dinden so
·ra эьze зykan dьnэдgaraэ
·y
· taryhy nukdaэnazardan i
· so
·ky gцrnь
·i bolэar.
·onu
· bilen baglan
·ykly bir zady bellemeklik gerek. Jemgyэet paэhasa we oэlan
·yga esaslanэan filosofiэasyz ozalam o
·an we hдzir hem umuman o
·up biler. Эцne
·onda onu
· эerini ynanja we keramatlyklara esaslanэan эa mifologiki, эa-da dini dьnэдni gцz ц
·ьne getirmeklik almalay bolar. Taryh o
·a цrдn ygtybar subutnamalary berэдr.
Filosofiэany
· esasy meselesi we onu
· iki tarapy. Filosifiэa gutarnykly dьzьlen ylym ulgamy hцkmьnde kцp sanly цzbolu
·ly meseleleri зцzmeli bolэar. Olary
· biri – „Filosofiэa nдme?“ diэen sorag bilen biz эokarda tany
·dyk.
·u meselдni
· зцzьl
·ine gцrд filosofiэa takyk meseleleri kesgitleэдr we ony aзyp gцrkezmeklik ьзin ol эa-da beэleki dь
·ьnjeleri ulanэar. Her bir filosofiki ulgamy
· цzьni
· esasy meselesi bolэar.
·ol meseleleri зцzmeklik onu
· manysyny we mazmunyny kesgitleэдr. Mysal ьзin, antiki filosoflar ьзin bu mesele дhli zady
· ilkinji ba
·langyзlary, Sokrat ьзin „цz-цzь
·e akyl эetir“ diэen эцrelge, Tдze dцwrь
· filosofiэasy ьзin akyl эetirmekligi
· mьmkinзilikleri bilen bagly boldy. Эцne filosofiki oэlany
·y
· hдsiэetini aзэan umumy soraglar hem bolэar.
·olary
· iзinde ilki bilen, nдme ilkinji: ruhmy эa-da materiэa, ideallylykmy эa-da materiallyk. Bu sowaly
· зцzlь
·i umuman barlyga dь
·ьn
·imiz bilen bagly bolэar, sebдbi ideallylyk we materiallyk onu
· зetki hдsiэetleri bolэarlar. Ba
·ga sцzler bilen aэdylanda materiallyk we ideallylykdan ba
·ga barlykda hiз zat эok. Ondan ba
·ga-da onu
· зцzgьdine gцrд filosofiэany
· uly akymlary bolan materializm we idealizm bцlьnip aэrylэarlar. Bu filosofiэany
· akyl эetirmдni
· usuly hцkmьnde aзmaklyga esas dцredэдn dь
·ьnjeleri we эцrelgeleri kesgitlemeklige kцmek berэдr.
Filosofiэa bu ugurlara цzьni
· dцrдn wagtyndan bдri bцlьnen. Belli nemes filosofy F.
·legel (1772-1829) bu ugurlary
· klassiki kesgitlemesini berэдr. „Materializm дhli zady materiэany
· ьsti bilen dь
·ьndirэдr, materiэany дhli zatlary
· ilkinji ba
·langyjy, зe
·mesi hцkmьnde kabul edэдr...Idealizm дhli zady ruhdan alyp gaэdэar, materiэany
· dцreэ
·ini ruhu
· ьsti bilen dь
·ьndirэдr, эa-da materiэany o
·a bagly edэдr“1. Gцr
·ьmiz эaly „idealizm“ we “materializm“ dь
·ьnjeleri
· filosofiki manysyny adaty durmu
·da olara berilэдn manydan, эagny materialist diэip maddy baэlyklara gyzykэan adamy we idealist diэip pдk, ruhy gymmatlyklara gцzьkэдn adamy gцz ц
·ьnde tutmaklykdan tapawutlandyrmaklyk zerur.
Materializmam idealizmam цz эьze зyky
· gцrnь
·leri boэunзa bir sydyrgyn bolmaэarlar. Olary
· dьrli gцrnь
·leri bolэarlar. Bu эerde bizi
· ьзin olary
· цzara tдsiri baradaky mesele wajyp bolэar. Filosofiki ylmy
· цzbolu
·lygyna dь
·ьnmeklik ьзin kд halatlarda bu baglany
·ygy a
·latmaklyk ьзin ulanylэan зetki garaэy
·lardan da
·da durmaklyk gerek. Olary
· biri „materializm bilen idealizmi
· arasynda elmydama barly
·yksyz gцre
· bolan“ diэlen dь
·ьnje. Beэleki biri „filosofiэany
· taryhy asla materializmi
· idealizma gar
·y gцre
·i bolmandyr“. Bizi
· pikirimizзe,
·eэle „gцre
·“ gьrrь
·siz bolan. Эцne
·ol bir wagtda-da filosofiэany
· цsь
·ini
·ol „gцre
·i
·“ kesgitlдndigi bilen ylala
·yp bolmaz. Bu akymlar belli bir filosofiki meselelri зцzmeklikde galta
·эan, hatda biri-biri bilen kesi
·эдn эerleri hem az bolmandyr. Mysal ьзin, dьnэд akyl эetirmeklik meselesinde idealizm bilen materializmi
· bileligi kцplenз duэulэar. Olar bu meselдni зцzьp bolэandygyny elmydama goranlar.
Tдze dцwrь
· filosofiэasy dьnэдni
· wakalaryny we hadysalaryny di
·e bir ylmy hakykaty
· ьsti bilen dдl-de, eэsem gymmatlyklary
· ьsti bilen hem aзyp gцrkezmeklige uly ьns berэдr. Gymmatlyklaэyn oэlan
·ygy
· tebigaty ylmy oэlan
·ykdan tapawutlanэar. Gymmatlyklaэyn oэlany
· garalэan meselдni
· dьэp manysyny
· bizde ol barada ц
· dцrдn dь
·ьnje bilen kybapla
·dyrmaklygy talap edэдr. Gymmatlyk adamy
· di
·e bir islegini эa-da zerurlygyny kanagatlandyrэan zat bolman, eэsem onu
· ьзin o
·aэly эa-da oaэsyz mana eэe bolэan эцrelge, gцzьkme we ynanз bolup biler. Diэmek, gymmatlygy
· filosofiki a
·ladyl
·y haэsy gymmatlyklary ulanmaklyk adamy
·, jemgyэeti
· tebigatyna, olary
· hakyky bдhbidine jogap berэдnligini kesgitlemeklige kцmek berэдr. Olar ideallar, sosial ideallary taplamaklyga hem esas bolэarlar. Gцr
·ьmiz эaly, filosofiэa her bir adam, ьзin wajyp. Diэmek, ol tьrkmen jemgyэetinde geзэдn цzgeri
·lere hem peэdaly.
Tьrkmenistany
· Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedowy
· alyp barэan эurdy galkyndyrmaklyk we dцwrebaplaэdyrmak syэasaty hьnдrmenleri
·, эolba
·зy kadrlary
· filosofiki medeniэetini эokarlandyrmagy talap edэдr. Onu
· ьзin bolsa hormatly Prezidentimizi
· ylmy dцredijiligini aзyp gцrkezэдn дhli kitaplaryny
·, makalalaryny
·, зyky
·laryny
·,
·ol sanda geзen эyly
· ahyrynda зykan „Цsь
·i
· tдze belentliklerine tarap“ atly saэlanan eserlerini
· birinji we ikinji tomuny
· эokary okuw mekdeplerinde okadylэan jemgyэetзilik ylymlarynda цz beэanyny tapmaklygy gerek. 2008-2009-njy okuw эylynda эokary mekdeplerde okadylyp ba
·lanan „Tьrkmenistanda jemgyэetзilik durmu
·yny цwreni
·“ dersine „Filosofiэa“, „Sosiologiэa“, „Syэasaty цwreni
·“ we „Tьrkmenistanda tдze Galkyny
· eээamy“ atly kurslary
· girizilmegi
·u wajyp i
·i
· ba
·langyjy bolэar. Bu ba
·langyjy
· doly amal edilmegi geljekki hьnдrmenleri
·, дhli i
·ewьrleri
· bizi
· tдze Galkyny
· eээamymyzy
· gurujy, dцrediji adamlary bolup эeti
·meklerine we olary
· netijeli i
· alyp barmaklaryna gerek bolan ylmy, ruhy esas dцreder. Bu kurslary
· эokary okuw jaэlarynda цwrenilmegini
· дhmiэeti цrдn uly. “Filosofiэa” kursy bu эerde beэleki okuw dersleri bilen arabaglany
·yga girip, umuman dersi
· bitewi dьnэдgaraэy
· hцkmьnde kabul edilmegine gerek bolan paэhas esaslaryny dцredэдr.


Ikinji bцlьm. Filosofiэany
· цsь
· taryhy

1-nji bap. Gadymy filosofiэa.

Filosofiki oэlanmany
· эuze зykmaklygy hakynda. Filosofiэany
· kemala gelmegi цrдn uzak dцwri we gi
· meэdany цz iзine alэar. Adamzat jemgyэetini
· i
· ir dцwьrlerinde onu
· nazary ba
·langyзlaryny gцrse bolэar. Dьnэдni
· dцreэ
·i, manysy we onda adamy
· orny baradaky soraga jogap gцzleэдn gadymy filosofiki ulgamlar dцremezden ozal paэhasly oэlany
· цrдn uzak taryhy эol geзip jemgyэetзilik gatna
·yklary
· цsen dцwrьnde эьze зykэarlar.
Adam
·indi цzьni
· tebigata doly tabyn dцwrьnde hem tebigat bilen gatna
·yga girip, цzьni
· durmu
·yna tдsir edэдn tejribд we bilime eэe bolэar. Da
·ky dьnэд kem-kemden onu
· hereketini
· esasyna цwrьlэдr. Ol dцwьrde adam цzьni
· dьnэд bilen gatna
·ygyny a
·lap we nazary gцrnь
·de beэan edip bilmдnligi dь
·nьkli. Adamy
· цzьni
· da
·yny gur
·aэan tebigatdan saэlanmagy, onu
· tebigat bilen birle
·mдge bolan islegini gцrkezэдn dьrli hili magiki dessurlar bilen bilelikde geзэдr. Adamzady
· oэlany
·yny
· bu dцwьrdдki aэratynlygyny arheologiki aзy
·lar we de
·e
·dirme etnografiэa belli bir derejede aзmaklyga kцmek berэдr.
Adamy
· amaly hereketini
· цsmekligi, onu
· hadysalary
· yzygiderligine esaslanэan ц
·ьnden gцrьjilik ukybyny
· kдmille
·megine esas bolэar.
·u цzgeri
·e tдsir edэдn wajyp pursatlara, akyl эetirmдni
· netijelerini dь
·ьndirmeklik we
·ekillendirmeklik bilen bagly bolэar. Nazary pikirlenmдni
· we filosofiэany
· эьze зykmaklygyna gerekli
·ertleri
· dцreэдnligine dili
· цsmekligi hem-de ilki bilen abstrakt dь
·ьnjeleri
· эьze зykmaklygy
·aэatlyk edэдrler.
Цlьleri jaэlanyl
·y, kult hдsiэetli dьrli zatlary
· galyndylary, adamlary
· цrдn ir dцwьrlerden ba
·lap эa
·aэy
· nдme, haзan ol эьze зykэar we nдme sebдpli tamamlanэar diэen soraglary
· jogabyny tapmaklyga зaly
·andyklaryny gцrkezэдr. Bu soraglary
· jogaplary nдhili gцrmь
·de beэan edilende hem, olar sebдpli-netijeli baglany
·ygy hem-de gi
·i
·lik we wagt barada зyl
·yrymly gцz ц
·ьne getirmeler bilen bagly bolэar. Adamy
· эa
·aэ
·yny
· здkliligi we asman jisimlerini
· durnuklylygy bilen baglany
·ykda wagt barada dь
·ьnjeler dцrдn bolsa, цsьmlikleri
· эa
·aэ
·yny
· uzaklygy bilen wagt цlзelilen. Bu hili garaэy
·lar gadym dцwьrlerde hem ьэtgдnler. Kдbir rowaэatlardan gцrnь
·i эaly, wagt gymmatlyk цlзegi hцkmьnde kabul edilэдr. Baky bolan zat kдmil bolup bilэдr. Haty
· oэlanyp tapylmagy adamzady
· oэlany
·yny
· цsь
·ini
· wajyp pursaty bolan. Ol di
·e bir bilimleri geljekki nesillere geзirmeklige mьmkinзilik aзman, eэsem, bilimi
· цzьni
· цsmekligi ьзin hem
·ertleri dцretdi.
Gadymy Gьndogary
· we Gьnbatary
· filosofiэalaryny
· цsь
·ini
· umumylygy we aэratynlygy. Nazaryэet oэlanmany
· цsь
·ini
·
·ertleri we onu
· здklerinde filosofiki pikirlenmдni
· эьze зykmaklygy birme
·ze
· gцrnь
·de geзmдndir. Dьrli durmu
·y-ykdysady
·ertlerde bolan aэry-aэry sebitler biri-birinden tapawutlananlar. Adamzat siwilizasiэasyny
· gцzba
·ynda Gьndogary
· durэanlygy hiз ki
·i tarapyndan inkдrlenmeэдr.
·ol bir wagtda-da filosofiэany
· ylmy hдsiэete Gьnbatarda eэe bolandygy hem bellenilэдr. Umuman bolsa Gьndogarda we Gьnbatarda filosofiэany
· цsь
·ini
· цzbolu
·lylygyna garamazdan, olary
· me
·ze
·likleri hem az dдl. Gьndцgarda-da Gьnbatarda-da filosofiki oэlanma, birinjiden, jemgyэetзilik a
·y
· ilkinji gцrnь
·i bolan mifleri
· (rowaэatlary
·) esasynda kemala gelэдr. Miflere adamy
· цzьni da
·ky gur
·awdan bцlьp bilmezligi we hadysalary tebigy esaslarda dь
·ьndirip bilmeэдnligi hдsiэetli bolэar. Olar dьnэдni we hadysalary hudaэlary
· we gahrymanlary
· hereketleri ьsti bilen dь
·ьndirэдrler. Эцne rowaэatlarda ilkinji gezek hut filosofiki soraglar: dьnэд nдhili dцrдpdir we цsэдr; эa
·aэy
· we цlьm nдme we beэleki soraglar hem goэulэar.
Ikinjiden, Gьndogary
· hem, Gьnbatary
· hem filosofiэasy synpy jemgyэeti
· we dцwleti
· dцremegi bilen jemgyэetзilik a
·y
· gцrnь
·i hцkmьnde dцreэдr. Mysal ьзin gadymy Hindistanda filosofiэa bizi
· eramyzdan ц
·ki dцwьrde gul eэeзilik dцwletini
· dцwrьnde kemala gelip ba
·laэar. Hytaэda filosofiэa b.e. ц
·ki VI-V asyrlarda jemgyэeti
· gatlaklara bцlьnmegi bilen dцreэдr. Эunan filosofiэasy Gresiэada b.e. ц
·ki VII-V asyrlary
· aralygynda polis
·дherlerde dцreэдr.
Tьrkmenistany
· здginde hem filosofiki oэlanmalar gatlaklara bцlьnen jemgyэeti
· we dцwleti
· kemala gelmegi bilen эьze зykэar. Belli rus alymy W.I.. Sarianidini
· aэtmagyna gцrд zaroostrizm dini we bu dini
· filosofiэasyny dьzэдn „Awesta“ eserini
· tьrkmen topragynda dцrдn we цsen Margu
· siwilizasiэasyny
· здklerinde peэda bolanlygy barada aэdэar.
Ьзinjiden, Gьnbatarda hem Gьnbatarda hem filosofiэa umumyadamzat gymmatlyklaryna эьzlenэдr. Ol adamy elmydama tolgundyrэan: „nene
·si gowy pikirlenmeli, gowy sцhbet we gowy hereket etmeli“ diэen meselelei der
·emeklige зaly
·эar.
·u hili gowy miwelere almaklyk ьзin adam filosofiki paэhasa eэe bolmaly. Ol dьnэд we ц
·a akyl эetirme, adam we tebigat, adam цmrьni
· manysy we beэleki soraglardan ba
· зykarmaly.
Gьndogarda hem Gьnbatarda hem filosofiэa эag
·y we эaman, gцzellik we betny
·anlyk, adalatlylyk we adalatsyzlyk, sцэgi we эigrenь, dostluk we du
·manlyk, halal we haram hem-de beэleki meseleler bilen gyzyklanypdyr. Filosofiэany
· bьtin цsь
· taryhy beэik akyldarlary
·
·u meselelere gцnьkdirilen jьmlelerini
· kдnligi bilen tapawutlanэar.
Dцrdьnjiden, Gьnbatar we Gьndogar filosofiэasyny
· цsь
·ini
· wajyp aэratynlygy – filosofiki oэlanmany
· dьnэдgaraэy
· hдsiэetinde зyky
· edэдnligi. Filosofiki pikirler, garaэy
·lar, taglymatlar, ulgamlar kцplenз эa idealistik, эa-da materialistik hдsiэetli bolэarlar.
·ol bir wagtda hem gьndogar we gьnbatar filosoflary
· garaэy
·lary эeke materialistik эa-da di
·e tdealistik gцrnь
·dдki bir manylyga eэe bolmaэandygyny bellemeli. Olar birinji we ikinji garaэy
·lary utga
·dyryp ulanэarlar. Эцne дlem we tebigatdan ba
·lap adama we onu
·
·ahsyэetini
· barlygyna зenli bolan dьrli gцrnь
·dдki materiэany
· we a
·y
· цzara baglany
·ygy baradaky meseleleri
· ol эa-da beэleki filosof tarapyndan ц
·e sьrьlэдn зцzgьdini
· elmydama takyk dьnэдgaraэy
· gцzьkmelere eэe bolэandygy bilen tapawutlanэar.
Gundogar we Gьnbatar filosofiэalaryny
· umumylyklaryny
· bol
·y эaly, olary
· biri-birindeb tapawudy, her birini
· aэratynlyklary hem bar. Gьndogary
· filosofiэasy Gьnbatary
·kydan tapawutlylykda цz ьnsьni esasan adam mesekesine berэдr.
·ol bir wagtda Gьnbatary
· filosofiэasy kцp meseleli bolэar: ol tebigy filosofiki, barlyk, akyl эetirmek, usulyэet, estetiki, etiki, syэasy, hukuk meselelerini der
·eэдr.
Hatda adam bilen baglany
·ykly meselelerde-de Gьnbatar we Gьndogar filosofiэalary
· garaэy
·lary biri-birinden ьэtge
·ik. Gьndogar filosofiэasy adam meselesini tejribe, adamlary
· эa
·aэ
·y, olary
· durmu
· obrazy nukdaэnazardan der
·eэдr.
·onu
· ьзin bu эerde adamlary
· цz-цzlerine akyl эetirmegi, olary
· цzlerini alyp bar
·y, uly we kiзi эa
·ly adamlara, hцkimdarlara, jemgyэetde dьrli orun eэeleэдn adamlara degi
·lilikdдki gцrkezmeler bilen baglan
·ykly kцp sanly aэratyn meseleler agdyklyk edэдr. Gьnbatar filosofiэasy bolsa adama onu
· psihiki barlygyny
· we edebi
· ьsti bilen dдl-de, eэsem, o
·a barlygy
· we akyl эetirmдni
· umumy эцrelgeleri bilen зemele
·эдr.
Gьndogar filosofiэasy din bilen berk baglany
·ykda цsэдr. Kцplenз
·ol bir filosofiki akym hem, filosofiэa hem din hцkmьnde зyky
· edэдr. Mysal ьзin, buddizm, konfusianizm, zaroostrizm. Gьnbatar filosofiэasy dinden arany aзmaklyga we ylmy usulyэete ьns berэдr. Gadymy dцwrь
· Gьnbatar filosofiki taglymatlary dьnэд dinlerini
· эa-da
·ol dцwьrde Gresiэada we Rimde эaэran dinleri
· hiз birine цwrьlmдndirler. Gьnbatar antiki filosofiэada, ilki bilen hem Demokriti
·, Epikury
· Lukresiэa Kary
· eserlerinde ateistik garaэy
·lar agdyklyk edэдr.
Gьndogar we gьnbatar filosofiэany
· цzbolu
·lylygy sosial meselelere degi
·lilikde has hem aэdy
· gцrьnэдr. Gьndogar filosofiэasynda bu geзmi
·i
·,
·u gьni
· we geljegi
· gцzba
· alэan „ahliдlem adamsyny
·“ meselesi hem-de цz-цzь
·i kдmilleэdirmege, beэleki adamlary dolandyrmaga gerek bolan umumyadamzat gymmatlyklary, adam pдk gylyklylygy bolэar. Konfusiэ, mysal ьзin, durmu
·y dьzьmi
· a
·akly-эokarly baglany
·ygyny
·, bu эerde dцreэдn adamlary
· gatna
·ygynda yzygiderligi saklamaklygy
· gerekligini belleэдr. Asmana эьzleip ol: „Asman her bir adamy
· jemgyэetдki эerini gцrkezэдr, sylaglaэar, jezalaэar..“ diээдr.
Gьndogar filosofiэasynda kanuna uly ьns berilэдr. Bir filosoflar ony inkдrleэдrler, beэlekiler o
·a daэanэarlar.
·onu
· эaly-da bu filosofiэada halk, hцkьmdarlar bilen baglany
·ykly meseleler uly orun tutэarlar.
Gadymygrek we gadymyrim filosofiэasynda sosial meseleler цrдn gi
· meseleleri цz iзine alэar. Olary
· aзylyp gцrkezil
·i hem gьndogar filosofiэasyndan tapawutlanэar. Birinjiden, Demokritden ba
·lap gadymy filosoflary
· дhlisi diэen эaly dцwlet, kanun, zдhmet, dolandyry
·, uru
· we parahatзylyk, islegler, bдhbitler, hдkimiэet, jemgyэetde baэlygy
· bцlьni
·i bilen baglany
·ykly meselelere эьzlenэдrler.
Ikinjiden,
·eэle garaэy
·lary
· gymmatlygy, bu sosial-filosofiki meseleleri
· adama we onu
· jemgyэet bilen bitewiligine эьzlenэдnligi bilen bagly bolэar. Demokrit, mysal ьзin: „Umumy mдtдзlik aэratyn adamy
· mдtдзliginden agyr. Sebдbi umumy mдtдзlik эagdaэynda hiз эerden kцmege gara
·yp bolmaэar“; „Kanun adamlary
· эa
·aэ
·yny gurnamaklyk isleэдr, ol bu wezipдni haзanda adamlary
· цzi цzlerine gowylygy islдn эagdaэlarynda эerine эetirip biler. Sebдbi kanun цzьni
· ho
·niэetli herweketlerini, haзanda o
·a boэun bolan
·agdaэlarynda эьze зykarэar“; Paэhasly adama bьtin dьnэд aзyk. Sebдbi pдk эьreklд bьtin dьnэд dogduk depe“ diээдr.

·u
·a kybapda
· meseleleri beэleki filosoflar hem der
·eэдrler. Platon, mysal ьзin, adamzady
· taryhynda ilkinji kдmil dцwlet baradaky taglymaty dцredэдr. Onu
· ьз gцrnь
·ini: monarhiэany (paty
·alygy), aristokratiэany we demokratiэany hem akyldar tarapyndan kabul edilэдr. Olary
· her biri iki: kanuny we kanuny dдl эa-da zorluk ulanэan gцrnь
·de зyky
· edip bilэдrler. Platon olary
· birinjisini
· amatlydygyny belleэдr. Ol цzьni
· „Dцwlet“ atly eserinde bu meseleleri gi
·den der
·eэдr. Aristotel hem цzьni
· dцwlet baradaky taglymatyny „Syэasat“ diэen i
·inde beэan edэдr. Ol dцwleti
· bagtly we bagtyэar эa
·amaklyk maksady bilen ma
·galalary
· we uruglary
· arasynda pikir aly
·malara giri
·megi esasynda dцreэдnligini belleэдr. Antiki dцwrь
· sosial filosofiki meselelerinde etiki soraglar agdyklyk edэдr. Onu
· ajaэyp mysaly hцkmьnde Platony
· „Dialoglaryny“ getirse bolar.
Gagymy gьndogar filosofiэasy. Эokarda biz gadymy hindi we hytaэ filosofiэalaryny
· b.e. цьki 1-nji mь
·эyllykda dцrдnligini bellдpdik.
·ol dцwьrde Hindistanda filosofiki oэlanmany
· mifologiki garaэy
·lardan bцlьnip зyky
·y adamzady
· gadymy эadygдrlikleri bolan Wedalarda bellenen. Has takyk gцrnь
·de bu цzgeri
· wediki senalary
· taslamasy bolan Upani
·adalarda (b.e. ц
·ki 7-3 asyrlar) beэan edilэдr. Olara hakykaty bir nukdaэnazardan (monistik) dь
·ьndirmeklige hem-de barlygy
· i
· эokarky hakykatyny tapmaklyga bolan isleg hдsiэetli. Bu isleg barlygy
· дhliumumy esayny tapmaklyk bilen bagly. Kцplenз
·eэle esaslar hцkmьnde ruhy ba
·langyзlar (adamy
· ruhyna me
·zedilэдn brahman эa-da atman) alynэar. Upani
·adalarda
·eэle esaslar hцkmьnde maddy ba
·langyзlary
· (howa, ot, suw, toprak, efir-seэrek) gцrkezilэдn эerleri hem bar. Bir nдзe garaэy
·larda brahmany
· (atman) цzьni
· dьnэд bilen birle
·ip, o
·a kybapda
· bolэan halatlary hem getirilэдr (panteizm). Upani
·adalarda beэleki filosofiki meseleler: dьnэдni
· dьzьmi we ony dolandyrэan kanunlar (rita, dharma), bilimi
· зe
·meleri we gцrnь
·leri (duэgylar, paэhas, keramatly habarlar, mistiki duэgurlyk, sosial tapawutlylygy
· эьze зyky
·y, adamy
· jemgyэetdдki orny we ba
·g.; so
·ra Hindistany
· dinlerini
· дhlisini
· kabul eden birnдзe pikirler: ruhy
· ц
·ki эagdaэynda esen-endiklerine gцrд ba
·ga эere (adama, haэwana, цsьmliklere) geзmegi (karma we samsara), brahmana (atmana) akyl эetirip we onu
· bilen birle
·ip kдmilleэme azat bolmaklygy
·, durmu
·da i
· эokary maksada эetmekligi
· эeke tдk gцrnь
·i hцkmьnde, a
·y takyk-empiriki manylardan arassalamagy
· seri
·deleri (эoga) we ba
·g.
Gagymэetde Hindistanda filosofiki oэlanma we medeniэete gьэзli tдsir eden buddizm dini hem dцrдn. Ol brahman dinine gar
·yda
· bolan. Budda (эagtylanan diэen mamyny a
·ladэar) – b.e. ц
·ki VI asyrda эa
·ap geзem Siddharthany
· so
· dakylan ady. Ol brahman dinine gar
·y зykyp, jemgyэetзilik toparlary
· biri-birine gar
·y goэulmagyny эazgaran. Budda adamlary
· ejirlerden azat bolmagyny gцre
·i
· ьsti bilen dдl-de, ahlak kдmilligi
· esasynda gazanmaklygy ьndдn.
·eэle kдmillik onu
· pikiriзe, adamy
· цzьne зu
·la
·magy, aэratyn bir ruhy эagdaэa eэe bolmaklygy bilen gazanylэar. Ol weda dinini
· halkalaэyn dogulmak baradaky pikirine (sansara) eэerэдr. Эцne Budda geljekki doguly
·y
· haэsy hem bolsa bir kasta degi
·li bolany
· bilen dдl-de, eэsem, adamy
· эag
·y we эaman i
·lerini
· netijesi bilen baglydygyny belleэдr.
Buddany
· halas bolmaklyk baradaky taglymaty ba
·da (b.e. ц
·ki 3-1 asyrlar) maddy we ruhy bцlekleri
· biri-birini зaly
·эan akymy hцkmьnde d
·
·ьndirэдn dьnэд we adam
·ahsyэeti baragaky taglymaty
· ьsti bilen filosofiki esaslandyrylэar.
·ol taglymata gцrд halas bolmaklyga эol dharmalary
· „bimazalygyny“ basyp эatyrmak bilen aзylэar.
Hytaэ filosofiэasy barada aэdylanda bolsa, onu
· kдbir pikirlerini
· gadymy hytaэ medeni эadygдrliklerinde bolandygyny bellemeli. Mysal ьзin, „Go эuэ“ we „Szo з
·uan“ eserlerinde цzlerini
· dьrli baglany
·ygy esasynda bar zatlary dцredэдn bд
· ilkinji esaslar (suw, ot, agaз, metal, toprak) barada aэdylэar. „I szin“ we onu
· teswirlerinde gar
·yda
· – gara
·kylyk we эagtylyk, hereketsizlik we hereket, o
·aэsyz we o
·aэ, aэal we erkek ba
·langyзlary
· y
·araty bolэan „in“ we „эan“ arasyndaky arabaglany
·yk gadymy hytaэ dialektikasyny kesgitleэдr. Olary
· yzygiderli зaly
·yp gelmegi tebigatda we jemgyэetde bolup geзэдn hadysalary dь
·ьndirэдr.
Hytaэ filosofiэasyny
· „Altyn asyry“ bolup З
·ango dцwri (b.e. ц
·ki 5-3 asyrlar) зyky
· edэдr.
·ol dцwьr hytaэ filosofiэasyny
· esasy mekdepleri we taglymatlary kemala gelэдrler. Daosizm mekdebi (Laoszy, З
·uanszy) цz ьnsini daony
· (эagny logos, kosmosy ьэtgetmeklik эoly) manysyna we onu
· bilen sazl
·dyrylmaly adamy
· „эoluny
·“ dao bilen gatn
·ygyna esasy ьnsi berэдr. Bu taglymata gцrд adam tebigy эagday we цzьni
· tebigat bilen baglany
·ygyna zelel berjek hiз bir hereketi etmeli dдl.
Konfusiэ (Kunszy-b.e. ц
·ki 551-479 ээ.) gadymy hytaэ filosofiэasynda aэratyn orun eэeleэдr. Konfusiэni
· pikirleri, onu
· tarapdarlary tarapyndan „Lunэьэ“ (Sцhbetler we garaэy
·lar) kitabynda beэan edilэдr. Akyldary
· pikiriзe adamlary
· ykbaly asman tarapyndan kesgitlenэдr we olary
· pдhimli we pдhimsizlere bцlьnэдnligi ьэtgedilip bilinmez. Kiзi ula, a
·akdaky эokarka boэun bolmaly. Konfusiэni
· i
·lerini dowam etdirenleri
· gцrnьkli wekilleri Men-szy (b.e. ц
·ki 372-289 эyllar) we Sэun-szy (b.e. ц
·ki 298-238 эyllar) bolэarlar. Sosial de
·sizligi ol „asmany
· erki“ bilen baglaэar. Men-szy akyl эetirmeklik i
·ini duэgylaэyn kabul etmeklik we duэmak bilen dдl-de, eэsem, a
·y
·
·aэatlyk etmekligi bilen baglaэar. Adam tebigatyna hдsiэetli bolan ahlak-edep эцrelgeleri эokary maksada gцnьkdiriji gьэзden - „asmandan“ gelip зykэar.
·onu
· эaly-da ol adamda „dogma ukyplary
·“ we „dogma bilimleri
·“ bolэandygyny tassyklan. Sэun-szy Konfusiэni
· garaэy
·laryny materialistik nukdaэnazardan цsdьrmeklige зaly
·an. Ol tebigat barada taglymaty i
·lдp dьzen. Bu taglymatda asman dь
·ьnjesi эokary mistiki ba
·langyз dдl-de, tebigy hadysalary
· jemi bolэar. Дhli zatlary
· dцremegi we цzgermegi halkalaэyn gцrnь
·de geзip, iki ba
·langyз: o
·aэly эan we o
·aэsyz in gьэзleri
· tдsiri bilen dь
·ьndirilэдr.
Konfusian filosofiэasy jemgyэetзilik gatna
·yklaryny berk kadalamak we adamy
· ahlak taэdan цz-цzьni kдmille
·dirmegi esasynda sazla
·ykly jemgyэeti gurmaklygy
· эцrelgelerini i
·lдp dьzen.
Gьndogar we Gьnbatar filosofiэasyny
· цsь
·ine zarastrizm dini gьэзli tдsir eden. Ony adamzat taryhynda beэik akyldar hцkmьnde эatlanэan Zaratustra (b.e. ц
·ki VI asyr) dцreden. Ol beэik „Awesta“ kitabyny эazan hasaplanэar. Alymlary
· kцpisini
· pikiriзe, Awesta bizi
· eээamymyzdan ozalky 1 mь
·эyllygy
· birinji эarymynda merkezi Aziэada (эokarda bellenil
·i эaly, Tьrkmenistany
· здginde) эьze зykypdyr. Эazylan tekstler gцrnь
·inde ol b.e. ozalky IV-III asyrlardan so
· gutarnykly resmile
·dirilipdir. Awestany
· ilkiba
·ky mцзberini
· dцrtden bir bцlegi saklanyp galypdyr. Ol iki gцrnь
·de mдlim. Birinji Awestany
· dьrli kitaplardan alnan dogadyr namazlary
· эygyndysyndan we
·ol kitaplardan alnan bцleklerden ybarat. Ikinjisi gara gьэзleri we
·eэtanlary эok etmдge hem-de din-ykdykaty berjaэ etmдge gцnьkdirilen kanunlary
· we gцrkezmeleri
· эygyndysy bolan „Widemdatdan“, doga дhe
·leri bolan „Wasnadan“, otparazlary
· hudaэlaryny
· цwgi gimnleri bolan „Kiзi-Awestadan“ ybaratrdyr. Awestany
· has gadymy bцlegi Zaratustra tarapyndan эazylan gatlar (gimnler) – „Vasny“ bцlegidir. Gatlardan tapawutlylykda эygyndyny
· beэleki bцlekleri Kiзi Awesta diэip atlandyrylэar.



2-nji bap. Antiki filosofiэa

Latyn sцzi „antiguus“ „gadym“ diэen manyny berэдr. Эцne haзanda antiki filosofiэa barada gьrrь
· edilende, umuman gadymy filosofiэany (hindi, hytaэ) dдl-de, di
·e Gadymy Grek (Эunan) we Gadymy Rim filosofiэasy gцz ц
·ьnde tutulэar. Antiki filosofiэa b.e. ц
·ki VII asyry
· aэagynda – VI asyry
· ba
·ynda dцreэдr we b.e. V asyryna зenli dowam edэдr. Gadymy grek filosofiэasyny
· ba
·yny kцplenз Fales Miletskiэni
· (b.e. ц
·ki 625-547 ээ.) ady, onu
· so
·yny bolsa rim imperatory Эustiniany
· Afini
· filosofiki mekdebini эapmak baradaky dekreti (b.e. 529-njy эyly) bilen baglaэarlar. Bu filosofiki oэlan
·ygy
· mь
·эyllyk цsь
·i, onu
· tдsin bitewiligini, tebigaty, adamy we hudaэlary bir kosmiki bitewilige birikdirmeklige gцnьgenligini gцrkezэдr.
Irki ellinizmi
· filosofiэasy. Filosofiki pikir bu dцwьrde Дlem bilen aэrylmaz baglan
·ykda bolэar. Irki grek filosoflary (naturfilosoflar) Fales, Anaksimandr, Anaksimen, Pifagor we onu
· mekdebi, Geraklit, Parmenid дlemi
· tebigatyny esaslandyrmagy adamy
· tebigatyny kesgitlemeklik ьзin ulanylэar. Дlemi
· sazla
·ygyna adam durmu
·yny
· sazla
·ygy kybapda
· bolmaly. Bu sazla
·yk adamy
· durmu
·ynda pдhimlilik we adalatlylyk bilen baglanylэar.
Irki grek tebigat baradaky filosofiэa – bu filosofiki oэlanma we dьnэд dь
·ьnmekligi
· usuly. Onda physis (tebigat) дlemi bitewile
·diriji orny eэeleэдr. Ol tebigaty adam we hudaэlary adam bilen birikdirэдr.
·ol bir wagtda-da tebigat bu эerde ne aэratyn garalэan zada, ne-de adamy
· manysyny a
·ladэan zada цwrьlэдr. Ol adamy
· da
·yny gur
·aэan zatlardan bцlьnip aэrylmaэar. Hawa, adam
·onda bir durkuna saklanyp galmaly dдl, ol „gizlenmekligi sцээдn“ hakyky tebigaty aзmaklyga зaly
·эar.
·u maksat bilen adam дlemi
· ba
·langyjyna эьzlenэдr. Bu эerde дlem adamy
· her gьnki durmu
·yny
· дlemle
·dirilen dьnэдsi bolэar.
·eэle dьnэдde hemme zat kadala
·dyrylan, эerbe эer edip goэylan. Grek naturfilosoflary adamy
· tebigy gur
·awyny, onu
· эa
·aэ
·ynyny we цlьmini, bulutlary
· a
·yrsyndaky hudaэlary
· aэdy
· эa
·aэ
·yny, adamy
· дhli цz gerkliliklerini kanagatlandyry
·yny tдsin obrazlary
· ьsti bilen beэan edэдrler. Kosmos bu эerde дlemi
· howaэy nusgasy dдl-de adam dьnэдsi, эцne adamy
· wagtlaэyn эa
·aэ
·yndan tapawutlylykda baky we gutarnyksyz.
Irki grek filosoflaryny
· ba
·daky synlaэjy garaэy
·lary kem-kemden a
·laэjy, oэlan
·ykly garaэy
·lar bilen sazla
·dyrylyp цsdьrilэдr. Eээam Geraklit (b.e.ц
·ki 544-483 ээ.) obrazlary зu
·
·ur manylar (manyly obrazlar) bilen baэla
·dyrэar. Parmenid (takmyndan b.e. ц
·ki VI asyry
· ottalary-V asyry
· ba
·y) цzьni
· „Zatlary
· tebigaty barada“ atly poemasynda tebigaty
·ol dцwre hдsiэetli bolmadyk dь
·ьnjeleri
· ьsti bilen („sen paэhasy
· bilen
·u meselдni
· зцzgьdini tap“) der
·emeklige ba
·laэar.
Bu эerde Demokrit (b.e. ц
·ki 460-370 ээ.) tarapyndan girizilen „sebдp“, „gьnд“ dь
·ьnjeleri aэratyn orna eэe bolэarlar. Ol mifologiki obrazlary we garaэy
·lary ulanmak mьmkinзiliklerini inkдrleэдr we atlary
· (дhli dь
·ьnjeler gur
·awyna degi
·lilikde) hakykylygyny
· tebigylyga gцrд dдl-de bellige gцrд gazanylэandygyny aэdэar. Tebigat Demokrit ьзin hem adam эa
·aэ
·yny
· esasy we akyl эetirmдni
· maksady hцkmьnde galэar. Adam tebigata akyl эetirip, „ikinji tebigaty dцredip“ tebigy gerekligi эe
·ip geзэдr. Bu эagdaэ onu
· tebigata garaman эa
·aэandygyny a
·latmaэar. Эцne, ol indi, mysal ьзin, эьzmдni цwrenip derэada gark bolmaэar.
Demokrit adam, hudaэ, dцwlet, akyldary
· polisdaky orny bilen baglany
·ykly soraglary ara alyp ilkinjileri
· biri bolup gadymy grek filosofiэaasyny
· antropologiki (adamy
· gelip зyky
·y barada) meselelerini der
·eэдr. Эцne antropologiki meseleleri ilkinji der
·eэji ady adalatly Sokrata berilэдr. Ol adamy „дhli zady
· цlзegi“ diэen эцrelgдni дhlitaraply aзan akylda hasaplanэar.
Adama tдze garaэ
·a geзmeklik sofistleri
· – Protagor (b.e. ц
·ki 480-410 ээ.), Gorgiэa (b.e. ц
·ki 483-375 ээ.) we beэlekiler tarapyndan taээarlanэar. Gadymy Gresiэada „sofistes“ sцzi bilen bilэдnler, ussatlar, akyldarlar atlandyrylan. Olar bilimleri jemgyэete эaэradyjylar bolup зyky
· edэдrler. Sofistler haэsy hem bolsa bir ugur boэunзa takyk bilimleri dдl-de, jemgyэetзilik i
·e ilki bilen syэasy i
·e gerek bilimleri эaэradanlar. Olar demokratiэany
· цsэдn dцwri dцreэдrler. Bu dцwьrde цz nukdaэnazaryny esalandyrmak ьзin adamlary ynandyrmak, bдsle
·iklerde эe
·mek gerek bolэar. Sofistler akyl эetirmдni
· subэektiw tarapyny цwrenmeklige aэratyn orun berэдrler.
Bu akymy
· tarapdarlary adaty garaэy
·lary tankyt etmeklik bilen me
·gul bolэarlar. Protagor, mysal ьзin, Diogen Laersiэany
· aэtmagyna gцrд, „her bir zat barada biri-birine gar
·yda
· garaэy
·lar bolэar“ diэen. Ol цz garaэ
·yny delillendirmeklik ьзin dьэpgцter tдze esaslary tapmaklygy ba
·aran. Bir zat hakyndaky aэdylэan zatlar biri-birinie gar
·y bolmaly dдldigi,
·ol bir wagtda hem ol zat hakynda birme
·ze
· hakykata eэe bolan iki gapma-gar
·y pikirleri
· barlygy we ol эa-da beэleki pikiri
· hakykylygy barada belli bir karara gelmeklik ьзin, ol эa-da beэleki tarapy
· nukdaэnazaryna geзmeli. Diэmek, garaэ
·y
· hakykylygyny
· цlзegi hцkmьnde adam kabul edilmeli. Hut
·undan hem Protagory
·: „Adam дhli bar zatlary
·, bolэanlyklary ьзin, эok zatlaryь bolmaэanlyklygy ьзin цlзeg bolэar“ diэen me
·hur tezisy gelip зykэar.
Эцne eger adam дhli zady
· цlзegi bolэan bolsa, onda hemme zat onu
· bahalamagy bilen bagly bolэar, эagny ol zat: bilim, edep kadalary, dini garaэy
·lar ba
·ga bir zat bilen de
·e
·dirilmeli bolэar (otnositel).
·eэle garaэy
· dьэpgцter ba
·ga netijд, эagny gutarnykly (absolэut) hakykaty
· gцzlegine getirdi. Bu цrдn wajyp i
·i Sokrat ba
·lap Platon dowam etdi.
Afin mekdebi – Sokraty
·, Platony
·, Aristoteli
· taglymatlary. Sokraty
· (b.e. ц
·ki 469-399 ээ.) зyky
·laryny
· we sцhbetde
·liklerini
· esasy meselesi – nдhili эa
·amaly diэen ahlak mesele bolэar. Ol цz цmrьni
· mysalynda di
·e bir
·дgirtlerine dдl, eэsem, дhli geljekki nesillere sapak berdi.
Sokrat nдmд цwredэдr? Ol nдhili ahlak gymmatlyklary goran? Sokrat ьзin
·eэle gymmatlyklar bolup ak gцwьnlilik, цz borju
·a eэermeklik, эag
·ylyga gulluk etmek зyky
· eden. Onu
· ahlak garaэy
·lary цlьmi
· ц
·ьnde hem ьэtgemдn galэar. Ol цz цlьmini
· ц
·ьnde hem hiз zada bagly dдl (absolэut) ahlak gymmatlyklary goraэar. Sokrat sofistlerden tapawutlylykda эag
·y bilen эamany
· arasyndaky tapawudy
· otnositel dдl-de absaolэut hдsiэete eэe bolэanlygyna ynanan. Эag
·yny
· nдmedigini, эamany
· nдmedigini bilmeklik adama ahlaklylyk berэдr.
·onu
· ьзin Sokrat ahlaklylyk bilen baglany
·ykly dь
·ьnjeleri takyk kesgitlemeklige we olary
· manysyny aзmaklyga uly ьns beren. Onu
· ьзin garalэan zada dogry kesgitleme bermeklik, ol zady
· manysyny aзmaklyk bolэar. Eger takyk kesgitlenen zat bolmasa, ol barada maglumat hem bolmaэar.
Sokrat hakykylygy gazanmaklygy dь
·ьnjeleri der
·emekligi
· sungatyna eэe bolmak bilen baglan.
·u hem onu
· i
·lдp dьzen dialektika baradaky цzbolu
·ly taglymaty bolэar. Akyldary
· usulyny
· manysy, sцhbetde
· ugrukdyryjy we takyklaэjy soraglar bilen garэyda
·yny ozalky eэeleэдn nukdaэ nazary bilen gar
·yda
· bolan эagdaэa getirilэдr.
·ondan so
·ra hakykylygy bilelikde gцzlemeklik ba
·lanэar. Hakykylyk Sokrat ьзin aэratyn adamy
· kellesinde taээar gцrnь
·de bolanok, ol bilelikde hakykylygy gцzleэдn sцhbetde
·leri
· sцhbedini
· dowamynda dцreэдr.
·onu
· ьзin akyldar цz usulyny hakykylygy
· dцremegine kцmek berэдn maэewtika (grekзe gцbek enelik sungaty) diэip atlandyran.
Sokrat цzьni
· gцzlegleri bilen Platony
· „pikirler dьnэдsine“ we onu
· dialektikasyna эol aзэar. Platon цz gezeginde цzьni
· „Dialoglaryny
·“ ьsti bilen Sokraty
· dцredijiligine цlmez-цзmez эadygдrlik goээar (Sokrat цz pikirlerini эazga geзirmдndir.
·onu
· ьзin biz olary Platony
· ьsti bilen bilэдris) .
Platony
· (b.e. ц
·ki 427-347 ээ.) filosofiki ulgamy di
·e bir Sokraty
· filosofiэasyny
· dдl, eэsem, ondan ц
·ki filosofiэany
· hem logiki dowamy bolэar. Эцne akyldary
· filosofiэasyny onu
· durmu
·yna gьэзli tдsir eden эagdaэ, эagny onu
· цz ussady Sokraty
· nдhak цlьmine garaэ
·yny gцz ц
·ьnde tutman dь
·ьnip bolmaz.
Platon: „Adalatlylyk we hakykylyk pikirlerini basgalap, adamlary
· i
· mynasybyna цlьm jeza beren dьnэд hakyky bolup bilermi?“ diэen soragy berip, цzi hem: „Эok.“ diэip jogap berэдr.
Platony
· pikiriзe adaty dьnэд эa
·aэar, barlyga eэe bolэar. Эцne ol эa
·aэy
· hakyky dдl. Bu dьnэeden ba
·ga bir dьnэд – arassa manylar dьnэдsi bar.
·ol manylary a
·latmaklyk ьзin Platon „ideэa“ (pikir) diэen dь
·ьnjдni ulanэar. Adaty dilde ol da
·ky gцrnь
·, obraz, hil diэen manylary berэдr. Pikirler (ideэalar) dьnэдsi di
·e bir manylary
· agalygy bolman, eэsem, эag
·y manylary
· agalygy bolэar. Platon ideal dьnэдni adaty dьnэд di
·e bir mazmun – hadysa dдl, eэsem, эag
·y – эaman manyda hem gar
·yda
· goээar.

·onu
· ьзin Platon pikirleri
· pikiri, i
· эokary pikir (ideэa) hцkmьnde Эag
·ylyk pikirini ц
·e зykarэar. Bu pikir i
· эokary talaplary kanagatlandyrэan hakykylygy
·, цlзegliligi
·, sazla
·ygy
· зe
·mesi bolэar. Эag
·ylyk pikiri Gьne kybapda
·. Adaty dьnэдde bar bolan Gьn, ideal dьnэдde – Эag
·ylyk pikiri bolэar. Pikirler dьnэдsi hem hakyky, эagny baky we ьэtgemeэдn barlygy
· dьnэдsi bolэar. Barlygy
· gar
·yda
·y bolup Platonda эokluk зyky
· edэдr. Bu эerde bolsa pikir dдl-de materiэa agalyk edэдr. Materiэa эekeligi
·, ьэtgemekligi
·, цlmekligi
· we dowmaklygy
·, tebigy gerekliligi
·,, эamanlygy
· we baknalygy
· зe
·mesi bolэar. Pikir kimin materiэa hem baky bolэar.
Platon ьзi
· esasy Эag
·ylyk pikiri bilen
·цhratlanэan pikirler dьnэдsi. Bu dьnэд pдk manylary synlaэan hudaэlara degi
·lilikde hem ilkinji bolup зyky
· edэдr.
·ol manylary „synlaэan akyly
·“ hataryna di
·e bir hudaэlar dдl, eэsem, geзmi
·de we geljekde цlьm zearly bolan we boljak цlenleri
· ruhy girэдrler. Bu эerde Platon adamy
· aэratyn ukybyny
· barlygyny belleэдr. Adam цzьni
· da
·yny gur
·aэan dьnэдni duэmak we o
·a seslenmek bilen bir hatarda, ruhy цlзeglere geзmeklige mьmkinзilik berэдn ba
·ga tebigata eэe bolan gьэji
· tдsirinde hem bolэar. Adamy
· baky ruhy, ony keramatly pikirler dьnэдsi bilen baglaэar.
Gцzellige geзmeklik bolsa duэgulardan ba
·lanyp, adamy
· ruha arassa gцrnь
·de gцz эetirэдnзд, beden lezzetini inkдrlдp kem-kemden gцzelligi
· arassa gцrnь
·lerine geзmekligini gцz ц
·ьnde tutэar.
·onda adam gцzellige syn edip, howaэylyga dдl-de hakykylyga syn edэдnligi sebдpli hakyky Эag
·ylyga ukyply bolэar.
Platon di
·e bir hakyky Эag
·ylyk barada pikir эцretmek bilen здklenmдn, ony filosoflary
· эolba
·зylyk edэдn ideal dцwletini
· taslamasyny dьzьp durmu
·a hem geзirjek bolan. Platony
· aэtmagyna gцrд bu dцwletde durmu
· berk kadala
·dyrylan, her bir raэaty
· we sosial gatlagy
· hukugy we borjy kanun essynda kesgitlenen, hususyзylyk jemgyэetзilige boэun edilen. Platony
· dцwletinde i
· эokary maksat raэatlary
· abadanзylygy barada alada bolэar. Bu abadanзylyk bolsa adalatlyk we paэhas pikirlerini
· durmu
·a geзirilmegi diэip dь
·ьnilэдr.
Ideal dцwlet baradaky taslamasyny esaslandyryp Platon, meselдni
· iзine giri
·ip
·ol dцwьrdдki dцwlet hдkimiэetini
· gцrnь
·lerini tankytlan. Akyldary
· ideal dцwlet baradaky taglymaty utopiэa (hyэaly) bolanlygyna garamazdan, onu
· dцwlet gцrnь
·lerini tankytlap ц
·e sьren pikirleri
·u gьn hem цz дhmiэetini эitirenok.
Aristotel (b.e. ц
·ki 384-322 ээ.) Platony
·
·дgirtlerini
· i
· gцrnьklisi. Ol цz ussadyny
· filosofiki garaэy
·lary bilen doly ylala
·mandyr. Aristotel: „Platon we hakykylyk meni
· ьзin цrдn gymmatly, эцne meni
· borjym hakykylygy ileri tutmany talap edэдr“ diэen. Akyldar ilki bilen Platony
· pikirler taglymatyny tankytlan. Ol Platony
· цzba
·dak dдl zady цzba
·dak hasaplap эal
·y
·эanlygyny belleэдr. Ussadyny
· kд bir filosofiki garaэ
·laryny tankytlasada Aristotel цzьni
· filosofiki taglymaty ьзin Platona baglydygyna dь
·ьnen.
Aristotel antiki filosoflary
· iзinde ilkinji bolup filosofiэany takyk ylymdan tapawutlandyryp ba
·laэar. Ol birinji filosofiэany manylar эa-da ilkinji esaslar we sebaplar baradaky ylym we tebigaty цwrenэдn ikinji filosofiэany biri-birinden tapawutlandyrэar. Taryhda metafizika adyny alan birinji filosofiэany
· garaэan meseleleri tebigat bolman, ondan эokarda bolэan, akyl эцretmeklik esasynda a
·lanэan duэgydan эokardaky baky manylar bolэarlar.
·onu
· ьзin birinji filosofiэa, Aristoteli
· pikiriзe, sцzь
· doly manysynda filosofiэa bolэar.
·onu
· bilen bir hatarda fizika, tebigat baradaky taglymat hem filosofiэa, эцne ikinji filosofiэa bolэar.
Birihnji filosofiэany
· ьns merkezinde barlyk bilen baglan
·ykly meseleler durэar. Aristotel dцrt ilkinji ba
·langyзlar, эa-da ilkinji sebдpler baradaky taglymaty i
·lдp dьzэдr. Olar: formal, materiэa, hereket, maksat bilen baglany
·ykly sebдpler bolэarlar. Aristoteli
· olar barada aэdan kдbir pikirlerini
· ьstide durup geзeli
·. Mysal ьзin, materiэa
· we gцrnь
·i
· baglany
·ygyny akyldar gцrnь
·i
· materiэany
· manysyny dьzэдnligini, materiэany
· bolsa gцrnь
·i
· зap bolэan esasy bolup зyky
· edэдnligini
· ьsti bilen dь
·ьndirэдr. Bu эerdдki gцrnь
·i
· i
·ewьrligini akyldar onu
· цzьni
· hereketliligi bilen esaslandyrэar. Aristoteli
· aэtmagyna gцrд дhli hereketler maksat bilen essalandyrlan iзki gцzьkmд eэe bolэarlar.
Dцrt ba
·langyзlar baradaky taglymatyny akyldar barlygy
· i
· эokarky basganзagy bolan absolэut Akyl baradaky taglymat bilen jemleэдr. Bu akyl di
·e цzьne bagly bolup hiз bir zat bilen esaslandyrylmaэar. Gцr
·ьmiz эaly, i
· эokary barlyk baradaky taglymat teologiэa (hudaэ baradaky taglymat) bolэar. Aristotel ьзin hudaэ so
·ky dini taglymatlarda bol
·y эaly
·ahsyla
·dyrylan hudaэ bolman,
·ahsyla
·dyrylmadyk hudaэ - Akyl bolup зyky
· edэдr. Дhli дlemi цz iзine alэan obэektiw teologiэa esasynda Aristoteli
· ahlak we syэasat baradaky taglymatlary esaslandyrylэar.
Adamy
· ahlaklygyna akyldar pдk maksatlara ymtylmaklyk diэip dь
·ьnэдr. Эokary pдklik adamy
· paэhasy bilen bagly bolan aэratynlygy we borjy bilen kesgitlenэдr.
·onu
· ьзin adamy
· i
·i – paэhasly hereket, kдmil adamy
· borjy bolsa цz paэhasly hereketini ajaэyp gцrnь
·de эerine эetirmegi. Pдklige ymtylэan эa
·aэy
· hereketli bolmaly, onda-da эцne bir hereketli dдl, eэsem, эag
·ylygy dцredьji hereketli. Эa
·aэ
·y
· hakyky maksady, Aristoteli
· aэtmagyna gцrд, lezzet dдl. Ol ruhu
· akyl эцretmekligi bilen эetilэдn keэpi-sapalyk bolэar. Ahlak kдmilligi Aristotel ьзin hakykylygy synlap keэpi-sapalyga эetmekligi цz цmrьni
· эokary maksadyna цwren akyldar bolэar.
Aristoteli
· aэtmagyna gцrд, adam du
·e bir paэhasky bolman, ol эa
·aэ
·y jemgyэetden aэrylykda bolup bilmeэдn „syэasy haэwan“ hem bolэar. Adamlary
· bilelikdдki эa
·aэ
·y ma
·galadan ba
·lanyp, urug we oba-kenti
· ьsti bilen цsьp, urug we kent aragatna
·ygyny dьzэдn dцwlete зenli galэar. Birle
·mдni
· i
· эokary gцrnь
·i bolan dцwlet belent abadanзylyga gцnьkэдr.
·u nukdaэnazardan Aristotel gadymy grek polisleri
· syэasy gurlu
·yny
· gцrnь
·leri bolan ma
·galany, ykdysadyэeti, gulзulyk edarasynany der
·eэдr. Platondan tapawutlylykda ol nusgalyk dцwleti
· ьstinde durman, bar bolan syэasy gцrnь
·leri
· haэsysy abadan durmu
·a эetmeklige esas dцretjekdigini der
·eэдr.
Aristoteli
· bitiren i
·leri gadymy grek filosofiэasy tarapyndan toplanan ylym-bilimi kadalamaklyk bilen здklenmeэдr. Ol ylymlary
· цsь
·ini
· esasy ugurlaryny hem kesgitleэдr. Aristotel tebigat baraga sazla
·ykly taglymaty - fizikany dцreden ilkinji akyldar bolэar. Ol dogry pikirlenmekligi
· kanunlaryny we gцrnь
·lerini kesgitleэдn formal logikany
· hem esaslaryny goээar.
Ellin-rum filosofiэasy. Bu filosofiэany
· esasy akymlary bolup epikurizm, stoisizm we skeptisizm
·kollary зyky
· edэдrler.
·ol mekdepleri
· gцzba
·ynda kinikler durэarlar. Bu ugry esaslandyranlar Antisfen (b.e.1 ц
·ki 445-360 ээ.) we Diogen (b.e. ц
·ki 445-360 ээ.). Olar Afin mekdebini
· filosoflary bilen bir dцwьrde эa
·an hem bolsalar, цz garaэan meselelerine we filosofiki pikirleni
·lerine gцrд filosofiэany
· klassiki dцwrьne degi
·li bolmaэarlar. Kinikler grek polisini
· gow
·ap dargaэan dцwrьnde me
·hurlyga eэe bolup antiki dцwrь
· so
·una зenli saklanyp galdylar.
Kinikler filosofiэany
· wezipesine tдzeзe garaэarlar. Olary
· pikiriзe, filosofiэa howaэy akyl э
·retmeler bilen me
·gul bolman adama ahlakly эa
·aэ
·y
· эoluny gцrkezmeli. Onu
· ьзin bolsa gymmatlyklara tдze garaэy
· gerek, Diogeni
· belleэ
·i эaly, эal
·y
· gymmatlyklary
· эoguna зykmaly. So
·ky gymmatlyklary
· hataryna kinikler emlдgi, lezzeti,, bedeni lezzeti, jemgyэetзilik a
·yna baglylygy go
·эarlar. Olar tebigaty
· adama i
· здkli gereklilikleri kesgitleэдnligi sebдpli, дhli lezzetlerden el зekmekligi, terkidьnэдligi wagyz edэдrler.
Kinikleri
· filosofiэasyny
· ruhy hiз bir zat bilen здklenilmeэдn azatlygy
· ьsti bilen a
·ladylэar: ten gerekliliklerinden azatlyk, olary dьэpli здklemek; adam nogsanlaryndan azatlyk, ulymsylykdan,
·цhratparazlylykdan, nebisden we ba
·g; kцpзilikde цzь
·i alyp barmaklygy
·
·ertliliklerinden.
·eэle azatlygy цz-цzь
·i здklemeklik we цz-цzь
·e buэurmaklyk esasynda gazanyp bolэar. Kinikleri
· edebi aэra-aэratynlyk we subэektiwlik hдsiэetler eэe bolэar. Ol adamy
· erkine we onu
· цzba
·dak эa
·amaklyk ukbyna bagly bolэar.
Epikurizma hem
·u hili hдsiэetler mahsus bolэar. Demokriti
· pikirleri bilen ruhlanyp Epikur (b.e.1 ц
·ki 341-270 ээ.) Afinide цz bagynda filosofiki mekdebi esaslandyrэar. Ol taryha Epikury
· bagy ady bilen girэдr. Epikur filosofiэa gaэgy-gamsyz we ezэetsiz durmu
·y dцredэдn a
·ly taglymat hцkmьndдki garaэ
·y цsdьrэдr.
Epikury
· ahlak taglymatyny erkinlik edebi hцkmьnde kesgitlese bolar. Adamy
· цzьni erkin alyp barmaklaryny
· esaslary tebigaty
· цzьne esaslanэar. Erkinligi
· ilkiba
·ky fiziki sebдplerini Epikur gaэtadan i
·lenen Demokriti
· atomistik taglymatyndan alyp gaэdэar.
·onda ol dьэpgцter tдze usuly – atomlary
· hereketde цzerkine gy
·armaklyga bolan ukyplylygy baradaky pikiri girizэдr. Epikury
· fizikasynda atomlary
· цzba
·dak gy
·armaklygy tebigaty
· i
· az erkinligi bolэar. Akyldary
· pikiriзe
·ol erkinlik bolmasa adamlary
· hereketlerinde hem erkinlik bolup bilmeэдr.
Epikury
· aэtmagyna gцrд, adam bagtyэarlyga bolan gar
·ylyklary: adamlary
· durmu
·yna hudaэlary
· go
·ulmaklygyndan, o dьnэдdдki эa
·aэy
·dan, цlьmden gorkyny aradan aэryp erkin bolup bilэдr. Filosofiэany
· i
· esasy wezipesi hem adamy
·ol gorkylardan goramak.
Pim topragyna epikurizm taglymaty b.e. ц
·ki I asyrda geзэдr. Onu
· bu эerde эaэramaklygyna Tit Lukresiэ Kary
· (b.e. ц
·ki I asyry
· ortalary) цz „Zatlary
· tebigaty barada“ atly poemasyny latyn dilinde эazmaklygy uly tдsir edэдr.
·ol dцwьrde latyn dilinde filosofiki adalgalary
· bolmanlygy sebдpli Lukresiэ Epikury
· pikirlerini
·ahyrana obrazlary
· ьsti bilen berэдr.
Kiteondan bolan Zenony
· (b.e. ц
·ki 336-265 ээ) esaslandyran stoisizm taglymaty b.e. ц
·ki III asyrdan b.e. II asyryna зenli herket edэдr. Bu mekdebi
· „Stoэz“ ady Zenony
· цz taglymatyny beэan eden эeri –
·ol ady gцtereen port bilen bagly. Epikura eэerenler, stoikler adam durmu
·yny
· esasy maksadyny bagtly эa
·aэ
·a эetmek bilen baglanlar. Эцne o
·a bolan эoly olar цzьзe dь
·ьndirenler. Adamy
· bagtly durmu
·y, onu
· tebigaty bilen bagly paэhaslylyk, ruhylyk esasynda цz эoluny цzi saэlap эa
·amagy bilen mьmkin bolэar. Tebigat bilen sazla
·ykly эa
·aэ
·a ymtylyp stoikler adamy
· kemзiliklerini
· we kynзylyklaryny
· ilkinji зe
·mesi bolan gьэзli duэgylardan azat bolup ahlak azatlygy gazanmaklygy
· эollaryny gцzlдnler. Stoikler durmu
·y
·
·atlykly we kynзylykly gьnlerini birme
·ze
· asudalyk bilen geзirmekligi цwredenler. Nusgalyk ahlagy olar berk we yzygiderli эag
·ylygy amal etmeklikde gцrьp, эag
·ylyk edip bilmese
· эa
·amany
· gowy diэenler.
Durmu
·y
· i
· wajyp meselelerinee kцpsanly mekdepleri
· gapma-gar
·ylykly garaэy
·lary gцwniзцkgьnlige, ynamsyzlyga, skeptisizme (bu akymy
· ady grek dilinden terjime edilende aэgytsylykda bolmak diэen manydan gelip зykэar) getirэдr. Skeptikleri
· taglymaty bilimi
· dцgrylygyna g
·эзli mь
·kirlik bolэar. Skeptisizmi Pirron (b.e. ц
·ki 360-270 ээ) esaslandyrэar. Ol filosofy
· zatlara эeketдk mьmkin bolan garaэy
·y haэsy hem bolsa bir zady aэtmaklykdan saklanmakdyr diэen. Skeptik-filosof hiз bir zada hцkmany-hakykylyk manyny bermeli dдl bolan.

·u hili adamy
· iзki dьnэдsine ugrukэan,
·ol bir wagtda hem цzьni
· nazaryэet-akyl эetiri
· ynamsyzlygy bilen tapawutlanэan taglymatlar di
·e bir ellinizmi
· irki dцwrьne dдl, eэsem, giзki ellinizme hem hдsiэetli bolan.
Giзki ellinizmi
· filosofiki taglymatlary: neoplatonizm (tдze platonizm). Giзki ellinizmi
· filosofiki taglymatlary цrдn ьэtge
·ik dцwьrde i
·lenip dьzьlэдr: Rimi
· grek dьnэдsini
· ьstinden agalyk edэдn dцwrьnde, Rimi
· цzьnde ellin medeniэeti dьzьlэдr. Giзki antiki dцwrь
· i
· зu
·
·ur taglymaty – neoplatonizm цz eээamyny
· i
· esasy hдsiэetlerini: onu
· uniwersallygyny we weэranзylygyny a
·ladэar.
Ol Rim imperiэasyny
· janhowly asyrlaryny цz iзine alэar: harby
·owsyzlyklar, дhliumumy зцkgьnlik, dargynlyk, gullary
· gozgala
·lary, milli gozgala
·lar, эerleri
· эitirilmegi. Rim imperiэasyny
· so
·ky asyrlardaky weэranзylygy эeke bir neoplatoniki filosofiki taglymatlary
· dдl, eэsem,
·ol dцwьrde dцreэдn we gьn-gьnden gьэз alэan hristianзylygy
· (Isa pygamberi
· эцrelgelerini dowam edijiler) hem real эa
·aэ
·y
· meselelerinden el зekmegi bilen hдsiэetlendirildi.
Bьtin antiki filosofiэany
· gцrnьkli wekili Plotin (b.e. 204-270 ээ.) дlemi, baky barlygy gцz ц
·ьnde tutyp „Yza mдhrem birle
·mд!“ diэip howsalaly эьzlenen. Plotin Platony
· filosofiэasyna eэeren. Onda-da ol эцne bir ony gaэtalaэjy bolman, eэsem, dцredijilikli цsdьrip tдze pikirler bilen baэla
·dyran. Plotiny we Platony duэgylardan эokarky dьnэдni
· reallygyny gцrьnэдn dьnэдni
· howaэylygyna gar
·y goэmaklyk birikdirэдr.
Barlygy
· i
· эokary basganзagy Plotin ьзin, Platony
· aэdsy
·y эaly, pikir dдl-de hiз bir hдsiэeti bolmadyk, цzьne эeterlikli ba
·langyз hцkmьnde kesgitlenen keramatly Birinji bitewilik эa-da Bitewilik bolэar. Plotini
· filosofiki wezipesi hem
·ol keramatly birinji bitewilikden dьnэдde bar bolan дhli yzygiderligi эьze зykarmaklykda bolэar. Bitewilikden dцreэдn ilkinji zat Akyl (Hus) bolэar. Ol barlyk kдmilligini
· derejesi boэunзa Bitewilige i
· эakyn durэar. Эцne dцredilэдn zat hцkmьnde Akyl dцrediji Bitewilikden a
·akda durэar. Bitewilik we Akyldan so
·ra Ruh gelэдr. Ol Akyla, Akyly
· Bitewilige degi
·li bol
·y kimin degi
·li bolэar. Onu
· iki hili tebigaty bar: onu
· bir bцlegi iзerik, Akyla beэlekisi da
·yna ymtylэar. Gцrьnэдn dьnэд, tebigat Ruhu
· emanasiэasy (akyp зykmasy) bolэar.
Medeni-taryhy nukdaэnazardan Plotini
· filosofiэasynda onu
· filosofiэasyny
· цzi dдl-de ц
·e sьren:
-a
·akly-эokarly kadala
·dyrmak essynda barlyga gymmatlyklaэyn garaэu
·;
-эokary barlygy dцredijilikli ba
·langyз hцkmьnde kabul etmek;
-эokary barlyk tarapyndan a
·akyny
· dцredilmegi baradaky esasy pikirleri gymmatly bolэar. Hristian dini filosofiэasyna цrдn эakyn bolan bu pikirlere kцp dцwьr эa
·amaklyk miэesser edэдr.




Ьзьnji bap. Orta asyr filosofiэasy

Orta asyr filosofiэasy mь
· эyla, takmyndan V asyrdan XV asyra зenli dцwri цz iзine alэar. Orta asyr filosofiэasy цzbolu
·ly hдsiэete eэe bolup, onu
· цsь
·ine Gьnbatarda hristian filosofiэasy we Gьndogarda musurman filosofiэasy uly go
·ant go
·эarlar.
Gьnbatar Эewropa dцwletlerini
· orta asyr hristian filosofiэasy. Antiki rasionializmi
· esasynda we dini
· gьэзli tдsir edэдn sosial hem-de ruhy gur
·awynda kemala gelen orta asyr filosofiэasy gapma-gar
·ylykly hдsiэete eэe bolэar. Bir tarapdan, onu
· mazmunyny
· aglaba bцlegini teologiэa (dini
· taglymatlary) dьzэдr. Ol Injilde getirilэдn dь
·ьnjeleri
· esasynda hudaэ
· barlygyny, ruhu
· bakylygyny esaslandyrmaklyga зaly
·эar.
·u hili garaэy
· has hem patristika diэip atlandyrylэan irki dцwre hдsiэetli bolэar. Bu dцwьrde orta asyr filosofiэasy “dini taglymatlary
· hyzmatkдri” ada eэe bolэar.
Ikinji tarapdan, цz цsь
·ini
· ikinji эarymynda sholastika (scholastikos latynзa alym, mekdep) dцwrьnde dini
· ykrar edэдn здklerinde ylmy filosofiэa hдsiэetli bolan ynanз bilen paэhay
·, aэratynlygy
· we umumylygy
· we beэleki meseleleri i
·ewir der
·eэдr. Orta asyr filosofiэasyny
· dьnэд filosofiэasyny
· taryhyndaky o
·oэly orny hut
·u tarapy
· bitiren i
·leri bilen bagly. Umuman bolsa bu filosofiэada
·u ikiэanlylyk, onu
· garaэan дhli meselelerinde duэulэar.
Hristian ontologiэasy (ontos grekзe bar zatlar + logos), mysal ьзin, hem ynanja, hem-de paэhasa daэanyp, цz dь
·ьnjelerini esaslandyrmaklyga irrasional we rasional usullaary ulanyp dьnэni we adamy dцrediji bolup Hudaэy
· зyky
· edэдnligini tassyklamaklyga зaly
·an. Orta asyr filosofiэsynda adam baradaky taglymaty
· (antropologiэany
·) hem цzbolu
·lylygy bolэar. Adam hudaэy
· gurnaэan we kadala
·dyrэan dьnэдsini
· bir bцlegi bolup зyky
· edэдr. Ol di
·e bir Hudaэ tarapyn dцredilmдn, ol o
·a me
·ze
· hem bolэar. Эцne adamy
· tebigaty ikiэanly. Onu
· hem ruhy, hem teni bar; hudaэtarapyndan berilen ruhylyk hem-de
·eэtan tarapyndan guэulэan bozgaklyk. Orta asyr filosofiэasy sholastikany
· we gumanistik eээamy
· зatrygynda эerle
·эдn Nikolaэ Kuzanskiэni
· (1401-1464) pikiriзe, mysal ьзin,: “Adam эagtylygy
· we ten tьmligini
· bitewiligi hцkmьnde ц
·e зykypAdam Hudaэ, эцne ol adam bolany ьзin gutarnykly dдl; ol adam Hudaэy”1.
Orta asyr sosial filosofiэasynda hem dцwьr bilen hдsiэetlendirilэдn цzbolu
·lyk duэulэar. Merkezle
·dirilen Pim imperiэasyny
· dargamagy bilen dцreэдn tдze agalyk ediji topary
· bдhbitlerini
·цhlelendirip bu taglymat Platondan gцzba
· alэan gatlaklara bцlьnen jemgyэet, berk merkezle
·dirilen, monarhiki dцwlet baradaky pikiri goraэar. Bu dцwlet Injili
·: asmanda эeke Hudaэ, эerde bir paty
·a diэen эцrelgesine eэerэдr.
·onu
· bilen bir hatarda ol kдbir geljegi bar bolan дhliumumy de
·ligi
· gerekligi, эakyna sцэgi we beэleki demokratiki pikirleri ц
·e sьren. Hristian sosial filosofiэasyny
· demokratik hдsiэetini
· эene bir tarapy hereket edэдn jemgyэetзilik we dцwlet gurlu
·yny
· ьэtgemegi we kдmilleцmegi, onu
· kдmil dдl “эer kendinden” kдmil “asman
·дherine” цwrьlmegi baradaky pikir bolэar. Jemgyэetзilik gurlu
·yny
· dialektikasy, onu
· hereketliligi baradaky garaэy
·lary i
·lдp dьzmek we
·onu
· esasynda taryhy filosofiэany
· ilkinji esaslaryny dцretmeklik orta asyr filosofiэasyny
· wajyp gazananlaryny
· biri bolэar.
Orta asyr filosofiэasy цzbolu
·ly akyl эetiri
· taglymatyny hem i
·lдp dьzэдr. Bu цzbolu
·lylyk
·ol dцwьrdдki dini we dьnэewi garaэy
·lary
· baglany
·ygyny
· esasynda dцreэдr. Bu baglany
·ygy
· esasynda gazanylэan hakykylyk bolsa di
·e bir a
·lanan, rasional esaslarda dдl-de, eэsem, ynanjy
·, intuisiэany
· kцmegi bilen amal edilэдr. Onda-da dьnэд akyl эetirmegi
· so
·ky usuly has ygtybarly hasaplanan. Dini цwrenijiler esasan
·u usuly ulanэarlar. Hawa, bu эagdaэ hristian filosofiэasyny
· Platon we Aristotel tarapyndan dцredilen filosofiki ulgama daэanmaklygy pдsgelзilik bermeэдr. Orta asyr filosofiэasynda
·u hili “zдhmet bцlьn
·ikligini
·” gerekligini Foma Akwinskiэ (1225-1274) yzygiderli nygtan.
Orta asyr filosofiэasy filosofiki pikiri
· uzak dцwrьni цz iзine alэar. Ol цzьni
· iзki bitewiligine garamazdan, aэdy
· iki dцwre: patristika we sholastika bцlьnэдr. Patristiki dцwri esasan I-VII asyrlar aralygy bilen baglaэarlar. Bu dцwrь
· belli filosofy Awgustin Awreliэ (354-430) bolэar. Ol bьtin orta asyry
· dцwamynda hereket eden hristian teologiэasyny i
·lдp dьzэдr. Awgustin ontologiki (barlyk baradaky filosofiki taglymat) i
·lдp dьzьp, ilki bilen Hudaэy
· hiз zatdan dьnэдni dцredi
·ini esaslandyrэar. Hudaэ, onu
· aэdy
·y эaly, di
·e bir Platonu
· gцz ц
·ьne getiri
·i эaly, bar bolan baky ilkinji materiэadan dьnэдni gurnaman, eэsem, dьnэдni dьzэдn substansiэany hem dцredэдr. Akyldary
· ady bilen taryhy
· цzgeri
·i baradaky taglymat hem bagly. Onu
· esasyny, эokarda aэdyl
·y эaly, jemgyэetзilik durmu
·yny
· a
·aky basganзakdan эokarky, “эerdдki kentden” “Hudaэy
·
·дherine” yzygiderli geзilэдnligini kabul etmeklik dьzэдr.
Awgustini
· filosofiэasynda adam meselesine hem uly orun berilэдr. Adamy
· tebigaty, onu
· aэtmagyna gцrд, ikiэanly: ruhy we ten ba
·langyзlardan durэar. Adamy
· ruhyny
· esasy ukyby, onu
· Hudaэa ynanmak ukyby bolэar. Bu adamy
· i
· эokary ukyby, эцne эeke tдk ukyby dдl. Adama berilen beэleki ruhy gymmatlyk – adama tebigata we jemgyэete akyl эetirmekligre mьmkinзilik berэдn paэhas we oэlanmaklyk bolэar. Эцne paэhas di
·e ynajy
· gцrkezmelerini berkitэдr, onu
· цzi hakykaty tapyp bilmeэдr.
·u ukyplary
· sazla
·ygy adama эamanlyga gar
·y durup эag
·ylygy gazanmaga mьmkinзilik berэдr. Awgustini
· we hristian filosofiэasyny
· beэleki wekillerini
·
·u hili garaэy
·lary hristian dinini
· doktrinasyny
· berkemegine we serkowy
· syэasy ulgamda agalygyna getirdi.
Orta asyr filosofiэasyny
· ikinji dцwri – sholastika IX-XV asrlary цz iзine alэar. Bu dцwrь
· gцrnьkli wekili Foma Akwinskiэdir. Onu
· filosofiэasy resmi katoliki ideologiэany
· ensiklopediэasy hцkmьnde kabul edilen. Foma Akwinskiэni
· filosofiэasy neotomizm (latyn Foma adyndan) diэip atlandyrylэar. Akyldary
· bitiren i
·lerini
· esasylaryny
· biri orta asyr filosofiэasyny
· merkezi meselesi bolan – din bilen ylmy
·, ynanjy
· we akyly
· arabaglany
·ygyny зu
·
·ur i
·lдp dьzenligi bilen bagly. Bu meseleler patristiki dцwrьnde hem filosoflary gyzyklandyran. Эцne olar ony ylmy taэdan subut etmekligi
· gerek dдldiginden ugur alanlar.
Akwinskiэni
· taglymaty bolsa akyly we ynanjy sazla
·dyrmaklyga gerek bolan цrдn kцp esaslary эьze зykarэar. Onu
· aэtmagyna gдrд, ynanз hem, akyl hem Hudaэa we onu
· dцreden dьnэдsine akyl эetirэдrler. Ynanз we akyl usullary biri-birini
· ьstini эetirэдrler. Bizi
· ylymlarymyzy
· iki зe
·mesi hem Hudaэ tarapyn dцredilen. Эцne ynanjy
· Hudaэy
· barlygyny
· hakykylygyny islege we erke gцrд kabul edэдnligi akyly
· bolsa elmydama mь
·kьr bolэanlygy olary tapawutlandyrэar. Ynanз akyldan эokarda. Foma Akwinskiэni
· bu taglymaty
·u gьn hem dini filosofiэa tarapyndan ulanylэar. Has hem onu
· Hudaэy
· barlygyny subut edi
·i tдsirli.
Orta asyr filosofiэasynda bu meselдni
· gi
·i
·leэinn ara alyp maslahatla
·ylmagy uniwersallyk we aэratynlyk, эagny umymy we takyk dь
·ьnjeleri
· de
·e
·dirilэдn gymmatlyklary
· ьsti bilen akyl эetirmeklige getirэдr. Adamy цz duэgy organlary bilen di
·e aэratynlyklary kabul edэдnligini filosoflar ozaldan bдri bilipdirler.
·ol bir wagtda-da adamy
· her gьnki durmu
·ynda umumy dь
·ьnjeler hem дhmiэetli.
·onu
· ьзin umumy dь
·ьnjelere akyl эetirmeklik wajyp.
·u meselдni anyklamaklyk bilen baglany
·ykly orta asyr filosofiэasynda iki akym: realizm we nominalizm dцreэдr. Olar bu soragy
· jogabyny gar
·yda
· зцzэдrler.
Nominalistler di
·e aэratyn zatlary a
·ladэan takyk dь
·ьnjeler hakykylyk bolup biler diэenler. Umumy dь
·ьnjeler, uniwersialiler bolsa pikir эцretmekligi
· da
·ynda hiз bir belli zady a
·latmaэarlar.
·onu
· ьзin, nominalistleri
· pikiriзe, olar di
·e pikiri
· gцrnь
·i bolэarlar. Realistler bolsa aэratynlykdaky dдl-de, gцrnь
·i, kowumy, synpy hдsiэetlendirэдn umumy dь
·ьnjer uly дhmiэete eэe bolэandygyny belleэдrler.
·eэle garaэ
·y Foma Akwinskiэ i
·ewir gollan.

·u gar
·yda
· taraplary ylala
·dyrjak bolэan orta asyr filosofiэasyny
· эene bir akymy konseptualizm ( latynзa birikdirmek) dцreэдr. Bu akymy
· belli wekili Ioann Duns Skot (1265-1308). Onu
· pikiriзe her ki zat umumylygy
· we aэratynlygy
· birligi bolэar. Umuman, nominalizm dini garaэy
·lara eэerenligine garamazdan Tдze dцwrь
· filosofiэasyny
· esaslandyryjylary bolэarlar.
Orta asyr musurman d
·nэдsini
· filosofiэasy. Orta asyrlarda musurman dцwletlerinde цsen filosofiki pikir kцplenз ylmy
· esasynda kemala gelэдr.
·ol dцwьrde Merkezi Aziэada эa
·an alymlary
· matematika, astronomiэa, lukmanзylyk, geografiэa, taryh ylymlarynda, alhimiэada me
·hurlyga eэe bolandyklary belli. Ozal lukman, astranom, syэahatзy bolan filosoflar kцplenз howaэy pikir эцretmelere dдl-de takyk ylymlara, tejribд hцwesli bolэarlar. Orta asyr filosofiэasyny
· gцrnьkli wekilleri Al-Farabi, Ibn Sina we Al-Gazali tьrkmen эurdunda me
·hur alym bolup эeti
·enler.
Al-Farabi (870-950) эьzden gowurak filosofiki we tebigy ylymlary
· taryhy boэunзa eserleri dцreden. Ol di
·e bir Эakyn we Orta Gьndogarda aristotelizmi esaslandyryjylary
· biri bolman, eэsem, tдze dцwrь
· filosofofiэasyny
· dцremegine gьэзli itergi beren akyldar bolэar. Farabi nazary (logika, filosofiэa we tebigy ylymlar) we amaly (edep we syэasat) bцleklerden durэan ylymy
· akyl эetiri
·i
· seri
·desi bolэanlygyndan ugur alan. Hakyky bilimi эalan bilimden tapawutlandyrmaga kцmek berэдn logika ol ilkinjiligi beren.
·ol esasda hem filosof paэhasy
· aэratyn дhmiэetini bellдn. Hut filosofiэa adama barlygy
· manysyna dь
·ьnmeklige kцmek berэдr. Barlyk bolsa “bitewi” we
·ol bir wagtda hem “kцp”. Barlygy
·
·u hili эagdaэy barlygy
· dьrli gur
·awlaryny
· bir “bitewilikden” gelip зykэanlygy bilen bagly. Dьnэд, Farabyny
· aэtmagyna gцrд, dokuz sany biri-birini
· iзinde эerle
·эдn asman здklerinden durэar. Olarda эa
·aэan ruhlar bu asmanlary herkete getirэдrler. Asman здkleri hereketi ilkinji itergiden alэarlar.
Farabi dьnэдni
· kцpdьrliligini esaslandyrmaklyk ьзin Aristoteli
· gцrnь
· we materiэa baradaky taglymatyny ulanэar. Ol ruhu
· bakylygy barada Platon bilen ylala
·maэar. Farabi ruhu
· ten bilen bile dцreэдnligini we эok bolэanlygyny nygtan.
·onu
· ьзin akyldary
· akyl эetiri
· taglymaty Platony
· эatlamaklyk taglymaty bolmaэar. Paэhasly ruh, duэgylary
· gцrkezmelerini ulanyp, zatlary
· tebigatyny aзэar. Zatlary
· manysy akyl esasynda aэan bolэar. Bu эerde akyl logika esaslanэar. Эцne ol ilki bilen duэgy organlaryny
· berэдn maglumatlaryna daэanmaly.
Al-Faraby ylmy ilkinji orunda goээan musulman filoisofy. Onu
· filosofiэasy akyl эetiri
·i
· we barlygy
· зyl
·yrymly meselelerini зцzmeklige зaly
·эar.
·u maksat bilen ol barlygy
· эagdaэlaryny, onu
· gцrnь
·lerini: эцnekeэ bцleklerini – howa, ot, toprak, suw;
·onu
· эaly-da minerallary, цsьmlikler we haэwanat dьnэдsini, adamy der
·eэдr.
·eэlelikde, akyldar dьnэдni
· obэektiw hereket edэдnligini belleэдr. Farabi gumanitar ylymlara hem uly go
·ant go
·an. Syэasat we sungat bilen baglan
·ykly meselelere uly ьns beren. Цzьni
· paэhasy, цlmez-эitmez filosofiki eserleri bilen akyldar musurman dьnэдsinde Aristotelden so
·ky ikinji mugallym adyna mynasyp bolan.
Ibn Sina (Awisenna) (980-1037) dьnэдni
· filosofiki pikirine sallamly go
·ant go
·an akyldar. Ol 300-den hem kцp eserleri dцreden, olary
· arasynda “Tebipзilik kitaby”, “Bilimler kitaby” uly me
·hurlyga eэe. Ibn Sina ensiklopediki bilimlilige eэe bolan akyldar. Ol ylymlary цwrenэдn zatlaryna gцrд kadala
·dyrmagy ц
·e sьrэдr. Akyldar tebigat ilki ba
·dan bar we эok edilmeэдr diэen pikiri ц
·e sьren. Tebigaty
· kanunlary ьэtgemeэдrler,
·onu
· ьзin olara adam akyl эetirip bilэдr.
Ibn Sinany
· filosofiki mirasynda barlyk taglymaty aэratyn orun tutэar. Ol barlygy
· iki gцrnь
·ini: Gerekli-Bar zady
· we Mьmkin bolan-Bar zady
· barlygyny tapawutlandyrэar. Gerekli-Bar zady
· barlygy – bu bozulmaэan barlyk – ruhy many. Ol “arassa hakykylyk” we “arassa paэhas”. Ibn Sinany
· bu barlygy Platony
· “Bitewiligine” we Aristoteli
· “ilkinji hereketlendirijisine” kybapda
·. Mьmkin bolan-Bar zady
· barlygygy – bu tebigat, ьэtgemeklige we dьrlilige eэe bolan maddy dьnэд.
Barlygy
· bu iki gцrnь
·ini
· arasynda durnukly baglany
·yk bar. Ol ruhu
· we tebigaty
· baglany
·ygy. Eger ruh baky we tebigat bilen bagly bolsa, tebigat hem baky bolэar. Эцne Ibn Sinany
· Gerekli-Bar zady
· barlygy дhli zady dцrediji dдl-de akdyryjy (emanatio latynзa akdyryjy) bolэar. Bu эerde, Ibn Sinany
· dь
·ьndirmeginde tдsin zat, tebigaty
· цz-цzьnden цzakymly цsь
·i bolэar. Ol minerallary
· dцreэ
·ini, olary
· цsьmlikler dьnэдsine geзi
·ini, so
·ra haэwanat dьnэдsine, olardan bolsa a
·ly jandarlary
· эьze зyky
·yny der
·eэдr.
Ibn Sinany
· akyl эetiri
· taglymaty hem filosofiki-taryhy oэlan
·yga цrдn дhmiэetli. Bu taglymat tebigy-ylmy esaslara eэe. Akyldar barlanэan zatlary
· obэektiwlige eэe bolэanlygyndan ugur alэar. Akyl эetiri
· bolsa akyl эetirэдni
· duэgylarynda we a
·ynda barlanэan zatlary
· ke
·bini
·
·цhlelenmegi bolэar. Akyldar цz dцwrьni
· adamsy bolan. Onu
· pikiriзe akyl эetiri
· ruhy
· dьnэдni
· дhli hadysalary
·
·ekilini цzьnde jemleэдn paэhas bilen birle
·mesi bolэar. Ibn Sinany
· eserlerinde akyl эetiri
·i
· wajyp meseleleri bolan bilimi
· hakykylygy, intuisiэany
· akyl эetirmeklikdдki orny gi
·i
·leэin der
·elэдr.
Filosof logikany
· meselelerine aэratyn ьns berэдr. Ol logikany pikiri
· цz tebigatyndan alynylэan pikiri
· kanunlary we gцrnь
·leri baradky ylym diэip kesgitleэдr. logika hakykylyk baradaky ylym bolup pikir эцretmдni
· gцrnь
·lerini we subut etmekligi цwrenэдr.
Ibn Sinany
· filosofiki we ylmy dцredijiligini
· adamzady
· bitewi medeni dдplerini
· birikdiriji halkasy bolup gulluk edэдnligini bellemeklik gerek. Ibn Sina di
·e bir gьndogary
· dдl, eэsem, gьnbatary
· hem ylmyny
· we medeniэetini
· цsmegine itergi beren akyldar. Alymy
· “Tebipзylyk ylmyny
· Kanony” alty asyry
· dowamynda Эewropany
· lukmanlaryna okuw kitaby bolup hyzmat edэдr. Ibn Sinany
· “Sцэgi baradaky eserinde” beэan esen Gцzel Zenana akgцwьnli hyzmat etmek baradaky pikiri turbadurlary
·
·ygyrэetini
·, эewropa orta asyryny
· so
·ynda bolsa Danteni
· sцэgi taglymatyny
· esasyny dьzэдr. Danteni
· дhli dцwьrleri
· we halklary
· akyldarlaryny
· arasynda Ibn Sinany
· adyny tutmagy o
·a
·aэatlyk edэдr.
Abu Hamit Muhammet ibn Muhammet al-Gazaly (1059-1111). Al-Gazaly orta asyr musulman dьnэдsini
· i
· gцrnьkli akyldarlaryny
· biri bolan. Ol kanunцwreni
·, filosofiэa we logika, teologiэa, sufiэa tejribesi, sufiэa nazaryэeti ugurlar boэunзa 100-den gowurak ylmy i
·leri эazan. Sufiэa (yslamdaky mistiki akym) VIII-IX asyrlarda эьze зykэar. O
·a metafizikany we terkidьnэдlik tejribesini sazla
·dyrmak hдsiэetli bolan.
·onu
· эaly-da bu эerde mistiki sцэgini
· ьsti bilen kem-kemden Hudaэa akyl эetirmek we onu
· bilen birle
·mek pikirleri ц
·e sьrьlen.
Al-Gazaly di
·e bir musulman medeniэetine uly tдsir eden akyldar bolman, eэsem onu
· dцredijiligi orta asyr Эewropa medeniэetinde hem uly tдsire eэe bolan. Kцp taryhзylary
· belleэ
·i эaly, Gazaly Foma Akwinskiэni
· dцredijiligine we дhli sholastiki garaэy
·lara itergi beren. Onu
· esasy eseri bolan „Ylym baradaky kitapda“ sьnni gymmatlyklary bilen sufileri
· nusgalaэyn garaэy
·lary birle
·dirilmeklige зalэylэar we
·ol esasda ynanз baradaky ylymlary dikeltmeklik maksat edilэдr.
Gazaly dini duэgyny
· цwrenэдn meselesine цwrьp, durmu
·y
· talaplaryndan yza galan sufiэ dдplerini i
·ewьrle
·dirmeklige зaly
·эar.
·onu
· ьзin hem ol цz esasy eserini
· maksadyny ynanз baradaky ylymlary dikeltmeklik bilen baglaэar. Gazali Gurhany
· aэatlaryny we Muhammet pygamberi
· hadyslaryny teswirlemek bilen sufileri
· dine ygtybarlyklaryny subut etmeklige зalyэ
·ar. Onu
· dцredijiligine skeptiki (mь
·kьrlik) зemele
·meler hдsiэetli bolэar.
Orta asyr musulman paэhasy ьзin Gazalyny
· skeptisizmi цrдn цzbolu
·ly hadysa. Ol цzьni
· filosofiki ulgamynda dьnэд barada hakykylygy gazanmaklyk mьmkinзiligine bolan mь
·kьrligi gutarnykly filosofiki a
·latma цwren ilkinji yslam akyldary bolэar. Akyldary
· bu garaэ
·yny
· gцzba
·ynda adam paэhasyny
· akyl эetirmeklik mьmkinзiligini inkдrlдn sufileri
· garaэy
·lary durэar. Mь
·kьrlik mydama musulman akyldarlaryny dini-mistike зцzgьtlerfe getirmдndir.
Gazaly bolsa mь
·kьrligi hakykylygy gazanmaklygy
· эoly hasap edipdir. Gazalyny
· dцredijiligini цwrenen Эewropaly alymlar akyldary
· dцredijiligini
·
·u tarapyna ьnsi зekip, Gazalyny Эumy
· garaэy
·laryny we дhli skeptiki filosofiki akymy esalandyryjy hasap edэдrler. Makdaonald, mysal ьзin, Gazaly Эumdan эedi asyr ц
· intelektual skeptisizmi
· i
· эokary derejesine эeten. Ol цzьni
· эiti dialektikasy bilen „sebдpliligi
· эoluny kesip“, biz sebдbem, nrtijдnem bilemzok, biz di
·e birini
· beэlekini
· yzyndan gelэдndigini bilэдris diээдr. Renan „Gazalydan so
·ra Эuma aэdara zat эok“ diэip bellдn.
Gazaly цz dцredijiliginde hadysalary
· sebдpli baglan
·ygyny inkдrleэдr. „Akyl hadysalar zynjyrynda ilkinji orunda dur,
·onu
· ьзin ol erki эьze зykarmady
·, diэmek hereketi
· hem sebдbi bolэar“ diээдnleri“ Gazaly nadan hasap eden. Gazalyny
· aэtmagyna gцrд, дhli zady
· sebдbi we olary dцrediji Allatagala. Ol bir hadysany
· di
·e beэleki hadysa bolan halatynda эьze зykyp bilэдnligini kesgitleэдn dьzgьni dцreden. Allatagala bilen baglany
·ykly hadysalary
· yzygiderliligi belli bir derejede
·ertleri
· zynjyry bolup durэar.

·eэleleikde, Gazalyny
· mь
·kьrlik baradaky garaэy
·lary цzbolu
·ly pikir bilen beэan edilэдr. Hadysalary
· kesgitli yzygiderliligi bar, mysal ьзin,: ma
·gala-durmu
·-a
·-erk-gьэз-hereket.
·u hadyalary
· hiз biri kд halatlarda dowamly, kд halaatlarda bolsa эyldyrym зaltlylygynda gelэдn Bitewi Hakykatdan ц
· gelip bilmeэдrler.
·onu
· ьзin, akyldary
· aэtmagyna gцrд, esasan Hudaэa akyl эetirmeklige зaly
·maly. Ony amal edip bilenligi
· эa-da bilmдnligi
· esasy zat dдl, bu эerde esasy zat Gazalyny
· aэtmagyna gцrд,
·ol эola dь
·meklik.
Akyl эetirmekliligi
· эollaryna degi
·lilikde Gazaly adamy
· dьrli ukyplylygy baradaky taglymaty i
·lдp dьzэдr. Onu
· „Ylym barada kitap“ eserini
· tekstini
· esasynda olary
· iki esasy gцrnь
·ini – akyl we эokary duэgurlyk ukybyny gцrkezse bolar. Sцэgi baradaky kitabynda Gazaly ony e
·itmek, gцrmek, ys almak we beэleki ukyplar bilen de
·eэдr. Эьrekde „hudaэy
· зyragy“ atlandyrylэan ukyp bar. Ol „paэhas“, „iзerki gцrь
·“, „ynanjy
· эagtysy“ эa-da „hakyky bilim“ diэip belenilэдr.
Gazaly bilimi
· peэdaly i
·e gцnьkdirilmegini
· gerekligini belleэдr. Onu
· ьзin peэdalanmanylэan
·ahsy ylym, haзan elhenз эolbars gelende gerek bolan, эцne alyp bolmaэan gynda gizlenen pyзaga me
·ze
·.
„Ylym baradaky kitapda“ musulman paэhasyny
· esasy ьз ugry: adatylyk, rasionallyk we mistika birle
·en. Bulary
· дhlisi akyldary
· filosofiki ulgamynda kцpsanly netijekэleri зykaryp boljakdygyny gi
·i
·leэin dь
·ьndirэдr. Gazalyny
· filosofiki ulgamyny
· dьrli hдsiэetliligi we onda dьnэдni
· iri dini ulgamlaryna hдsiэetli bolan, gapma-gar
·ylyklary
· utga
·masy, dьrli sosial toparlary
· we synplary
· ony цz bдhbidine ulanmaklaryna mьmkinзilik berэдr.
Umam Gazaly misulman dini taglymatyny
· taryhynda „Hudjat al Yslam – „Yslamy
· subutnamasy“ ady bilen giren. Gazaly kцp okan, kцp gцren, kцp e
·iden, ol kцp zady bilen. Эцne Gazaly arap
·ahyry Labidini
·: „Alladan ba
·ga zatlary
· bary эalan dдlmi nдme?“ diэen setirinden ylham alan.
Umuman bosa, gцr
·ьmiz эaly, musulman filosofiэasy orta asyrlarda эokary derejд galan. Ol bir tarapdan filosofiэany we ylmy, ikibji tarapdan bolsa ylmy we dini sazla
·dyrmaklyga зaly
·an. Onu
· tдsirliligi, tдze dцwrь
· ylmyny
· we filosofiэasyny
· эьze зykmaklygyna tдsirliligi hem
·u ikitaraplylyk bilen dь
·ьndirilse bolar.
·onu
· ьзin orta asyr musulman filosofiэasy bizi
· dцwrьmizi
· filosofiэasynda hem цz mynasyp ornuny eэeleэдr.


Dцrdьnji bap. Tдzeden dцreэi
· (Renossans) dцwrьni
· filosofiэasy

Tдze dцreэi
· dцwrьni
· filosofiэasyny
· цzbolu
·lylygy. XV asyrdan ajaэyp medeniэeti dцreden Gьnbatar Эewropany
· taryhynda geзi
· dцwri Galkyny
· eээamy ba
·lanэar. Ykdysadyэetde feodal gatna
·yklary цz ornuny kem-kemden tдze gatna
·yklara berip, industrial ц
·ьmзiligi
· ba
·langyзlaryna эol aзэar. Biri-birini
· yzyndan dьэpli aзy
·lar: ilkinji зap edilen kitaplar; otly эaraglar; Kolumby
· Ameriany aзmagy; Wasko da Gamy
· Afrikany
· da
·yndan aэlanyp Hindistana de
·iz эolyny aзmady; Magellany
· Эeri
· da
·yna aэlanmagy; ylmy ders hцkmьnde geografiэany
· we kartografiэany
· dцremegi; matematika simwoliki bellikleri
· girizilmegi; ylmy anatomiэany
· we fiziologiэany
· esaslaryny
· dцremegi we ba
·g. Bular hristian dьnэдsinde serkowy
· эeketдk agalygyny
· synmagyna esas bolэarlar.
Dьnэewi bдhbitler we эerdдki adamy
· дhlitaraply эa
·aэ
·y ylmy
· we sungaty
· esasy meselesine цwrьlэдr. Bokkaзo цzьni
· „Dekomeronynd“ atly eserunde
·дherlileri
· sagdyn a
·yny we olary
· эa
·aэ
·a bolan hyjuwyny
·ekillendirip ruhanylary
· azgynlygyny we dworэanlary
· эaltalygyny pa
· edэдr. Erazm Rotterdamskiэni
·, Rableni
·, Gutteni
· eserleri orta asyry
· kцne ideologiэasyny tankytlap ynsanperwerlik pikirlerini ц
·e sьrэдrler.
Italian suratзylary, heэkeltara
·lary, arhitektorlary Leonarda da Winзini
· we Mikelan
·ello Buanarrotini
· dцredijiligi ynsanperwerlik pikirlerini
· цsmegine цrдn gьэзli tдsir edэдr. Lenarda da Winзi Цzьni
· surat, heэkeltara
· we arhitektura eserlerini, matematika, biologiэa, geologiэa, anatomiэa, fizika bilen baglany
·ykly i
·lerini adama, onu
· belentligine bag
· edэдr. Me
·hur „Gizlin ag
·amlar“, „D
·akonda“ eserleri
· awtory hцkmьnde akyldar Galkyny
· eээamyny
· estetikasyny
· ynsanperwerlik эцrelgelerine g
·эзli tдsir edэдr. Mikeland
·elo цzьni
· „Isa gцzэa
· dцkmek“ eserinde we „Dawut“ skulpturasynda adamy
· beden we ruhy gцzelligini suratlandyrэar.
Galkyny
·y
· medeniэeti, onu
· filosofiэasy adamy
·
·ahsyэet hцkmьnde gymmatlygyny, onu
· erkin цsь
·e we цzьni
· ukyplaryny aзmaklyga bolan hukuklaryny tassyklamaklyga gцnьkdirilen. Jemgyэetзilik gatna
·yklaryny bahalamagy
· tдze цlзegi hцkmьnde adamзylyk tassyklanэar. Galkyny
· eээamyny
· ynsanperwerligi ilkinji dцwьrde orta asyr sholastikasyna we serkowy
· ruhy agalygyna gar
·y durэan dьnэewi erkin pikirlilik bolup зyky
· edэдr.
So
·ra Galkyny
· eээamyny
· ynsanperwerligi filosofiэany
· we edebiэaty
· gymmatlyklaэyn-ahlak дhe
·ini
· ьstinden tassyklanэar. Ony
· ьзin Galkyny
· eээamyny
· filosofiэasyny
· sanawyny getirmrklik эeterlikli: Fasiony
· „Adamy
· artykmaзlygy we belentligi“, Lorreso Wallany
· „Lezzet hakyky abadanlyk hцkmьnde“, Werd
·eriony
· „Beэik ahlaklylyk we erkin ylymlar barada“, Manettini
· „Mertebe barada“, Petrarkany
· „Bagtly we bagtsyz ykbala gar
·y seri
·deler barada“ we beэlekiler.
Tдze medeniэet we filosofiэa ilki bilen Italiэada эьze зykэar. So
·ra Galkyny Эewropa эurtlaryny: Fransiэany, Germaniэany we beэlekileri цz iзine alэar. Tдze dцwrь
· medeniэetinde antiki dцwrь
· medeniэetini
· эerine эetiren i
·leri hem
·u eээamy
· adyny, Эagny Galkyny
· эa-da Renesans diэip kesgitleэдr.
Galkyny
· eээamyny
· filosofiэasyny
· aэratynlygyny, birinjiden, tebigaty der
·emeklik esasynda „Kitap aklyny“ we sholastiki sowatlylygy inkдrlemek; ikinjiden, antiki filosoflar Demokriti
·, Epikury
· materialistik garaэy
·laryny peэdalanmak; ьзьnjiden, tebigaty цwrenэдn ylymlar bilen berk baglany
·yk; dцrdьnjiden, adam meselesini der
·emekli diэip kesgitlese bolar.
Bu dцwrь
· filosofiэasyna biz ilki bilen fransuz filosofy Mi
·el Monteni
· (1533-1592) filosofiki garaэy
·laryny
· ьsti bilen tany
· bolaly
·.
·u maksat bilen onu
· „Tejribeler“ atly kitabynny
· bцlьmlerini
· atlandyryly
·yna эьzlensek, onda alymy
· durmu
· kitabyny эazmaklyga зemele
·endigini gцrэдris: „Geple
·ikler pursaty – gorkuly pursat“, „Gorkaklyk ьзin jezalandyryly
·“, „Birini
· peэdasy – beэlekini
· zyэany“, „Aramlyk barada“, „Artykmaзlyga gar
·y kanunlar barada“, „Gadymy adamlary
· tyg
·ytlylygy barada“, „Эa
· barada“, „
·ol bir netijдni dьrli seri
·deler bilen gazanyp bolar“, „Ata-enдni
· sцэgisi barada“, „
·цhrat barada“, „Gazaplylyk barada“, „Цzpikirliligi
· barada“, „Pikir aly
·many
· ьз gцrnь
·i barada“ we ba
·dalar. Ba
·da „Tejribeler“ antiki filosoflary
· (Plutarh, Seneka) ahlak-filosofiki garaэy
·laryny
· beэany hцkmьnde oэlanylan. Эцne so
·ra o
·a dьэpli go
·maзalar girizilen. Onda-da Monten bьtin цmrьni
· dowamynda bu eseri
· ьstinde i
·lдn.
Monten Foma Akwinskiэden gaэdэan teomerkezlilige gar
·y зyky
· eden. Onu
· antropomerkezligi hem цzbolu
·ly. Ol adama ba
·ga bir zady
· kцmegi bilen dдl-de цzьni
· ьsti bilen, adam seri
·delerini
· kцmegi bilen garamaklygy ьndдn. Akyldar hakykylygy mь
·kirligi
· (skeptisizmi
·) ьsti bilen gazanmagy, onda-da di
·e bir hakykylygy gцzlemek bilen me
·gul bolman, eэsem, „Adam nene
·si эa
·amaly?“ diэen soragy
· jogabyny tapmaklyk bilen me
·gul bolan. Bu эerde Monten skeptiklerden tapawutlylykda hakykylykdan gaзmaэar, ol hakykylygy dьrli эollar bilen gцzleэдr. Montene hakykylyk эeketдk, ony эa doly gazanyp bolэar, эa-da asla gazanyp bolmaэar. Mь
·kьrlik bolsa akyldar ьзin akyl i
·ini i
·ewьrle
·dirmeklik ьзin gerek. Monteni
· „Tejribeleri“ di
·e bir tдzeleni
· эa-da tдze dцwьr filosofiэasy ьзin gerek bolman, eэsem, hдzirki dцwrь
· filosofiki oэlan
·y ьзin hem дhmiэetli.
Nikkola Makiawelli (1469-1527) tдzeleni
· dцwrь
· gцrnьkli filosoflaryny
· biri bolэar. Ol ilkinjileri
· hatarynda bu dцwьrde sosial filosofiki meseleleri der
·дp ba
·laэar. O
·a dьnэewi dцwleti
· gerekligini esaslandyrmaklyk degi
·li bolэar. Ol adamlary herekete iteriji gьэз bolup egoizmi
·, maddy bдhbitleri
· зyky
· edэдndiklerini nygtan. Ilkiba
·dan adamlara, Makiawellini
· pikiriзe, her hili эollar bilen baэla
·maklyga bolan hцwes hдsiэetli bolanlygy sebдpli, bu эerdдki adam hyjuwlaryny aэratyn gьэз bilen здklendirmeklik gerek bolэar.
·eэle gьэз hцkmьnde dцwlet зyky
· edэдr. Serkow tarapyndan dдl-de, di
·e dцwlet tarapyndan terbiэelдp bolэan hukuk, adamlary
· эuridiki dьnэдgaraэ
·y jemgyэetde gerek bolan dьzgьni эola goээar. Цzьni
· „Paty
·a“ atly eserinde Makiawelli ilaty
· iзinde raэat goldawlylygy pes
·ertinde gьэзli dцwleti dцretrmekligi
· mьmkinзiliklerine garaэar.
·ol mьmkinзilikleri
· iзinde akyldar hцkimdary
· цz raэatlaryna degi
·lilikdдki hereketini
· ьstinde durup geзэдr.
·onda ol paэhasly hцkimdary
·, цzьni dцwletden aэyryp biljek nogsanlyklardan da
·da durmagyny
· we beэlekilerden saklanmagyny
· gerekligini belleэдr. Mysal ьзin, tarhan hцkьmdar adyna eэe bolmaklyk gowy zat, эцne kimde kim
·ol ada eэe boljak bolup tarhanlygy эьze зykarэan bolsa, ol цzьne zelel эetirэдr.

·onu
· эaly-da Makiawelli : „Sцэgд ynam dцretmek gowymy эa-da gorka?“, „Эigrenзden nene
·si da
·da durup bolar?“, „Hцkьmdar цzьni hormatlamaklary ьзin nдhili hereket etmeli?“, „Hцkimdary
· maslahatзylary“, „Эaranja
·lardan nene
·si da
·da durmaly?“ we beleki soraglara hem garaэar. Mysal ьзin, ol „hцkimdary
· paэhasy barada ilki bilen onu
· nдhili adamlary цzьne эakynda
·landyrэandygy bilen baha berэдrler“ diээдr. Parasatly hцkimdary
· hiз zatdan зekinmдn цz pikirini aэdyp bilэдn paэhasly adamlary
· bir nдзesini цzьne эakynla
·dyrmagyny
· gerekligini belleэдr. Эцne hцkьmdar meselдni
· зцzgьdine цzi эetmeli.
Makiawelli syэasy maksatlary gazanmaklyk ьзin дhli seri
·deler ulanyp bolэar diэen netijд gelэдr. Hцkьmdar цz hereketinde kabul edilen ahlak эцrelgelerinden ugur almaly bolanlygyna garamazdan, dцwleti berkitmeklige hyzmat edэдn bolsa sэasatda olary hasaba alman hem biler. Makiawellini
·
·u hili garaэ
·y so
·ra эazgaryjy makiawellizm adyna eэe boldy. Эцne syэasatda ulanylэan hapa seri
·deler Makawellini
· tapan zady dдl. Olar adamzat taryhynda цrдn kдn du
·эarlar.
Tдzeleni
· dцwrь
· sosial –filosofiki pikiri
·onu
· эaly-da „Utopiэa“ (gury hyэal) kitaby
· awtory Tomas Mor (1478-1535), „Gьn
·дheri“ atly me
·hur eseri dцreden Tomaza Kompanella (1568-1639) we beэlekileri
· atlary bilen bagly.
Tдzeleni
· dцwrь
· naturfilosofiэasy. Tдzeleni
· dцwrьni
· uly aзy
·laryny
· we tehniki цsь
·ini
· esasynda цzbolu
·ly naturfilosofiэa (tebigat filosofiэasy) kemala gelэдr. Ol hem Tдze dцwrь
· filosofiэasyny
· we tebigy ylymlaryny
· цsь
·ine aэgytly tдsir edэдr. Naturfilosofiэa kцplenз panteistik hдsiэete eэe bolэar, эagny ol Hudaэy
· barlygyny inkдrlemдn ony tebigat bilen kybapda
· edэдr.
·u hili filosofiэany Neapolda tebigaty tejribeleэin цwremeklik ьзin akademiэany esaslandyran Bernardino Tolezio (1509-1588) we Papa Piэ II эakyn maslahatзysy, alym, filosof Nikolaэ Kuzanskiэ (1401-1464) цsdьrэдrler.
N. Kuzanskiэ panteistik filosofiэany
· gцrnьkli wekili bolэar. Ol tebigaty Hudaэa эakynla
·dyrэar we tebigata gi
·i
·likde gutarnyksyzlyk hдsiэetli bolэandygyny belleэдr.. Kuzanskiэni
· pikiriзe Эer dьnэдni
· merkezi bolmaэar we hereketsiz hasap edэдn эyldyzlar dьnэдni здklendirэдn gur
·aw bolmaэarlar. Akyldar tebigata dь
·ьnmeklige degi
·lilikde: gapma-gar
·ylylyklary
· bitewiligi, эeke-эekelik we umumy zat, mьmkinзilik we hakykylyk, tebigatda gutarnyksyzlyk we gutarnylyk эaly birnдзe dialektiki pikirleri aэdyp giden.
Filosof akyl эetiri
· taglymatyna degi
·li hem pikirleri ц
·e saьren. Ol ylmy usulyэet dь
·ьnjesini, dцredijilik meselesini – adamy
· mьmkinзiliklerini
·, has hem akyl эetiri
· gur
·awynda здksizligini esaslandyran.
·ol bir wagtda hem akyl эetiri
·de onu
· panteistik garaэy
·lary gьэзli bolan. Akyldary
· aэtmagyna gцrд Hudaэ дhli bolup biljek zatlary
· ц
·den barlygy bolup зyky
· edэдr. Ba
·langyз дhli zatlary
·цhlelendirэдr, adam bolsa dьrli gapma-gar
·ylyklary эe
·ip geзip, gutarnyksyz pikirlenmeklige ukyply. Kuzanskiэni
· filosofiэasy geljekki naturfilosofiki pikirlere gьэзli tдsir eden.
Tдzeleni
· dцwrь
· beэik akyldarlaryny
· biri D
·ordano Bruno (1548-1600) bolэar. Ol dьnэдni
· dцredilenligi we geljekki ahyryэet baradaky pikirlere gar
·y зyky
· eden; Kopernigi
· geliosentristik pikirlerini цsdiren.
·ol bir wagtda hem ol Hudaэ barada цrдn kцp эazэar. Эцne onu
· Hudaэy
·ol bir wagtda dцredэдn we dцredilэдn, sebдp we netije bolэan Дlem bolэar. Bu эerde panteistik pikirler aэdy
· gцrьnэдr. Brunony
· naturfilosofiki garaэy
·lary antiki зe
·melerden alynan цzakymlaэyn dialektika bilen birle
·эдr. Onu
· adama mikrokosm hцkmьnde garaэ
·y hem tдsin. Adamy
· paэhasyny
· gьэji ony dьnэдden эokary gadyrэar.
Bruno 1592-nji эyda эeresde gьnдlenip zyndana salynэar, 1600-nji эylda ol oda эakylэar.
Galilo Galileэi
· (1564-1642) eserlerini
· hem filosofiki дhmiэeti uly. Ol Aэy
· kraterlerini we geri
·lerini aзyp, Akmaэany
· эoluny
· gutarnyksyz эyldyzlardan bolэandygyny, Эupiteri
· hemralaryny, Gьndдki tegmilleri gцrьp „Asmany
· Kolumby“
·цhratyna eэe bolan. Onu
·
·u aзy
·lary sholastika we serkow bilen bдsde
·ligi
· ba
·langyjyny goээar. Rim serkowy Kopernigi
· garaэy
·laryny wagyz etmekligi gadagan edip, Galileэ taglymaty
· hakykylygyny subut etmekligi
· ьstinde i
·lemekligini dowam edэдr.
Mehanikany
· meselelerini
· ьstinde i
·lдp, Galileэ tebigy gerekliligi
· barlygyna
·aэatlyk edэдn, onu
· kдbir dьэpli kanunlaryny aзэar. Bu pikirler Kepleri
· aзan planetalaryny
· Gьnь
· da
·yndaky hereketini
· kanunlary bilen gьэзlenэдr.
·ulary
· bary Galileэe „Dьnэдni
· esasy – ptomoleэi
· we kopernigi
· iki ulgamy barada“ atly eserinde adamzat taryhynda ilkinji gezek tebigaty
· kanunlary diэen dь
·ьnjдni girizmeklige mьmkinзilik berэдr. Bu kitap katolik serkowy tarapyndan Galileэi эeresde gьnдlemegine esas bolэar. 1833-nji эylda Galileэ suda зekilэдr.
·onda ol resmi suratda цz pikirinden эьz цwьrmдge mejbur bolэar. Эцne bu sud Galileэi
· garaэy
·laryna ьnsi зekmeklige has gi
· esaslary dцredэдr. Di
·e bir alym astronomlar dдl, eэsem, matematikler, fizikler, tebigaty цwrenijiler di
·e bir Galileэi
· dдl, eэsem Kopernigi
· hem, Brunony
· hem pikirlerini
· hakykylygyna ynanэarlar. Akyldar bu эerde эe
·i
· gazanэar.
Galileэ emeli zatlary aradan aэryp tebigaty tejribдni
· ьsti bilen цwrenдge зagyrэar. Ol hadysalary dь
·ьndirmegi
· tebigy sebдplerini gцzlemekligi
· gerekligini belleэдr. Onu
· pikiriзr, дhli hadysalary takyk mukdar arabaglany
·yklara getirse bolar.
·onu
· ьзin ol matematikany
· we mehanikany
· дhli ylymlary
· esasynda durэanlygy baradaky pikire gelэдr. Galileэ ylmy usulyэete mukdar der
·ewi, tebigaty tejribeleэin-induktiw we abstrakt-deduktiw usul bilen barlamaklygy girizэдr.
Galileэi
· ylmy usulyэeti ilki bilen matematika we mehanika daэanэar. Bu hem onu
· dьnэдgaraэ
·yny
· hдsiэetini mehaniki marerializme gцzьkme hцkmьnde keszgitleэдr. Ol tebigatyy
· gizlin syrlaryny matematikany
· dilini цzle
·dirmдn aзyp bolmaэanlygyny yzygiderli belleэдr. Galileэi
· taglymatynda Hudaэ planetalara hereket berэдn ilkinji hereketlendiriji bolup зyky
· edэдr.
·ondan so
·ra tebigat цz obэektiw kanunlaryna eэe bolэar. Olary ylymlar цwrenmeli. Gцrь
·imiz эaly, Galileэ ilkinjileri
· biri bolup tebigata deistiki (Hudaэy dьnэдni dцrediji diэip, tebigaty
· we jemgyэeti
· durmu
·yna onu
· tдsirini inkдrleэдnler) garaэ
·y kesgitlдn. Bu garaэy
· so
·ra XVII we XVIII asyrlary
· akyldarlarynda du
· gelэдr.


·inji bap. Tдze dцwrь
· filosofiэasy

XVII-XVIII эьzэyllyklary
· Gьnbatarэewropa filosofiэasy. XVII asyrdan ba
·lap tebigaty цwrenэдn ylymlar gьэзli depginde цsэдrler. De
·izde эьzmekligi
· gerekliligi astranomiэany
· цsmekligini kesgitleэдr:
·дher gurul
·ygy, gдmi gurul
·ygy, harby i
·ler – matematikany
· we mehanikany
· цsmekligi. Tдze ylym ilki bilen maddy цnьmзilige daэanэar: dokma senagatynda ma
·ynlary
· oэlanyp tapylmagy, kцmьr we metallurgiэa senagatynda цnьmзilik seri
·delerini
· kдmille
·megi.
E. Toriзelli tejribe esasynda howany
· basy
·yny barlygyny tassyklaэar, rtut barometrini we howa nasosyny oэlap tapэar. I. Nэuton mehanikany
· esasy kanunlaryny,
·ol sanda bьtindьnэд darty
· kanunyny kesgitleэдr. R. Boэl mehanikany himiэada ulanyp, himiki element dь
·ьnjesini i
·lдp dьzэдr. I
·lis fizigi U. Gelbert magniti
· hдsiэetini we amaly ulanyl
·yny der
·eэдr. R. Dekart we G. Leэbnis matematikany
·, mehanikany
·, fizikany
·, fiziologiэany
· цsь
·ine sallamly go
·ant go
·dular. Jemgyэetзilik ylymlarynda tebigy hukuk taglymaty i
·lenilip dьzьlэдr (Angliэada T. Gobbs, Gollandiэada G. Grosiэ).
Ylymy
·
·eэle gьэзli цsь
·i цz dцwrьni
· filosofiэasyna tдsir etmдn durup bilmeэдr. Filosofiэada sholastikadan we dinden kesgitli bцlьn
·ik bolэar: dini dogmatlary
· agalygyna we dini
· tдsirine gar
·y kesgitli gцre
·. Paэhasy
· gьэji baradaky taglymat we ylmy barlaglary
· здksiz mьmkinзiliklerine bolan ynam dцreэдr. Tдze dцwrь
· filosofiэasyna tejribeleэin tebigy ylymlardan gelip зykэan gьэзli materialistik hдsiэet mahsus bolэar.
Esasy meseleler (ontologiэa we gnosologiэa). Tдze dцwrь
· filosofiэasynda, ilki bilen hem XVII asyry
· filosofiэasynda ontologiэany
· meselelerine, эagny barlyk taglymatyna ьns berilэдr.
·eэle garaэy
· has hem hereket, gi
·i
·lik we wagt barada pikir эцredilende aэdy
· gцrьnэдr. Filosofiэany
· we ylymy
· wezipesi adamy
· tabigaty
· ьstьnden agalygyny, adamy
· saglygyna we gцzelligine hyzmat etmek. Bu bolsa olary
· ba
·langyз gьэзlerini, hadysalary
· sebдplerini der
·emekligi talap edэдr.
·onu
· ьзin Tдze dцwrь
· filosoflaryny
· дhlisini diэen эaly substansiэa (ilkinji esas, дhli zatlary
· we hadysalary
· manysy) we onu
· hдsiэetleri gyzyklandyrэar.
Bu dцwrь
· filosofiэasynda „substansiэa“ dь
·ьnjesine iki hili зemele
·ilэдr. Birinjisai, barlygy
· ahyrky esaslandyryl
·y hцkmьnde garamak bolup, ol substansiэa ontologiki dь
·ьnmeklik bilen baglany
·ykly. Ikinjisi, substansiэany
· ylym ьзin gerekliligini gцrkezэдn – gnosologiki a
·lamaklyk bilen bagly.
Birinjini i
·lis filosofy Fransis Bekon (1561-1626) esaslandyrэar. Ol substansiэany takyk zatlary
· gцrnь
·ine kybapda
· hasaplap, onu
· gцrnь
·ini hil tarapdan hдsiэetlendirэдr. Bu эerde materiэa hereketi
· dьrli gцrnь
·lerine eэe bolan we dьrli цwь
·gьn berэдn hil kцpdьrliligi hцkmьnde зyky
· edэдr. Bekon materiэa gцgьmtil, garamtyl, эylylyk, agram we ba
·g. hдsiэetleri berэдr. Olar, alymy
· pikiriзe, materiэany
· i
· эцnekeэ hдsiэetleri bolэarlar.
·u „hдsiэetleri
·“ dьrli utga
·madyrylmasyndan tebigaty
· zatlaryny
· dьrli gцrnь
·leri dцreэдr.
F. Bekon materiэany
· hil dьrliligi baradaky taglymatyny цzьni
· gцrnь
· we hereket baradaky taglymaty bilen berkitэдr. Gцrnь
·, onu
· dь
·ьn
·ine gцrд, zatlara degi
·li hдsiэeti
· maddy manysy bolэar. Gцrnь
· zady
· maddy bцlejiklerini
· hereketini
· kysymy bolэar. Gi
·i
·lik onu
· ьзin bo
·luk dдl-de, materiэany
· durnukly eэeleэдn эeri bolэar. Ol gi
·i
·ligi maddy zatlary
· yzynlygy bilen de
·eэдr. Wagt barada Bekon maddy zatlary
· tizligini
· obэektiw цlзegi hцkmьnde эazэar. Wagta
·u hili garaэy
· ьns bermeklige mynasyp, sebдbi wagt bu эerde maddy zatlary
· ьэtgeэ
·ini
· depginini hдsiэetlendirэдn dowamlylykdan we uzaklykdan durэan materiэany
· belli bir iзki hдsiэeti hцkmьnde kabul edilэдr.
·eэlelikde wagt hereket bilen berk baglanyar.
Hereket, Bekony
· pikiriзe, materiэany
· aэrylmaz ilkinji hдsiэeti bolэar. Materiэany
· baky bol
·y эaly, hereket hem baky. Ol hereketi
· tebigatdaky 19 gэrnь
·ini: yrgyldama, gar
·ylyk, unersiэa, ymtylma, dartgynlyk, эa
·aэy
· ruhy, ezэet we ba
·g. atlandyrэar. Bu gцrnь
·ler
·ol dцwьrde dьэpli цwenilen mehaniki hereketi
· hдsiэetleri bolэar.
·ol bir wagtda hem Bekon materiэany
· hereketlerini
· цzbolu
·ly gцrnь
·leri sebдpli dьnэдni
· kцp hili bolэanlygyny duэup, olary der
·emek we dь
·ьndirmek isleэдr.
F. Bekony
· materialistik garaэy
·lary beэleki i
·lis filosofy Tomas Gobbsy
· (1588-1679) eserlerinde цsdьrьlэдr we kadala
·dyrylэar. Gobbs materiэa эeke tдk substansiэa hцkmьnde garap, дhli hadysalara, zatlara, hereketlere
·ol substansiэany
· эьze зyky
·yny
· gцrnь
·leri hasaplaэar. Materiэa – baky, jisimler we hadysalar – wagytlaэyn: olar dцreэдrler we эok bolэarlar. Pikirlenmдni materiэadan aэryp bolmaэar, sebдbi di
·e materiэany
· цzi pikirlenэдr. Jesetsiz jisimi
· bolup bilmeэ
·i kimin jesetsiz substansiэa hem bolmaэar. Hut materiэa дhli ьэtgemeleri
· subэekti bolэar. Дhli material jisimler gi
·i
·lilik bilen hдsiэetlendirilэдr. Uzynlygy, gi
·ligi we beэikligi bolany sebдpli olary цlздp bolэar. Bekony
· garaэ
·yndan tapawutlylykda Gobbsy
· materiэasy hil hдsiэetlere eэe bolmaэar: ol geometr we mehanik hцkmьnde ony mukdar taэdan der
·eэдr. Material dьnэд bu эerde re
·ke, ise, sese we ba
·g. eэe bolmaэar.
Dьnэд baradaky filosofiki oэlanmalarynda Gobbs kдbir ateistik garaэy
·laryna garamazdan kцplenз deist (deizma eэeriji) hцkmьnde зyky
· edэдr. Ol цz eserlerinde durnukly tebigy baglany
·yklary
· we kanunalaэyklylygy
· дhmiэetini nygtэar.
·ol bir wagtda hem ol Hudaэy adamlary
· durmu
·yndan aэyrmaэar. Adamalry
· erkinligi, onu
· pikiriзe, Hudaэy
· isleэдn zadyndan kцp hem, az hem bolmaэan gereklilik bilen baglany
·эar. Hudaэ hadysalary
· kanunalaэyk geзi
·ine go
·ulmaэar.
Bekony
· we Gobbsy
· substansiэany monistiki nukdaэnazardan dь
·ьndiri
·lerine fransuz filosofy Rene Dekart (1596-1650) dьnэд dualistik (lat. dualis ikiэanly) dь
·ьnmekligi gar
·y goээar.
Dekart biri-birine bagly bolmadyk iki ba
·langyjy
·: maddy dдl, эa-da „oэlanэan substansiэany
·“, we maddy, эa-da „gi
·i
·leэin substansiэany
·“ barlygyny belleэдr. Bu substansiэalar paralel эa
·aэan эaly. Olary metafizika we fizika цwrenэдrler. Birinji ruhy substansiэany we onu
· bilen baglany
·ykly akyl эetiri
·i
· эцrelgelerini we barlygy der
·eэдr. Ikinji tebigat filosofiэasy bolэar. Onda dьnэдni
· dцreэ
·i, Zeminde эa
·aэ
·y
· эьze зyky
·y we цsь
·i barada taglymat getirilэдr, зyl
·yrymly ma
·yn gцrnь
·indдki haэwanlary
· we adamlary
· bedenlerini
· gurlu
·y gцrkezilэдr.
Kosmos baradaky taglymaty
· esasyna Dekart materiэany
· we onu
· dьrli bцleklerini
· hereketi bilen kesgitlenen Gьn ulgamyny
· tebigy цsь
·i pikiri goээar. Materiэany
· bцleklerini
· hereketini
· sebдbini olary
· tьweleэleэin aэlany
·y bilen dь
·ьndirip, Dekart materiэany
· цzba
·dak dцredijilik gьэje eэe bolэanlygyny belleэдr. Hereketi akyldar jisimleri
· gi
·i
·likdдki цz эerini ьэtgetmegi bilen baglap mehaniki gцrnь
·de dь
·ьndirэдr.
·eэlelikde ol цz garaэ
·y bilen gapma-gar
·ylyga girэдr. Gi
·i
·ligi jisimi
· uzynlygy hцkmьnde hдsiэetlendirip, hereketi jisimleri
· biri-birine degi
·lilikdдki эerini ьэtgetmegi hцkmьnde dь
·dьndirэдr, bu bolsa gi
·i
·ligi bo
·luk hцkmьnde ykrarlamak bolэar. Herketi
· ilkinji sebдbini ol Hudaэ bilen baglaэar.
Dekarty
· dualistik taglymatyna golland filosofy Benedikt Spinoza (1632-1677) hцtde gelэдr. Spinoza dьnэд monistik garaэ
·y i
·lдp dьzэдr. Onu
· monizmy panteizm gцrnь
·inde bolэar. Akyldar цz ontologiэasynda Hudaэy we tebigaty biri-birine kybapda
· hдsiэetlendirэдr. Tebigat bu эerde hem dцrediji, hem dцredilen bolup зyky
· edэдr.
·ol bir wagtda-da Spinoza di
·e esasy alamatlary gi
·i
·lik we pikirlenmek bolan maddy substansiэany
· barlygyny nygtan.
·eэlelikde, bьtin tebgat di
·e bir Hudaэ bolany ьзin dдl, eэsem, pikirlenэдnligi sebдpli hem janly tebigat bolэar.
Spinoza hereketi Hudaэy
· ilkinji iregisi bilen dдl-de, o
·a tebigaty
· цzьni
· sebдpkдr bolэanlygy bilen dь
·ьndirэдr. Hereket tebigaty
· manysyny hem зe
·mesini dьzэдr. Эцne hereket Spinozany
· beэanynda alamat dдl-de substansiэany
· эagdaэy - modusy (hawa, baky we gutarnyksyz) bolэar. Alymy
· pikiriзe hereket takyk zatlarda bolup bilэдr, substansiэa bolsa hereketden mahrum bolэar. Materiэany „цzьne sebдpkar“ diэip hдsэetlendirэдn hem bolsa Spinoza materiэany
· цz-цzьni
· hereketliligini
· manysyna dь
·ьnmдndir.

·ol bir wagtda hem Spinoza yzygiderli determenist (lat.determinare kesgitlemek). Ol hadysalary
· dцremegini
·, bolup geзmegini
·, эok bolmagyny
· obэektiw sebдpler bilen baglydygyny bellдn. Ol sebдpli baglany
·ygy
· iki hilini: iзki (immanent) we da
·ky (mehaniki) gцrnь
·lerine ьnsi зeken. Birinji subsatansiэa degi
·li bolэar, ikinji bolsa modusa. Spinoza determinizmi
· kцmegi bilen di
·e bir sebдpli-netijeleэin baglany
·ygy dдl, eэsem, tцtдnleэin, zerurlyk we erkin gatna
·yklary hem der
·eэдr. Цz „Etikasynda“ Spinoza substansiэa garanda tцtдliligi
· obэektiwligini aradan aэryp эeketдk zerurlygy
· agalygyny nygtaэar. Эцne zatlary
· takyk эagdaэyna garanda onu
· determenistik taglymaty manylaэyn we зu
·
·ur hдsiэete eэe bolэar. Spinoza tцtдnligi we zerurlygy bilelikde gцrьp bilmдndir,
·ol bir wagtda hem onu
· taglymyaty ylymda agalyk edэдn teologiэa gar
·y gцnьkdirilipdir.
Nemes filosofy Gotfrid Wilgelm Leэbnis (1646-1716) Spinozany
· substansiэa dь
·ьnjesine hereketli gьэз эцrelgesini, эa-da „цz-цzьnden hereketliligi“ go
·эar. Цzьni
· „Monadologiэa“ atly eserinde filosof maddy hadysalary bцlьnmeэдn, эцnekeэ ruhy bцlekleri
· – monadalary
· эьze зykmasy diэip dь
·ьndirэдr. Monada hereketli gьэjь
· maddy bolmadyk, ruhy merkezi bolэar. Monadalar baky we эok edilimeэдr. Her bir aэratyn monada ruhu
· we teni
· bitewiligi bolэar. Monadany
· ruhy manysyny
· da
·ky a
·ladlmasy san bolэar.
I
·ewьrlik, hereket monadany
· hдsiэeti bolэar. Tebigaty, Leэbnisi
· pikiriзe, di
·e bir mehanikany
· kanunlary bilen dь
·ьndirip bolmaэar. Onu
· ьзin maksat dь
·ьnjesini hem girizilmeli. Sebдbi her bir monadany
· цzьni
· hereketini
· esaslary we olary
· maksady bolэar. Ruh teni
· maksady, onu
· ymtylэan zady bolэar. Monadany
· ruhuny
· we tenini
· цzara tдsiri Hudaэ tarapyn kesgitlenen sazla
·yk. Leэbnis monadalary ьз gцrnь
·e bolэдr: эa
·aэ
·y
· monadasy, jan monadasy we ruhu
· monadasy.
·onu
· esasynda akyldar зyl
·yrymly substansiэalary hem ьз topara bolэдr: эa
·aэy
· monadasyndan organiki dдl tebigat эьze зykэar, jan monadasyndan – haэwanlar: ruh nonadasyndan adamlar kemala gelэдrler.
I
·lis filosofy D
·on Lokk (1632-1704) substansiэany gnosologiki taэdan der
·emeklige ba
·laэar. Lokk pikirleri
· we dь
·ьnjeleri
· зe
·mesi bolup da
·arky dьnэд, maddy zatlary
· зyky
· edэдnligini tassyklaэar. Maddy zatlara di
·e mukdar hдsiэetler mahsus bolэar. Maddy zatlar biri-birinden di
·e ululygy, gцrnь
·i, hereketi we hereketsizligi bilen tapawutlanэarlar. Bular – „ilkinji hiller“ bolэarlar. „Ikinji hiller“ – ys, ses, re
·k, tagam. Olar zatlarda bolmaэarlar. Olar, Lokky
· aэtmagyna gцrд, subэektde „ilkinji hilleri
·“ tдsiri bilen dцreэдr.
Hдzirki dцwrь
· ylmyny
· nukdaэnazaryndan „ilkinji hillere“ we „ikinji hillere“ bцlmeklik эцntem we ylmy esasa eэe bolmaэan эaly bolup gцrьnэдr. Эцne subэektiw idealizmi
· tarapdarlary ony logiki taэdan so
·yna эetirilэдrler. „Ilkinji hiller“ hem „ikinji hiller“ kimin, olary
· pikiriзe, subэekte bagly bolmadyk hiз bir obэektiw mana eэe bolup bilmeэдrler.
Mysal ьзin, i
·lis filosofy D
·ord
· Berkli (1685-1753) her bir hili
· obэektiw esasyny inkдrlдp, hakykatda olary adamy
· duэgysyna getirip ateizma,, materializma we deizma gar
·y aзyk зyky
· edэдr. Akyldary
· aэtmagyna gцrд hakykatda di
·e „ruhlar“, olary dцreden Hudaэ,
·onu
· эaly-da Hudaэ tarapyn adamy
· ruhuna salynan „pikirler“ эa-da duэgular bolэarlar. Ol дhli zatlary duэgylary
· dьrli hili baglany
·ygy bilen dь
·ьndirэдr.
I
·lis filosofy Dawid Эum (1711-1776) hem Berkli kimin ontologiki meseleleri substansiэany materialistik dь
·ьndiri
·e gar
·y зyky
· edip зцzэдr. Ol maddy we ruhy substansialary
· real эa
·aэ
·yny inkдrlдn. Filosof Substansiэalary
· „ideэasyny
·“ barlygyny nygtan. Ol „ideэalar“ bolup ylmy dдl-de adaty akyl эetiri
·e mahsus bolan adamy
· „kabul eden zatlaryny
· birle
·igi“ зyky
· edэдr.
Эum dьnэд akyl эetirmeklikde sebдpli baglany
·ygy inkдrlдn. Hakykylykda dьnэдni
· эa
·aэanlygy, эa-da эa
·amaэanlygy onu
· ьзin kesgitlenip bolunmaэan mesele. Onu
· ьзin bir hadysany
· beэlekiden ц
· gelэдnligi, onu
· ikinjд sebдp, ikinjini
· bolsa netije bolэanlygyna esas bolup bilmeэдr.
·u эerden hem Эumy
· skeptisizmi gelip зykэar (Biz эokarda Gazalyny
· bu meselд garaэ
·yny
· aэratynlygy barada durup geзipdik).
Tдze dцwrь
· filosofiэasy akyl эetiri
·i esaslandyrmaklykda aэgytly дdim дdэдr. Bu эerde esasy meseleler hцkmьnde adamy
· da
·arky dьnэд akyl эetiri
·ini
· usulyэeti, filosofiki ylmy usul, iзerki we da
·arky tejribдni
· baglany
·ygy зyky
· edэдrler. Esasy iki gnosologiki ugurlar: empirizm we rasionalizm эьze зykэarlar. Empiriki akyl эetiri
· usuly esaslandyryjy bolup tejribeleэin ylymlara, gцzeзilige we eksperimente uly дhmiэet beren F. Bekon зyky
· edэдr. Ol ylymlary
· зe
·mesini we hakykylygy
· цlзegini tejribede gцrэдr. Akyl эetirmд da
·ky dьnэдni adamy
· a
·ynda
·цhlelendirmek hцkmьnde garap filosof akyl эetiri
·de tejribдni
· kesgitleэji ornuny bellдn.
·ol bir wagtda-da ol akyly
· akyl эetirmekdдki ornuny hem inkдrlemeэдr.
Akyl duэgylaэyn akyl эetiri
·i
· we tejribдni
· netijelerini i
·lдp hadysalary
· sebдpli baglany
·ygyny tapmaly, tebigaty
· kanunlaryny aзmaly. Akyldar belli bir derejede duэgylaэyn we rasional pursatlary
· akyl эetiri
·dдki bitewiligini bellдp akyly
· bu эerdдki ornuna kem baha garaэan эцntem empiriki зemele
·mд gar
·y зyky
· eden. Bekony
· empiriki garaэy
·laryny T. Gobbs dowam edэдr. Lokk дhli adamzat a
·yny duэgylaэyn tejribeden зykarmaklyga synany
·эar.
·ol bir wagtda hem ol ol a
·a tejribд bagly bolmadyk цzakymlaэyn gьэji
· hдsiэetli bolэandygyny hem belleэдr.
·u hili kesgitsizligi ulanyp Berkli doly da
·arky tejribдni aradan aэyrэar.
XVII asyrda akyl эetiri
· taglymatynda rasionializm R. Dekarty
·, B. Spinozany
·, G. Leэbnisi
· taglymatlarynda aзylэar. Dekart цzьni
· „Usullar barada oэlanma“ atly eserinde ylymlary
· зe
·mesi we hakykylygy
· цlзegi da
·ky dьnэдde dдl-de adamy
· paэhasynda bolэar diэen netijд gelэдr. Akyl эetiri
·i
· ba
·langyjy intelektual intuisiэa эa-da arassa akyl aэlamaklyk bolэar. Дhli pikirleri Dekart iki topara: duэgydan gelen we aslynda bolan toparlara bцlэдr. So
·ky doly hakykylyga eэe bolэar. Olary
· hataryna akyldar Hudaэ baradaky pikiri, matematiki aksiomalary we beэlekileri go
·an. Mysal ьзin aзy
·lara itergi berэдn hakyky ba
·langyз, usul эa-da gural bolup дhli bar bolan zatlara mь
·kirlik зyky
· edэдr. Дhli zada mь
·kьr bolup mь
·kьr bolэan pikiri
· barlygyna mь
·kьr bolmaly dдl.
·onu
· netijesinde alym эeketдk hakykylyga eэe bolэan zat pikir: „Pikirlenэдrin diэmek эa
·aэaryn“ diэen netijд gelэдr. Onu
· ьзin bizi
· gцz ц
·ьne getirэдn zatlarymyzy
· aэdy
·lygy we takyklygy hakykylygy
· цlзegi bolэar.
Spinoza akyl эetiri
·i
· ьз gцrnь
·ini: takyk we hakyky bolmadyk gцz ц
·ьne getirmeleri berэдn duэgulaэyn akyl эetiri
·, moduslarda bilim berэдn akyly
· ьsti bilen akyl эetiri
· we i
· эokary hakykylygy aзэan intuisiэany
· ьsti bilrn akyl эetiri
·. Leэbinis дhli hakykylygy gerekli hakykylyga (akyly
· hakykylygy) we tцtдnleэin hakykylyga (bar zatlary
· hakykylygy) bцlen. Akyl hakykylygyny
· hataryna ol substansiэa, barlyk, sebдp, hereket, de
·lik dь
·ьnjeleri, logikany
· эцrelgelerini, matematikany
· эцrelgelerini, ahlak эцrelgeleri go
·эar.
·u hakykylyklary
· зe
·mesi bolup, onu
· pikiriзe akyl зyky
· edэдr.
Tдze dцwrь
· filosofiэasy цrдn wajyp sosial taglymatlara eэe bolэar. Olary
· hataryna „tebigy hukuk“ we „jemgyэetзilik
·ertnamasy“ taglymatlary go
·sa bolar. Mysal ьзin, D
·. Lokk adamy
· tebigy hukugy hцkmьnde onu
· erkinligini we zдhmet esasynda gazanylan emlдgine bolan hukugyny kesgitleэдr. Ol цzьni
· „Dцwlet dolandyry
·y barada iki traktat“ atly i
·inde adamlary
· ilkinji эagdaэlary hцkmьnde „tebigy hukugy
·“ agalygyny: erkinlik, de
·lik we eэeзiligi
· goraglylygyna garaэar. Эцne ol Gobbs kimin adamlary
· „tebigy hukugyny“ goramaklyk ьзin „jemgyэetзilik
·ertnama
·“ netijesi bolan dцwleti
· gerekligini belleэдr. Gobbsy
· pikiriзe, adamlary
· ilkib
·dan gьэзli we gaharja
· bolanlary sebдpli biri-birini эok etmezlikleri ьзin jemgyэetзilik
·ertnamalary
· esasynda dцwlet эьze зykэar. Lokky
· pikiriзe dцwlete tebigy hukugy
· belli bir bцlegi – ilki bilen hem sцz azatlygyny, ynanjy we eэeзiligi goramaklyk geзirilэдr. Alym hдkimiэeti эerine эetiriji, kanun зykaryjy we kazyэet
·ahalara bцlmek baradaky taglymaty hem цsdьrэдr. Bu эerde kesgitleэji orun parlamentde kanun зykaryjy hдkimiэeti
· jemlenmegi bolэar. Hut kanun зykaryjy hдkimiэet jemgyэetde эola goэulэan dьzgьni we edara edi
· usuly kesgitleэдr.
Fransuz Magaryfзylygyny
· filosofiэasy. Fransuz Magaryfзylyryny
· filosofiэasy XVIII asyrda iki ugra bцlьnэдr: Wolteri
·, Monteskэeni
·, Russony
· deistik materializmy; Nэutonu
·, Galileэi
·, Dekarty
· tebigy ylymlaryny
· esasynda deizmi
· nazaryэet esaslaeyny tankytlaэan Didrony
·, Golbahy
·, Gelwesiэni
·, Lametriэni
· garaэy
·lary.
Fransua Wolter (1694-1778) fransuz Magaryfзylyryny
· filosofiэasyny
· i
· gцrnьkli wekillerini
· biri bolэar. Ol tдze dцwrь
· ylymlaryny, ilki bilen hem Nэutony
· mehanikasyny we fizikasyny, i
·lis konstitusion dьzgьnleri we edaralaryny wagyz ediji,
·ahsyэeti
· azatlygyny goraэjy bolup зyky
· edэдr.
Ewropany
· rewolэusion ideologiэasyny
· kemala gelmagine
·an
·ak Russo (1712-1778) цrдn gьэзli tдsir eden akyldar bolэar. Onu
· „Jemgyэetзilik
·ertnamasy“ atly eseri azatlyk, эuridiki hukuklary
· de
·ligi эцrelgelerine esaslanэan raэat jemgyэetini nazaryэet taэdan esaslandyrэan taglymat bolup зyky
· etdi. Russony
· garaэy
·lary Beэik fransuz rewolэusiэasy dцwrьnde эakobinsleri ruhlandyrdy.

·arl Lui Monteskэe (1689-1755) geografiki determinizm taglymatyny esaslandyryjylary
· biri bolэar. Bu taglymat howa
·ertleri, toprak we эeri
· ьstki эagdaэy halky
· ruhuny
· we jemgyэeti
· цsь
·ini
· hдsiэetini kesgitleэдn esaslar bolэanlygyndan ugur alэar. Olar dцwleti dolandyrmaklygy
· hдsiэetine hem tдsir edэдrler. Ol dцwlet dolandyry
·yny
· i
· kдmil gцrnь
·i hцkmьnde konstitusion monrhiэanyь зyky
· edэдnligini bellдn. Monteskэa hдkimiэeti
· bцlьn
·igini
· taglymatyny ц
·e sьrэдr.
XVIII asyry
· ikiji эarymynda magaryfзylyk hereketi gi
· demokratik hдsiэete eэe bolэar. Bu pikiri goldaэan filosoflar D. Didro tarapyndan зap edilэдn „Ensiklopediэany
·“ da
·yna jebisle
·эдrler. Bu i
·e Gelwesiэ, Golbah we Lamarti i
·ewьr gatna
·эarlar. Olar so
·ky filosoflara we filosofiki mekdeplere gьэзli tдsir eden materializmi
· цsen gцrnь
·ini kemala getirdiler. Цz dцwrьnde me
·gurlyga eэe bolan “Adam – ma
·yn“ atly eseri
· эazary
·эulэen Ofre de lametri (1709-1751) maddy dьnэдni
· „цzba
·dak эa
·aэanlygyna“ we onu
· ba
·langyjyny
· we so
·uny
· эoklygyna зyn эьrekden ynanan. Substansiэa onu
· ьзin эeke – material we onu
· hereketlendiriji зe
·mesi цzьnde bolэar. Lametriэni
· materialistik garaэ
·y Epikury
· atomistik materialismini
·, Spinozany
· materialistik taglymatyny
· we Lokky
· sensualizmini
· tдsiri esasynda kemala gelэдr. Ol Dekarty
· maddy dдl we цlmeэдn ruh baradaky pikirini pa
·a зykarmaga зaly
·an. Ruh onu
· pikiriзe beэnini
· i
·ewьrligini
· эьze зykmasy we wezipesi bolэar. Lametri adamy ma
·yn kimin цwrenэдr. Ol adamy
· bedenini
· mehanikasyny цwrenmek цz-цzьnden onu
· duэgy we pikir i
·ini
· manysyny aзar diэen pikire eэeren. Bu эal
·y
· garaэy
·.
Fransuz materializmini
· filosofiki garaэy
·laryny yzygiderli beэan ediji bolup Pol Genrih Dimrih Golbah (1723-1789) зyky
· edэдr. Onu
· „Tebigat ulgamy“ atly eseri „XVIII asyry
· materializm we ateizm kodeksi“ hцkmьnde kabul edilen. Bu eser 1770-nji эylda зapdan зykan. Onda ontologiэany
· wajyp meseleleri bolan materiэa, hereket, gi
·i
·lik, wagt, sebдplilik, tцtдnlilik, zerurlyk we ba
·ga dь
·ьnjeler gi
·i
·leэin beэan edilэдr. Onu
· ьзin tebigat дhli zady
· sebдbi bolэar, зьnki ol Hudaэ zerarly dдl-de, цzi zerarly эa
·aэar. Tebigat Golbah ьзin цz energiэasyny
· gьэji esasynda hereket edэдn zatlary
· bitewiligi bolэar. Дhli zatlar bolsa bцlьnmeэдn we ьэtgemeэдn atomlardan durэarlar. Atomy ol XVII asyry
· materialistleri kimin syzdyrmaэan,, agramly, dowamly, gцrnь
·e eэe bolan, hereketli zat hцkmьnde hдsiэetlendirэдr. Materiэa dь
·ьnjesini filosof jisim dь
·ьnjesine me
·zedэдr.

·ol bir wagtda hem Golbah tebigaty
· дhli baglany
·yklaryny
· we hereketlerini
· ьstinden berk zerurlygy
· agalyk edэдndigini belleэдr. Дlem biri-birinden gelip зykэan sebдp we netije baglan
·ygyny
· gutarnyksyz zynjyry bolэar.
·onu
· ьзin Golbah tebigatda hem, jemgyэetзilik durmu
·ynda hem tцtдnlige эer goэmaэar. Adam hem, filosofy
· pikiriзe, zerurlygy
· guly bolэar: ol цz durmu
·yny
· bir pursady hem erkin bolup bilmeэдr, onu
· hereketleri di
·e olary
· эьze зyky
·y gцrnь
·inde bolup biler. Bu bolsa Golbahy
· determinizmini
· fatallaэyun hдsiэete eэe bolэandygyny gцrkezэдr.
Deni Didro (1713-1784) цzьni
· „Materiэany
· we hereketi
· filosofiki эцrelgeleri“, „Tebigaty dь
·ьndirmek baradaky pikirler“ we ba
·g. eserlerinde subэektiw idealizma gar
·y зyky
· edip, ontologiki meselelere цz garaэ
·yny berэдr. Ol дhli bar zatlar maddylaэyn bolэarlar diэip цwreden. Dьnэд gutarnyksyz dцreэдr we эok bolэar, her bir pursatda dцreэдn we эok bolэan эagdaэda bolэar: hiз haзan ba
·ga dьnэд bolmandyr we bolmazam. Gцr
·ьmiz эaly, Didro barlyk meselelerini der
·emeklikde dialektikany ulanэar. Onu
· pikiriзe дhli materiэa duээar. Bu gilozoizmi
· (grekзe hule-zat we zцe эa
·aэy
·) nukdaэ nazary. Эцne ol „inert duэgulygy“ we „hereketli duэgulygy“ tapawutlandyrэar. So
·ky, onu
· pikiriзe“ belli bir derejede gurnalan materiэada эьze зykэar.
Didro beэleki fransuz materialistlaryndan has зu
·
·ur hereketi
· tebigatyna dь
·ьnen. Ol da
·arky we iзerki hereketleri tapawutlandyran. Birinjд gi
·i
·likdдki herket, da
·ky tдsir, ikinjд bolsa – iзerki, jisimleri
· molekulэar gizlin hereketi hцkmьnde garan. Fransuz materializmi
· bitiren i
·lerini
· hatarynda material substansiэany onu
· wajyp tarapy bolan hereket bilen bilelikde garamagy bolэar.
Didro, Golbah, Lametri, Gelwesiэ gnosologiki meselelere hem ьns berenler. Ylmy
· зe
·mesini olar adamy
· da
·arky we iзerki dьnэдsi bilen baglanlar. Onda-da bu dьnэдlere akyl эetirip bolэandygyny bellдnler. Fransuz materialistlary akyl эetiri
·i
· duэgylaэyn we rasional gцrnь
·lerini
· дhmiэetini a
·lanlar: duэgylar
·aэatlyk maglumatyny berэдn bolsalar, akyl
·ol maglumatlary
· dogrylygyny der
·eэдn kazy hцkmьnde зyky
· edэдr. Akyl duэgyny
· maglumatlaryndan aэrylyp bilmeэдr, эцne olara gereginden artykmaз ynanyp hem bilmeэдr. Akyly
· duэgudan aэrylan эagdaэynda akyl эetiri
· ba
·a barmaэar.
Fransuz filosoflaryny
· jemgyэetзilik durmu
·yna garaэy
·lary, olary
· gnosologiki meseleri зцzь
·leri bilen bagly. Olary
· tejribдni
· duэgyny, pikir эцredi
·i, paэhasy kemala getirmeklikdдki orny bilen baglany
·ykly meseleleri зцzmekleri da
·ky
·ertleri
· we terbiэдni
· adamy
· kдmille
·megine we dьrli jemgyэetзilik hadysalary
· dцremegine edэдn tдsirini эokarlandyrmagy
· эollaryny gцrkezэдr. Da
·ky gur
·awy
·
·ahsyэeti kemala getirmekdдki orny baradaky taglymat – fransuz akyldatlaryny
· gazanan uly gymmatlygy. Olar adamlary
· dogulanlarynda de
· we me
·ze
· bolэandyklaryny bellдnler. Adamlary
· akyl we ahlak tapawutlylygy di
·e terbiэдni
· we da
·ky
·ertleri
· tapawudy bilen kesgitlenэдr.
Bu meselдni der
·emeklige Klod Adriana Gelwesiэ (1715-1771) uly ьns berэдr. Adamy
·, onu
· ruhy kysymyny
· da
·ky gur
·awA baglylygy baradaky pikir Gelwesiэde umumyusuly hдsiэete eэe bolup, onu
· дhli sosial-filosofiki garaэy
·laryny
· iзinden eri
·-argaз bolup geзэдr. Ol „Adam hakyndaky“ eserinde: „Adamlar цz bolu
·lary kimin doganoklar, olary
·eэle durmu
· edэдr“ diээдr. Gur
·awa Gelwesiэ Monteskэe эaly klimat we toprak diэip dь
·ьnmeэдr. Gur
·aw onu
· ьзin adama tдsir edip biljek zatlary
· we hadysalary
· toplumy. Sosial gur
·awy dцredэдn zatlary
· hataryna filosof dцwleti dolandyrmaklygy
· gцrnь
·ini hem, okalan kitaby hem, beэleki zatlary hem go
·эar. Da
·ky gur
·awy
· i
· tдsirlisi, onu
· pikiriзe, dolandyry
· gцrnь
·i we hereket edэдn dцwlet kanunlary.
Fransuz materialistleri
· eserlerinde
·ahsyэeti
· taryhdaky orny gi
·i
·leэin der
·elэдr. Olar beэik adamlary
· halklary
· hдsiэetlerini we ahlagyny kesgitleэдndiklerini, bagtly we bagtsyz, gaэduwsyz, yrymзyl,
·цhratparaz we gysganз edэдndiklerini bellдnler. Taryhy-filosofiki edebiэat fransuz Magaryfзylary bilen 1789-1794-nji эyllary
· Beэik Fransuz rewolэusiэasyny berk baglany
·ykda bolandyklaryny gцrkezэдr. Bu rewolэusiэany taээarlamakda we amal etmeklkde fransuz materialistlaryny
· garaэy
·lary uly orun eэelдn.


Altyjy bap. Nemes klassiki filosofiэasy

Umumy hдsiэetmama. Kanty
· filosofiэasy. Nemes klassiki filosofiэasy adamzady
· filosofiki pikir medeniэetini
· цsь
·inde aэratyn bir dцwьr bolэar. Ol dцwьr Immanuil Kanty
· (1724-1804), Iogann Gotlib Fihtдni
· (1762-1814), Fridrih Wilgelm
·ellingi
· (1775-1854), Georg Wilgelm Fridrih Gegeli
· (1770-1831), Lэudwig Andreas Feэerbahy
· (1804-1872) filosofiki dцredijiligi bilen gцrkezilэдr. Bu filosoflary
· her gaэsy taglymatlara we pikirlere baэ цzьni
· filosofiki ulgamyny dцredenler.
·ol bir wagtda hem nemes klassiki filosofiэasy bitewi ruhy birle
·me bolup зyky
· edэдr.
·ol birle
·igi
· tapawutly aэratynlyklary:
1 Filosofiэany
· adamzat taryhyndaky we dьnэд medeniэetini
· цsь
·indдki ornuna цzbolu
·ly dь
·ьnmeklik. Nemes klassiki filosofiэasy filosofiэany
· medeniэeti
· tankydy a
·y, „harзa
·la
·эan a
·“, „hakykata эylgyryp garaэan“, medeniэeti
· „ruhy“ bolmalydygyny gцz ц
·ьnde tutan.
2 Di
·e bir adamzady
· taryhy dдl, eэsem, bu эerde adamy
· manysy hem der
·elэдr. Kant adama ahlakly ynsan hцkmьnde garaэar. Fihte a
·y
· i
·ewьrligini we hereketliligini hem-de adamy
· цz-цzьni aьlamagyny
· wajyplygyny belleэдr.
·elling obэektiwligi
· we subэektiwligi
· цzara baglany
·ygyny gцrkezmekligi filosofiki mesele hцkmьnde ц
·e sьrэдr. Gegel цz-цzь
·i a
·lamagy
· we aэratyn a
·y
· здgini gi
·eltэдr. Ol jemgyэetзilik a
·yny
· dьrli gцrnь
·lerini зu
·
·ur der
·eэдr. Feэerbah materializmi
· tдze gцrnь
·ini – antropologiki materializmi dцredэдr.
3 Klassiki nemes filosofiэasyny
· wekillerini
· дhlisi filosofiэa filosofiki dersleri
·, karegoriэalary
·, pikirleri
· ulgamy hцkmьnde garaэarlar.
4 Nemes klasiki filosofiэasy dialektikany
· bitewi konsepsiэasyny i
·kдp dьzэдr.
5 Klassiki nemes filosofiэasy ynsanperwerlik meselelerini i
·jдp dьzmeklikdдki filosofiэany
· aэratyn ornuny belleэдrler we adamzady
· эa
·aэ
·yny a
·lamaklyga зaly
·эar.
Kanty
· filosofiэasy barada gьrrь
· edilende ony kцplenз iki dцwre bцlэдrler. Birinji dцwьr Kenisberg uniwersitetini tamamlandan 1770-nji эyla зenli aralygy цz iзine alэar. Ilki bilen akyldar o
·a зenli belli bolmadyk dьnэдni
· mehaniki dдl
·ekiline dь
·ьndirmeklige зaly
·эar. Ol Дlemdдki дhli jisimleri
· maddy bцleklerden – atomlardan durэanlygyndan ugur alэar. Olar iзerki цzlerine mahsus bolan цzьne зekijilik we iterijilik gьэзlere eэe bolэarlar. Bu pikiri Kant цzьni
· kosmologiki taglymatyny
· esasyna goээar. Дlem dьnэд gi
·i
·liginde эaэran dьrli maddy bцlekleri
· garym-gatymlygy gцrnь
·de bolэar. Цzlerine mahsus bolan зekijilik gьэje eэe bolandyklary sebдpli olar (Hudaэy
· ilkinji itergisine mдtдз bolman) hereketde bolэarlar.
·onda has uly dykyzlykdaky „Эaэran bцlejikler“ цzlerine зekijilik gьэji
· t
·siri bilen цz da
·laryna beэleki dykyzlygy uly bolmadyk bцlejikleri эygnaэarlar. Ol: „ma
·a materiэany beri
·, men dьnэдni
· nдhili emele gelendigini gцrkezeэin“ diээдr. Kanty
· kosmogen gipotezasy filosofiэany
· hem, ylmy
· hem цsmegine цrдn gьэзli tдsir edэдr. Birinji dцwrь
· ahyrynda akyldary
· ц
·ьnde akyl эetiri
·i
· mьmkinзilikleri bilen baglany
·ykly meseleler hem цr aэagyna galэarlar.
·onu
· ьзin ol 70-nji эyllarda naturfilosofiэa meselelerinden akyl эetiri
· taglymatyny
· meselelerine geзэдr.
„Tankydy dцwьr“. Kanty
· filosofiki dцredijiligini
· ikinji эarymy filosofiэany
· taryhyna „tankydy dцwьr“ ady bilen girэдr. Birinji we ikinji эarymy
· arasynda , ikinjini
· taээarlanyly
· dцwri эatyr. Ol dцwьr „Arassa paэhasy tankydy
·“ зykan 1770-nji эylyndan 1781-nji эyl aralygy цz iзine alэar. Onu
· ba
·ynda akyldar „Duэgy we akyl bilen эetilэдn dьnэдni
· gцrnь
·leri we эцrelgeleri“ atly i
·ini эazэar. Bu i
· so
·ra „Arassa paэhasy tankyt“ (1781), „Amaly paэhasy tankyt“ (1788), „Akyl эцretmeklik ukybyny tankyt“ (1790) eserlerini эazmaklyga ba
·langyз bolэar. Bu kitaplary
· birinjisinde Kant akyl эetiri
· taglymatyny, ikinjisinde – etikany, ьзinjisinde – estetikany we tebigatdaky maksadalaэyklylyk baradaky taglymaty beэan edэдr.
·u i
·leri
· дhlisini
· esasynda „zatlary
· цzьndeligi“ we „hadysalar“ baradaky taglymat durэar.
Kant ьзin adamy
· a
·yna (duэgylara, pikire) bagly bolmadyk zatlary
· dьnэдsi bar. Bu эerde akyldar materialist hцkmьnde зyky
· edэдr. Эцne haзanda Kant adamy
· akyl эetiri
· mьmkinзilikleri we здkleri, onu
· gцrmь
·leri baradaky meselд geзende ol akyl эetiri
·i
· ьsti bilen dдl-de ynanjy
· (Hudaэ, ruh, bakylyk) ьsti bilen aзylэan bar zatlary
· dьnэдsi – „zatlary
· цzьndeligi“ barada pikiri ц
·e sьrэдr.
·eэleleikde, Kanta pikirine gцrд, „zatlary
· цzьndeligi“ bu dьnэдni
·, wagty
· we gi
·i
·ligi
· здginden da
·arda bolan dьnэд (transsendent) bolэar.
Kant дhli bilimleri tejribeleэin (pastorial) we tejribeden ц
·ki (aprior) gцrnь
·lere bцlэдr. Bu bilimleri цsdьrmekligi
· usullary dьrli hili: birinji tejrib
·дni
· maglumarlaryny jemlemeklik, эagny induktiw usul bilen alynэar. Эцne tejribe дhliumumy bilimi berip bilmeэдr. Kant дhliumumy we gerekli bilim aprior bilim bolup bilэдr diэen netijд gelэдr.
Kant: nene
·si statiki aprior bilimler bolup bilerler? diэen soragy goээar.
·u sorag, onu
· pikiriзe: 1 Nene
·si matematika mьmkin?; 2 Nene
·si tebigaty цwreni
· mьmkin?; 3 Nene
·si metafizika (filosofiэa) m
·mkin? diэen soraglara jogap bermдge kцmek berer.
Filosof akyl эetiri
·i
· ьз gur
·awyny: duэgyny, a
·y, paэhasy der
·eэдr. Garalэan zatlar bize duэgyny
· ьsti bilen berilэдrler; a
·y
· ьsti bilen olar a
·lanэarlar. Paэhas bolsa a
·a gцnьgip tejribe bilen baglany
·ykda bolmaэar.
·onu
· ьзin Kanty
· taglymatynda, zerur we дhliumumy bilimi
· garaэan zady hцkmьnde tebigat a
· tarapyndan gurnalэar.
·eэlelikde, akyldar a
·y
· ylmy
· meselelerini – hadysalary
· dьnэдsini „kadala
·dyrэan“ umumy we zerur kanunlary dцredэдnligi baradaky netijд gelэдr. Kant subэektiw idealizmi
· цzbolu
·ly gцrnь
·ini dцredэдr. Onda-da bu цzbolu
·lylyk эeke bir alymy
· gi
·i
·lik we wagt janly gцzegзiligi
· di
·e gцrnь
·i bolэar diэen jьmlesi bilen kesgitlenmдn, eэsem, onu
· baglany
·yklara we kanunlara a
·y
· цnьmi kцkmьnde garamagy bilen hem bagly.
Kanty
· adamy
· akyl эetiri
· ukyplary baradaky taglymatyny
· эene bir bцlegi – paэhas we antinomiэalar (antinomiэa grekзe kanundaky gapma-gar
·ylyklar) barada. Onu
· pikiriзe nene
·si metafizika (filosofiэa) mьmkin diэen soragy
· jogabyny a
·y
· ukyplaryny der
·emeklik esasynda aзyp bolэar. Metafizikany
· garaэan meselesi a
·y
· garaэan meselesi kimin Hudaэ, erkinlik we ruhy
· bakylygy bolэar. Olara teologiэa, kosmologiэa we psihologiэa эьzlenэдrler. Bu soraglara jogap berjek bolanda a
· kцplenз gapma-gar
·ylyga duзar bolэar. Onda-da bu gapma-gar
·ylyklar цz dьzьmi we manysy boэunзa tapawutlanэarlar. Bu эerde „ikitaraply gцrnь
·“ эьze зykэar. Tezis hem, o
·a gar
·y tezis hem, Kanty
· pikiriзe, birme
·ze
· gowy delillendirilen эaly bolup gцrьnэдrler. Eger olary
· haэsy hem bolsa bir tarapy di
·lense, onda o
·a „эe
·i
·i
·“ berilmegi mьmkin.
·u hili gapma-gar
·ylyklara Kant antinomiэalar diээдr. Kant ьзin bu gapma-gar
·ylyklar зцzьlip bilinmeэдrler.
Kanty
· antinomiэalar baradaky taglymaty dialektikany
· taryhynda uly дhmiэete eэe bolan. Bu taglymat filosofiki a
·y
· ц
·ьnde kцp sanly filosofiki meseleleri, ilki bilen hem gapma-gar
·ylyk meselesini goээar. Gutarnyklygy
· we gutarnyksyzlygy
·, sadalygy
· we зyl
·yrymlylygy
·, tцtдnliligi
· we zerurlygy
·, zerurlygy
· we erkinligi
· gapma-gar
·ylykly bitewiligini aэdy
·la
·dyrmaklyk meselesi ц
·e sьrьlэдr. Antinomiэalar nemes klassiki filosofiэasymny
· geljekki wekillerini
· dialektiki oэlan
·ygy ьзin gьэзli itergi bolэar.
Ahlak kanuny. Ahlak kadalaryny
· manysyna we esaslandyryly
·yna dь
·ьnmekligi Kant filosofiэany
· esasy wezipelerini
· biri hasaplan. Akyldar bu dьnэдde iki zady
·: ьstьndдki эydyzly asmany
· we цzьndдki ahlak kanuny
· ony ge
· galdyrэanlygyny bellдn. Kanty
· aэtmagyna gцrд, adam bir gatna
·ykda zerurlylyga gцrд, ikinjide bolsa azat: tebigaty
· hadysalary эaly hadysa bolan adam zerurlylyga boэun edilen, ahlak jandar hцkmьnde bolsa ol akyl bilen эetilэдn zatlary
· dьnэдsine – noumenlere degi
·li bolэar.
·u эagdaэda ol erkin bolэar. Adam ahlak jandar hцkmьnde di
·e ahlak borjyna boэun bolэar.
Ahlak borjyny Kant ahlak kanun эa-da dьэpgцter ahlak imperatiw gцrnь
·de kesgitleэдr. Bu kanun her bir adam, onu
·
·ahsy цzьni alyp bary
·yny
· dьzgьni hemmelere dьzgьn bolup hyzmat eder эaly hereket etrmekligini talap edэдr. Eger ahlak kanuny
· talaplaryna laэyk gelэдn hereketlere adamy onu
· duэgysy iterэдn bolsa, onda ol hereketler, Kanty
· aэtmagyna gцrд, ahlakly diэip bolmaэar. Di
·e ahlak kanuna hormat goэulyp edilen hereket ahlakly bolup bilэдr. Kant adamy
· ahlak wezipelerini
· дhli bileli
·igini der
·eэдr. Ilkinji orunda ol цz durmu
·yny we janyny goramaklyk barada alada edэдn adamy
· borjyny goээar. Цzь
·e kast etmegi, arakhorlygy, aзgцzligi ahlaksyzlyk diэip kesgitleэдr. Ol ahlaklylygy
· hataryna dogruзyllygy, akэьrekliligi, ho
·niэetliligi, mertebeliligi go
·up, olara эalanзylygy we эaranja
·lygy gar
·y goээar.
Kant wyjdana „ahlak эazgarma“ hцkmьnde aэratyn дhmiэet berэдr. Adamlary
· biri-birine degi
·lilikdдki iki borjyny Kant sцэgьde we hormatda gцren. Akyldar adam эigrenjini
· эьze зyky
·lary bilen baglany
·ykly kemзilikleri: эaman netliligi, gadyrsyzlygy, iзigaralygy эazgaran. Ynsanperwerlik i
· эokary adamkдrзilik bolэar. Kant hususyeэeзilik bдhbitleri bilen baglany
·ykly dawalary hukugy
· esasynda зцzьp bolunjakdygyna ynanan. Hukuk, Kanty
· aэtmagyna gцrд, amaly paэhasy
· эьze зykmasy bolэar: adam eger эokary ahlakly bolmasada kem-kemden gowy raэat bolmaklygy цwrenэдr. Kanty
· sosial filosofiэasynda garalэan syэasata degi
·lilikde ahlagy
· ilkinjiligi
·u gьn цz дhmiэetini эitirenok. Ayldar ahlaksyz syэasata gar
·y durmaklygy
· wajyp seri
·desi hцkmьnde aэdy
·lygy ц
·e sьrэдr.
Fihtдni
· we
·ellingi
· filosofiэasy. Fihtдni
· garaэy
·lary sosial-taryhy we ahlak hдsiэete eэe bolэar. Ol Kanty
· hakykylygy, onu
· esasyny aэan etmдn gazanэanlygy baradaky netijд gelэдr.
·onu
· ьзin Fihte filosofiэany geometriэa kybapda
· belli bir ylmy taglymaty dцredэдr. Bu taglymaty
· esasy bolup „Men“ a
·y зyky
· edэдr. Bu adaty a
·, эцne Fihtдni
· taglymatynda ol adamdan aэrylyp absolэuta цwrьlэдr. Дhli da
·ky dьnэд „Men-dдl“ „Meni
·“ dцreden zady bolэar. „Men“ „Men-dдli“ цz gar
·yda
·y gцrnь
·inde dцredэдr.
·u iki gapma-gar
·ylyklary
· gцre
·i esasynda adamy
· цz-цzьni a
·lamaklyga ukyby цsэдr.
Эokarky gapma-gar
·ylyklary der
·emeklik nukdaэnazaryn ugur alyp, Fihte цzbolu
·ly „saэmak“, „saэmazlyk“ we „jemlemek“ usulyny ulanyp barlyk we pikirlenmek dь
·ьnjeleri
· ulgamyny цsdьrэдr. Bu usul
·ol dцwrь
· dialektikasyny
· kдbir taraplaryny цsdьrmeklige esas dцredэдr. Paэhasly akyl эetiri
· organy hцkmьnde Fihte hakykata gцnьmel gцzegзilik etmekligi, эagny „intelektual intuisiэany“ kabul edэдr.
Fihtдni
· ahlak garaэy
·laryny
· merkezi meselesi erkinlik bolэar. Ol Spinoza kimin erkinlikde sebдpsiz hereketi dдl-de, berk zerurlyga akyl эetirmek bilen hakykaty gazanэan hereket hцkmьnde garaэar. Emma ondan tapawutlylykda Fihte adamlara elэeter erkinligi
· derjesini aэratyn adamy
· paэhasy bilen dдl-de,
·ol adamy
· taryhy dцwri bilen baglaэar.
Fihtдni
· amaly filosofiэasy ilki bilen ahlak, hukuk we dцwlet baradaky taglymat bolэar. „Erkinlik“ dь
·ьnjesi bu эerde hukuga, dцwlete we ahlaga gцnьkэдr. Hukuk jemgyэetde эola goэylan kanuna meэletin boэun bolmaklyk bolэar. Dцwlet bolsa her bir adama eэeзiligi ьpjьn etmeli. Dцwlet eэeзiligi gurnamaklyk bolэar. Fihtдniь bu jьmlesinde dцwletiь ykdysady we sosial tebigaty barada зaklama эatyr.

·elling Fihtдni
· subэektiw idealizmini tankydy nukdaэ nazardan tдzeзe garaэar. Tebigat di
·e Men-dдl bilen kesgitlenip bilinmeэдr, эцne ol, Spinozany
· aэdy
·y эaly, эeke tдk substansiэa hem bolmaэar. Tebigat
·ellingi
· pikiriзe aэratyn Men dдl-de absolэutlylyk bolup durэar. Janly we jansyz tebigat filosof ьзin „organizm“ bolup зyky
· edэдr. Jansyz tebigat
·indi „эeti
·medik a
·lylyk“ bolэar.

·ellingi
· amaly filosofiэasyny
· esasy meselesi erkinlik bolэar. Bu meselдni
· adamlary
· hereketini
· ьsti bilen зцzьlmegine „Ikinji tebigaty“ (
·ellinga gцrд hukuk dьzgьnini) dцretmeklik bagly bolэar. Her bir dцwletde hukuk dьzgьnini dцretmeklik beэleki dцwletlere me
·ze
· bolmaly.
·elling taryhda da
·la
·mak (otзu
·deniэe) meselesini ц
·e sьrэдr. Adamy
· oэlan
·ykly hereketini
· esasynda эцne bir gara
·ylmaэan we tцtдnleэin dдl, eэsem, erkinligi basэan gerek dдl netijeler hem эьze зykэar. Erkinligi amal etmeklige bolan islegler baknalyga цwrьlэдr. Fransuz rewolэusiэasyny
· netijeleri onu
· beэik maksatlaryna ters boldy.
·elling: taryhda eden-etdilik agalyk edэдr; nazaryэet we taryh biri-birine dьэbinden ters; taryhda adamlary
· onu
· ц
·ьnde erksiz bolan gцzsiz zerurlyk agalyk edэдr diэen netijд gelэдr.
·elling obэektiw taryhy zerurlyk barada gьrrь
· aзanda, taryhy kanunalaэyklygy
· tebigatyny aзmaklyga эakynla
·эar.
Gegeli
· we Feэerbahy
· filosofiэasy. Gegeli
· filosofiki ulgamy. Gegeli
· ulgamy nemes klassiki filosofiэasyny jemleэдr. Bu ulgamy i
·lдp dьzmeklige akyldary
· esasy eserleri: „Ruhuь fenemenologiэasy“ (1807), „Logika ylymy“ (1812-1816), „Filosofiэa ylymlaryny
· ensiklopediэasy“ (1817) bagy
·lanэar. Filosofiki ulgama giri
· bolup „Ruhu
· fenemenologiэasy“ hyzmat edэдr. Onda filosof a
·y
· i
· a
·aky gцrnь
·inden (gцnьmel duэgylaэyn kabul etmek) i
· эokary gцrnь
·ine (absolэut, эa-da arassa bilime) зenli hatary garap geзэдr. So
·ky gцrnь
·de дhli da
·ky zatlary
· hцtdesinden gelinip, ruh di
·e цz manysyny a
·laэar.
„Ruhu
· fenemenologiэasyny
·“ netijesi „Logika“ bolэar. Bu eser Gegeli
· filosofiki ulgamyny
· birinji we цrдn wajyp bцlegi bolэar. Bu obэektden we subэektden ozolky „arassa pikir“ gur
·awy bolэar. Logikada цzьnden da
·gary, цz gцrnь
·inden da
·gary hiз hili empiriki many эok. Loguka taryhdan we tebigatdan ц
· gelip, olary dцrediji bolэar.
Logika ьз: barlyk barada, many barada we dь
·ьnje barada taglymat bцleklere bцlьnэдr. Barlyk we many dь
·ьnjдni
· цz дhliumulygynda we dolylygynda peэda bolmazdan ц
· „geзэдn“ basganjaklary hцkmьnde garalэar. „Logikada“ absolэut pikiri
· цsь
·i abstrakt logiki kategoriэalar gцrnь
·inde geзэдr. Onu
· ba
·langyз nokady bar bolan umumylyk barada, „barlyk“ barada arassa abstrakt pikir bolэar. Bu ba
·da mana eэe bolmadyk „arassa barlygy
·“ dь
·ьnjesi „bir zady
·“ ьsti bilen цz manysyna eэe bolmaklyga зaly
·эar. Ol „bir zat“ bolsa „kesgitli barlyk“ bolэar. Absolэut pikiri
· kemala gelmeklik hereketi, Gegeli
· aэtmagyna gцr
·, hut
·u hili ba
·lanэar. Barlyk baradaky taglymatda Gegel mukdary
· hile we tersine ge
·i
·i barada dialektikany
· kanunlaryny
· birini esaslandyrэar.
·onu
· эaly-da ol цsь
· hereketini
· birsydyrgyhnsyzlygyny, цsь
·e „yzygiderligi
· ьzьli
·i“ hцkmьnde garaэ
·yny beэan edэдr.
Hadysa hцkmьnde dь
·ьnilэдn barlykdan Gegel has зu
· iзki kanunalaэyklara – mana geзэдr. Bu bцlegi
· esasy manysy filosof tarapyndan gapma-gar
·ylyklary
· biri-birine giri
·megi baradaky kanuna, olary
· bitewiligi, me
·ze
·ligi we gцre
·i barada meselelere garalmagy bilen bagly. Gapma-gar
·ylyklar baradaky taglymaty цsdьrip Gegel her bir ьэtgeэ
·i
· we цsь
·i
· зe
·mesi hцkmьnde iзerki zerurlyk, цz-цzьnden hereketi
·, „Цzьni
· hereketlini
·ini
·“ зyky
· edэдnligi baradaky netijд gelэдr. Me
·ze
·lik bilen tapawutlylygy
· цzara gatna
·ygyna akyl эetirmeklik, olary
· esasynda эatan gapma-gar
·ylygy aзэar.
Gegel logikadan tebigaty
· filosofiэasyna geзэдr. Tebigaty dцrediji bolup bu эerde pikir зyky
· edэдr. Ol цzьni
· „barlygyny
· эoklugyny“ – tebigaty dцredэдr. Tebigaty
· цsь
· basganзaklary bolup mehaniki, himiki we organiki эagdaэlar зyky
· edэдrler. Absolэut pikiri
· цsь
·ini
· so
·ky basganзagy bolan ruh hem ьз: subэektiw ruh, obэektiw ruh we absolэut ruh derejeleri geзэдr. Эokarda bellenil
·i эaly, so
·ky tebigatdan we adamdan ц
· bolan „arassa pikir bolэar. Ol tebigaty we jemgyэeti dцredэдr. Ulgam „ьзlik“ – tezis – tezise gar
·y – birikme esasynda gurulan. Bu „ьзlik“, bir tarapdan, Gegeli
· filosofiki ulgamyny berk, takyk edэдn bolsa, ikinji tarapdan, filosofa dьnэдni
· цsь
·ini
· yzygiderliligini gцrkezmдge, bilimi
· ensiklopediki mьmkinзiligini ulanmaga esas dцredэдr.
Gegeli
· dialektikasy. Akyldar dialektikany
· meselelerini i
·lдp dьzmeklikde aэratyn i
·leri bitiren. Ol dialektiki цsь
· barada mьmkin bolan doly taglymaty esaslandyrэar. Bu цsь
· hil ьэtgemekligi, a
·aky gцrnь
·lerden эokarky gцrnь
·lere tarap hereket, kцnдni
· tдzд geзmegi, her bir hadysany
· цz gar
·yda
· эagdaэyna geзmegi hцkmьnde gцrkezilen. Gegel dьnэдdдki дhli hadysalary
· baglany
·yklydygyny nygtan.
Ol цsь
·i gapma-gar
·ylyklary
· biri-birine geзmegi esasynda dцreэдn цzьni
· hereketi, olary
· цz цsь
·i hцkmьnde dь
·ьnen. Her bir dь
·ьnje onda beэlekiler bilen iзerki zerurlyk baglany
·ygynda bolэar. Mysal ьзin, mumkinзilik цsь
·i
· dowamynda hakykata, mukdar – hile, sebдp - netijд цwrьlэдr we tersine. Ol gapma-gar
·y kategoriэalary
· – gцrnь
· we mazmun, dьэp mazmun we hadysa, tцtдnlik we zerurlyk, sebдp we netije bitewiligini nygtaэar. Gegel
·u „jьbit kategoriэalary
·“ gapma-gar
·ylygyny, biri-birine giri
·эдnligini we geзэдnligini gцrkezэдr. Akyldar
·u wagta зenli дhmiэeti birjik hem peselmeэдn kategoriэalary
· ulgamyny dцredэдr.
Gegel dialektikany
· esasy kanunlaryny: mukdar-hil ьэtgemekligi
· kanuny, gapma-gar
·ylyklary
· biri-birine giri
·mekligini
· kanuny we inkдr emekligi inkдr etmeklik kanuny i
·lдp dьzэдr. Kategoriэalary
· dialektikasyny
· ьsti bilen filosof esasy kanunlary
· hereketini
· mehanizmine garaэar. Her bir zat цz bol
·una hilini
· ьsti bilen eэe bolэar. Hilini эitirip zat цzligini hem эitirэдr. Mukdar barlyk ьзin da
·ky kesgitlilik bolэar. Ol barlygy san ьsti bilen hдsiэetlendirэдr. Gegel mukdar-hil we hil-mukdar ьэtgemegi kanuny
· дhliumumy hдsiэetini der
·дp, onu
· her bir aэratyn эagdaэda цzbolu
·lydygyny gцrkezэдr.
Beэleki kanun – gapma-gar
·ylyklary
· biri-birine giri
·megi Gegele цz-цzleэin цsь
· pikirini esaslandyrmaga mьmkinзilik berэдr. Gapma-gar
·ylyklary
· bitewiliginde we gцre
·inde akyldar цsь
·i
· зe
·mesini gцrэдr. Gegel pikirlenmegi
· gapma-gar
·ylygynda, dь
·ьnjeleri
· dialektikasynda zatlary
· gapma-gar
·ylygyny we olary
· dialektikasyny a
·эar.
Inkдr etmekligi inkдr etmeklik kanunynda Gegel di
·e bir absolэut pikiri
· yzygiderli цsь
·ini gцrmдn, eэsem, her bir zady
· цsь
·ini hem gцrэдr. Pikir, Gegele gцrд, ilki bilen tesis gцrnь
·inde зaklanэar, ondan so
·ra цz-цzьne gar
·y goэulэar we, so
·unda jemleэji эokary pikir bilen зal
·ylэar. Dialektiki inkдrlemegi
· tebigatyna garap akyldar, onu
· manysyny
· total inkдrlemek dдldigini, inkдrlenэдn zagy
· o
·aэly tarapyny
· saklanmagyny
· gerekligini gцrkezэдr.
Gegeli
· sosial-filosofiki garaэy
·lary. Akyldary
· bu ugurda ц
·e sьren pikirleri hдzirki dцwьrde hem цz дhmiэetini эitirenok. Raэat jemgyэeti, hukuk dцwleti, hususy eэeзilik,
·ahsyэet a
·y we jemgyэetзilik a
·yny we цz-цzьni a
·laэ
·y, jemgyэetзilik a
·yny
· gцrnь
·leri barada alymy
· i
·lдp dьzen pikirleri hдzirki jemgyэetзilik ylymlarynda hem gi
·i
·leэin ulanylэar. Gegel raэat jemgyэetini we syэasy dцwleti biri-birinden tapawutlandyrэar.
Raэat jemgyэeti, onu
· pikiriзe aэratyn
·ahsyэetleri
· цz
·ahsy maksatlaryny we bдhbitlerini amal edэдn gur
·awy bolэar. Filosof raэat jemgyэeti
· ьз tarapyny: 1 isleg ulgamy; 2 adalatlylygy amal etmeklik; 3 polisiэa we birle
·mek (kooperasiэa) taraplary biri-birinden tapawutlandyrэar. Raэat jemgyэeti ьзin di
·e bir hususy eэeзiligi
· barlygy wajyp bolman, eэsem, onu
· kanun, kazyэet we polisiэa tarapyndan goraglylygy hem wajyp.
·onu
· bilen bilelikde raэat jemgyэeti ьзin aз-aзanlygy
· wajyplygy: kanunlary
· jemagat ц
·ьnde beэan edilmegi, adalatlylygy
· kцpзьligi
· ц
·ьnde amal edilmegi we oturda
·ly kazyэet gerkligi bellenilэдr.
Raэat jemgyэeti bilen dцwlet Gegeli
· taglymatyna gцrд akyl bilen paэhasy
· baglany
·ygyna kybapda
· bolэar. Raэat jemgyэeti – bu „da
·arky dцwlet“, „mдtдзligi
· we akyly
· dцwleti“, hakyky dцwlet bolsa – paэhasly, ol raэat jemgyэetini
· esasy bolэar. Gegel dцwleti dьrli hili dь
·ьndirэдr: dцwlet erkinlik pikiri hцkmьnde; dцwlet bitewi organizm hдkmьnde; dцwlet konsttusion monarhiэa hцkmьnde; dцwlet „syэasy dцwlet“ hцkmьnde. Gegel ьзin erkinlik, adalatlylyk, hukuk di
·e „dцwlet pikirine“ laэyk gelэдn dцwletde mьmkin bolэar. Gegel Lokky
· we Monteskэeni
· erkinligi kцpзьligi
· ц
·ьnde kepillendirэдn dцwletde hдkimiэeti bцlmeklik pikiri bilen ylala
·эar. Ol hдkimiэeti
·
·ahalaryny
· biri-biri bilen gatna
·ygy bitewiligi
· we onu
· agzalaryny
· gatna
·ygyny aэan etmeli.
Feэerbah Gegeli
· obэektiw idealistik filosofiki ulgamyny tankytlan ilkinji filosof bolэar. Feэerbah Gegeli
· logiki pikiri
· tebigata dцnmegi tezisini
· esaslandyrylmandygy baradaky netijд gelэдr. „Arassa pikir“ absolэut ideэany
· di
·e bir ba
·ga zat hakynda dдl, eэsem, pkirlenmek barada hem zat bilmeэдr. Feэerbahy
· pikiriзe, Gegel tebigaty logikadan дhli logiki dьzgьnleri pozup зykarэar diээдr.
·onu
· bilen bilelikde Feэerbah filosofiэa bilen dini
· baglany
·ygy meselelerinde hem ylala
·maэar. Ol Gegeli
· tebigaty
· absalэut ideэa tarapyndan dцredilmegi baradaky taglymaty – teologiэany
· tebigaty Hudaэy
· dцredenligi baradaky pikiri
· rasional gцrnь
·i bolэar diээдr. Feэerbah Gegeli
· filosofiэasyny „geзmi
· dьnэдsi“ hцkmьnde hдsiэetlendirip, onu
· geljege gollanma bolup bilmejekdigini aэdэar.
·ol serbдpli ol Gegeli
· dialektikasyny
· hem дhmiэetine dь
·ьnmeэдr.
Feэerbah эeketдk hakyky zat bolup tebigaty
· we adamy
· зyky
· edэдnligini belleэдr. Ol o d
·nэд degi
·li manylar barada oэlanmakdan tebigaty we adamy цwrenmдge geзmeklige зagyrэar. Filosofiэany
· gцzba
·ynda absolэut pikir dдl-de adam durmaly.
·onu
· ьзin Feэerbahy
· цzi цz filosofiэasyny „antropologiэa“ diэip atlandyrэar. Barlyk bilen o
·y
· meselesini зцzmekligi
· ba
·langyjy hцkmьnde Feэerbah adamy alэar. Adam, onu
· pikiriзe, materiэany
· we ruhu
· bitewiligi bolэar. Эцne Feэerbah ьзin adam abstrakt biologiki, tebigy jandar bolэar.
Feэerbah antropologiki materializmi
· nukdaэnazaryndan jemgyэetзilik a
·yny
· dьrli gцrnь
·lerini, ilki bilen hem dini der
·emeklige зaly
·эar. Hudaэ adamy dцretmдn, adam Hudaэy dredэдr. Hudaэy
· manysy, Feэerbahy
· pikiriзe, aэratyn adamdan aэrylan adamy
· manysyndan ba
·ga zat dдl. Barlygy
· we akyl эetiri
·i
· дhli meselelerini filosof tebigat hцkmьnde garalan adamy
· manysyny
· ьsti bilen garaэar. Tebigaty ol materiэa hцkmьnde hдsiэetlendirэдr. Tebigat baky, onu
· ba
·langyjam, aэagam эok. Tebigat – bu эagtylyk, elektrik hadysasy, howa, magnetizm, suw, toprak, цsьmlikler, adam we ba
·g. Hil zatlary
· barlygyndan aэra bolmaэar we hakyky barlyk bolэar. Materiэany
· эa
·aэ
·yny
· gцrnь
·leri bolup gi
·i
·kik we wagt зyky
· edэдrler.
Feэerbahy
· antropologiki materializmi onu
· sosial filosofiki garaэy
·laryny kesgitleэдr. Bu эerde mesele Feэerbahy
· dini
·, ahlagy
·, taryhy
· manysyny
· meselelerini a
·landa adamy
· abstrakt biologiki jandar bolэanlygyndan ugur alэanlygy bilen bagly. Ol adamy onu
· duэgylaryny
·, pikirini
· we erkini
· bitewiligini
· ьsti bilen hдsiэetlendirэдr. Onda-da adamy
· haэwandan tapawutlylygy, onda цzbolu
·ly dini duэgyny
· bolэanlygynda.
·onu
· ьзin, Feэerbahy
· pikiriзe, dьrli hili dinler,
·ol sanda hrisrian dini hem dцreэдr.
Dьrli halklary
· dinini
· taryhyny der
·дp Feэerbah hut tebigat, dini duэgylary
· dini
· taryhy зe
·mesi bolэandygyny belleэдr. Ol adama oэlap tapylan dдl-de hakyky Hudaэy bolan „hakyky din“ gerek diэen netijд gelэдr.
·eэle Hudaэy
· „ejesi“ sцэgi bolэar diээдr. Feэerbah din adamlary
· arabaglany
·ygyny
· дhliumumy gцrnь
·i bolэar diээдr. Her bir gatna
·yk dini gatna
·yk. Adamzady
· taryhy dinleri
· зaly
·y
·yny
· taryhy.
Hдzirki bizi
· jemgyэeti ynsanperwerle
·dirip adamy mertebeleэдn, adamy цwrenmдge зaly
·эan dцwrьmizde Feэerbahy
· adam baradaky taglymaty цrдn gerekli.

Эedinji bap. Marksistik filosofiэa

Marks we Engels tarapyndan dialektiki materializmi
· esaslandyrylmagy. Nemes filosoflay Karl Marsy
· (1818-1883) we Fridrih Engelsi
· (1820-1895) filosofiki pikirleri XX asyrda uly tдsirlilige eэe boldy. Dialektiki materializm dь
·ьnjesini Engels XIX asyry
· 90-njy эyllarynda цz hatlarynda „ykdysady materializma“ gar
·ylykda girizэдr. Dialektiki materializm filosofiэasy Marksy
· taryhy materialistik nukdanazardan dь
·ьndirmegi esasynda dцreэдr. Bu taglymat materializmy „эokarysyna“ зenli gurnap, tebigaty
· we jemgyэeti
·, obэektiwligi
· we subэektiwligi
·, materiэany
· we ruhu
· organiki bitewiligini aзэar we adamy hem-de onu
· durmu
· hereketini hil taэdan tдze tarapdan aзmaklyga esas dцredэдr.
Jemgyэetзilik durmu
·yny der
·emeklige materialistik dialektikany ulanyp Marks we Engels iki: kapitalistik jemgyэetde go
·maзa nyrhy
· „syryny“ we taryha materialistik dь
·ьnmekligi aзэarlar. Bu aзy
·lar marksizmi
· esaslary bolan – filosofiэany, ykdysady syэasaty we ylmy kommunizmi i
·lдp dьzmeklige esas bolэarlar. 1844-1846 njy эyllarda Marks we Engels bilelikde „Keramatly ma
·gala“ we „Nemes ideologiэasy“ atly i
·leri эazэarlar. Olar bu i
·lerini
· ьsti bilen Gegeli
· filosofiэasyna we onu
· idealistik yzyny эцredijilere gar
·y зyky
· edэдrler. Hut
·u i
·lerde olar jemgyэetзilik hadysalary materializmi
· we dialektikany
· nukdaэnazarynda der
·eэдn filosofiэany
· gerekligi barada aэydэarlar. Marks 1845-nji эylda цzьni
· „Feэerbah baradaky tezislerinde“ Feэerbahy
· materializmini
· kemзiliklerini tankytlaэar. Bu эerdдki kemзilikler hцkmьnde synlaэjy, metafiziki we birtaraply garaэy
·lar gцrkezilэдr.
Marks we Engels Feэarbahy tankytlap цzlerini
· taryhy materialistik dь
·ьndiri
· taglaymatyny esaslandyrэarlar. Taryha
·eэle garaэy
· hakyky durmu
·y maddy taэdan цndьrmeklikden ugur alyp, jemgyэetзilik цnьmзiligini
· hakyky hereketini der
·emeklik hem-de
·ol цnьmзilk usuly bilen baglany
·ykly we onu
· esasynda dцreэдn pikir aly
·ma gцrnь
·lerine, эagny bьtin taryhy
· esasy hцkmьnde raэat jemgyэeti
· дhli basganзaklaryna dь
·ьnmek bolэar. So
·ra bolsa dцwlet durmu
·yny
· gur
·awynda raэat jemgyэetini
· hereketini
·цhlelendirmek gerek bolэar.
·onu
· эaly-da olary
· tдsiri bilen dцreэдn dьrli nazaryэet garaэy
·lary we a
·y
· gцrnь
·lerini,
·ol sanda dini, filosofiэany, ahlagy we ba
·galary dь
·ьndirmek bolэar.
·ol sosial esasda olary
· dцreэ
·ini yzarlamak we onu
· esasynda jemgyэeti
· цsь
·ini aзyp gцrkezmeklik wajyp bolэar.

·eэlelikde, Marks we Engels adamzat paэhasyny
· taryhynda ilkinji gezek a
·y
· asla цzba
·dak gьэз bolman, jemgyэetdдki дhli hadysalar kimin, цz esasynda maddy durmu
· hereketlere eэedigine ьnsi зekdiler.
·ol bir wagtda hem olar sosial barlygy
· we jemgyэetзilik a
·yny
· esasy kanunlaryny hem aзэarlar.
K. Marks tejribe barada. Feэerbahy
· materializmini
· we umuman ц
·ki materializmi
· эetmezliklerini эe
·ip geзmeklik Marks we Engels tarapyndan adamzat jemgyэetinde we adamzat taryhynda tejribдni
· ornuny tдzeзe dь
·ьndirmek bilen bagly boldy.
·indi irki i
·lerinde K. Marks nazaryэet pikiri
·,
·ol sanda filosofiэany
· di
·e bir dь
·ьndirmek dдl, eэsem цzgerdijilik wezipдni hem эerine эetirэдnligine ьnsi зekэдr. So
·ra ol bu wezipдni nazaryэeti
· tejribд gulluk edэдnligi, tejribдni
· bolsa nazaryэeti kesgitleэдnligi bilen baglaэar.
Marks we Engels tejribдni kesgitlemeklige dьrli hili зemele
·эдrler: tejribe – hereketi
· predmetliligi; tejribe – bu adamlary
· hereketi; tejribe – adamlary
· jtngyэetзilik-taryhy hereketi; tejribe – adamy
· durmu
· hereketini
· hдsiэetnamasy. Hдzirki dцwьrde hem tejribд kesgitleme berilende Marksy
· „Feэerbah baradaky tezislerinde“ subэekt we obэekt dь
·ьnjelere ьnsi зekip, olary ulanylэar. Akyldar bu i
·inde: ц
·ki materializmi
·,
·ol sanda Feэerbahy
· materializmini
· kemзiligi zady
·, hereketi
·, duэgyny
· adamy
· duэgylaэyn hereketi dдl-de di
·e obэekt эa-da da
·yndan synlamak hцkmьnde alynэanlygynda bolэandygyny belleэдr. Tejribe bu эerde subэektiw zat dдl diээдr.
Marks ьзin obэekt subэekti
·, adam gьэjini
· goэulyp цzgerdilэдn zady. Subэekt bolsa bu эerde di
·e bir aэratyn adam bolman, eэsem, dьrli hili adam birle
·meleri bolan – sosial toparlar, synplar, halklar, milletler,
·onu
· эaly-da dцwlet we ba
·galar bolэarlar.
Marks tejribдni
· iki gцrnь
·ine aэratyn ьns berэдr. Olar: „tebigaty
· adamlar tarapyndan i
·lдp bejermegi – maddy-цnьmзilik i
·i, we „adamlary
· adamlary i
·lдp bejermegi – sosial-цzgerdiji i
·. K. Marks jemgyэetзilik durmu
·y
· esasyny adamlary
· zдhmet hereketlerini
· dьzэдnliginden ugur alyp, jemgyэetзilik durmu
·yny manysy boэunзa tejribeleэin diэip atlandyrэar.
Marks цzьni
· „1844-nji эyly
· ykdysady-filosofiki golэazmalary“ atly i
·inde tejribe meselesine kцp ьns berэдr. Ol senagaty
· taryhyny
· we onu
· esasynda dцrдn senagaty
· barlyk predmeti „adamy
· manylaэyn gьэзleri“ bolэandygyny nygtaэar. Bu manylaэyn gьэзleri
· цzbolu
·lylygy, olary
· zatlara gцnьgip maddyla
·эanlygynda bolэar. Ahyrynda tejribдni
· netijesi maddy we beэleki jemgyэetзilik gatna
·yklary
· ьэtgemegi bolэar. Meselдni
·
·u tarapyny K. Marks цzьni
· „Kapital“ atly me
·hur eserinde dьэpli der
·eэдr.
Marks filosofiэany
· esasy meseleleri barada. „Tejribe“ kategoriэasyny
· marksizmde akyl эetiri
· i
·ini der
·emeklige (akyl эetiri
·i
· esasy we maksady, hakykylygy
· цlзegi) girizilmegi, di
·e bir agnostisizmi эe
·ip geзmeklige mьmkinзilik bermдn, eэsem, taryhy materialistik nukdaэnazardan dь
·ьndirmek taglymaty bilen gnosologiэany bitewilige цwrьp, olary
· has dьэpli i
·lenip dьzьlmegine itegi berэдr.

·ol bir wagtda tejribe kategoriэasy ontologiэany
· meselelerini der
·emeklik ьзin hem esas bolэar. Mysal ьзin, a
·y
· manysyny aзmaklyk, Marksa gцrд, ilki bilen onda adamlary
· maddy durmu
·yny
· we olary
· дhli jemgyэetзilik barlygyny
·
·ertlerini
·
·цhlelenmegini gцz ц
·ьnde titэar. Hatda adamy
· maksady kesgitlemegi hem, so
·ky netujede
·ol maksady kesgitlemek we o
·a эetmek ьзin maddy
·ertleri
·, ony amal etmek ьзin gerekli seri
·deleri
· barlygy bilen kesgitlenэдr. Maksady kesgitlemeklik i
·i hakyky dьnэдni geljekki tejribeleэin i
·i
· nusgasy hцkmьnde
·цhlelendirmek bolэar. Marksy
· kesgitlemesine gцrд, maksat dцrediljek bolunэan zady
· ideal ke
·bi bolэar. Bu ke
·p ol zady
· цndьrilmezinden ozal a
·da kesgitlenэдr.

·eэlelikde, Marks jemgyэetзilik durmu
·y
· цz manysyna gцrд tejribe bolэanlygyny gцrkezэдr.
·onda sosial subэekti
· цzara baglany
·ykda bolan дhli hadysalaryna we i
·lerine ozal bolan эa-da geljekde boljak adam hereketlerini
·, olary
· nazary we amaly, obэektiw we subэektiw pursadyny
· зyl
·yrytmly цzara tдsirini
· netijesi hцkmьnde garaэar.
Marks we Engels цz i
·lerinde dialektika berilendiklerini yzygiderli nygtaэarlar. Olar Gegeli
· dialektikasyna tankydy garap, materialistik dialektikany i
·lдp dьzэдrler. Gegeli
· dialektikasy, K. Marksy
· цzьni
· „1844-nji эyly
· ykdysady-filosofiki golэazmasynda“ – bu ruhy
·, pikirlenmдni
·, „pikiri
· hereketini
·“ dialektikasy bolэar diэip bellenilэдr. Bu dialektika adamy
· asyl gьэзlerine dь
·ьnmeklige kцmek bermeэдr. Gegel ьзin subэekt bolup hakyky adam dдl-de, di
·e adamy
· abstraksiэasy, onu
· цz-цzьni a
·laэ
·y зyky
· edэдr. Adamy
· asyl gьэзleri bolsa bu эerde pikirlenэдn, logiki ruhy
·, ruhy
· hakyky gцrnь
·ini a
·lamak bolэar.
·eэlelikde, Gegel дhli bar zatlary
· hakykylygyna adamy
· dдl-de dцrediji pikiri
· hereketini
· netijesi hцkmьnde garaэar.
Marks idealistik dialektikany
· hadysalary
· manysyny aзyp bilmeэдnligi baradaky netijд gelэдr. Dialektiki usulsyz olar aзylyp bolunmaэar. Onda-da bu usul materialistik dialektikany
· usuly bolmaly. Hakyky bilimleri
· зe
·mesi bolan hakyky zatlara, hadysalara эьzlenmeklik wajyp.

·ol bir wagtda hem Marks we Engels Gegeli
· i
·lдp dьzen цsь
· taglymatyny di
·e bir эokary bahalaman, eэsem, ony gi
·den ulanypdyrlar. Gegeli
· gapma-gar
·ylyklar baradaky, da
·la
·эan we o
·aэly pursatlary цz iзine alэan predmetleэin hereket hцkmьnde gapma-gar
·ylyklary aradan aэyrmak barada, manyny
·, gцrnь
·i
· dialektikasy barada,
·onu
· эaly-da tцrдnligi
· we zerurlygy
·, эeketдkligi
·, aэratynlygy
· we umumylygy
· abstraktlygy
· we takyklygy
·, taryhylygy
· we logikiligi
· dialektikasy baradaky taglymaty gi
·den ulanylэar.
Marksistik filosofiэa obэektiwligi
· we subэektiwligi
· – dialektikany
· baglany
·ygyny – tebigaty
·, jemgyэeti
· we akyl эetiri
·i
· dialektikasy hцkmьnde, obэektiw dialektikany adam a
·yny
·, dialektikany
· taglymatyny
·
·цhlelendirmesi hцkmьnde garaэar.
K. Marksy
· „Kapital“ atly eserinde materialistik dialektikany
· i
·lenip dьzьli
·i дhli зu
·lugynda aзylэar. Onda dialektika iki hili зemele
·me gцrьnэдr: nazaryэet hцkmьnde we kapitalistik jemgyэeti
· hem-ge adamzat taryhyny
· kanunlaryna akyl эetirmegi
· usuly hцkmьnde. Marks hadysalary
· ьэtgeэ
·ini, bir gцrnь
·den ba
·ga gцrnь
·e geзi
·ini der
·дp; kanunalaэyk baglany
·yklara garap, olary
· цzbolu
·lygyny gцz ц
·ьnde tutyp, takyk
·ertler bilen kesgitlenэдn kanunlary aзэar. Gapma-gar
·ylyklary
· ьsti bilen hadysalary
· цsь
·ine garap, Marks olary
· manysyny anyklamaga, ykdysady we beэleki kanunlary aзэar. Mysal ьзin, zдhmete takyk zдhmeti
· we abstrakt zдhmeti
· bitewiligi hцkmьnde garamak, Marksa harydy
· nyrhyny
· manysyny kesgitlemeklge mьmkinзilik berэдr.
Marksistik filosofiэa dialektikany
· kategoriэalaryny we kanunlaryny, dialektikany
· esasy эцrelgeleri bolan – цsь
·, baglany
·yk, determinizm we beэleki эцrelgeleri der
·eэдr.
Marksistik filosofiэada akyl эetiri
· i
·ini
· dialektikasy ilki bilen akyl эetiri
·i
· esasy, maksady we цlзegi bolup зyky
· edэдn jemgyэetзilik-taryhy tejribдni
· цsь
·inden ugur alэar. Marksistik filosofiэa akyl эetiri
·e absolэutlylygy
· we otnositelligi
·, obэeltiwligi
· we subэektiwligi
·, duэgyny
· we rassionallygy
· dialektikasyny
· ьsti bilen garaэar.
K. Marks jemgyэetзilik hadysalara akyl эetiri
·i
· aэratynlygyna, bu эerde dialektiki usullary
· – takyklykdan absteaktlyga we we abstraktlykdan takyklygaa geзmeklik usulyna hem-de taryhy we logiki usullary
· bitewiligine uly ьns berэдr.
·eэlelikde, Marks we Engels materialistik dialektikany dьnэдni
· we adamy
· a
·yny
· цsь
·ini
· has umumy kanunlary baradaky ylym hцkmьnde dцredэдrler.
Marksizmi
· adamzady
· tejribesine daэanэan we ony a
·laэan garaэy
·lary
· ulgamy bolup зyky
· edэдnligine hem ьnsi зekmeli.
·u aэratynlyk marksizma filosofiэa di
·e bir paэhasa sцэgi hцkmьnde we „medeniэeti
· ruhy“ hцkmьnde garamaklyga we ony adam a
·yny
· hдsiэeti hцkmьnde dь
·ьnmeklige dдl, eэsem цz wagtynda Aristotel tarapyndan
·indi howaэy kesgitlenen barlygy
· we akyl эetiri
·i
· umumy эцrelgeleri baradaky taglymaty gцrmek hem ba
·artэar. Onda-da
·ol эцrelgeleri tebigaty
·, jemgyэeti
· we adamzat oэlan
·yny
· kanunlary hцkmьnde der
·emeklik hem ba
·ardэar.
Gynansak hem marksizme adamzat tejribesi esasynda ьэtgeэдn, цsэдn, tдze mana eэe bolэan taglymat hцkmьnde garamaklyk so
·ky marksistleri
· kцpьsine ba
·artmaэar. Olary
· arasynda marksizmi цsэдn we цzgerэдn industrial jemgyэeti der
·emeklik ьзin ulanmaklyga зalэanlar hem bolan (nemes filosofy E. Bern
·teэn, italэan filosofy A. Gram
·i, wenger filosofy D. Lukaз). Эцne XX asyrda kцp marksistlere o
·a dogma hцkmьnde garamaklyk hдsiэetli bolэar. Sowet marksizmi bolsa syэasy bдhbitlerden ugur alyp ony эoэmakdan hem зekinmeэдr. Ine
·onu
· ьзin wagty
· geзmegi bilen marksizmi
·, o
·a belli bir derejede hдsiэetli bolan utopiki garэy
·lary gьэзlenэдr. Tьrkmen jemgyэetimizi
· ruhy dьnэдsi hem
·u hili marksizmi
· tдsirinde boldy.

Sekizinji bap. XIX-XX asyrlary
· rus marksistik filosofiэasywe
gьnbatar filosofiэasy

XIX asyry
· ikinji эarymynda marksizmi
· Russiэa эaэrap ba
·lamagy. Bu dцwьrde Russiэada marksistik taglymaty
· эaэaraэ
·y we so
·ra цzsь
·i цrдn gapma-gar
·ylykly we зyl
·yrymly ruhy hereket bolэar.
·onu
· ьзin biz bu эerde onu
· kдbir wekillerini
· bitiren i
·lerini
· ьstinde durup geзmekligi maksada laэyk bildik.
Ilki bilen hem halkзylar we olary
· Russiэada marksizmi
· эaэramagyna eden tдsiri barada durup geзeli
·. Halkзylygy
· ideologiэa hцkmьnde aэratynlygy agrar demokratiэasyny
· daэhan utopiki sosializmini
· gary
·magy bilen hдsiэetledirilэдr. Russiэada bu ugry esaslandyryjylar bolup A. Gersen we N. Зerny
·ewskiэ зyky
· edэдrler. Olar ilkinji gezek jemgyэetзilik цsь
·i
· эokary derejesi bolan kommunizma daэhan ob
·inasyny
· ьзti bilen geзmek baradaky pikiri ц
·e sьrэдrler. XIX asyry
· 70-nji эyllarynda halkзylar rus demokratik hereketinde esasy ugra цwrьlэдrler. Bu ugru
· ideologlary bolup M. Bakunin, P. Lawrow we P. Tkaзew зyky
· edэдrler. Bu ideologiэa nazaryэet manyda ц
·ki dцwrь
·kiden yza зekilmeklik bolan bolsa, demokratik hereketde ilki anarhizmi
· we so
·ra terorizmi
· gьэjemegine esas bolэar. 70-nji эyllarda filosofiэada bu akymy
· tarapdarlary pozitiwistik pikirleri wagyz edijiler bolup зyky
· edэдrler. XIX asyry
· 80-nji эyllarynda bu эerde dьэpli зцkgьnlik эьze зykэar. Olar u
·ak daэhan hojalygyny kapitalizma gar
·y goээarlar. Mysal ьзin, Tkaзew dцwleti terrory
· we ba
· bozarlygy
· ьsti bilen „gowy taээarlanan“ topar tarapyndan эykyp syэasy hдkimiэeti ele almaklygy
· gerekligini wagz eden. XIX asyry
· ahyrynda we XX asyry
· ba
·ynda
·eэle garaэy
· uly tдsirlilige eэe bolan.
Marksizmi
· Russiэada dьэpli kцk urmagy. G. W. Plehanow (1856-1918) XIX asyry
· 80-nji эyllarynda Marksy
· we Engelsi
· eserlerini dьэpli цwrenip halkзylardan kesgitli arany aзэar. Ol marksizmi
· ynamly tarapdary we ony wagyz ediji bolup зykyэ edэдr. Plehanowy
·
·weэsariэada esaslandyran „Zдhmeti azat etmeklik“ (1883 э.) topary marksizmi
· эaэaramagynda we onu
· rus azat edijilik hereketinde эe
·meginde kesgitleэji orun eэelдn. Filosof halkзylary
· we „legal marksizmi
·“ ideologiэasyna gar
·y gцre
·ip marksistik taglymaty цsdьrmeklige sallamly go
·ant go
·эar.
Plehanow цzьni
· „Taryha monistik garaэy
·y
· цsь
·ini
· meseleleri“ (1895 э.), „Marksizmi
· taryhy baradaky oзerkler“, (1896 э.). „Taryhda
·ahsyэeti
· orny“ we beэleki i
·lerinde marksistik taglymaty
· ajaэyp beэanyny berэдr. Ol marksizmi filosofiэany
· tдze bir basganзagy hцkmьnde bahalap, onu
· ozalky filosiofik we sosiologik taglymatlardan hil taэdan tapawutlylygyny gцrkezэar. Filosof jemgyэetзilik barlygyny
· we jemgyэetзilik a
·yny
· зyl
·yrymly gatna
·yklaryny aзyp taryha materialistik garaэ
·y цsdьrэдr. Plehanow marksistik estetikany we зeper tankydy esaslandyryjylary
· biri bolэar. Ol sungata jemgyэetзilik durmu
·yny
·цhlelendirmegi
· bir gцrnь
·i hцkmьnde garap, sumgaty
· gelip зyky
·y baradaky taglymaty цsdьrэдr.
Plehanow rus jemgyэetзilik a
·yny
· marksistik ba
·langyjyny goээar. Ol rus rewolэusion demokratlaryna Russiэada marksizmi
· dьэbini tutyjylar diэip baha berэдr. Filosof dini
· gelip зyky
·y we цsь
·i, onu
· jemgyэetde tutэan orny, dini
· jemgyэetзilik a
·yny
· beэleki gцrnь
·lerini
· arasyndaky orny barada gymmatly netijeler зykarэar. Ol цz цmrьni
· bьtin dowamynda taryhy we dialektiki materializmi
· arassalygy barada gцre
·en.
Akyldary
· filosofiki eserlerinio
· kцp sanlylygy we olary
· ynandyryjy hдsiэete eэe bolэanlygy, beэan edil
·ini
· gyzyklylygy we sadalygy, olary marksizmi цwrenэдnler ьзin
·u gьn hem wajyp gollanma edэдr. Hдzirki sowet marksizmini
· tдzeden a
·lanylэan dцwrьnde olary
· дhmiэeti has hem uly. Sosialistik rewolэusiэany
· Russiэada amal bolmagyny
· mьmkinзiligi, Plehanowy
· bu meselede Lenin bilen ylala
·manlygy, эagny rewolэusiэany
· зцregini bi
·irermeklik ьзin gerek bolan dдnдni
· Russiэada
·ol dцwьrde эeti
·mдnligi baradaky Plehanowy
· pikiri, onu
· garaэy
·laryny
· ylmy derejesini
· эokarlygy barada gьwд geзэдr.
Marksizmi
· цsь
·ini
· leninзilik dцwri. XX asyrda marksizmi
· di
·e bir Russiэada dдl, eэsem, bьtin d
·nэдde hem gi
·den эaэramagyna W.Lenini
· (1870-1924) dцredijiligi we eden i
·leri цrдn gьэзli tдsir eden. Ol 1889-1893-nji эyllarda marksizm taglymatyny цwrenip, belli marksist bolup эeti
·эдr. Lenin цzьni
· 1894-nji эylda эazan „“Halky
· dostlary“ kimler we olar sosial-demokratiэa gar
·y nдhili gцre
·эдrler“ diэen eserinde halkзylary
· ideologiэasyny
· we taktikasyny
· эerliksizligini gцrkezip rus i
·зi synpyny
· gitmeli эoluny цzьзe beэan edэдr.
lenin 1900-njy эylda da
·ary эurtda „Iskra“ atly rus marksistik gazэetini dцredэдr.
·ol gazэeti
· ьsti bilen ol цz garaэy
·laryny beэan edip, цzьne tarapdar adamlary da
·yna эygnap 1903-nji эylda RSDRP-ni
· (Russiэany
· sosial-demokratik i
·зi partiэasy) II gurultaэynda bol
·ewikleri
· partiэasyny esaslandyrэar.
·ol partiэa 1917-nji эylda Russiэada эurt эolba
·зylygyna gelэдr.
·eэle batly цsь
·i
· sebдbi nдmede? Dogrudan hem W. Lenin marksizmi Russiэany
·
·ertlerinde цsdьrip, bol
·ewiklere эeke tдk dogry эoly gцrkezip bilipmi? Bu soraglary
· jogabyny bermezden ozal Lenini
· marksistik filosofiэa eden go
·andyny
· ьstinde durup geзeli
·.
Lenin цzьni
· 1916-njy эylda эazan „Imperializm kapitalizmi
· i
· эokary derejesi“ atly eserinde Marksy
· me
·hur „Kapitalynda“ berilen kapialistik цnьmзilik usulyny
· der
·ewini dowam etdi diэip hasap edilэдr. Dogrudan hem ol цzьзe kapitalizmi
· monopolistik эagdaэda цsь
·ini
· ykdysady we syэasy kanunlaryny aзэar we sosialistik rewolэusiэany
· taglymatyny i
·lдp dьzэдr. Dьnэдni
· эurtlary
·ol dцwьrde ba
·lanan birinji jahan ur
·y sebдpli цrдn зyl
·yrymly dцwri ba
·laryndan geзirэдrler.
·onu
· ьзin Lenini
· kapitalistik цnьmзilik gatna
·yklary
· цsь
·ini
· kanunlary baradaky зykaran дhli netijelerini
· ylmy derejesini kesgitlemeklik цrдn kyn. Эцne
·ondan so
·ky geзen dцwьr kapitalimi
· „цlэдn, зьэreэдn dцwri“ diэip Lenini
· зykaran nrэetijesini
· dogry dдldigini doly tassyklady.
1908-nji эylda W. Lenin „Materializm we empiriokritisizm“ atly filosofiki eserini эazэar. Ol bu i
·inde tebigaty цwrenэдn ylymlaryь gazanan netijelerini jemlemeklige зalyэ
·ar we marksistik filosofiэany
· kцp meseleleri barada цz garaэ
·yny berэдr. Lenin has hem materialistik dialektikany цsdьrmeklik bilen baglany
·ykly meseleleri
· ьstide durup geзэдr. Ol dialektikany
· цsь
· taglymaty hцkmьnde kцptaraplydygyny gцrkezэдr we dialektikany
·, logikany
· we akyl эetiri
·i
· bitewiligi baradaky dьzgьnnamany esaslandyrэar. Marksy
· „Kapitalyny
·“
·eэle bitewiligi
· nusgasy bolэanlygy baradaky pikiri ц
·e sьrьp, ol filosofiэa barada wajyp garaэy
·lary
· ьstinde durup geзэдr (mysal ьзin, materiэany
· kesgitlemesi).
W. Lenin so
·ra marksistik filosofiэany цsdьrmeklik bilen has „i
·ewьr“ me
·gul bolэar. Ol, mysal ьзin, 1914-1916–njy эyllarda eden belliklerinde („Filosofiэa depdeзesi“ atly i
·inde) dialektikany
· meselelerini gi
·i
·leэin der
·eэдr, filosofiэany
· taryhyny beэan edэдr.
·ol bir wagtda hem Lenin bu taryhy ilki bilen materializmi
· we idealizmi
· gцre
·inde gцrэдr. Lenin dialektiki materializmi
· эeketдk ylmy usulyэet bolup зyky
· edэдnligini belleэдr. Lenini
· dцredijiligine we syэasy i
·ine marksizmi beэleki filosofiki akymlara gar
·y goэmaklyk, syэasy gцre
·i дhli meseleleri зцzmekligi
· эeketдk usuly hцkmьnde gцrkezmeklik hдsiэetli bolэar.
Hatda bol
·ewilkler эurdy eline alanlarynan so
·ra эazylan uly bolmdyk „Sцwe
·je
· materializmi
· дhmiэeti barada“ (1922) atly makalasynda hem Lenin dine gar
·y gцre
·i pursady
· i
· esasy meselesi hцkmьnde ц
·e sьrэдr. Onu
·
·u kesgitlemesi marksistik nazaryэeti
· we amalyэeti
· beэleki gцrnь
·lerde hem gцre
·i „mukaddesle
·dirmek“ baradaky garэy
·lara getirip sowet marksizmini
· birtaraply цsmekligine, so
·ra bolsa dogmatik эagdaэa eэe bolmaklygyna nazatyэet esas bolэar. Sowet marksizmi marksizmden gaэdэan beэleki akymlar we garaэy
·lar (sosial demokratik garaэy
·lar we akymlar) bilen hiз haзan dь
·ьni
·ip bilmedi. Bu hem ahyrynda onu
· ideologiэa hцkmьnde pese dь
·mekligine getirdi.
XIX aэagynda we XX asyrlary
· ba
·yndaky gьnbatar filosofiэasyny
· aэratynlygy. Bu dцwrь
· filosofiэasyny
· aэratynlygy
·ol dцwrь
· medeniэetini
·, ylmyny
· we tehnikasyny
· цsь
·ini
· цzbolu
·lylygy bilen kesgitlenэдr. Adamzat taryhyny
· garalэan bu dцwri – цrдn gapma-gar
·ylykly, adamlary
· durmu
·yny
· dьrli gur
·awlarynda rewolэusion цzgeri
·leri
· geзэдn dцwri bolэar:
bitewi dьnэд bazaryny
·, transmilli birle
·meleri
· эьze зykmagy we
·ol bir wagtda-da эurtlary
· arasyndaky dьэpli sosial-ykdysady tapawutlylyk;
jahan uru
·laryna эol berilmeli dдldigine we olary
· weэran ediji hдsiэetine dь
·ьnmeklik we
·ol bir wagtda hem olara эol aзmak;
medeniэeti
· we medeni durmu
·y
· milliara hдsiэete eэe bolmagy we
·ol bir wagtda-da milliara we diniara dawalary
· gьэjemegi;
adam paэhasyny
· kuwwatyny
· dabaralanmagy we onu
· цz i
·ini
· miwesini здklemeklige ukypsyzlygy.

·u durmu
·y-medeni gapma-gar
·ylygy
· здginde filosofiэada filosofiki meseleler
· goэlu
·ynda ьэtge
·meler bolman bilmejekligi dь
·nьkli. Bu эagdaэ цrдn aэdy
· gцrnь
·de
·indi nemes filosofy A.
·opengaueri
· (1788-1860) eserlerinde эьze зykdy. Ol ilkinjileri
· biri bolup irrasionializma esaslanэan filosofiki oэlanmany ц
·e sьrэдr.
·ol bir wagtda hem
·ol dцwьrde Gegel we Marks tarapyndan эokary derejede beэan edilэдn klassiki filosofiэadan klassiki dдl filosofiэa geзilip ba
·lanэar.
XIX asyry
· aэagynda XX asyry
· ba
·ynda filosofiэa nдhili mirasdan эьz эwьrэдr? Olar:
akyl эetiri
·i
·, adamlary
· цzьni alyp bry
·yny we hereketini paэhas bilen baglaэan filosofiki oэlanmany
· эeketдk we kesgitleэji usuly bolan rassionializmdan;
haзanda islendik filosofiэa dьnэдgaraэy
· hцkmьnde kabul edilip, „partiэalyk“ hдsiэete eэe bolup, ol эa-da beэleki synpa gulluk edэдn эagdaэyndaky berk ideologiki determinizmden;
дhli filosofiki mekdepleri materialistik we idealistik udurlara bцlmek:
filosoflary
· kцpьsi dogmatizmden we belli awtoritetlere salgylanmak dдbinde.
XIX asyry
· aэagynda XX asyry
· ba
·ynda filosofiэa nдhili tдzelikleri ц
·e sьrэдr? Ilki bilen bu soraga bu dцwьrde filosofiki oэlanmalarda plэuralizm (lat. pluralis kцpsanlylyk) ц
·e sьrьlэдr diэip jogap berse bolar. Bu dцwrь
· filosofiэasy kцpsanly filosifiki ugurlar, taglymatlar, mekdepler: materialistik we idealistik, rassionallyk we irrasionallyk, dini we ateistik we ba
·g. gцrnь
·inde эьze зykэar.
Bu dцwьrde filosofiэada tebigy ylymlara gцzьkэдn, ylmy
·ertlendirmelerden ugur alэan ssientizm (lat. scienta – ylym) tдsirli bolэar. Bu ugur esasan pozitiwizmi
· dowamy bolэar. Antissentizm tersine цzьni
· delillerinde we esaslarynda irrasionallyga we intuitiwlige daэanmaklyga зaly
·эar. Hдzirki dцwrь
· filosofiэasy bulary
· ikisini hem inkдrlemeэдr.
Hдzirki dцwrь
· filosofiэasyny
· tolerantlylygy (lat. tolerantia – sabyr-takat). Filosofiэany
· dьrli mekdepleri we ugurlary biri-birine sabyrlylyk bilen garaэarlar we gar
·ydurmaklykdan saklanэarlar.
·ol sebдpli hatda bir filosofiki mekdebi
· iзinde hem rasionializm we empirizmi
·, ylmylyk we irrasiohallygy
· tapawuty эitэдr. Hдzirki dцwrь
· filosofiki akymlary цzara tдsirde mьmkin boldugyзa dialoga esaslanэarlar. Dialog di
·e bir filosofiki dдpleri
· iзinde dдl, eэsem Gьndogar we Gьnbatary
· arasynda hem tдsirli bolэar.
Hдzirki dцwrь
· filosofiэasyny
· эene bir aэratynlygy integratiwlik (lat. integratio ьstini эetirmek) bolэar. Bu aэratynlyk has hem XX asyry
· ikinji эarymynda gьэjeэдr. Onu
· gьэjemegine ylymda sinegretikany
· эцrelgeleri, ylmy
· matematika bilen esalandyrylmagy, дhliumumy ewolэusionlyk эцrelgesi, ulgamlaэym зemele
·meler we beэleki usullar tдsir etdi. Olary
· takyk ylymlara orna
·magy filosofiэany
· tebigy we gumanitar ylymlar bilen birle
·megine itegi berdi.
Hдzirki dцwrь
· filosofiэasyny
· antropomerkezliligi. Filosofiэany
· taglymatlaryny
·, oэlanmalryny
· merkezinde adam, onu
· manysy we эa
·aэ
·y, adamy
· эa
·aэ
·yny
· we hereketini
· manysy bilen bglany
·ykly soraglar durэarlar. Bu dцwrь
· filosofiэasy adamy taryhy
· subэekti we obэekti hцkmьnde, onu
· дhli gapma-gar
·ylygynda we bitewiliginde garaэar. Filosofiэa di
·e bir adamy
· dьnэд bilen kцpdьrli gatna
·yklaryny dдl, eэsem, цz-цzi bilen gatna
·ygyny hem der
·eэдr.
Tдze dцwrь
· filosofiэasyny
· dьrli ugurlary we akymlary a
·akda aэratynlykda der
·elэдnligi sebдpli bu эerde biz ylmy
· filosofiэasyny
· ьstinde durup geзeli
·. Ylmy
· filosofiэasy filosofiэany
· bir ugry bolup ylmy i
·i
· hдsiэetiniu we цzbolu
·lylygyny цwrenэдr. Ol ylmy pikir эцretmek цlзeglerini
· dogrulygyny we ylmy
· hдzirki medeniэetdдki ornuny kesgitlemeklige gulluk edэдr.
Ylmy
· filosofiэasy XX asyry
· ortalaryna kemala gelэдr. Onu
· dцremegine pozitiwizm akymyny
· wekilleri O. Kont, R. Awenarius, E. Mah uly go
·ant go
·эarlar. Pozitiwistleri
· nukdaэnazaryndan filosofiэany
· maksady abstrakt akyl эцretmeklikde, metafiziki meseleleri barlamakda dдl-de bar zatlary empiriki beэan etmek arkaly „pozitiw“ bilmi almaklykda bolэar. Bu эerde empirizm эцrelgesi pikir эцretmekligi
· ylmy we metafiziki hдsэetini araздgini kesgitleэдn цlзeg bolup зyky
· edэдr.
Ylmy filosofiэany
· цsь
·ine analitiki filosofiэany
· gцrnьkli wekili Lэudwig Witgen
·teэni
· (1889- 1951) pikirleri uly tдsir edэдr. Onu
· pikiriзe filosofiэany
· дhli meseleleri ylmy
· dilini der
·emeklik bilen bagly bolэar. Pikiri
· dilde beэan edilэдnligi sebдpli, dil oэlanmany
· здgi bolэar. Ondan hem ba
·ga meni
· dilimi
· здgi meni
· dьnэдmi
· hem здgi bolэar. Эokarda bellenil
·i эaly biz bu pikirlere a
·akda gaэdyp geleris.


Dokuzynjy bap. XVIII-XX asyrlarda tьrkmen akyldarlaryny
· filosofiki garaэy
·lary

Tьrkmeni
· dargynyk dцwrьni
· filosofiki oэ-pikirleri. Эokarda bellдp geзi
·imiz эaly, orta asyrlarda musulman siwilizasiэasy bizi
· jemgyэetimizde peэdaly ylymlary hem, peэdaly filosofiэany hem dцredip bilipdir. Ol sebitde filosofiki a
·y kemala getirip, bu эerde эa
·aэan milletleri
· ruhy medeniэetin
· эokarlanmagyna esas dцreden. Onu
· tдsir edэдn meэdanynda sosial-ykdysady цsь
·ede эol aзylan.
Medeniэetleri
· we ylymlary
· эeten эokary derejesi, bu эerde gazanylan ьstinlikler jemgyэeti
· дhli taraplaryna peэdaly tдsir edipdir we bizi
· halkymyzy
· mysalyndan цrnь
·i эaly belent ahlaklylygy hem dцredipdir. Эцne tьrkmen halkyny
· dagynyk dцwrьnde bu эerde kynзylyklar dцreэдr. Эцne
·ol sebдpli so
·ky dцwre dцredijilik,
·ol sanda filosofiki gцredijilik asla hдsiэetli bolmandyr diэsek эal
·y
·arys. Bu dцwьrde tьrkmeni
· adaty gymmatlyklary saklanyp galan.
·ony gцz ц
·ьnde tutup we tьrkmen halkyny
· dargynyk dцwrьni
· filosofiki garaэy
·laryny
· aэratynlyklaryny aзyp gцrkezmeklik maksady bilen biz adaty jemgyэete ьnsi зekeli
·. Adaty durmu
·, bil
·imiz эaly, akyl-paэhasy
· gazanan netijelerini цzbolu
·ly цzle
·dirэдr. Belli tьrkmen filosofy, merhum G. Mьlliэew bizi
· halkymyzy
· naturalisti
· a
·yny
· aэratynlygyna ьnsi зekip: „Tebigaty
· passylaryny цwrenmekde, haэwanat we цsьmlik dьnэдsini dь
·ьndirmekde halk kцp sanly fantastik obrazlary we
·onu
· ьsti bilen tebigaty
· elhenз hadysalaryny
· ц
·ьnde alaзsyzlygyny gцrkezipdir.
·u ideэalary
· kцplenjisi bolsa, hatda ц
·de baryjy alymlary
· eserlerine hem giripdir.

·unu
· esasynda
·ol dцwrь
· tebigat bilimi mifologiki we sholastiki filosofiэa bilen utga
·ypdyr“1.
·u эagdaэy
· halky
· medeniэetine eden tдsirini alym
·eэle dь
·ьndirэдr: „Adamlary
· durmu
·
·ertinde dцrдn obэektiw zerurlyk olary tebigat bilen i
· saly
·maga, onu
· hadysalaryny
· цsь
·ine, aэratynlyklaryna gцzegзilik etmдge mejbur edэдr. Kцplenз wagt adamlar metereologiki hadysalary цzakymlylyk bilen цwrenip, ц
·ьnden aэdyp bilmegi ba
·arypdyrlar.
Emma
·ol tebigat proseslerini
· kanuny gutulgysyzlyk bilen orta dь
·эдndigine ьns bermдn, ony „hudaэ tarapyn“ hasapdyrlar“2. Bu эagdaэy
·, birinjiden, tцtдnleэin dдldigini we ikinjiden,
·ol dцwrь
· medeniэetine doly gabat gelэдnligini bellдli
·.
Sebдbi adamlar цz tцweregini gur
·ap alэan hadyslary
· olara bagly bolman, цzba
·dak hakykylykda эa
·aэandyklaryny ьnsden dь
·ьrip bilmeэдrler. Эцne olary
·
·ol hadysalary emele getirэдn зe
·meleri, sebдpleri эьze зykarmaklygy doly
ylmy esasda ba
·armandyklary ьзin, olary
· эokary tebigy gьэje эьzlenendikleri belli. Yslam medeniэetini
·
·ertlerinde bu эagdaэ цz-цzьnden dь
·nьkli. Эцne
·ol

·ertlerde adamlar durmu
·da эьze зykэan meseleleri akylly-ba
·ly gurnamagy ba
·arypdyrlar. Tejribe esasynda toplanan bilimleri, endikleri, dцredijilik ukybyny, hojalygy gurnamak we alyp barmak эцrelgelerini halk aэawly saklap nesillerden- nesillere geзirip bilipdir.
·ol aэawlylyk tьrkmen halkyny
· bьtin taryhynda kyn
gьnlere garamazdan saklanyp gelinen. Aэawlylk bilen saklanan gymmatlyklar halky
· gazaply tebigy we durmu
·
·ertlerinde эa
·amagyna, her bir эagdaэda цz durkuny saklamagyna hemaэat edipdir.
Umuman bizi
· adamlarymyza nepislik, danalyk we duэgurlyk mahsus bolan.
·eэle hдsiэetleri цzьnde taplap bilen halk цz зyl
·yrymly, galagoply, dargynyklyk эyllarynda hem dцredijilige, эa
·aэ
·a ukyplylygyny saklap bilipdir.
·eэle ukyplylyk ilki bilen halkymyzy
· bьtin taryhyny
· dцwamynda toplan akyl-paэhasyndan ugur alyp, kьlli tьrkmeni
· bдhbidini a
·ladyp, adamlara gцrelde bolup ц
·e зykan
·ahsyэetlerimizi
· ьsti bilen amal edilipdir. Bili
·imiz эaly tьrkmeni
· taryhynda
·eэle
·ahsyэetler цrдn kдn bolan. Olara mysal edip Дrsary babany, Keэmir kцri, Gow
·ut hany, akyldarlarymyz Dцwletmдmmet Azadyny, Magtymguly Pyragyny we эene-эeneleri gцrkezse bolar. Olary
· bir nдзesi эowuz gьnlerde tьrkmeni
· asyl gymmatlyklaryna daэanyp halky
· durmu
·yny tдzeden gurnamaklyga эol aзyp bilen bolsalar, beэlekiler milli цzbolu
·lylygy a
·ladyp, halkymyzy
· medeniэetini
· baэla
·magyna uly go
·ant go
·updyrlar.
Dцwletmдmmet Azady (1700-1760) XVIII asyry
· gцrnьkli akyldary bolan.
·ahyr Azady bize „Wagzy-Azat“, poemasyny „Hekaэat Jayr-ensar“, „Rubagyэat ruhy-zary we doga“ eserlerini hem-de birnдзe go
·gylary miras galdyrypdyr. Akyldaryh
· esasy eseri bolan „Wagzy-Azat“ mesnewi go
·gy gцrnь
·inde эazylan, 4 bцlekden ybarat uly mцзberli kitap bolэar (mцзberi boэunзa 6000 setir tцweregi). Akyldar bu kitabyny эazmakda Gьndogary
· Firdцwsi, Nyzamy, Sagdy, 1.G. Mьlliэew. Magtymgulyny
· eserinde sada materializmi
· we цzakymly dialektikany
· kдbir meseleleri. Magtymguly. Beэik akyldary
· 225 э. bagy
·lanan makalalar эygyndysy. A. 1959, 68 s.
2
·ol эerde.
Nowaэy эaly beэik
·ahyrlaryny
· wagyz-nesihat beriji „
·anama“, „Syrlar hazynasy“, „Gьlьstan“, „Bostan“, „Haэratul-ebrar“ эaly poemalaryndan gцrelde alypdyr, olary dцredijilikli цzle
·diripdir.

·eэleleikde, цz kitabyny эazyp ba
·lamaka dil, ylym, terbiэeзilik babatda цzьnde kцp pikirleri jemlдn. Kiзi gцwьnli akyldar kд halatlarda bu uly i
·i
· hцtdesinden gelip biljegine mь
·kьrlenэдn эaly bolэar. Hut
·ol kiзigцwзnliligi
· дhe
·i bilen bu kitaby
· эuwrumy эetirilipdir. Azady цz kitabyna mylaэymlylyk, цzbolu
·ly gцzellik re
·kini зaэypdyr, onu
· ьsti bilen okyjyda эag
·y pikirleri oэarmaga зaly
·ypdyr.
Bu ajaэyp kitaby
· birinji babynda hдkimler we olary
· wezipeleri, ikinji babynda barly adamlary
· kцmegi bilen adamlary
· gьzeran эagdaэyny aэaga galdyrmak, adamkдrзilik kadalary, ьзinji babynda ylmy
· peэdasy, alymlary
· sypatlary, dцrdinji babynda bolsa garyp-gasarlary
· derwь
·leri
· durmu
·da tutэan orunlary hem-de olary
· hak-hukuklary barada sцhbet aзylэar.
Azadyny
· dцredijiliginde tьrkmen halkyny bir dцwlete birle
·dirmek meseleleri uly orun eэeleэдr. Ol dцwleti
· ba
·ynda эokary dь
·ьnjeli, adyl, цz halkyny eэ gцrэдn, sцээдn adamy
· bolmagyny arzuw edipdir. Adamy
· adama sьtem etmeэдn dцwleti
· bolmagyny
· эollaryny der
·дpdir. Azadyny
· dцredijiligini
· hдsiэetli aэratynlygyny
· biri hem onu
·
·ygyrlarynda edep-terbiэe meselesini
· ba
· orunda goэulэanlygydyr. Akyldar „Baэlyklary
· baэlygy – parasat, miraslary
· i
· gymmatlysy – edep-terbiэe, gedaэlygy
· gedaэlygy – nadanlyk“ diэipdir.
Magtymguly-Pyragyny
· filosofiki garaэy
·lary. Tдze dцwьrde tьrkmen medeniэetini цsdьrmeklikde Magtymguly (1733-1790)
·ahyr bahasyna эetip bolmajak i
·leri эerine эetiren. Onu
· dцredijiligi bizi
· halkymyzy
· a
·ynda Gьndogary
· galkyny
· dцwrьni
· ylmyny
· we filosofiэasyny
· цзmejek yz galdyrandygyna
·aэatlyk edэдr. Tebigy hadysalary, halky
· ke
·bini suratlandyrmakda Magtymguly dьrli цlзeglerden ugur alyp, kцp цzgeri
·lere Hudaэy
· emele getiren we ugrukdyran цnьmi hasaplasa, ahlagy, dini we дhli ruhy цzgeri
·leri hut adamy
· dцredijilik dьnэдsini
·
·ekli hцkmьnde ц
·e sьrэдr.
Magtymgulyny
· eserlerinde adamy
· tцweregini gur
·ap alэan hemme tebigy hadysalar, jemgyэetзilik wakalary gьэзli ruh, Hudaэ tarapyn эaradylypdyr. Dьnэдni
· цzi tutu
·lygyna we onu
· dьrli-dьrli hadysalary ebedilik halynda durman цzgerэдrler we
·ol bir эagdaэda bu dьnэд „pany“ dьnэд эagdaэynda galэar. Ebedi цzgermezlik di
·e Hudaэa degi
·lidir. Edil
·ol bir wagtda hem дhli цzgeri
·leri
· we zatlary
· esasy sebдbi bolup зyky
· edэдn Hudaэy
· hut цzьne mahsus bolan mazmuny ebedi bolsa-da, onu
· „цnьmi hцkmьnde“ эьze зykan hadysalar цsь
·e, цzgeri
·e sezewar bolэarlar.
Gцr
·ьmiz эaly, Magtymguly Hudaэy
· цnьmi bolan „kдmil dдl dьnэдni
·“, adamzat jemgyэetini
· цzgermдge, цsь
·e ukybyny
· barlygyny belleэдr.
·ol цsь
· nene
·si bolэar we adam o
·a nдhili tдsir edip bilэдr? Akyldar adamy
· dьnэдni цzgertmeklik mьmkinзiligini iki hili hдsiэetlendirэдr.
·ahyr ilki bilen adamlary kanagatlylyga зagyrэar. Mysal ьзin: „Magtymguly bir guldyr,
Gullugyna kaэyldyr“ 1 diэen setirlerinde ol kiзigцwьnlilikden, kanagatlylykdan ugur alэar. Эцne akyldary
· kanagatlylygy wagyz etmekligi kд halatlarda gцwniзцkgьnlik, ykbalakaэyllyk pikirleri bilen utga
·эar.
·ahyry
· „Galyp men“ diэen go
·gusynda a
·akdaky setirlere du
· gelэдris:
Bu dьnэдni gцзьp barэan gцз bildim,
I
·ini bet a
·dym, цzьn puз bildim 2,
diэip akyldar bu dьnэдni
· aladasyndan da
· durmak isleэдr. Akyldary
· eserlerinde
·u hili garaэy
·lardan dьэpgцter tapawutly setirler hem az dдl. Durmu
·y
· kynlygyna, adamlary
· dьrliligine garamazdan jemgyэeti цzgertmeklige gerek bolan gьэзleri
·, onu
· цz iзinde barlygyna ol ynanan.
·ahyr jemgyэeti
· kдmilligini adamlary
· akyl-paэhasly hereketi esasynda gazanylyp bolunjakdygyny yzygiderli nygtan. Magtymguly akyl-paэhaslylygy, edenliligi wagyz ediji bolup зyky
· edip, „цzьni цzgelere gцz etmeklige“ 3 зaly
·эar.
Belli bolu
·y эaly, Magtymguly цz dцwrьnde tдze tьrkmen medeniэetini esaslandyryjy bolup зyky
· edэдr.Onu
· eserleri halky
· a
·yna berk orna
·yp,
·ol a
·y hдsiэetlendirэдr diэsek эal
·y
·marys.
·ol dцwьrdдki milli a
·ymyzy
· durmu
· meselelerini зцzmдge bolan ukybyny iki hili hдsiэetlendirse bolar. Bir tarapdan, ol a
· durmu
·y цzgeri
·leri adam bilen dдl-de Hudaэ bilen baglaэar. Ikinji tarapdan ,
bu a
· цz durmu
·yny цzgertmeklik ьзin adamy
· цzьni
· hereket etmelidiginden
ugur alэar. Bu adamlary
· tapawutly aэratynlygy, цzlerini ynamly alyp barmaklary we edэдn i
·lerinde tutanэerlilik bolэar. Olar edenli we erkana bolup akyldary
·: „Эigit цzьni maglum eder i
·inde“ 4 diэen эцrelgesinden ugur alэarlar.
Magtymgily цsь
·, цzgeri
· baradaky pikirlerini цzakymlaэyn dialektiki
зemele
·m
·ni
· ьsti bilen amal edэдr.
·ahyr gapma-gar
·ylykly pikirleri цzara зaky
·dyryp, ьзьnji bir pikiri – hakykylygy tapmak usulyny ussatlyk bilen ele alan akyldaredyr. Mertlik – nmartlyk, husytlyk – jomartlyk, nebis – iman, akmak – akylly, dana – nadan эaly gapma-gar
·ylykly jьbit pikirler arkaly
·ahyr tдze adamlara gerek pikir gymmatlyklaryny tapmagy ba
·arypdyr.

·u hili ikiэanly garaэy
· has hem Magtymgulyny
· estetiki meseleleri зцzь
·ine hдsiэetli bolэar.
·ahyry
· etiki we estetiki pikirlerini
· aэrylmaz baglany
·ykda bolu
·y эaly эag
·ylyk we gцzellik beэik
·ahyry
· garaэ
·ynda biri-birinden aэylmaz bolэar. Hakyky gцzelligi, ilki bilen hem adamy
· iзki dьnэдsini
· gцzelligini gцrmek we bahalamak hem-de olar bilen цzь
· we beэlekileri
· hereketlerini de
·emek ьзin, akyldary
· belleэ
·i эaly, adamy
· цzьni
· ruhy baэ bolmaly. Adamy
· iзki dьnэдsini
· gцzelligini a
·lamaklygy
· gereligi
·ahyry
· dцredijiligini
· iзinden eri
·-argaз bolup geзэдr.
Keminдni
· we Mollanepesi
· estetiki garaэy
·lary. Tьrkmen klassiki edebiэatyny esaslandyryjy Magtymguly, onu
· geljekki цsь
·ine, tьrkmen halkyny
· ruhy dьnэдsini
· дhli ugurlaryna uly tдsir edэдr. Tьrkmen jemgyэetini
· filosofiki, jemgyэetзilik-syэasy, ahlak durmu
·y we зeper dцredijiligi ondan so
·ky dцwьrde beэik akyldary
· dцredijiligini baэla
·dyrmak arzuwy bilen цsэдr. Onu
· dцredijiligini
· tдsiri bilen birnдзe paэhas derэalary jo
·up akdylaar. Zelili beэik akydary
· watanзylyk, Seэdi gahrymanзylyk, Mollanepes we Kemine y
·ky-sцэgi pikirlerini цsdьrdiler.
1 Magtymguly. Saэlanan eserler. A. 1959, 142 s.
2
·ol эerde, 63 s.
3
·ol эerde 234 s.
4
·ol эerde, 134 s.
Mдmmetweli Kemine (1770-1840) Magtymguly tarapyndan esaslandyrylan tьrkmen klassiki edebiэatyny
· ц
·debaryjy dдplerini цsdьren
·ahyrlary
· biri bolэar. Ol цz usadyny
· ajaэyp dдplerini цsdьrip, olara has эiti durmu
·y gцzьkmekligi, jemgyэetзilik-demokratiki эa
·lanma berэдr.
·onu
· bilen bir hatarda Kemine Magtymgulyny
· dьnэдgaraэ
·yny
·, sosial durmu
·y garaэy
·laryny
· esasynda akyldary
· estetiki garaэy
·laryny hem цsdьrэдr.
Kцp derejede Keminдni dцredijiligi satiriki hдsiэete eэe bolэan hem bolsa,
·ahyr ajaэyp sцэgi we liriki go
·ylary bize miras goэupdyr. Tankydy we цrдn inзe liriki eserleri
· biri-birini
· ьstini эetirmegi, akydary
· dцredijiligini
· kцptaraplylygyna, gi
· зeperзilik zehinine
·aэatlyk edэдr. Satirany
· we lirikany
·
·u hili зeper-ideэa baglany
·ygy Keminдni
· dцredijiligine aэratyn hдsiэet berэдr. Onu
· эiti satyrasy,
·ahyry
· aэdy
·y эaly, „asyry
· betny
·anlyklaryna gar
·y“1 gцnьkdirilen.
·ahyry
· sцэgi-liriki eserleri эьrek эylysy we эiti kц
·ьl duэgsy bilen arala
·эar. Kemine, bir tarapdan, zulumy
·, adalatsyzlygy
· taryhy эerliksizligini gцrkezse, ikinji tarapdan, gцzelligi
· dцredijilik ukybyny aзmaklyga зaly
·эar.
Magtymgulyny
· dдplerine eэerip Kemine sungaty
· we зeper sцzь
· дhmiэetine uly baha beren. Sungaty
· i
· эokary wezipesini
·ahyr halka gulluk etmeklikde gцren. зeper dцredijiligi
· kцmegi bilen ol adaamlarda эokary
ahlaklylyga, durmu
·y эamanlyklara gar
·y durmaklyga зagyrэar. Onu
· „durmu
·y
aladalara“ цzь
·i basdyrma, sebдbi ters bolan эagdэynda „aladany
· цzi seni эok eder“ diэen ajaэyp pikirleri,
·ahyry
· dцredijiliginde gцwher da
·lary kimin дhli эerlerde du
· gelэдr.
Kemine ahlaklylygy we ruhy gцzelligi ilki bilen halallykda, dogruзyllykda, zдhmete sцэgide, halka we watana gulluk etmeklikde, эalana we adalatsyzlyga gar
·y durmaklykda gцrэдr. Onu
· ьзin estetiki ideal bolup эokary ruhylygy, ahlak arassalygy gцteriji takyk adm зyky
· edэдr.
Mollanepesi
· (1810-1862) dцredijiligi tьrkmen halkyny
· estetiki a
·yny
· taryhyny
· ajaэyp sahypasy bolэar. Onu
· eserlerinde adamy
· i
· inзe duэgylaryny
· beэan edil
·i цzьni
· gaэtalanmazlygy, эokary зeperliligi we
·ahyranylygy bilen tapawutlanэar.
·ahyry
· „Zцhre we Tahyr“ destany adamzat sцэgisini
· beэik senesi bolэar. Magtymgulyny
·, Keminдni
·, Zelilini
· we beэleki gьndogar akyldarlaryny
· dдplerini dowam edip Mollanepes цz dцredijiliginde birnдзe estetiki esaslary, has hem gцzelligi
·, tragikiligi
· meselelerini baэla
·dyrэar. Ol bu gymmatlyklary
· tдze taraplaryny цsdьrip, olary
· ynsanperwelik manysyny зu
·la
·dyrэar.

·ahyry
· estetiki garaэy
·lary цz dцwrьni
· ц
·debaryjy jemgyэetзilik-syэasy garaэy
·lary bilen berk baglany
·ykda bolэar. Onu
· ц
·e sьren pikirleri halkyny bagtyэarlykda, Watanyny bitewi we gara
·syz derjede gцrmek bilen ruhlanэar. Olar
·ahyry
·
·u beэik maksatlary amal etmeklige i
·ewьatna
·anlygy bilen bagly. Ol 1855-nji эylda Gow
·ut hany
· эolba
·зylygynda bolan Saragt ur
·una gatna
·эar.
·ol sцwe
·de Hywa hany Muhammet emini
· we onu
· go
·unlaryny
· эok edilmegi
·ahyry
· bitewi dцwlet baradaky arzuwlaryna tдze ynanз esaslaryny dцredэдr.
Hakykylyga gulluk etmekligi
·ahyry
· borjy hцkmьnde duэan Mollanepes sungaty
· we estetikany
· meselelerini эokary ideэa-зeperзilik derejд galdyrэar. 1 „Tьrlmen klassiki poeziэasy“ 194 s.
Hakykat, hakykylyk dь
·ьnjeleri
·ahyry
· dцredijiliginde howaэy-simwoliki hдsiэetini doly эitirmesede, olar has durmu
·ylyk, reallylyk hдsiэete eэe bolэarlar. Ony biz
·ahyry
· цz eserlerinde gahrymanlara real hдsiэetleri beri
·inde hem gцrэдris. „Zцhre we Tahyr“ destanynda, mysal ьзin, hakykylygy we adalatlylygy gazanmaklyda sungaty
· orny цrдn kesgitli we эiti gpэulэar.
Tьrkmen
·ahyrlaryny
· estetiki pikirleri, adamy
· gцzelligini aзmak we kemala getirmek meseleleri ruhy здklilikden зykmak, ahlak arassalygyny gazanmak, adalatsyzlyga we haramlyga gar
·y gцre
·mek bilen berk baglany
·ykda bolэar.
·onu
· ьзin bu pikirler hдzirki dцwьrde hem bizi
· halkymyza, onu
· ruhy galkyny
·yna hyzmat edэдrler. Эurdumyzda ba
·alanan tдze Galkyny
· eээamy halky
· medeni mirasyny,
·ol sanda filosofiki we estetiki baэlyklaryny jemgyэete gaэtaryp getirmeklik hдzirki dцwrь
· talaby bolэar.

Onunjy bap. Hдzirki zaman filosofiэasyny
· esasy ugurlary

Hдzirki zaman filosofiki oэlanmasyny
· esasy ugurlary. Hдzirki zaman filosifiэasy XX asyrda emele gelen цrдn зyl
·yrymly ruhy birle
·me bolэar. Onu
· plэurialistik hдsiэeti di
·e bir ylmy
· we tejribдni
· has gi
·elmegi we цsmegi bilen bagly bolman, eэsem, ondan ц
·ki эьz эyllygy
· dowamynda, has hem XIX asyry
· ikinji эarymynda filosofiэany
· цzьni
· цsmegi bilen bagly boldy.
Geзen asyry
· filosofiki oэlanmasy dьrli ugurlar boэunзa ц
·e зykэar. Olary
· iзinde, ekzistensializm, pragmatizm, emprizm, instrumentalizm, neotomizm, neopozitiwizm, logiki semantika, fenomenalizm, struktualizm, postmodernizm, germenewtika we beэlekileri gцrkezse bolar.
Ekzistensializm – эa
·aэy
· filosofiэasy pozitiwizme bolan gaэtargy boldy. Bu filosofiэa цz ugrukmasyna gцrд antropologik garaэy
· hцkmьnde эьze зykэar. Onu
· essy meselesi adam, onu
· bu dьnэede эa
·aэ
·y bilen bagly bolэar. Ol belli bir derejede gцwniзцkgьnlik dьnэдgaraэ
·a eэerэдr. Ol: „Эiti gapma-gar
·ylyklary
· we taryhy зцkgьnlikleri
·
·ertinde adam nдhili эa
·amaly?“ diэen soragy ц
·e sьrэдr. Bu akymy
· wekilleri bu soragy
· jogabyny tapmaklyk ьзin geзen filosofiki oэlanmalara hem-de hдzirki dцwrь
· adam durmu
·yny
·, medeniэeti
· gцrnь
·lerine эьzlenэдrler.
Ekzistensializm filosofiэasynda iki – Karl Эaspers (1883-1969) we Martin Haэdeger (1889-1976) tarapyyndan esaslandyrylan nemes hem-de Ikinji jahan ur
·y dцwrьnde dцrдn we ilki bilen
·an Pol Sartry
· (1905-1980), Albert Kamэuy
· (1913-1960), Gabrisel Onore Marseli
· (1889-1973) atlary bilen bagly fransuz mekdeplerini tapawutlandyrэarlar.
Ekzistensializm tцtдnleэin jahan uru
·lary dцwrьnde (Birinji jahan ur
·y dцwrьnde – nemes, Ikinji jahan ur
·y dцwrьnde -fransuz) эьze зykmaэar. Bu filosofiэa XX asyry
· gaэgyly pursadyny dirilik we цlьmi
· aralygynda goэulan adamy
· эa
·aэy
·dan da
·la
·magyny
·цhlelendirэдr. Onu
· ьзin da
·la
·ma: hem adamy
· dцreden zatlaryny
· o
·a gar
·y durэan gьэje цwrьlmegi; hem dцwleti
·, onu
· dьrli hili edaralaryny
· adama gar
·y durmagy we ba
·g.
Has hem ekzistensializm da
·ky dьnэдden da
·la
·an adamy
· цzьni
· ba
·dan geзirmelerini: gцwniзцkgьnlik, эekelik, parhsyzlyk, gorky, hakykylygy adama gar
·y duran gьэз hцkmьnde kabul etme we ba
·galary gi
·i
·leэin der
·eэдr. Gorky, howsala, alada we ba
·g., Haэdegeri
· aэtmagyna gцrд, adamy
· subэektiw barlygyny эa-da „dьnэдdдki barlygyny“ dьzэдr. Olary filosof ilkinji hasap edэдr. Bu ilkinji „dьnэдdдki barlyk“, alymy
· pikiriзe“, adamy
· a
·y bilen эьze зykэar.

·eэlelikde, Haэdeger da
·ky dьnэдni
· barlygy iзki dьnэдni
· barlygyny
· ьsti bilen dцredilэдr diэip hasap edэдr. Da
·ky barlygy bolsa wagt dцredэдr. Haэdeger цzьni
· „Barlyk we wagt“ atly i
·inde brlygy
· эagdaэyny
· dьrli a
·ladyl
·y bolan „ekzistensial“ dь
·ьnjesini girizэдr we onu
· bьtin ulgamyny hatara dьzэдr. Her bir barlygy
· gцrnь
·ini
· manysyna dь
·ьnmeklik ьзin adam дhli tejribeleэin maksatlaэyn gцrkezmelerden эьz цwьrmeli.
·ahsy barlygy
· manysyna eэe bolmak di
·e adamy
· цz Menini gцzlдp barlyga eэe bolэanlygy sebдpli mьmkin bolэar.
Fransuz ekzistensialistleri hem bu meselд эьzlenэдrler. Mysal ьзin
·.P, Sartr „Barlyk we hiзzat“ atly eser эazэar. A. Kamэu цzьni
· „Skif baradaky mif“ atly eserinde, durmu
· ony geзmek ьзin mynasypmykan? diэen soragy ц
·e sьrэдr. Ol adamy
· durmu
·y manysyz diэen netijд gelэдr. Filosof Skifi
· цz zдhmetini
· manysyzlygyna dь
·ьnip, цzьni
· agyr zдhmetini hudaэlary gьnдlemeklige цwьrenligini эatlap, ol цzьni
·
·u hereketi bilen manysyzlyga many berdi diэip belleэдr. Kamэu bu „manysyz dьnэдde“ adamy
· эekelikde galэanlygyny aэdэar. Kamэu, Sartr, Marsel ekzistensial dь
·ьnjeleri di
·e bir aэratyn adama degi
·li etmдn, eэsem, adamzada degi
·li edip gцrkezэдrler. „Serhetdдki эagdaэda“ duran adamzat, olary
· aэtmagyna gцrд, дhliumumy betbagtзylygy
· ц
·ьnde gorky duэgysyny ba
·dan geзirэдr.
XX asyry
· filosofiэasy gapma-gar
·ylykly garaэy
·lara eэe bolэar. Bu эerde ynamsyzlyk bilen bir hatarda pragmatiki (grekзe pragma – i
·, hereket) garaэy
·lar hem tдsirli bolэar. Bu filosofiэany
· ьns merkezinde „pragmatik эцrelge“ diэip atlandyrylэan jьmle durэar. Bu akymy esaslandyryjy Зarlz Sanders Pirs (1839-1914) bilimi
· tejribede цz дhmiэetlidigini tassyklamagyny
· gerekligini belleэдr. Ol цsь
· taglymatyny i
·lдp dьzэдr. Bu taglymat цsь
·i
· ugrukdyryjy gьэji hцkmьnde „tцtдnligi“ we „sцэgini“ gцrkezэдr.
Pirsi
· esasy pikirlerini amerikan filosofy U. D
·eэms (1842-1910) цsdьrэдr. Ol tejribд belli bir usul, цzbolu
·ly hakykylyk taglymaty hцkmьnde garaэar. Tejribe usul hцkmьnde filosofiki dawalary ol эa-da beэleki taglymaty
· praktiki дhmiэetini
· ьsti bilen зцzmeklikde niэetlenэдr.
·u usul esasynda filosof gadymdan gelэдn materializm bilen idealizmi
· arasyndaky dawany, so
·kyny
· bдhbidine зцzэдr.
Adaty durmu
·da bolsa bu iki ugru
· birini saэlamak ьзin D
·eэms цzi tarapyndan kabul edilen “ynanja erk” diэip bellenen эцrelgesini hцdьrleэдr. Bu эцrelge, onuь pikiriзe,
·eэle saэlawy amal etmeklige mьmkinзilik berэдr. Bu эцrelgд gцrд eger bu iki alternatiw зцzgьtleri
· arasynda saэlaw rasional esasda mьmkin bolmaэan bolsa, onda adam bu hili saэlawy rasional dдl-de duэgy esasynda amal etmeklige ahlak taэdan hukukly.
Дlemi
· doly dцredilip gutarylmanlygy sosial tejribдni hem цz iзine alэar we dьnэдni здksiz kдmille
·dirmeklige mьmkinзilik aзэar. Hдzirki dцwьrde ol tamamlanmadyk hem bolsa D
·eэms eger adamlar ony цzgertmдge bolan ukyplaryna we цz gьэзlerini birle
·dirmeklige ynansalar, onda adamlry
· ony kдmille
·dirip biljeklerine filosof ynanэar.
Neopozitiwizm we neotomizm. XX asyry
· filosofiэasynda pozitiwistik garaэy
·lar uly orun eэeleэдrler. Pozitiwistik (lat. positivus – o
·oэly) filosofiki ugur XIX asyry
· 30-njy эyllarynda kemala gelip
·u gьnlere зenli цz tдsirliligini эitirenok. Pozitiwizm цz цsь
·ini
· dowamynda ьз dцwri geзэдr. Onu
· ba
·langyз, birinji dцwri O. Kontu
·, G. Spenseri
· we beэlekileri
· ady bilen bagly. XIX asyry
· ahyrynda – XX asyry
· ba
·ynda kemala gelen Ikinji dцwri R. Awenarius, E. Mah, A. Puankere we beэlekileri
· ady bilen bagly bolup empiriokritisizm эa-da mahizm ady bilen belli. Ьзьnji dцwьr neopozitiwizm эa-da logiki pozitiwizm diэip atlandyrylэar.
Neopozitiwizmi
· so
·ky dцwri XX asyry
· 20-nji эyllarynda Эewropa эurtlarynda ba
·lanэar we so
·ra Amerikany
· Birle
·en
·tatlarynda gi
·den эaэraэar. Bu ugry
· wekillerini
· arasynda – i
·lis filosofy B. Rassali, awstriэaly filosof L. Wilgen
·teэni, „Wena kru
·ogyny
·“ agzalary M.
·liki, R. Karnapy, K. Gedeli, F. Franki, nemes alymy G. Reэhenbahy we beэlekileri gцrkezse bolar. Logiki pozitiwizmi
· эьze зykmaklygy ylmy
· tдze pudaklaryny
·, ylmy barlagy
· tдze usullaryny
· kemala gelmegi bilen bagly. B. Rassaly
· belleэ
·i эaly, „hдzirki dцwrь
· analitiki empirizmi barlagy
· adaty gцrnь
·lerinden tapawutlylykda цzьne matematikany alyp gьэзli logiki tehnikany цsd
·rэдr. Эцne neopozitiwizmi
· цzbolu
·lylygy di
·e logikany
· tehnikasyny kдmille
·dirmek bilen здklenmeэдr. Ylmy taglymatlary
· dьzьmi зyl
·yrymla
·эar, ylmy
· эцrьte dilini i
·lдp dьzmeklik gerekligi эьze зykэar.
Logiki pozitiwizmi
· tarapdarlaryny
· akyl эetirili
·e garaэy
·laryna laэyklylykda, ylmy diэip hдsэetlendirip boljak iki hili эьze зykarma bar. Tebigat, jemgyэet, adam baradaky empiriki ylymlarda bizi
· duэgylarymyzy a
·ladэan „protokol sцzlemlerinde“ gцrkezilen faktlar, gцzegзilikler baradaky bilimler. „Formal“ ylymlary
· esasyny analitiki эa-da tawtalogiki sцzlemler dьzэдr. Bu sцzlemler цz manysyna gцrд aэdylan zatlary цzgertmekligi
· dьzgьnleri bolэarlar. Neopozitiwistle
· pikiriзe, ylmy diэip atlandyryp boljak ba
·ga hiз bir aэdylan zat bolup bilmez.
Neopozitiwizmi
· esasy эцrelgesi bolup werifikasiэa (lat. vereus hakyky, facere bitirmek) эцrelgesi зyky
· edэдr. Bu эцrelgд laэyklylykda, ylmy
· esaslandyryjy sцzlemlerinden, „protokol sцzlemlerinden“ da
·da aэdylanlar mana eэe bolup bilmeэдrler.
·u hili manysyz sцzleri
· hataryna, olary
· pikiriзe, kцp sanly filosofiki we dini pikirler girэдrler. Mysal ьзin „ruh bakydyr“ эa-da „materiэa substansiэadyr“. Цz gцzь
· bilen gцrьp, gurallary
· kцmegi bilen bellдp bolmaэan zatlar, logiki pozitiwistleri
· aэtmagyna gцrд, ylmy barlagy
· meselesi bolup bilmeэдr.
Geljekde hem ylmy
· empiriki esaslaryny saklamaklyga bolan зemele
·meler K.R. Popper (1902-1994) tarapyndan werifikasiэa эцrelgesini
· galpla
·dyrylma (falsifikasiэa) эцrelgesi bilen зal
·ylmagyna getirdi. Eger werifisirlemek barlamaklyga bolan mьmkinзiligi a
·ladэan bolsa, ylmy taэdan aэdylan zatlary galpla
·dyrmak, empiriki taэdan эalana зykarmaklygy a
·ladэar. Eger haэsy hem bolsa bir aэdylan zady эalana зykaryp bolэan bolsa, ol tejribe bilen de
·e
·dirilip biliner. Galpla
·dyrmak эцregesi ylymdan „metafiziki“ taэdan aэdylan zatlary aradan aэyrmaklyk ьзin netijeli zat boldy. „Taryhda цsь
· bardyr“ diэen jьmlдni galpla
·dyryp bolmaэar, sebдbi taryhy
· agyr sahypalary hem цz aklanmasyny tapэar.
Hдzirki dцwьrde filosofiki oэlanmany
· dьrli dini modelleri gi
·den эaэrady.
·olary
· hataryna katolik serkowy
· filosofiэasy (neotomizm), yslamy
· filosofiэasy, prawoslaw filosofiэasy, dьrli hili gьndogar dini filosofiki taglymatlar: buddizm filosofiэasy, daosizm filosofiэasy we beэlekiler. Neotomizm XIX asyry
· ahyrynda dцrдp katolik serkowy
· agalyk edэдn эurtlarynda эa
·aэan adamlary
· filosofiki oэlany
· modeli hцkmьnde hдzirki dцwьrde hem gi
·den эaэran.
Neotomizmi
· esasyny orta asyr sholasty Fima Akwinskiэni
· filosofiэasy dьzэдr. Neotomizm Hudaэy
· barlygyny filosofiki taэdan esaslandyrmak bilen bir hatarda dьrli hili dini dogmalary subut etmeklige, belli bir ruhy ba
·langyз hцkmьnde „arassa barlyga“ garamaklyga зaly
·эar. Ol tebigy-ylmy taglymatlary we sosial tejribдni teswirlemek bilen me
·gul bolэar. Neotomizm kцplenз hдzirki „industrial we ylmy medeniэeti
·“
·ertlerinde эa
·aэan „bilimli adamy
·“ эagdaэyny ara alyp maslahatla
·эar. Bilimlilik цz medeniэeti
· taryhy
·y, so
·ky эьzэyllyklarda onu
· ьэtgeэ
·ini bilmekligi gцz ц
·ьnde tutэar. Hristian dдplerini, katolik serkowy
· alyp barэan i
·lerini, katolisizmi
· medeni-ruhy эagdaэyny цwrenmeklik neotomizmi
· sosial-filosofiki taglymatyny
· ьns merkezinde durэar.
Neotomizmi
· tдsirli wekilleri
·ak Mariten (1882-1973), Etэen Anri
·ilson (1884-1978), Эuzef Mariэa Bohenskiэ (1902-nji эylda dogulan) bolэarlar. Neotomizm empirizmi we rasionializmi, dini we ylmy birikdirmeklige ymtylэar. Ol belli bir gцrnь
·de filosofiэany dini
· gullugyna goэmaklyk dдbini hem dowam edэдr. Neotomizmi
· merkezi meselesi Hudaэ bolэar. Hudaэa gutarnyksyz, baky, dцredilmedik, kдmil
·ahsyэet reallygy hцkmьnde kabul edilэдr. Ol цzьnden ba
·ga bar bolan дhli zatlary dцreden, дhli manylyklara degi
·lilikde akyl эetirmekden da
·da, эцne bu dьnэede degerli barlygyny saklaэar. Neotomizm ilki bilen Hudaэy duэgy tarapdan kabul edэдr.
·ol bir wagtda hem onda di
·e bir filosofiэany Hudaэy
· barlygyny esaslandyrmaklykda dдl, eэsem, dini dili der
·emeklikde, dini ynanзlary we adamy
· hakykylyga gatna
·ygyny dь
·ьndirmeklikde rassionallyk tarapy hem gьэзli bolэar.
Fenomenologiэa we germenewtika. Fenomenologiэa (gr. phainomenon gelэдn we logiэa bilim) XX asyry
· i
· bir tдsirli filosofiki akymy bolэar. Bu akym nemes filosofy Edmund Gusserl (1658-1938) tarapyndan esaslandyrylэar we Martin Haэdeger (1889-1976) tarapyndan цsdьrьlэдr. Fenomenologiэa ьзin i
· esasy mesele bolan a
·y
· meselesi taglymatda manylary
· ideal logiki baglany
·ygyny
· цzbolu
·lylygyny kesgitlemeklik meselesinden gelip зykэar. Gusseral: manyny ideal bitewilik hцkmьnde gurnaэan a
·y
· dьzьmi nдhili? diэen soragy ц
·e sьrэдr. Onu
· filosofiэada dьэpli цzgeri
· diэip yglan eden garaэy
·lary, akyldary
· „Filosofiэa berk ylym hцkmьnde“ atly makalasynda beэan edilэдr. Bu garaэy
· subэektiwligi psihologiki dь
·ьnmezlik we naturalizmi tahkyt bilen baglaэar. Gusseral a
·y „naturalla
·dyrmakda“ di
·e bir akyl эetiri
· taglymatyna degi
·lilikde dдl, eэsem bьtin adamzat medeniэetine degi
·lilikde hem gorkyny duэan. Bu hem naturalizmi
· a
·y
· manylaэyn barlygyny hem-de absolэut ideallary we kadalary otnositele
·dirjek bolэanlylygy bilen baglanэar.
Filosof naturalizmi
· relэatiwizmine a
· baradaky berk ylmy
· usulyэetini gar
·y goээar.
·eэle garaэ
·y
· esasynda many dцrediji a
·y
· akymyna refleksiэany gцnьkdirmek barada nazary dдl talap bar.
A
· baradaky taglymatda berklik, birinjiden, zatlary
· barlygy we olary
· gi
·i
·lik-wagt we sebдpli baglany
·yklary barada refleksiэasyz „эцne“ tassyklamakdan saklanmagy; ikinjiden, ba
·dan geзirmд
· sebдpli-assosiatiw baglany
·yklaryna degi
·lilikde aэdylanlardan saklanmagy gцz ц
·ьnde tutэar.
·eэle garaэy
·lar esasynda amal edilэдmn fenomenologiэany
· akyl эetirili
· taglymaty ilki bilen transsendentliligi (lat. transcendentis здklerden da
·ary зykэan) tankytlaэar. Bu filosofiki akymy
· wekilleri цz gцz ц
·ьne getirmeleri, hereketi bilen dьnэдni dцredэдn arassa subэekt эok diээдrler. Dьnэд bar dь
·ьnjesi Haэdegeri
· filosofiэasyny
· merkezi kategoriэasy bolэar.
Adam dьnэд barada, hatda ylmy
· ьsti bilэдn дhli zadyny durmu
· tejribesi bilen gazanэar. Feomenologiэa hem
·eэle tejribд gaэdyp gelmegi ьndeэдr. Men ylmyy
· aэdy
·y эaly, dьnэдni
· bir pursady dдl-de absolэut ba
·langyjy bolэar. Gusseraly
· „zatlary
· цzьne gaэdyp gelmek“ baradaky зagyry
·y эa
·aэy
·ly dьnэд gaэdyp gelmekligi a
·ladэar.
Zatlary
· цzьne, эa
·aэy
·ly dьnэд gaэdyp gelmeklik ьзin reduksiэany (lat. reductio gaэdyp gelmek) amal etmeli bolэar. Tebigy we jemgyэetзilik ylymlary
·, dьnэд barada aэdэan zatlaryny, onu
· gurlu
·y we цsь
·i barada дhli mifleri we эalan garaэy
·lary aradan aэyrmaly.
·onda dьnэд ony dь
·ьndirjek bolnandan ozalky bizi
· эa
·aэ
·ymyzy
·, bizi
· tejribдmizi
· dьnэдsi gцrnь
·de эьze зykar. Reduksiэa bu dьnэд ge
· galmaklyk. Dьnэд meni
· pikir edэдn zadym dдl-de, meni
· эa
·aэan zadym. Haзanda men dьnэдde эa
·aэan цz Menime gaэdyp gelemde ylmy hakykylygy dдl-de dьnэдde эa
·amaklyga borзly edilen adam bolэaryn.
Дhliumumylyk we dьnэд adamy
· эьreginde эerle
·эдr. Eger dьnэд di
·e obэekt hцkmьnde garalsa o
·a dь
·ьnip bolmaэar. Bu aэdy
· bolэar haзanda dьnэд bizi
· tejribдmize цwrьlende. Haзanda bizi
· цzьmiz dьnэдgaraэy
·dan ba
·ga zat bolmamyzda.
·onda bizi
· i
· gizlin psihikofiziki damar urmamyz dьnэд barada habar berэдr.
Tebigy sebдpler, mysal ьзin, эer titremesi esasynda эene bir dagy
· эa-da gorpy
· dцremegi bilen dьnэдde hiз zat ьэtgemeэдr. Эцne haзanda adam bu dьnэд gelende dьnэд ba
·gaзa bolэar. Sebдbi adam geljegi herekete getirэдr. Bu эerde netijдni kesgitleэдn sebдbi
· dдl-de эagdaэy
· dцremegi, onu
· baglanmagy bilen, gutarnyksyz зцzьlmegine getirэдr. Tдze gur
·aw emele gelэдr, we dьnэд tдze many gatlagyny eэeleэдr. Зagany
· dьnэд inen цэьnde дhli zat цz manysyny ьэtgedэдr, olar ondan
·indi mдlim bolmadyk эьzlenmд gara
·эarlar. A
· hereketleri bir bitewilige birle
·dirэдn dьnэдni
· merkezinde duran Men dдl-de, eэsem gaэtalanmaэan tejribe, эa
·aэ
·y
· gaэtlanmaэan „birle
·mesi“. Ol dogulan pursatyndan цzьni aэdy
·la
·dyryp her bir hдzirki pursatda цzьni tassyklaэar.
Эokarda aэdylanlary jemlдp, fenomenologiэa hereketini
· wekillerini
· zдhmeti bilen dьnэд bilen цzara tдsirine dьэpgцter tдzeзe dь
·ьnmeklige esas dцrдnligini aэtsa bolar.
·u dь
·ьndiri
· цsdьrilen we takyklanan halatynda bizi
· adam we onu
· Дlemde tutэan orny baradaky garaэy
·larymy
· kesgitli ьэtgдp biler.
Germenewtika. „Germenewtika“ (grekзeden dь
·ьndiri
·, teswirleme) tekstleri
· manysyny эьze зykarmaklygy
· sungaty we nazaryэeti.
·indi gadymy akyldarlar germenewtika эьzlenipdirler. Olar dьrli hili pikirleri, atalar sцzlerini, mifleri, simwollary, buky pikirleri teswirlemek bilen me
·gul bolupdyrlar. Orta asyrlarda bizi
· эurdumyzy
· здginde эa
·an filosoflar, ilki bilen hem al Farabi, mysal ьзin, Platony
·, Aristoteli
· we beэleki filosoflary
· eserlerini
· ьstinde i
·lдnler. Musulman filosoflary, mysal ьзin, al Gazaly Gurhany kerimi teswirlдn. Hдzirki dцwьrde gadymy эadygдrlikleri dь
·ьndirmeklige uly ьns berilэдr.
Germenewtika filosofiki mesele hцkmьnde nemes filosoflary F.
·legel (1772-1829) we F.
·leэermaher (1768-1834) tarapyndan ц
·e sьrьlэдr we i
·lenip dьzьlэдr. Olary ilki bilen poeziэada, sungatda we medeniэeti
· dьrli fragmentlerinde obэektiw-gцzellik meselelerini
· „filosofiki dilini“
·цhlelendirmek gyzyklandyran. F.
·legeli
· „Poeziэa barada sцhbetde
·lik“, „Grek poeziэasyny цwrenmeklik“ we F.
·leэermaheri
· „Monologlar“, „Dialektika“ atly eserleri o
·a
·aэatlyk edэдr.
Nemes filosofy W. Dilteэ (1833-1911) germenewtikany
· dцreэ
·ini
· taryhyny der
·дp, ony der
·elэдn dцwrь
· „duэgy-ruhy“ durmu
·yny janlandyrmak esasynda geзmi
·i
· medeniэetini teswirlemekligi
· usuly diэip kesgitleэдr. Ol
·leэermaher tarapyndan ц
·e sьrьlen: „Tebigaty biz dь
·ьndirэдris, adama bolsa dь
·ьnэдris“ diэen jьmlesi bilen ylala
·эar. Medeniэeti
· adam tarapyndan dцredilэдnligi sebдpli, kesgitli hadysalary logiki taэdan kanuna getirmek bolэan dь
·ьndirmeklik эeterlikli bolmaэar. Barlagзyny
· цwrenilэдn dцwre „giri
·mek“ bilen цzьni ol эa-da beэleki awtory
· эerinde goэmaklygy bilen hadysalara dь
·ьnmeklik mьmkin bolэar. Bu эerden germenewtikany
· tarapdarlary ol эa-da beэleki dцwrь
· medeniэetini we onu
· fragmentlerini
· эьze зykmasyny teswirlemek ьзin dь
·ьndirmek esas bolэar diэip hasaplaэarlar. D
·
·ьnmeklik i
·inde ьз dьzьm bцleklerini tapawutlandyrэarlar: 1) gepi tдzeden seslendirmek (rekonstruirlemek); 2) takyk teksti
· awtoryny
· – takyk adamy
· dцredijilik i
·ini tдzeden dikeltmeklik; 3) teksti
· awtoryny
· цzbolu
·ly aэratynlygyny, onu
· esasy „durmu
· pursatlaryny“ tapmak.
Hдzirkizaman gьnbatar filosofiэasynda germenewtikany
· meselelerini
· i
·lenip dьzьlmegi dьrli nazary we dьnэдgaraэy
· gцzьkmelerden ugur alэan barlagзylary
· ьnsini germenewtikany
· meselelerine, ilki bilen hem tejribe bilen baglany
·ykda garalэan onu
· usulyna зekdi. Germenewtikany
· цzьne hem onu
· awtorlaryny
· biri nemes filosofy H. G. Gadamer (1900 dog.) tejribe hцkmьnde garaэar.

·ьnmeklik, Gadameri
· pikiriзe, „onu
· здklerinde эa
·ap we oэlanyp bolэan dдpler bilen berilэдr“. Цzem dь
·ьnmeklik bada dцremeэдr, ondan ц
· „dьzedip“, „dьzedip durup“ bolэan „ц
·ki dь
·ьnmeklik“ dцreэдr. Эцne so
·kydan doly azat bolup bolmaэar, sebдbi „ц
·ki dь
·ьnmeklik her bir dь
·ьnmekligi
· gцzьkmesi bolэar. Dil dдplere dь
·ьnmekligi
· gцterijisi bolэar. Germenewtikany
· filosofiki ylym hцkmьnde dь
·ьnmeklik i
·ini der
·emeklikdigini, hakykylyga tarap hereketdigini yzygiderli nygtaэarlar.
·onu
· эaly-da germenewtikany
· netije dдl-de bilime tarap эol, hakykylygy gazanmaklygy
· tejribesidigi barada hem pikir aэdylэar.
Gцr
·ьmiz эaly, germenewtika filosofiэasy kцp sanly gyzykly meseleleri ц
·e sьrэдr. Olar indiden beэlдk hem ьstinde i
·lenmegini, зu
·la
·dyrylmagyny, эa-da tдzeзe goэulmagyny talap edэдr. Germenewtiki meseleleri
· esasy der
·ewi
·onu
· ьзin
·indi ц
·de.
XX asyry
· filosofiki garaэy
·lary цrдn gi
·. Эokarda gцrkezilen akymlar bilen bir hatarda bu dцwьrde tдze-tдze akymlar we ugurlar dцredi. Biz bu dцwrь
· filosofiэasy baradaky gьrrь
·izimizi
·ol asyry
· 80-90-njy эyllarynda gi
·i
·leэin эaэran intuitiwizm bilen tamamlamak isleэдris. Bu ugur intuisiэa (duэgurlykda) di
·e bir akyl эetiri
·i
· esasy seri
·desi hцkmьnde garaman, eэsem ony hдzirkizaman ylymlary – lukmanзylyk, biologiэa, fizika we beэlekiler bilen birikdirmek isleэдr. Intuiwitizmi
· ozalky wekillerine intuisiэany paэhasa gar
·y goэmak hдsiэetli bolan. Эцne filosofiэany
· taryhynda olary birikdirmeklige, olary
· biri-birini
· ьstini эetirmekligi gazamaklyga зal
·ylan dцwьrler hem bolan (Dekart,
·elling, rus filosoflary N. Losskiэ, S. Frank we ba
·galar. Hдzirki dцwrь
· intuwistleri adamy
· эerdдki duэgylaэyn tejribesinden da
·ary зykyp ruhy, dini tejribelere daэanmaklygy ьndeэдrler. Meselдni
·u hili goэmaklyk ьзin ylymy
· we tehnikany
·, paэhasy
· has эokary derejд galmaklygy gerek.
Gцr
·ьmiz эaly, hдzirki dцwrь
· filosofiэasy цrдn baэ we kцptaaraply. Biz
·u цrдn gerekli ruhy baэlygy цwrenmwklige giri
·эдris. Tьrkmenistanda jemgyэetзilik ylymlary
· tдze ulgamyny
· okadylyp ba
·lanmagy bilen
·u цrдn дhmiэetli i
·e gerekli
·ertler dцrdi.




Ьзinji bцlьm. Dьnэд filosofiki akyl эetrirmek meseleleri

Birinji bap. Barlyk hakyndaky taglymat

Barlyk hemme zady цz iзine alэan reallyk hцkmьnde. Barlyk – filosofiэany
· esasy dь
·ьnjelerini
· biridir. „Barlyk“ dь
·ьnjesi „bar“ sцzьnden dцreэдr. Bu dь
·ьnje filosofiki mesele hцkmьnde haзanda filosofiki pikir цz ц
·ьnde эa
·aэy
· baradaky meselдni goэandan we ony der
·дp ba
·landan so
·ra эьze зykэar. Filosofiэa цz predmeti hцkmьnde bitewi dьnэдni, maddy we ruhy ba
·langyзlary arabaglany
·ygyny, adamy
· jemgyэetdдki we dьnэдdдki orny bilen baglan
·ykly soraglary цzьnde jemleэдr. Ba
·ga sцz bilen aэdylanda filosofiэa dьnэдni
· barlygy we adamy
· barlygy meseleleri anyklamaklyga зaly
·эar.
Hдzirki dцwrь
· filosofiэasynda „barlyk“ sцzьni
· iki manysyna ьns berilэдr. Dar manyda o
·a a
·dan aэralykda bar bolan dьnэд diэilip dь
·ьnilэдr. Gi
· manyda bolsa ol di
·e bir maddy dьnэд bolman, eэsem, adamlary
· a
·y, pikirleri, duэgusy, hyэallary hem bolэar. Barlyk hiз zada bagly dдl reallyk hцkmьnde „materiэa“ diэen dь
·ьnje bilen a
·ladylэar.
Diэmek, barlyk – bu дhli bar bolan zatlar, goэ ol adammy эa-da haэwan, tebigatmy эa-da jemgyэet, ymgyr uly Galaktikamy эa-da bizi
· Zeminimiz,
·ahyry
· arzuw-hyэallarymy эa-da matematikany
· takyk taglymaty. Barlyk цzьni
· gar
·yda
·-эokluk dь
·ьnjesine eэe bolэar. Eger barlyk – дhli bar zatlar bolsa, onda эokluk – дhli эok zatlar. Olar biri-biri bilen nдhili gatna
·эarkanlar?
·u sowaly
· jogabyny tapmalyk ьзin biz filosofiэany
· taryhyna эьzleneli
·.
Barlyk kategoriэasyna taryhy taэdan a
· эetirili
·i. Bu gьrrь
·i hem Eleэymy Grek) mekdebini
· filosofy Parmanitdan ba
·laly
·. Biz эokarda filosof baraga kдbir maglumatlary getiripdik. Onu
· dцredijiligini
· цsen dцwri bizi
· eramyzdan ц
·ki 504-501-nji эyllar bilen gabat gelэдr. Ol цzьni
· „Tebigat baradky“ filosofiki poemasynda barlyk we эokluk meselesini
· ьstьnde durup geзэдr. Bu эerde akyldar: „Barlyk bar, эoklul bolsa asla эok; bu
·ьbhesizlige эol, ol hakykata hem эakynla
·dyrэar“ diэip belleэдr.
Эene bir эol – эoklugy
· barlygyny tassyklamak.
·u hili garaэ
·y Parmenid asla inkдrleэдr. Onu
· ьзin bar bolan zat bar, bar bolmadyk zat эok. Gцrдэmдge
·eэle hem bolmaly. Эцne bu эerden nдhili netije зykэar. Bu эerde esasy zat – barlyk hereketden aэrylan. Barlyk tдzeden эьze hem зykanok, ol эok bolup hem gitmeэдr, onu
· geзmi
·i hem эok geljegi hem, ol di
·e hдzirki dцwьrde bolэar.
Filosofiki pikire eэermeэдn adam ьзin эokarky garaэ
·y
· gцrnьp duran zatlara ters gelэдnligi sebдpli ge
· bolup gцrьnmegi mьmkin. Biz elmydama hereketde, tebigatda-da, jemgyэetde-de zatlary
· эьze зykэanlygyna we эok bolэanlygyna gцzegзilik edэдris. Эakyn geзmi
·de SSSR atly цgirt uly dцwlet dargady. Bu dьnэдden adamlar hem цtэдrler. Bize bolsa barlyk hereketsiz diээдrler. Onda эokarky pikiri nene
·si delillendirse bolar?
Parmenidi
· tarapdarlaryny
· ony
·u hili delillendirmekleri mьmkin. Birinjiden, Parmenid barlyk barada gьrrь
· edende ol эa-da ba
·ga zady dдl-de umumy barlygy gцz ц
·ьnde tutэar. Jkunjiden, ol tцtдnleэin zatlary kabul etmeэдr. Barlyk akyl taэdan a
·alnylэan many, eger duэgy akyly
· tassyklaэan zadyny inkдrleэдn bolsa , onda akyldan ugur almaklyk gerek.

·onu
· ьзin Parmenide Geraklit (onu
· dцredijiligini
· цsen dцwri hem b. e. ц
·ki 504-501-nji эyllar) gar
·y зykэar. Ol Parmenitden tapawutlylykda herekete esasy orun berэдr. Ol hereketi gapma-gar
·ylyklary
· biri-birine geзi
· hцkmьnde garaэar. Barlyk we эokluk ьznьksiz. Geraklit: „Diri we цlen, oэa we ukydaky, эa
· we garry bary bir zat. Sebдbi birinji ikinjide, ikinji bolsa birinjide эitэдr“ diээдr. Gadymy filosoflary
· dьnэдni
· dцrt ba
·lagyjy: toprak, suw, howa we ot barada pikir эцredendiklerini biz bilэдris.
·ol ba
·langyзlar, Gerakliti
· pikiriзe, di
·e bir bar zatlar bolman, eэsrm, biri-birine geзэдn zatlar hem bolэarlar. Geraklit: „Topragy
· цlьmi – suwu
· dцremegi, suwu
· цlьmi – howany
· dцremegi, howany
· цlьmi – ody
· dцremegi we tersine“1 diэen.
Demokrit (460-370 b.e. ц
·) barlyk barada ozal ц
·e sьrьlen taglymaty
· gapma-gar
·ylygyny atom baradaky ylmy garaэ
·y ц
·e sьrьp aradan aэyrmaklyga зaly
·an. Дhli gцrьnэдn zatlar atomlardan durэarlar. Olary biri-birinde bo
·luk bцlэдr. Bu bolsa zatlary
· bolmaklaryny
· we olary
· hereketlerini
·
·erti bolэar. Aristotel цzьni
· „Metafizika“ atly i
·inde Demokriti
· atom we bo
·luk baradaky taglymatyny
· barlyk we эokluk taglymaty bolэanlygyny bellдp, bu эerden barlygy
· эoklukdan artykmaз bolup bilmejekligi baradaky pikiri
· gelip зykэanlygyna ьnsi зekэдr.
Geзen filosoflary
· bitewi kosmos baradaky garaэy
·lary Platon (427-347 b. e. ц
·) tarapyndan dьэpgцter ьэtgedilэдr. Ol barlygy de
· bolmadyk gцrnь
·lere bцlэдr: 1) ilki bilen ьэtgemeэдn ideal manylary
· dьnэдsi, pikirleri
· dьnэдsi. Bu dьnэд zatlary
· dьnэдsinden ц
· эьze зykyp, olary kesgitleэдr. Ol barlygy
· tдze gцrmь
·i bolэar; 2) bizi
· da
· tцwergimizi gur
·aэan zatlary
· dьnэдsi. Olary
· barlygy kemter gцrnь
·e eэe bolэar; 3) materiэa. Ol dьnэд ruhuny
· barlygyny
· ideэalaryny
· obrazy esasynda ruhy dцredijiligi
· dцredэдn zatlary. Materiэany
· barlygy, Platony
· pikirine gцrд, эokluga эakyn, sebдbi ol цzba
·dak эa
·amaklykdan mahrum edilen we barlyk bolup di
·e zat gцrnь
·inde эьze зykэar.
Umuman, Platony
· filosofiэasyna barlygy
· aэratyn gцrnь
·ini, jemgyэetзilik a
·y
· barlygyny эьze зykarэan usul hцkmьnde garasa bolar. Platony
· ideэalar baradaky taglymaty, tдze eээamy
· ba
·ynda Plotin (203-269) tarapyndan цsdьrilip, belli bir derejede gutarnykly hдsiэete eэe bolэar.
Plotini
· цz filosofiki garaэy
·laryny
· taplanэan dцwri geзi
· dцwrьne gabat gelэдr. Antiki dьnэд kem-kemden dargap onu
· эerine hristian dьnэдsi gelэдr. Ц
·ki kцphudaэlylyk pikirini
· эerine эekehudaэlyk pikiri dцreэдr. Bu dьnэдgaraэy
·da bolup geзen dьэpli цwrьl
·ik dцwri bolэar. Dini filosofiэa ьзin barlygy
· iki gцrnь
·ini: Hudaэy
· barlygyny we onu
· dцreden tebigatyny
·
barlygyny tapawutlandyrmaklyk цrдn wajyp bolэar. Barlyk we эokluk, hudaэ we adam baradaky dь
·ьnjeleri
· baglan
·ygy beэleki filosofiki meseleleri зцzmekligi
· эoluny kesgitleэдr.
Dini ideologiэany
· uzak dцwrь
· dowamyndaky agalygy, materialistik garaэy
·lary
· gow
·aklygy we onu
· tдsirini
· здkliligi, adamy
· we jemgyэeti
· barlygyna bolan garaэy
·lary
· ьэtgemдnligi цrдn uzak dцwrь
· dowamynda 1Антология мировой философии. Т. 1. Чю 1 с.275-276.
materialistik taglymatda hem jemgyэeti
· barlygy baradaky ylmy garaэy
· idealistik nukdaэ nazardan зцzьlip gelindi. XIX asyry
· 40-50-nji эyllarynda dьэpgдter tдze эagdaэ эьze зykdy. Bu dцwьrde dialektiki materializmi
· esaslary i
·lenip dьzьlip, taryha materialitik nukdaэ nazar esasynda dь
·ьnmekligi
· esasy эцrelgeleri kesgitlenildi.
Bu i
· nemes filosoflary Karl Marks (1818-1883) we Fridrih Engels (1820-1895) tarapyndan amal edildi. Filosofiэa „jemgyэetзilik barlygy“ diэen tдze dь
·ьnje girizildi. Jemgyэetзilik barlygy tebigy barlyk bilen bir me
·ze
· bolmaэar. Jemgyэetзilik barlygy цz a
·laryna we ony kesgitleэдn zatlara bagly bolmadyk adamlary
· maddy gatna
·yklaryny
· we biri-biri bilen gatna
·yklaryny
· a
·latmyk ьзin ulanylэan filosofiki kategoriэa bolэar. Ol jemgyэeti
· эa
·amaklygyny
· we цsmekligini
· esasy bolэar. Tebigaty
· esasynda dцrдp we onu
· bilen aэrylmaz baglan
·ykda bolup, jemgyэet цzbolu
·ly dьzьm bolup эa
·ap ba
·laэar. Jemgyэeti
· we onu
· maddy esaslaryny
· – maddy цnьmзiligi
· цz-цzniь цsь
· kanunlary – цzal bolmadyk kanunlary
· tдze gцrnь
·leri dцreэдr.
Jemgyэete bolan tдze garaэy
·lar adama bolan tдze garaэy
·lary dцredэдr. Adam indi ц
·ki dini garaэy
·daky Hudaэy
· dцreden zadam dдl, kцne materialistlary
· aэdy
·y эaly tebigaty
· dцreden zadam dдl, ol jemgyэeti
· taryhy цsь
·ini
· netijesi bolэar.
Barlygy
· obэektiw we subэektiw gцrnь
·leri bolэar. Эokarda beэan edil
·ine gцrд, akyl эetirmдni
·, has hem filosofiki akyl эetirmдni
· taryhy цsь
·iniu
· dowamynda barlygy
· dьrli gцrnь
·leri, эagny bar bolan-obэektiw (tebigat, jemgyэet, adam),
·onu
· эaly-da oэlanyp tapylan (absolэut manylary
· dьnэдsi, jemgyэetзilik a
·y
· gцrnь
·leri), gцrnь
·leri эьze зykarylэar. Olar dьrli gцrnь
·de dь
·ьndirilэдr. Aslynda, barlyga di
·e bizi gur
·ap alэan maddy dьnэд, эagny, bar bolan maddy zatlary
· jemi эa-da haэsy hem bolsa эokary barlyk – Hudaэ эa-da Dьnэдni
· ryhy bolmaэar. Barlygy
· adamy
· dцredujilik ba
·langyjy bilen baglanэykly subэektiw gцrnь
·i hem bolэar.
Subэektiw sebдplere kцpзiligi
·, sosial topary
·, dцwleti
·, aэra-aэra
·ahsyэetleri
· maksadalaэyk hereketi,
·onu
· эaly-da olary
· a
·lary, erkleri, herekete bolan ukyplary girэдrler. Obэektiw sebдpler elmydama kesgitleэji bolэarlar, эцne olary
· tдsiri subэektiw sebдpleri
· ьsti bilen эьze зykarylэar.
·u hem obэektiw we subэektiw barlyklary
· цzara baglan
·ygyny kesgitleэдr.

·onda barlyk obэektiw we subэektiw reallygy
· bitewiligi bolup зyky
· edэдr. Bu kategoriэany
· aэratyn manysy hem, onu
· adam bilen baglan
·yklylygy bolэar. Sebдbi bu dьnэдni
· цzi adamy
· dцreden subэektiw reallylygy bolmadyk эagdaэynda garypla
·ardy we onu
· hereketliligi peselerdi. Subэektiw reallygy
· tдsiri bilen obэektiw reallygy
· цzi tдze mana eэe bolup, tдze hadysalar, tehniki we tehnologiki desgalar, land
·aftlary
· tдzelenmegi, kosmosy
· цzle
·dirilmegi bilen baэla
·эar. Olar adamy
· dцredijilikli hereketini
· netijesi bolэarlar.
Men barlyk. Adamy
· dцredijilikli hдsiэetini nygtamaklyk ьзin filosofiэada „Men“ diэen dь
·ьnje ulanylэar. Bu dь
·ьnjдni aзyp gцrkezmeklik ьзin Men konsepsiэasy i
·lenip dьzьlen. Bu konsepsiэa adamy
· цzьni gцz ц
·ьne getiri
·ini aзyp gцrkezэдn garaэy
·lar ulgamy bolэar. Onu
· esasynda adam beэlekilere we цzьne bolan gatna
·ygyny gurnaэar. Ol adamy
· цzьne bolan gatna
·ygyny
· эцrelgesi bolup зyky
· edэдn, iзki gapma-gar
·ylykly onu
· Menini
· gцrnь
·i bolэar. Bu konsepsiэa durmu
· tejribesi esasynda dцreэдr. Onu
· dьzьmine: hakyky Men (
·u pursatda adamy
· цzьni gцz ц
·ьne getiri
·i), ideal Men (adamy
· pikiriзe, onu
· ahlak kadalaryna eэeren эagdaэynda bolmaklyk mьmkinзiligi), hereketli Men (adamy
· adam bolmaklyk neti), fantastik Men (mьmkinзilikler dцrдn эagdaэynda adamy
· adam bolmaklyk islegi).
Men konsepsiэasyny
· dцremekligine nemes filosofy Fihte (1762- 1814) uly go
·ant go
·an. Ol Mene gutarnykly dцredijilikli ba
·langyз hцkmьnde garaэar. Adamy
· dцredijilik ukyplary barlyga akyl эetirmekligi bilen aзylэar. Barlyk bize, haзanda barlyga эakyn bolan эagdaэmyzda – wyjdan эa-da sцэgi duэgysyny ba
·dan geзirэдn halatymyzda, elэeter bolэar.
·onda adamy
· kalbynda barlygy
· owazy bilen эa
·lanan sцzler we pikirler dцreэдr. Bu pikirleri erki
· gьэji bilen getirip bolmaэar, bu sцzleri oэlap tapyp bolmaэar. Barlyk elmydama bar. Эцne ol bize o
·a kybapda
· bolan эagdaэmyzda aзylэar. Bu эagdaэ hem onu
· цzbolu
·lylygyny, aэratynlygyny kemala getirэдr.
Adamy gaэtalanmaэan, aэratyn adam edэдn zatlar – onu
· psihologiki цzbolu
·lylygy, зagalyk tejribesi, durmu
· эoly we jemgyэetde tutэan ornuny
· gapma-gar
·ylygy.
·ol aэratynlyk hem „Men“ diэen dь
·ьnje bilen a
·ladylэar. Bu эerde adamy
· barlygyny
· kategoriэalary bolup erkinlik, эa
·aэ
·y
· manysyny gцzlemek, dцredijilik, sцэgi, ynanз, bagt we beэlekiler зyky
· edэдrler.
Diэalektika we metafizika. Bu dь
·ьnjeleri
· many-mazmuny hдzirki dцwrь
· filosofiэastnda biri-biri bilen arabaglan
·ykda aзylэar.
·ol arabaglan
·ygy aзyp gцrkezmeklik ьзin biz ilki bilen „metafizika“ dь
·ьnjesini
· ьstьnde durup geзeli
·. „Metafizika“ dь
·ьnjesi bizi
· eээamymyzdan ц
·ki birinji asyrda, эokarda bellenil
·i эaly, Aristoteli
· filosofiki mirasyny
· bir bцlegini a
·ladyl
·y hцkmьnde эьze зykэar we sцzь
· doly manysynda „fizikadan so
·ra gelэдn zat“ diэen manyny berэдr. Aristoteli
· цzi ony „ilkinji filosofiэa“ diэip atlandyrэar we цzьni
· filosofiki taglymatyny
· wajyp bцlegi diэip hasaplaэar. Metafizika, onu
· aэtmagyna gцrд, дhli ylymlara hцkmany bolan we duэgy organlaryna mьmkin bolmanlygy sebдpli дhli zatlary
· ba
·langyjyny di
·e oэlanma esasynda akyl эetirilэдn ylym bolэar. Metafizika
·u manyda tьrkmeni
· akyldary al. Farabini
· filosofiэasynda hem ulanylэar. Эцne so
·ra o
·a dьэgцter ba
·gaзa garaэy
· эьze зykэar. Orta asyr filosofiэasynda metafizika teologiэany filosofiki taэdan esaslandyrmaklyga hyzmat edэдr.

·onu
· ьзin tдze dцwьrde metafiaika dialektika gar
·y oэlany
· usuly dь
·ьnmeklik эьze зykэar. Onu
· sebдbi hem metafizikany
· дhli zatlara we hadysalara ьэtgemeэдn we biri-birine bagly dдl gцrnь
·de garamaklygyny
·, tebigaty
· we jemgyэeti
· цsь
·inde gapma-ga
·ylygy inkдrlemekligini
· akyl эetirmeklikde birtaraplylyga getirэдnligi bilen baglanylэar.
·eэle эagdaэy
· эьze зykmaklygyny
· taryhy sebдpleri ylmy-filosofiki akyl эetirmдni
· gadymэetde we Galkyny
· eээamynda tebigata bitewilikde we цsь
·de-цzgeri
·de, garanlygy tдze dцwьrde bolsa ylymlary
· bцlьni
·megi, olary
· biri-birine bagly dдl, biri-birinden aэra bцleklere bцlьnmegi bilen bagly bolэar. „Metafizzika“ dь
·ьnjesi dialektika gar
·yda
· manyda nemes akyldary F. Gegel tarapyndan ulanylэar.
Dialektika hдzirki dцwrь
· filosofiэasy дhliumumy baglany
·yklar we цsь
· baradaky taglymat hцkmьnde garaэar. Ol adamzady
· durmu
·ynyny
·, a
·yэetinini
·, bьtin taryhy
· iзinden eri
·-argaз bolup geзэдn gapma-gar
·ylyklary a
·lamaklygy
· gцrnь
·i bolэar.
Dьnэдni we эa
·aэ
·y gapma-gar
·ylyklaэyn a
·lamaklyk цz gцzba
·yny gadymyэetden alyp gaэdэar. Adamlar hakykat-эalan, эag
·y-эaman, mertlik-namartlyk, mukaddeslik-adatylyk, halal-haram we beэleki gapma-gar
·ylyklary arabaglan
·ykda a
·lamaklyga зal
·anlar. Mysal ьзin, Magtymguly Pyragyny
· go
·gularynda ol aэdy
· gцrьnэдr. Эokarda biz olary
· ьstinde durup geзipdik.
·eэle garaэy
· adam эa
·aэ
·yny
· цzьni
· gapma-gar
·ylyklydygyny gцrkezэдr. Adam
·u gapma-gar
·ylyklary
· esasynda эa
·anlygy sebдpli, ol olary
· arasyny aзmaly bolan. Эцne bu wezipдni amal etmeklik эe
·il bolmandyr. Ony biz filosofiэany
· taryhynda hem gцrэдris.
„Dialektika“ diэen sцz bize gadymy grek filosofiэasyndan miras berilen.. Ony filosofiэa Sokrat girizэдr. Ol hakykaty gazanmaklyk ьзin jedel sungaryny i
·lдp dьzmekligi
· gerekligini bellдn.
·eэle garaэy
· Sokraty
·
·дgirdi Platon tarapyndan kabul edilэдr we цsdьrilэдr. Ol dь
·ьnjeleri
· doly anyklygny gazanmaklyk ьзin, olary bцleklere bцlmegi
· we sazla
·dyrmagy
· tehnikasyny i
·lдp dьzэдr. Эцne so
·ra bu garaэy
·lar kдn цsdьrilmeэдr.
Ortaasyr filisifiэasynda dialektika di
·e dь
·ьnjeleri ulanmaklygy
· tehnikasy, logika, эagny formal jedel sungaty hцkmьnde garaэy
·lar hцkmьnde berkedi. Barlyga degi
·lilikde bolsa dialektiki garaэy
· inkдrlenэдr. Gapma-gar
·ylyk meselesi, цsь
· meselesi kimin filosofiэadan gysylyp зykarylэar. Bu dцwьr, эokarda belenil
·i эaly, metafizikany
· doly agalyk edэдn dцwri bolэar.
Dialektikany
· tдzeden dikeldilmegi esasan nemes klassiki filosofiэasyny
·, ilki bilen hem, эokarda bellenil
·i эaly, Gegeli
· tagallalary bilen mьmkin bolэar. Filosofiэa, Gegeli
· aэtmagyna gцrд, dьnэдni
· manysyny цz-цzьnden a
·laэan usul bolэar. Цz-цzьnden цsэдn pikiri ol
·ol usul hцkmьnde kesgitleэдr. Gegel ьзin filosofiэa pikirlenmek baradaky ylym bolэar, эцne pikiri
· da
·ky gцrnь
·i baradaky ylym, kцne formal logika dдl-de, manylaэyn ylym, manylaэyn dialektiki logika bolэar. Bu logika akyl эetirmдni
· a
·
·yrykly gцrnь
·inden paэhaslaэyn gцrnь
·ine galmaklyga esas dцredэдr.
A
· nazaryэet i
·inde-de, amalyэet i
·inde-de gerekli. Ol
·ьbhesiz. Эцne
·ol derejede saklanmaklyk, pikiri
· a
·a hдsiэetli gцrnь
·leri bilen здklenmegi эeterlikli bolmaэar. A
·y
· gutarnykly kesgitlemelerini
· hцtdesinden gelэдn dialektika зenli beэgelmeklik gerek. Dialektika, Gegeli
· pikiriзe, a
·y
·, zatlary
· hem-de asla gutarnylyklygy
· hakyky tebigaty bolэar. Dialektika a
·y
· kesgitlemesini
· birtaraply we здkli bolan halatynda, эagny цzlerini inkдrlemeklige eэe bolan эagdaэynda bir kesgitlemeden has doly bolan ikinji kesgitlemд geзmeklik bolэar. Her bir gutarnyklylygy
· dьэp manysy, onu
· цz-цzьni aradan aэyrэanlygynda bolэar.
·eэleleikde, dialektika her bir ylmy taэdan aзylэan pikiri
· hereketlendiriji ruhy bolэar we эeke цzi ylmy
· manysyna has doly baglanyyklary we gereklilikleri girizэдn эцrelge bolэar.
Arabaglanyyk we цsь
· baradaky taglymat bolan Gegeli
· dialektikasyny
· mirasdь
·eri bolup dialektiki materializm зyky
· edэдr. Gegeli
· dialektikasy Marks we Engels tarapyndan цrдn uly baha eэe bolэar. Bu di
·e bir Gegeliц taglymatyny
· manysy bilen bagly bolman, eэsem ondan gelip зykэan netijelerde, onda-da Gegeli
· цzьni
· зykarmadyk netijelerinde hem bolэar. Biz эokarda olary
· bu ugurda amal eden i
·lerini
· ьstinde durup geзipdik.
·o
·a garamazdan, meselдni цrдn wajyplygy sebдpli biz o
·a gaэdyp geleli
·. Engelsi
· aэtmaklygyna gцrд, Gegeli
· filosofiэasyny
· hakyky manysy we onu
· цzgeridiji hдsiэeti adamzat pikirini
· we hereketini
· netijesini
· gutarnykly hдsiэeti baradaky her bir garaэ
·y aradan aэrandygynda bolэar. Hakykat bu эerde эatdan tutmaly bolan dogmatiki gцrь
·leri
· ulgamy hцkmьnde gцz ц
·ьne getirilmдn, eэsem, akyl эetiri
· i
·ini
· цzьnde, ylmy
· uzak dцwьrli taryhy цsь
·inde bolэar.
Dialektiki filosofiэa ьзin hiз bir gutarnykly kesgitlenen,
·ьbhesiz, mukaddes zat bolmaэar. Дhli zat цsь
·de bolэar. Ьznьksiz dцreэдn we эok bolэan hereketden, gutarnyksyz a
·akdan эokary gцterilmelerden ba
·ga hiз zat onu
· ц
·ьnde durup bilmeэдr. Ol дhli zatlarda hцkmany suratdaky geljekki a
·ak dь
·meleri gцrэдr. Dialektiki materializm Gegeli
· dialektikasyny
· dь
·ьnjelerini
· we kategoriэalaryny
· many-mazmunyny ьэtgetmeler girizэдr. Dialektikany
· obэektiw we subэektiw gцrnь
·leri kesgitlenэдr. Tebigaty
· we maddy jemgyэetзilik gatna
·yklaryny
· dialektikasy obэektiw dialektika bolэar. Adamlary
· akyl эetiri
· we pikirleni
· i
·ini
· dialektikasy subэektiw dialektika bolэar. Dialektikany
· esasy kanunlary bolan: mukdar цzgeri
·i
· tдze hile geзi
·i we tersine; gapma-gar
·ylyklary
· bitewiligi we gцre
·i, biri-birine geзmegi; inkдr etmegi inkдr etmeklik kanunlary we kategoriэalary hem dialektiki filosofiэada tдzeзe dь
·ьndirilэдr.
Dialektika цsь
· hereketi barada bar bolan iki kesgitlemдni цzьne alyp jemleэдr we olary aradan aэyrэar. Olary
· biri цsь
·i эaэ oky gцrnь
·de gцz ц
·ьne getirip, onu
· hereketini
· netijesinde dьэpgцter tдze zatlar эьze зykyp hiз bir kцnдni
· gaэtalanmaэanlygyny nygtaэar. Ikinjisi, цsь
·i halka gцrnь
·de gцz ц
·ьne getirip, цsь
·i
·ol bir zatlary
· gaэtalanmagy bilen baglaэar.
·eэle garaэy
·lary
· aradan aэrylmagy цsь
·i burum-burum (spiral) gцz ц
·ьne getirmeklige mьmkinзilik berэдr.
·eэle цsь
·i
· hetijesinde garalэan zady
· bir tarapy, hдsiэeti gutarnykly эitirilэдr, эцne beэlekisi цsь
·i
· tдze цwrьminde, цsь
·i
· tдze derejede gaэtalanэar.
Цsь
· baradaky taglymat hakynda aэdylanda I. R. Prigo
·ini
· (1917) bu taglymata go
·an tдzelikleri barada aэtmazlyk dogry bolmaz. Ol dьэpgцter tдze цz-цzьni gurnamaklyk taglymatyny i
·lдp dьzэдr. Цz-цzьnden цsь
·, Prigo
·ini
· aэtmagyna gцrд, tцtдnlilik we durnuksyzlyk agalyk edэдn „molekulэar derejedдki saэlawy“ durnukly amal etmeklik bolэar.
·onu
· esasynda klassiki fizikany
· цsь
·i
· prinsipial dolanmagy we geologiki, biologiki we sosial-taryhy gutarnyksyz ewolэusiэa fakty baradaky taglymtlaryny
· gapma-gar
·ylyklary aradan aэrylэar. Bu bolsa kцp zatlara tдzeзe garamaklyga mьmkinзilik dцredэдr.
Prigo
·ini
· we onu
·
·дgirtlerini
· ulanэan dь
·ьnjeleri we kategoriэalary
·indi filosofiki hдsiэete eэe bolup bilenoklar. Эцne, ylyma ulgamlaэyn garaэ
·y
· girizilmegi bilen filosofiэany
· kategoriэalaryny
· hem tдzeзe a
·lanmagyny
· gerekligi эьze зykdy. Onda bu ugurdaky цzgeri
· ylmy цzgeri
·i
· tдze tapgyryna getirmekligi mьmkin.
Materiэa, onu
· gurlu
·y, dowam edi
· usullary. Materiэa obэektiw reallygy a
·ladэar. Obэektiw reallyk bu эerde adamy
· a
·yndan da
·arda we adamy
· a
·yna bagly bolmadyk дhli zat bolэar. Materiэa barada gьrrь
· edilende ilki bilen onu
· hдsiэetli, onda-da o
·a elmydama mahsus hдsiэetleri der
·emeklik zerur.
·olary
· hataryna: gi
·i
·ligi, wagty we hereketi go
·sa bolar.
Дhli zatlary
· gi
·i
·likde эa
·aэandyklary, gi
·i
·likde hereket edэдndikleri,
·ol bir wagtda-da adamy
· we onu
· da
·yny gur
·ap alэan zatlary
· wagt цlзeginde bolэandyklygy sebдpli „gi
·i
·lik“ we „wagt“ dь
·ьnjeleri цrдn ir kesgitlenen we ulanylyp ba
·lanan. „Gi
·i
·lik“ we „wagt“ kategoriэalary filosofiэaany
· hem, ylmy
· hem esasy dь
·ьnjelerini
· biri bolэarlar. Ol hem bu kategoriэalary
· barlygy
· has umumy эagdaэyny a
·ladэandyklary bilen bagly. Wagt barlygy
· ol эa-da beэleki zatlaryny
· barlygyny эa-da эoklugyny hдsiэetlendirэдr, olary
· эa
·aэ
·yny
·, ьэtgeэ
·ini
·, hereketini
·, hдsiэetini
· iзindдki aэrylmaz bцlek bolэanlygy sebдpli, onsuz olary
· hiз biri bolup bilmeэдr. Gi
·i
·lige эцntem gцrnь
·de garalanda, ony дhli zatlary
· эerle
·эдn эeri hцkmьnde kabul etse bolar. Gi
·i
·ligem, wagtam hereket bilen aэrylmaz baglan
·ykda bolэarlar.
Olar bilen bagly meseleler mehanika ylmyny
· цsen dцwri bolan XVII asyrda kцptaraply der
·elip ba
·lanэar.
·ol ba
·langyз dцwьrde materiэany
· bu dьzьm bцlekleri biri-birinden aэralykda we ьэtgemeэдn gцrnь
·de der
·elэдr. Bu dцwьrde tдsirli bolan naturfilosofiэa adamy
· akyl эetirmeklik mьmkinзiliklerini gцrkezmeklige gerek bolan dьnэдni
·
·ekilini gurэar. Эцne materiэa naturfilosofiki akyl эetirme зemele
·melerinden tapawutly bolэar. Ol kem-kemden gi
·дp aэratyn ylmy meselд цwrьlэдr. Materiэany
· aэrylmaz bцlegi bolan hereketi
· der
·el
·i onu
· mysaly bolup biler.
Hereketi
· barlygy dьnэд akyl эetirmekligi
·
·erti bolэar. Onda-da ol dьnэдni эцnekeэ gцrnь
·de duэmaklykdan, onu
· эokary-a
·akly зyl
·yrymly
·ekilini dцretmeklige зenli hдsiэetli bolэar. Herekete di
·e materiэany
· esasy hдsiэeti hцkmьnde garamaklyk o
·a akyl эetirmekligi
· эeterlikli
·erti bolup bilmeэдr. Hereket takyklanmaly. O
·a hereketsizlik dь
·ьnjesini
· go
·ulmaklygy gerek. Adam gaэtalanmaэan dьnэдni hereketli, durnuksyz эagdaэda kanunlaэyn gцrnь
·de a
·lap bilmeэдr.
·ol bir wagtda dьnэдni
· hereketsizligini
· hereketsiz dьnэдni kabul etmдge tapawutly aэratynlyk hцkmьnde girizilmдnligi hem o
·a akyl эetirmeklige hemaэat edip bilmeэдr.
·onu
· ьзin hereketi hereketsizlikden bцlьp aэyrmaklyk dьnэд akyl эetirmekligi inkдrlemeklige getirэдr.
Herekete akyl эetirmekligi
·
·erti bolup hereketsizlik pursaty onu
· aэrylmaz tarapy hцkmьnde зyky
· edende mьmkin. Hereketsizlik hereketi
· kдbir tarapyny
· durnukly pursaty bolэar. Ol hereketi
·, onu
· tapgyrlylygyny
·, dьzьm bцleklerden durэanlygyny
· umumy kanunlaryny
· barlygyny a
·ladэar. Hereket bilen hereketsizligi
· цzara tдsiri materiэany
· dьzьmle
·megini gцz ц
·ьnde tutэar.
·onu
· эaly-da ol dьnэд akyl эetirmeklige we onda adamy
· ornuny kesgitlemeklige kцmek berэдr.
·u wezipe hereketi
· gцrnь
·lerini
· aзylyp gцrkezilmegi bilen mьmkin bolэar.
F. Engels bu meselдni цzьni
· „Tebigaty
· dialektikasy“ atly i
·inde der
·дp, hereketi
· mehaniki, himiki, fiziki, biologiki we sosial gцrnь
·lerini tapawutlandyryp, olary
· biri-birine geзi
·ini hдsiэetlendirэдr. Alym hereketi
· gцrnь
·lerini
· цz hereketleri barada эцrelgeleri aзyp gцrkezэдr. Maddy zat, mysal ьзin, dьrli gцrnь
·dдki herekete ukyply.
·onu
· эaly-da hereketi
· her bir gцrnь
·i birnдзe maddy gцterijiler bilen bagly bolэar. Hereketi
· esasy we зetki gцrnь
·leri bolэarlar.
Hдzirki dцwьrde hereketi
· gцrnь
·leri umumy we hususy gцrnь
·lerde kadala
·dyryldy. Onu
· umumy gцrnь
·ine kwant-mehaniki, makromehaniki, termodinamiki we kibernetik gцrnь
·ler go
·ulsa, hususy gцrnь
·ine subatom-fiziki, himiki, molekulэar fiziki we biologiki gцrnь
·leri go
·ulэar.
·onu
· эaly-da o
·a „jemgyэetзilik akyl эetirme“ hem girэдr.
Gцr
·ьmiz эaly, ylmy akyl эetirmдni
· kдmille
·megi bilen materiэa we onu
· atributlary: gi
·i
·lik, wagt we hereket baradaky garaэy
·lar gi
·elэдr we зyl
·yramla
·эar. Materiэany
· her bir gurnaly
· derejesinde hereketi
· we zatlary
· arabaglany
·ygynda цzbolu
·lygyny, gi
·i
·lik gurnal
·yny
· we wagt цzgeri
·ini
· dowamlylygyny
· цz bolu
·ly gцrnь
·lerini эьze зykarэar.
·onu
· ьзin so
·ky dцwьrde
·u aэratynlyklara ьns berlip dьrli „wagt“ we dьrli „gi
·i
·lik“, mysal ьзin biologiki цzgeri
·i
· wagty we gi
·i
·ligi barada gьrrь
· edilip ba
·landy. Эцne „biologiki wagt“ эa-da „sosial wagt“ dь
·ьnjeleri belli bir дgдlik bilen kabul etmeli. Wagt her bir material ulgamy
· эa
·aэ
·yny
· dowamlylygyny we onda цzgeri
·le
· зal
·y
·yny
· yzygiderligini a
·ladэan wagty
· gцrnь
·ini
· barlygy bolэar. Gi
·i
·lik bolsa her bir maddy ulgamlary
· uzynlylygyny, dьzьmini, topologiэasyny hдsiэetlendirэдn materiэa
· barlygyny
· gцrnь
·i bolэar.
·u manyda gi
·i
·lik, wagt we hereket edil materiэa kimin umumy dь
·ьnjeler bolэarlar. Hawa, bu эagdaэ maddy ulgamy
· dьrli gцrnь
·lerinde цzbolu
·ly
·ertleri
· цzara gatna
·ygyny aradan aэyrmaэar. Цsь
·i
· dowamynda guramany
· эokary gцrnь
·lerini
· sada gцrnь
·i
· tдsirini aradan aэyrman, olary
· ьstьnden gurlu
·y эaly, hereketi
· degi
·li gцrnь
·leri hem, зyl
·yrymla
·yp
·ol has зyl
·yrymly maddy ulgamlarda aragatna
·yklary
· tдze gцrnь
·lerini эьze зykarэarlar. Ulgamlary
· эokarly a
·aklylygyny gurnap biz ilki bilen mikrodьnэдni, makrodьnэдni we megadьnэдni tapawutlandyrэarys. Bizi
· Zeminimizde bolsa olardan ba
·ga hereketi
· biologiki gцrnь
·lerini
· gцterijileri bolan janly jandarlary
· dьnэдsini, hem-de цz цzbolu
·lylygy we aэratyn kanunlary bolan adam-jemgyэet dьnэдsini gцrkezse bolar. Umuman barlyga bolan garaэy
· gi
·eэдr, tдze garaэy
·lar dцreэдr.
Barlyga Parmenidi
· dь
·ьn
·ine esaslanэan klassiki filosofiэada ynanзlary
·, gymmatlyklary
· baglany
·ygyny
· kepili bolan adamy
· эa
·aэ
·yny
· wajyp pursady hцkmьnde gutarnyksyz hereketi
· эokardan inmegi boэun alynэan bolsa, indi hдzirki dцwrь
· filosofiэasynda adamy
· tдze gymmatlyklary dцretmeklige bolan ynanjy kдn gollanmaэar. Bu filosofiэa adama durmu
·y bol
·y эaly kabul etmekligi maslahat berэдr. Adaty durmu
· filosofiki oэlanmalary
· esasy gymmatlygyna we esasy meselesine цwrьlэдr.
Filosofiэa indi barlygy
· berk dьzgьnini tдzeden dцredэдn many, kanun, sebдp we beэleki kategoriэalar bilen kдn me
·gul bolmaэar.
·eэlelikde, bizi
· der
·eэдn barlyga bolan garaэ
·ymyzy
· цzgeri
·i dьnэдgaraэy
·da bolup geзэдn ьэtge
·meler bilen bagly bolэar. Bu цzgeri
·leri a
·lap, filosofiэa цz dili hem-de цzbolu
·ly seri
·deleri bilen her gezek barlyk meselesini tдzeden dь
·ьndirэдr.

Ikinji bap. Adam we onu
· dьnэдdдki barlygy

Adam hakynda umumy dь
·ьnje. Filosofiэa цzьni
· bьtin taryhyny
· dowamynda adam meselesi bilen me
·gul bolэar. Gadym dцwrь
· filosoflary adamy
· manysyny kiзi дlem, adamy
· цzьni gur
·ap alэan uly дlemi
· dar gцrnь
·i, onda-da
·ol дlemi gaэtalaэan kiзi, janly, hereketli dьnэд diэip hasap edenler. Orta asyry
· filosofiэasy adamy
· manysyny, onu
· Hudaэ tarapyn dцredilenliginde we ruha eэe bolэanlygynda gцren. Tдze dцwrь
· filosofiэasy adamy
· manysyny, onu
· a
·lamaklyga bolan ukybynda gцrьp, onu
· maksadyny tebigaty
· ьstьnden agalyk etmek bilen baglan. Marksistik filosofiэa adamy
· manysyny jemgyэetзilik gatna
·yklary bilen baglylykda aзmaklyga зaly
·эar. Bu filosofiэa adamy
· zдhmeti
· kцmegi bilen haэwanat dьnэдsinden bцlьnendigini, цzba
·daklyga eэe bolandygyny we dцrдndigini belleэдr. Adamy
· maksady, garaэy
·lary, hereketi we niэeti, onu
· tarapdarlaryny
· pikiriзe, so
·ky netijede jemgyэetзilik gatna
·yklary, ilki bilen hem цnьmзilik gatna
·yklary bilen kesgitlenэдr.
Hдzirki dцwrь
· ylmy hem adamy
· manysyny kesgitleэдn we onu
· цsь
·ini
· esasyny dьzэдn ba
·langyз hцkmьnde, jemgyэetзilik цnьmзiligini
· здginde amal edilэдn, zдhmeti
· uly orna eэe bolэanlygyny belleэдr. Adam gцnьmel эa-da ba
·ga zady
· kцmegi bilen umumylykda jemgyэeti dьzэдn jemgyэetзilik gatna
·yklaryna girmezden цndьrьrip hem, zдhmet bilen me
·gul bolup hem bilmeэдr. Jemgyэetзilik gatna
·yklaryny
· we zдhmeti
· цsmekligi, kдmille
·megi bilen adamlary
· jemgyэetзilik gatna
·yklary hem цsэдr. Nдhili derejede adam jemgyэetзilik gatna
·yklaryny цzьnde jemlese, цzle
·dirse, amal etse
·onзa hem
·olary
· tдsiri bilen onu
· цz цsь
·i bolup geзэдr.
Bu эerde дhli jemgyэetзilik gatna
·yklary
· jemi: maddy we ruhy, geзen we hдzirki gatna
·yklary цz iзine alэar. Adam bir wagty
· цzьnde цndьrэдn hem, a
·laэan hem, medeniэetli hem, ahlakly hem we ba
·g. jandar bolэar. Ol kцp эa-da az derejede jemgyэetзilik gatna
·yklaryny
· дhli цwь
·gьnlerini цzьnde toplap цzьni jemgyэetзilik manysyda amal edэдr.
·u meselдni
· ikinji tarapy adamy
· adamzat taryhyny
· цnьmidigi bilen bagly. Hдzirki adam „tarp эerden“ dцrдnok. Ol jemgyэetзilik-taryhy цsь
·i
· netijesi bolэar. Gьrrь
· bu эerde adamy
· adamzat kowumy bilen baglylygy barada bolэar.
Эцne adam di
·e jemgyэeti
· we jemgyэetзilik gatna
·yklaryny
· цnьmi dдl, ol цz gezeginde olary dцrediji hem bolup зyky
· edэдr.
·eэlelikde, adam bir wagty
· цzьnde jemgyэetзilik gatna
·yklaryny
· hem obэekti, hem subэekti bolup зyky
· edэдr. Adam bilen jemgyэeti
· arasynda dialektiki цzara tдsir bar: adam jemgyэeti
· mikro derejedдki эьze зykmasy – mikrojemgyэet bolэar, jemgyэet bolsa – jemgyэetзilik gatna
·yklaryndaky adamy
· цzi bolэar. Onda bu эerde adamy
· sosial-hereketli manysy barada aэtsa bolar. Sosial gatna
·yklary
· we pikir aly
·malary
· здginden da
·arda adam adam hцkmьnde amal bolup bilmeэдr.
Эцne adamy цz manysynda adamy
· цzьnde gцrьp bolmaэar. Onu
· hakyky эьze зykmasyny adamy
· эa
·aэ
·ynda tapyp bolэar. Eger adamy
· manysy – adam kowumyny
· umumy hдsiэetnamasy bolsa, adamy
· эa
·aэ
·y цzьni
· takyk-tejribeleэin эьze зykma manysynda elmydama aэratyn, takyk. Adam эa
·aэ
·y adamy
· barlygyny
·, onu
· дhli kцpdьrli gцrnь
·lerini
· we hдsiэetlerini
· эьze зykmasyny
· bitewiligi bolэar. Bu bitewilik ilki bilen ьз – biologiki, sosial we psihologiki ba
·langyjy
· bitewiligi hцkmьnde a
·ladylэar. Olary
· haэsy biri hem эok bolanda adamy
· цzi hem эok bolэar.
·onu
· ьзin adamy
· ukyplaryny
· artmagy we onu
· bitewi gцrnь
·de kemala gelmegi
·ol esaslar bilen bagly: tebigy zehinliligi, sosial gur
·aw we iзki Meni (erki, gцzьkmeleri, bдhbitleri we ba
·g.).
Adamy
· эa
·aэy
· meselesi adamy
· manysy meselesinden pes дhmiэetli bolmaэar. Цzьni
· mьmkin boldugyзa doly a
·ladyl
·yny ol эa
·aэy
· filosofiэasynda, эa-da ekzistensializmde tapdy. Adamy
· эa
·aэ
·y bu эerde adamy
· aэratynla
·dyrylan, bu dьnэдni
· здklerinden зykmaklygyna baglany
·dyrylan adamy
· barlygy hцkmьnde dь
·ьndirilэдr. Эokarda aэdylanlardan adamy
· dьэp mazmunyny
· dцrt цlзegliligini, onu
· biologiki, sosial, psihologiki we эa
·aэy
· esaslaryny
· ьsti bilen dь
·ьndirse bolar.
Adamda biologiki we sosial zady
· mynasybeti. Adamy
· manysy we эa
·aэ
·y baradaky mesele ondaky biologiki we sosial ba
·lanyзlary
· baglany
·ygy meselesi bilen bagly. Эokarda bellen
·i эaly, adam цz manysy boэunзa sosial jandar bolэar.
·ol bir wagtda-da adam tebigaty
· цnьmi bolup onu
· здginden зykyp, цzьni
· biologiki tebigatyna degi
·li bolman эa
·ap bilmeэдr. Biologiki ba
·langyзlar adamda onu
· genlerini
· hem-de bedeninde geзэдn morfo-fiziologiki, elektrohimiki, damar-beэni we beэleki цzgeri
·leri
· ьsti bilen эьze зykэar. Sosial we biologiki ba
·langyзlar adamda aэrylmaz baglany
·ykda bolэarlar. Onu
· bir tarapy „sosial hдsiэete“ eэe bolan
·ahsyэet, ikinji tarapy onu
· tebigy esaslaryny dьzэдn bedeni bolэar.
Цzьni
· biologiki tebigatyna gцrд her bir adam ata-enesinden alэan genleri
· jemi bilen kesgitlenэдr. Adam doglanda genlerde
·ifrlenen ukyplar we ba
·langyзlar gцrnь
·inde berlen biologiki mirasa eэe bolэar. Bu ba
·langyзlar adamy
· fiziki gurlu
·yna (boэyna, endamyny
· re
·kine, эьz ke
·bine, sesine, цmrьni
· dowamlylygyna we beэl.), onu
· psihiki hдsiэetlerine (duэgylaryna, hyjuwyna, aэratyn hдsiэetlerine we ba
·g.) tдsir edэдrler. Эцne bu эerde adamy
· ukyplaryny
· di
·e tebigy taэdan kesgitlenэдnligi barada netije зykarmak dogry bolmaz. Ba
·langyзlar - di
·e mьmkinзilikler.
·ol mьmkinзilikleri
· ukyplara цwrьlmegi ьз zady
·: biologiki (ba
·langyзlar), sosial (sosial gur
·aw we terbiэe), psihiki (adamy
· iзki Meni, onu
· erki we ba
·g.) jemlenmegine bagly bolэar.
Sosial we biologiki meselelere garalanda iki зetki nukdaэnazarlardan da
·da durmaly: sosial faktorlary ileri tutmaklyk – pansosiologizmden we biologiki faktorlary ilerletmek – panbiologizmden. Birinji эagdaэda adam di
·e sosial gur
·awy
· цnьmi bolup gцrьnэдr. Bu taglymaty
· tarapdarlary di
·e bir adamy
· manysyny dдl, eэsem, bьtin adamzady
· эa
·aэ
·yny hem sosial gur
·awy
· tдsiri bilen baglaэarlar. Geзen asyry
· otuzynjy эyllarynda sowetler эurdunda „bur
·uaz“ genetika ylmyna gar
·y gцre
·ijiler
·ol эцrelgelerden ugur alanlar.
Ikinji konsepsiэany
· tarapdarklaryny
· hataryna dьrli biologiэala
·dyryjy taglymatlary
· wekilleri girэдrler. Mysal ьзin, olary
· hataryna bir milleti tebigy taэdan beэleki milleti
· ьstьnde goэmaklyga зaly
·эan jynsparaz taglymat girэдr. Jynsparazlay
· ygtybarsyzlygy adamy
· genetiki baslangyjyny
· эeke-tдkligi, onu
· millet (
·onu
· эaly-da haэsy hem bolsa ba
·ga sosial topar) derejesinde dдl-de aэratyn adam bilen baglany
·ykly эьze зykэanlygynda bolэar. Tebigatda haэsy hem bolsa jynsy, milli эa-da sosial genotip эok.
·onu
· ьзin agzalyp geзilen taglymatlar ylmy taэdan ygtybarsyz.
Эokarda bellenil
·i эaly, adamda biologiki we sosial ba
·langyзlar berk baglany
·ykda bolэarlar. Haэwanla
· эa
·aэy
·
·ertlerine dь
·en зaga, fiziki taэdan belli bir
·ertlerde diri galэan hem bolsa, adam bolup эeti
·meэдr. Adam bolmaklyk ьзin adam hцkmany suratda belli bir dцwьrde jemgyэetii
· gymmatlyklaryna eэe bolmaly. Sosial ba
·langyзlary
· adamdaky biologiki ba
·langyзlara tдsirini
· эene bir tarapy, adamy
· biologiki ba
·langyзlary sosial gцrnь
·de kanagatlandyrylэanlygynda we amal edilэдnliginde bolэar. Adam эa
·aэ
·yny
· tebigy-biologiki tarapy jemgyэetзilik-medeni esaslarda „adamla
·dyrylэar“. Bu эagdaэ hatda adamy
· biologiki gereklilikler bolan nesilleri dowam etmek, iэmek, iзmek we
·unu
· эaly ba
·ga meselelerede degi
·li bolэar. Эцne bu эagdaэ elmydama o
·aэly bolmaэar. Aэratyn adamy
· цz tebigy gerekliklerini haэwanlardan tapawutlylykda bozulan gцrnь
·de kanagatlandyry
·y kimin, jemgyэet hem цz da
·ky gur
·awyna эaramaz tдsir edip bilэдr.
·u hili эetmezlikleri зцzmeklik
·u gьni
· talaby bolэar.
Adamy
· Дlemdдki orny. Adam we adamzat. Adamzady
· Дlemdдki orny geзen dцwьrlerde kцplenз ylmy gipotezalar we зaklamalar derejede bahalanan. Дlemi
· we onu
· дhli bцleklerini
·,
·ol sanda da
·ky gur
·awy
· hem-de adamzady
· bitewiligi baradaky meseleler XX asyrda astronomiэa we astrologiэa здklerinden filosofiэa we amaly kosmonawtika we astronawtika geзэдr. Kцp alymlar Gьni
· i
·ewьrligini galdyran yzlaryna (tegmiller, onu
· эьzьndдki эalynlar we ba
·g.) ьns berenler. Rus alymy A. L. Зi
·ewskiэ (1897-1964) цzьni
· astronomiэa we taryh boэunзa geзiren barlaglaryny
· netijesinde Gьnь
· i
·ewьrligini
· Эerdдki biologiki we sosial цzgeri
·lere edэдn tдsirini gцrkezen.
Belli rus alymy L. N. Gumylэew (1912-1992) etnogenez (halklary
· dцreэ
·i) meselesini
· ьstьnde цnьmli i
·lдn. Ol etnogenezi
· geografiki gur
·aw bilen gцnьmel baglan
·ykda bolэanlygyny gцren. Цz gezeginde bu gur
·aw Эeri
· biosferasyny
· bцlegi bolup Galaktikany
· bцlegi bolan Gьn ulgamyna girэдr.
·eэlelikde, adam we jemgyэet Дlemi
· aэrylmaz bцlegi bolup mikrodьnэд (adam) bilen makrodьnэд (kosmos) a
·akly эokarly baglany
·yk zynjyrynda эa
·aэar. L. Gumylэow „passionarlyk“ taglymaty
· ьstьnde uzak wagtlap i
·leэдr. Onu
· pikiriзe milletleri
· dцreэ
·i we цsь
·i kцp tebigy,
·ol sanda kosmiki (gьni
· nury, magnit meэdany we ba
·g.) zatlara bagly bolэar. Milletleri
· цsь
·i olary
· iзinde artrykmaз gujura eэe bolan, so
·ky maksatlara gцnьgen aэratyn adamlary
· – passiunarlary
· bolmagy bilen kesgitlenэдr. Hut passionarlary
· i
·ewьrligi we hereketi bilen, alymy
· aэtmagyna gцrд, halky
· durmu
·yndaky esasy taryhy wakalar dь
·ьndirilэдr. Passionarlar adamlara passionar induksuэiэasyny
· ьsti bilen tдsir edэдrler. Passionarlary
· цz hereketi bolsa land
·aft, taryhy wagt we kosmiki tдsirler bilen bagly bolэar.
Adam цzьni
· i
·ewьr hereketi bilen da
·ky gur
·awy цzgertэдr, emeli gur
·aw dцredэдr. Adamy
· i
·ini
· netijesinde dцrдn bu gur
·awy
· дhmiэeti jemgyэeti
· цsmekligi bilen artэar.
·u gьn adamzat jemgyэetini uly
·дherlerden, iri zawodlardan, tehnologiki desgalardan, ulag we aragatna
·ykdan aэralykda gцz ц
·ьne getirmek kyn.
·ol bir wagtda-da emeli gur
·awy
· здksiz цsmegi, onu
· tebigata edэдn tдsiri go
·maзa aladalalar dцredэдr. Tehnogabarany
· (bir эyly
· dowamynda adam tarapynda dцredilen zatlary
· agramy) gцwrьmi biogabarany
· (дhli janly organizmlary
· massasy) gцwrьminde bir gцrkeziji эokarda bolэar. Jemgyэeti
· we adamy
· tebigata edэдn дgirt uly, onda-da tiz цsэдn tдsiri noosfera taglymatynda цz
·цhlelenmesini tapdy.
Noosfera – tebigaty
· we jemgyэeti
· цzara tдsirle
·эдn gur
·awydyr. Bu эerde adam paэhasy
· tдsiri artyp, ol di
·e bir biosferany цzgertmeekligi
· sebдpkдri bolman, eэsem, ony gorap saklamagy
· hem kesgitleэji gьэjine цwrilэдnligini a
·ladэar.
·onda jemgyэet ozalky ondьriji gьэзleri
· цsь
·ini, tebigata de
·цlзegli bolmadyk tдsirini oэlany
·ykly sazla
·dyrmaklyk derejesine зykarmaklyk gerek bolэar. Noosferany
· dцwrьnde jemgyэeti
· gerekliligi biosferany
· we umuman tebigaty
· mьmkinзilikleri bilen цlзelen bolmaly. Biosfera we siwilizasiэa bitewi organizmi
· gapma-gar
·ylykly bцlekleri dдl-de biri-birini
· ьstьni эetirэдn bцleklere цwrьlmeli. Bu bolsa adamy
·, jemgyэety
· we tebigaty
· bitewile
·эдnligini
· gцrkezijisi bolar.
Indiwid we
·ahsyэet. Adam adamzat kowumyny
· эeke-tдk wekili hцkmьnde indiwid hasaplanэar. Bu dь
·ьnjдni
· kesgitlemesi haэsy-hem bolsa aэratynlaэyn hдsiэetlendirmд mдtдз dдldir. Indiwid elmydama kцpь
· biri bolэar we
·ahsylaэyn hдsiэete eэe bolmaэar.
·u manyda „indiwid“ we „
·ahsyэet“ dь
·ьnjeleri цz gцwrьmi we manysy boэunзa biri-birine gar
·y bolэarlar. Indiwid diэen dь
·ьnjede adamy
· haэsy hem bolsa bir aэratynlygy эa-da эeke-tдk hдsiэ
·eti gцrkezilmeэдr.
·onu
· ьзin ol manysy boэunзa цrдn garyp bolэar. Эцne gцwrьmi boэunзa bolsa bu dь
·ьnje цrдn gi
·, sebдbi her bir adam indiwid bolэar. Indiwid diэen dь
·ьmjede gцz ц
·ьnde tutulэan hem bolsa adamy
· biologiki we sosial hilleri bellenilmeэдr.

·ahsyэet“ dь
·ьnjesi manysy boэunзa цrдn baэ bolэar. O
·a adamy
· di
·e umumy we aэratyn hдsiэetleri dдl, eэsem, эeketдk, gaэtalanmaэan hдsiэetleri hem girэдr. Adamy
·ahsyэet edэдn zat o
·a hдsiэetli bolan sosial hдsiэetler, onu
· sosial цzbolu
·lylygy, jemlenip aэdylanda adamy
· sosial indiwiduallygy.
·ahsyэet dь
·ьnjesine adamy
· tebigy-aэratyn hдsiэetleri go
·ulmaэar. Ol hem dogry, sebдbi adam, bizi
· эokarda belleэ
·imiz эaly, ilki bilen sosial jandar. Эцne
·onda adamyь tebigy indiwiduallygyny
·
·ahsyэet dь
·ьnjesine tдsir edэдndigini bilmeli. Onu
· tдsiri edil adama biologiki ba
·langyзlary
· tдsir edi
·i kimin bolэar.
Adamy
· sosial indiwiduallygy tarp эerden эa-da di
·e biologiki
·ertle
· tдsiri bilen dцremeэдr. Adam takyk taryhy dцwьrde we sosial gi
·i
·likde, amaly tejribдni
· we terbiэдni
· tдsiri bilen kemala gelэдr.
·ahsyэet
·onu
· ьзin sosial indiwiduallyk hцkmьnde цrдn kцp zatlary
· takyk jemi, birle
·mesi we цzara tдsiri bolэar.
·ahsyэet, nдзe adamzady
· durmu
·y-medeni tejribesini цzьnde kцp jemledigiзe we цz gezeginde, onu
· цsmegine цz aэratyn go
·andyny go
·dygyзa,
·onзa hem ol belent.
Filosofiэada
·ahsyэet meselesi – ol adamy
·
·ahsyэet hцkmьnde manysy, onu
· dьnэдde we taryhda orny nдmede diэen sorag barada bolэar.
·ahsyээete bu эerde adamlary
· jemgyэetзilik gatna
·yklaryny
·, hereketlerini
·, biri-biri bilen pikir aly
·y
·yny
· indiwidual a
·ladylmasy we subэekti hцkmьnde garalэar. Taryhy we adaty manyda adamlary
· jemgyэetзilik gatna
·yklaryny
· we biri-biri bilen pikir aly
·y
·yny
· hili
·ahsyэeti
· taryhy gцrnь
·ini, onu
· takyk эagdaэyny we hдsiэetini kemala getirmeklige цrдn gьэзli tдsir edэдr. Edil
·onu
· эaly-da
·ahsyэete i
·i
·, hereketi
· tдsiri barada aэtsa bolar. Adamy
· hereketi, i
·ewьrligi
·ahsyэeti
· цsmekligini
· we onu
· jemgyэetde dьrli hili wezipeleri эerine эetirmekligini
· esasy bolup зyky
· edэдr. Di
·e цzьni
· hereketini
· ьsti bilen adam
·ahsyэet hцkmьnde цz-цzьni tassyklaэar. Adam цzi hakynda nдme pikir edende-de, цz hasabyna nдhili meэilleri ц
·e sьrende-de, onu
· hakyky manysy i
·ini
· ьsti bilen aзylэar.

·ahsyэeti
· wajyp hдsiэetnamasy bolup, onu
· ahlak-ruhy manysy we onu
· bilen
·ertlendirilen hereketleri зyky
· edэдrler.
·ahsyэeti
· manysyna we onu
· wajyp bцlek bolup hдsiэetlendirilmegine a
·yny
·, dьnэдgaraэ
·yny
·, ahlaklylygyny
· we jogapkдrligini
· derejesi bilen kesgitlenen onu
· a
·yny
· ugrukmasy we
·ahsy gцzьkmesi go
·ulэar. Gьrrь
·siz,
·ahsyэeti
· kemala gelmedine we onu
· цzьni alyp bar
·yna sosial gur
·aw dьэpli tдsir edэдr. Эцne
·ahsyэeti
·
·ahsy gцzьkmesine we цzьni alyp bar
·yna onu
· iзki, ruhy dьnдsini
· tдsiri az derejede bolmaэar. Эцne эerden, adamy
· цz bagtyny
· eэesidigi barada aэdylmaэar. Adamda paэhasly-ahlaklylyk we erklilik nдзe gьэзli эьze зykэan bolsa
·onзa-da onu
· durmu
·y gцzьkmesi umumyadamzat gymmatlyklary bilen gabat gelэдr.
·ahsyэeti
· beэikligi
·ol gymmatlyklary цsdьrmeklige we berkitmeklige go
·эan go
·andy bilen kesgitlenэдr.
·u nukdaэnazardan
·ahsyэet цzьni
· ruhuny
·, erkinligini
· we dцredijiligini
· gьэji bilen hдsiэetlendirilэдr.
·u tarapdan
·ahsyэet цz tebigy esasyndan эokary galyp, belli bir manyda ony эe
·ip geзip цzьni
· biologiki цlьmьnden so
·ra hem цz hereketini
· miwesini we цz yzyny galdyrэar.

·ahsyэeti
· erkini
· we ruhuny
· gьэji belli bir durmu
·y
·ertlerde эerine эetirilen hakyky amaly i
·leri
· ьsti bilen эerine эetirilэдr.
·ahsyэeti hдsiэetlendirэдn wajyp
·ert bolan adamy
· hereketi – onu
· цzi dдl-de i
·ini
· netijesi bolэar. Haзanda hereket hakyky i
·e gelende nene
·si
·ahsyэet bolmaklygy
·, erkin bolmaklygy
·, halal bolmaklygy
·, dogruзyl bolmaklygy
· эe
·il dдlligi эьze зykэar. Sebдbi adam dogrudan hem цzьni
·ahsyэet hasap edэдn эa-da
·eэle bolmaklyga ymtylэan bolsa, onda ol ilki bilen jogapkдrligi duэmaly, onda-da di
·e bir hyэal-niэetinde dдl, eэsem цz hereketinde-de jogapkдrligi duэmaly.
·onu
· ьзin jogapkдrlik erkinlikden kem derejede
·ahsyэeti
· hдsiэetnamasy bolmaэar, jogapkдrlik bolmadyk эagdaэynda erkinlik eden-etdilige getirэдr. Diэmek, jogapkдrli bolmak erkin bolmakdan kyn bolэar.
Tьrkmenistany
· hдzirki Tдze Galkyny
· eээamynda
·u hili
·ahsyэeti эeti
·dirmrk meselesi эurtda geзэдn цzgeri
·leri
· hem maksady, hem-de esasy
·erti bolэar.
Ьзinji bap. Ruh, a
· we paэhas

Ruh hakynda umumy dь
·ьnje. Ruh barada gьrrь
· edilende ilki bilen onu
· materiэa bilen baglany
·yklydygyny, эagny bu dьnэдni
· ruhy we maddy ba
·langyзlaryny
· biri bolэanlygyny bellemeklik gerek.
·ol baglany
·yk hem дhli – tebigat, jemgyэet we
·ahsyэet derejelerinde эьze зykэar. Adam derejesinde ol baglany
·yk jan bilen teni
·, olary
· birligi hцkmьnde a
·lanylэar.
·onda akyldarlar teni adamy
· tebigatdan bolan „meni“ bilen baglasalar, jany onu
· ruhdan bolan „meni“ bilen baglaэarlar. Ruh tebigaty
· дhli derejelerine mahsus bolanlygy sebдpli jan hem bitewi-tutu
· hдsiэete eэe bolup, hemme zatlary
· iзki iteriji gьэji bolup зyky
· edэдr. Ruhu
· adamy
· hem iзki dьnэдsini dьzэдnligi sebдpli, onu
· manysyny aзyp gцrkezmekligi
·ol dьnэдni
· filosofiэada дhli taraplaэyn der
·elen a
·dan ba
·laly
·.
A
· цzьne duэgulary, tolgunmalary, эady, erki, hyэallary, pikirlenmeleri alэar. Olary
· birinji bд
·isi adamy
· psihikasyny dьzэдrler. Pikirlenmд bolan ukyp adamy
· artykmaзlygy bolup a
·y
· дhli bцlekleri bilen aэrylmaz baglan
·ykda bolэar. Ruhuь many-mazmunyny aзyp gцrkezmeklik ьзin a
·y
· ьз tarapyna garaly
·. Olar: da
·-tцwerekdдki zatlara we hadysalara gцnьkdirilen a
·; цzьni, onda-da цzьni ba
·ga bir zat hцkmьnde a
·laэan a
·; takyk tolgunmalar bolup зyky
· edэдn a
·. Эokarda gцrkezilen a
·y
· эokarky iki tarapy filosofiэada ruh diэip atlandyrylэar. A
·y
· bu эerde gцrkezilen ьзьnji tarapy kц
·ьl (jan, эьrek) diэip atlandyrtlэar.
Zatlara we цz-цzьne gцnьkdirilen a
· pikirler, kesgitlemeler, da
· tцweregimizi gur
·aэan dьnэд bilen i
· saly
·эar. Adam „ideal modelleri
·“ kцmegi bilen ikinji ideal dьnэдni, „ikinji tebigaty“ dцredэдr. Ruhunda adam bu dьnэдden эokary galyp, дlemi
· kanunlaryna akyl эetirip, olary
· kцmegi bilen tehnikany, tehnologiэalary dцredэдr, jaэlary gurэar, kosmosy цzle
·dirэдr. Gцr
·ьmiz эaly, bu эerde ruh we ruhy-ideal we maddy zady
· bitewiligi эьze зykэar. Adam bu dьnэдni
· kanunlaryny aзyp, olary
· esasynda tehniki we tehnologiki зцzgьtleri
· nusgalaryny i
·lдp dьzэдr. Olary
· esasynda dцrдn ma
·ynlarda tehnologiki desgalarda bu nusgalar maddyla
·эarlar.
Jan, gцwьn, эьrek ba
·ga zat. Jan dьэpli zat bolany sebдpli, ol adamy janly edэдr. Dьnэдni
· kanunlaryna „akylyna“ si
·dirip, tehnologiэany emeli intellekt hem dцredibem, i
·ledibem biler. Цz gezeginde, eger adamy
· gцwni, эьregi, jany bolmasa ol ma
·yn bolardy.
·eэle bolmanlygy hem gowy. Her bir tдsirli zat adamy
· эьreginde эer alэar. A
· ьэtgeэдr, ozalky эagdaэyna gaэdyp gelmдn, дhli bolan zatlary цzьnde gцterэдr. Gцwnь
· эa
·aэ
·y barlygy
· dьэpgцter ba
·ga цlзegine eэe bolэar. Ol adamy
· iзki Meni bolup, gьэзli tolgunmalary ba
·dan geзirэдr. Gцwnь
· эa
·aэ
·y adamy
· iзki dьnэдsinde дhlitaraplaэyn
·цhlelenэдr.
Adamy
· ozalky эeten derejeleri эa-da geljekde bolup biljek эagdaэy, onu
· ata-babalaryny
· эa-da geljekki nesillerini
· mьmkinзiliklerini
· дhlisi, onu
· gцwnьni
· эa
·aэ
·yny
· her bir pursatyna gatna
·эarlar.
·ol pursatdan da
·arky эagdaэlarda adama a
·am, bilimem elэeterli bolup bilmeэдr.
A
· we onu
· dьэp manysy. Эokarda materiэa barada gьrrь
· edilende, ol a
·a degi
·lilikde kesgitlenip, ony a
·dan da
·arda we o
·a bagly bolmadyk дhli zat diэip dь
·ьndiripdik. A
· цrдn зyl
·yrymly zat bolup, ony dьrli nukdaэnazarlardan dь
·ьndirmeli bolэar. Ilki bilen a
· da
·arky dьnэдni
· bize gцrnь
·i bolэar. Ol da
·arky dьnэдni, materiэany
·цhlelendirэдr.
·onu
· ьзin ony hiз zada bagly bolmadyk da
·arky dьnэдni
· adam tarapyndan gцrlь
·i diэip kesgitlese bolar.
·ol bir wagtda hem a
·y di
·e adama hдsiэetli aэratynlyk diэip aэtmak mьmkin.
Antrapologiэa ylmy pikirlenmeklige ukyply Adamy
· (adamy
· hдzirki adamzada degi
·li gцrnь
·i) mundan takmyndan 40-50 mь
· эyl ozal dцrдndigini belleэдr. Ol ylym a
·y
· adamy
· haэwanat dьnэдden arany aзyp цsmekligi netijesinde 2,5-3 mln. эyly
· dowamynda kemala gelendigini nygtaэar. Gцr
·ьmiz эaly, bu эerde a
· adamy
· we jemgyэeti
· цsь
·ini
· цnьmi hasaplanэar. Kцp filosoflar a
·y bu dьnэдni
· mukaddesliklerini
· mukaddesligi hasap edэдrler. Din a
·y dьnэдni
· ilkinji ba
·langyjy hцkmьnde kabul edэдr.
Filosofiэany
· taryhynda a
· bilen baglany
·ykly meselдni
· зцzgьdine iki hili зemele
·ilэдr. Birinjiden, ony garalэan meselдni
· bizi
· a
·ymyzda
·цhleleni
· usullary hцkmьnde garalэar. Bu эerde a
·y
· эьze зyky
·y beэan edilэдr. Ikinjiden, a
·y
· цzi nene
·si mьmkin bolэar diэen soraga jogap beriljek bounэar. Kцp wagty
· dowamynda filosofiэany
· akymlary bu iki зemele
·mдni biri-birinden kдn tapawutlandyrman geldiler.
·onu
· ьзin olary
· tarapdarlary ьзin eger zatlary
· barlygyny
· beэan edili
· usuly berlen bolsa a
· meselesi зцzьldi diэip hasap edэдrdiler. Di
·e so
·ky dцwrь
· filosofiэasy a
·y
· эьze зykmaklygy baradaky meselд aэratynlykda garaэar.
Эokarda bellenili
·i эaly, a
· цzba
·dak zat bolmanlygy sebдpli, o
·a akyl эetirmek, ony beэan etmek эe
·il bolmaэar. Ony biz filosofiэany
· taryhyny
· дhli dцwьrlerinde hem gцrэдris. Antiki filosofiэa, mysal ьзin, di
·e a
·y
· garalэan zada gцzьkmesini aзdy. A
·y
· beэleki bir aэratynlygy, adamy
· цz iзki dьnэдsi bilen baglany
·ykly meseleler bu filosofiэa tarapyndan kдn i
·lenilip bilinmedi.
·u hili эagdaэ ol dцwrь
· dьnэдgaraэ
·yny
· цzbolu
·lylygy bilen dь
·ьndirilэдr. Antiki adam Дlem we da
·arky zatlar bilen эa
·aэar. Ol
·ol zatlar hakynda hem pikirlenэдr, „цzьnden da
·da“ эa
·aэar. Onu
· „Meni“ zatlara gцnьgen.
Эekehudaэlylyk pikiri
· dцremegi we цsmegi bilen dini filosofiэada adamy
· iзki dьnэдsi bilen baglany
·ykly meselelere ьns berilip ba
·lanэar. Ol filosofiэany эal
·yzlyk meselesi has hem gyzykdyrэar. Bu эerde o
·a ruhuь manysy hцkmьnde garaэy
· gьэjeэдr. Bizi
· eээamymyzy
· ba
·ynda belli filosof Plotin ruhu
· mazmuny we onu
· bilen baglany
·ykly a
· meselesine aэratyn ьns berэдr. Ol ruhy tejribдni
· derejelerini gцrkezip, bu эerde a
·y
·, onu
· эokarky (Hudaэ) we a
·aky (duэgy) derejelerini birikdiriji wezipд
·ni эerine эetirэдnligini belleэдr. Adam ruhy tejribд eэe bolup, цzьni
· di
·e ten bilen здklenmeэдnligine akyl эetirэдr. Adam цzьni
· ruhy manysyny aзmaklyk ьзin, цzьnde Hudaэdan bolan „Menini
·“ эa
·aэ
·yny aзmaly bolэar. Bu bolsa her gьnki aladalar bilen me
·gul bolup эa
·aэan adam ьзin kyn mesele. Dini filosofiэa bu эerdдki soraglary цzbolu
·ly зцzэдr.

·olary
· netijesinde a
·a ruhu
· эьze зykmasy hцkmьnde garaэy
· kemala gelэдr. A
·a bu эerde adamy
· bu dьnэдni
· lezzetlerine цte gyzykmasy ьзin berlen jeza hдkmьnde garalэar we adamy
· „Menini
·“ a
·da iki gцrnь
·de эa
·aэanlygy bellenilэдr. Ol цzьni
· her gьnki эa
·aэ
·yny Hudaэa эakyn bolup эa
·an dцwri bilen de
·дp geзmeli bolэar. A
· geзmi
·i,
·u gьni we geljegi biri-birine gar
·y goэup, adamy
· bu dьnэдde wagtlaэynlygyna akyl эetirэдr.
Tдze dцwьrde bu garaэy
·lar цz tдsirini gow
·adэar we a
· meselesini tдzeзe зцzmeklige
·ertler dцreэдr. Bu dцwьrde kдn a
·lanylmadyk sebдplere gцrд adamlar Hudaэ baradaky pikiri siwilizasiэa dь
·ьnjesinden aэyrэarlar. Bu dцwьrde nigilistik (lat. nihil hiз zat), ozalky kabul edilen zatlary inkдrlemek bilen bagly garaэy
·lar gьэjeэдr.
·u we beэleki sebдpleri
· netijesinde, adam цzьni
· iki dьnэд: Zemin we zeminden da
·arky dьnэд degi
·lidigi baradaky pikirden эьz цwьrmegini
· netijesinde, a
· bilen baglany
·ykly meselelere tдzeзe garamaklyga mьmkinзilik aзylэar.
·onda adam filosofiэany
· esasy meselesine цwrьlэдr.
Bu эerde filosofiэa adam adamy
· цz a
·laэan dьnэдsini
· hem
·erti, hem mьmkinзiligi bolэanlygyndan ugur alэar. Bu pikiri, эokarda belleni
·i эaly, fransuz akyldary R. Dekart „Men a
·laэan, diэmek men эa
·aэaryn“ diэen jьmle bilen kesgitleэдr. Onda adam bu dьnэдde эa
·aэanlygyny
· we bu dьnэдni
· цzьni
· эeterlikli esasy bolэar.
·eэle garaэy
·lary
· esasynda tдze dцwrь
· akyldarlary orta asyrdan arany aзyp,
·ol bir wagtda hem onu
· bilen arabaglan
·ygy saklaэarlar.

·o
·a garamazdan orta asyrlarda i
·lenip bilinmedik adamy
· iзki ruhy dьnэдsi bilen baglany
·ykly meselelere ьnsi зekmeklik tдze dцwrь
· medeniэetini
· esasy meselelerini
· birine цwrьlэдr. Bu эerde a
·y
· di
·e цzьne aзylyp bilinэдnligi, цz-цzь
·i a
·lamazdan onu
· bolup bilmeэдnligi baradaky pikir ц
·e sьrьlэдr. A
· цz-цzьni a
·lamaklyk hereketi
· ьsti bilen цz manysyny we dьzьmini aэdy
·la
·dyryp bilэдr.
·onda a
· bar bolan tebigy dьnэдni эьze зykarmagy
· we onu
· эa
·aэanlygyny subut etmekligi
· seri
·desi bolup зyky
· edэдr.
A
· we a
·syzlyk. A
·, эokarda gцrkezil
·i эaly, di
·e bir zatlara gцnьkdirilen, цzьni a
·laэan hem-de tolgunmalary
· akymy bolmaэar. Onu
· эene bir tarapy – a
·syzlyk bolэar. Цzem цz gцwrьmi boэunзa дhli a
·lanylan dьnэдden gi
· bolэar. A
·y
· bu tarapyny geзmi
·de kцp filosoflar: Spinoza, Gegel we Marks der
·дnler. Эцne belli awstriэaly filosof Z. Freэd (1856-1939) bu meselдni has gi
·i
·leэin der
·дn we ilkinji bolup bu meselдni ylmy esasda dь
·ьmdirmeklige giri
·en.
Freэd adamy
· psihikasyny
· a
·akdaky ьз bцlekli (bu эerde ol sada gцrnь
·de getirilэдr)
·ekilini berэдr. Onu
· bцlekleri: birinji, эokarky derejesi – эokary a
·, Эokarky Men; ikinji, orta derejesi – a
·, Men: ьзьnji, a
·aky derejesi – a
·syzlyk, Ol. Эokarky a
· – adama jemgyэet tarapyndan berilэдn цzь
·i alyp barmaklygy
· dьzgьnleri, ata-enдni
· duэduru
·lary, ahlak gцzegзilikleri we ba
·g. A
·syzlyk - цz tebigaty boэunзa biologiki kuwwata eэe bolan bizi
· gutarnyksyz baэ gorumyz: gorkular, instinktlar we duэgylar. A
· – psihikany
· belli bir aralyk bцlegi. A
·akdan ony endikler we duэgular iterse, эokardan – jemgyэetзilik talaplary iterэдr. Цz endikleri
·e eэermek bolmaэar, jemgyэet o
·a эol bermez. Olary gysyp зykaryp hem bolmaэar, sebдbi
·eэle edilende psihiki keseller, gaharja
·lyk, garasцэmezlik эaly nдsazlyklar dцreэдr. Diэmek,
·u hili iki taraplyga uэgunla
·maly bolэar. Freэdi
· зykaran esasy netijesi: adam hiз haзan цzьni so
·una зenli a
·lap bilmez. A
·syzlygy
· зu
· gatlaklary bolup, ol doly a
·lanyp bilinmeэдr. Ol gutarnyksyz зu
·
·ullyk bolup, onda bizi
· tebigatdan gaэdэan durkumyzdan miras galan gabanja
·lyk duэgularymyz, зagalyk dцwrьmizde eэe bolan gorky we beэleki kemзiliklerimiz. Mysal ьзin, зaga bir zatdan gorkup ony эatdan зykarjak bolэar, a
·yndan aэyrэar. Эцne, psihika hiз zady эatdan зykaranok, bu ba
·dan geзirmeler a
·syzlyk gur
·awyna gysylyp зykarylэar.
Зagalykda
·u we beэleki эagdaэlara dь
·en her bir adamda dьrli hili ge
·likler bolup bilэдr: biri эatmazdan ц
· jaэy
· дhli burзlaryna seretse, beэlekisi kцwь
·lerini
·ertlendirilen gцrnь
·de эerle
·dirэдr. Зagalykda ba
·yndan geзiren haэsy tдsirler zerarly adam
·u эa-da beэleki эagdaэa dь
·эдnini bilmek kyn. Bu tдsirleri
· adamy a
·yndan aэyrэan, цrдn kyn netijesi hem bolmagy mьmkin.
A
·syzlyk adamy
· biologiki gьэjьni
· gutarnyksyz зe
·mesi bolэar. Bu gьэз dьrli gцrnь
·li lezzetlere eэe bolmaklyga sarp edilibem эa-da edebi, sungat eserlerini dцretmeklige gцnьkdirilip hem bilner. Dцredijilik adamsy цzьni
· dцredijilik gьэjini, цzьni
· ylhamyny a
·syzlyk зe
·mesinden alэar. A
·syzlygy
· adamy
· эatan wagty, dьэ
·ьnde эьze зykmaklygy mьmkin. Adam ukudaka Эokarky Men aradan aэrylyp, Ol adamy
· a
·yna eэe bolэar.
·onda adamy
· dьэ
·ьne hiз haзan onu
· oэuna gelmeэдn zatlar girip biler. Adam bir zat diээдr, emma onu
· a
·syzlygy ony ba
·ga zada iterэдr. Iru-giэз adam цz hakyky islegleri barada aэtmaly bolэar. Psihoanaliz adama цzьni
· kimligine dь
·ьnmegine kцmek berэдr. Freэd XIX asyrda aзylyp bilinmedik adamy
· many-mazmunyny
· зu
·luklaryny aзэar. Ol psihoanalizi
· nukdaэnazaryndan adamzady
· hem taryhyny dь
·ьndirmeklige зaly
·эar. Ol bu taryhy ilkidurmu
· urug jemgyэetinde atalary
· we ogullary
· arasynda dцrдn gapma-gar
·ylyk (ata kast etmek, ganjary
·mak) esasynda dь
·ьndirjek bolэar.
·ol kyn эatlamalar esasynda dцrдn duэgular, onu
· pikiriзe, dini
· dцremekligine esas bolэar.
·ol duэgylar gahar-gazaba bolan itergileri hem beklemдge, olary Эokarky Mene geзirip, dьrli gцrnь
·li здklemeleri
· ulgamy bolan medeniэeti
· dцremegine getirdi diэip Freэd belleэдr.
Dil, sцz we pikirlenme. Hдzirki dцwьrde adamy
· beэnisini
· gurlu
·y, onda bolup geзэдn elektrohimiki reaksyэalar, эady
· biohimiki esaslary we ba
·g. dьэpli цwrenilen. Эцne, adam nдhili pikirlenэдr, adamy
· kellesine pikir nдhili gelэдr diэen soraglary
· jogaby tapylanok. Filosofiэa adama цmrьni
· dowamynda birnдзe gezek hakyky pikiri
· gelэдnligini we onu
· hemme adama gelmeэдnligini belleэдr.
·onu
· ьзin pikire taээar bolmaly, elmydama kellд
·i arassa saklamaly.
Gadymy hindi paэhasy onu
· ьзin: ertirki nahardan so
·ra aэbogda
· oturup, elleri
·i dyzy
· ьstinde goэup 15 minudy
· dowamynda hiз bir zat hakynda pikir etmezlige зaly
·maklygy
· gerekligini aэydэar. Эatmazdan ц
· hem
·u эagdaэy gaэtalamaly. Hiз zat hakynda pikirlenmezlik kyn, эцne o
·a цwren
·ip bolэar.
·eэle эagdaэda hakyky pikiri
· gelenini a
·sa bolar.
Hakyky pikiri
· gelmekligi bolsa elmydama gudrat. Adamy
· цzьni
· bir zady gцrmekligi, цzьni
· bir zada dь
·ьnmekligi elmydama kyn. Bu эagdaэ цrдn seэrek we ajaэyp pursat. Ilkinji gezek bir zady gцrmek hem adamy
· kellesine pikiri
· gelendigini a
·ladэan bolsa gerek. Pikirlenmek – gцrmekligi, onda-da эцne bir gцzь
· bilen dдl, дhli durku
· bilen gцrmekligi a
·ladэar.
Pikirlenmeklik dili
· kцmegi bilen amal edilэдr. Эцne, filosofiэada dili
· we pikirlenmдni
· gabat gelmeэдnligi ir dцwьrlerde bellenen. I
· gadymy dil y
·arat dili bolэar. Y
·arat
·onda hereket gцrnь
·de эьze зykэar. Onda-da y
·arat amaly hereket dдl-de, цzьni
· real esasyndan aэrylan hakyky hereketi a
·latmaklyk bolэar. Y
·arat abstaksiэa tarap ilkinji дdim bolup зyky
· edэдr.
Sцz abstraksiэany
· indiki, цzem y
·aratdan эokarky basganзagy bolэar. Amaly hereketem, y
·aratam, sцzem hereketi
· gцrnь
·leri bolandyklary sebдpli, dilde algaritmler we pikir galyplary saklanyp galyp ba
·laэarlar. Duэgulary
· we kabul etmeleri
· esasynda эьze зykэan obrazlar we gцz ц
·ьne getirmeler kem-kermden цzba
·dak эa
·aэ
·a eэe bolэarlar.
·onda maddy zatlardan ьz
·e bolan abstrakt pikirlenme эьze зykэar. Dil adamlary
· habarla
·magyny
· we цzara dь
·ьni
·megini
· seri
·desi hцkmьnde baэla
·эar we зu
·
·ur pikirleri a
·latmaklyk ukybyna eэe bolэar.
Diller kцp dьrli, цsen we цsmedik diller bolэarlar. So
·kuda dь
·ьnjeleri
· baэlygy grammatikany
· цsmekligi bilen dдl-de дhe
·, labyz dьrlьligi bilen a
·ladylэar.
·ol bir sцzler bu dillerde dьrli дhe
·de aэdylyp, her ki gezek ba
·ga manyny a
·ladэarlar. Grammatika nдзe зyl
·yrylymly boldugyзa dil
·onзa baэ bolэar. I
·lik gцrnь
·lerini
·, dь
·ьmleri
·, sypatlary
· ьsti bilen pikiri
· цrдn inзe цwь
·ginlerini berse bolэar.
Her bir halky
· pikir эцredi
·i зalt цsэдr: her эyl tдze ylmy aзy
·lar, tдze hadysalar эьze зykэarlar. Dil bolsa цrдn haэal ьэtgeэдr.
·onu
· ьзin dil pikiri
· цsь
·inden yza galэar. Эцne, halky
· edebi dili, mysal ьзin, Magtymgulyny
·, Mollanepesi
· эa-da Berdi Kerbabaэewi
· dili elmydama tьrkmen medenэetini
· esasyny dьzen, dili
· baэla
·magyna esaslary dцreden. Eger dil medeniэet bolэan bolsa, onda ony эoэmak bolmaэar эa-da islegi
·e gцrд ьэtgedip bolmaэar. Dili
· arassalygyny
· goralmagy we saklanmagy gerek.
Dil bilen pikirlenmдni
· arasynda зyl
·yrymly, gapma-gar
·ylykly baglany
·yk bolэar. Bir zat hakynda pikirlenmek bir zat, aэtmak bolsa – kцplenз ba
·ga zat. Цz pikiri
·i dili
· we haty
· ьsti bilen beэan etmeklige hдhili цwrenmeli? Ony tдzeзe, tдsirli aэtmaklygy her bir adam ba
·armaэar. Эцne dь
·nьkli, di
·leэjд эeter эaly beэan etmeklik her bir adamy
· borjy. Onu
· ьзin bolsa dili
· gudratly gьэjьni a
·maklyga ymtylmaly.
Dцrdinji bap. Akyl эetiri
· teoriэasy

Akyl эetiri
· teoriэasyna umumy garaэy
·. Filosofiэada akyl эetirmek meselesi, barlygy
·, adamy
· we jemgyэeti
· many-mazmunyny aзmak bilen baglany
·ykly meseleler kimin цrдn wajyp bolэar. Onu
· зцzьli
·i barlyk meselesini
· зцzьli
·i bilen berk, kцplenз bolsa gцnьmel baglany
·ykda amal edilэдr.
Eger gadymy grek filosofy Demokrite эьzlensek, onda ol дhli zatlary
· цrдn u
·ak, bцlьnmeэдn atomlardan durэanlygyny belleэдr. Ruh hem
·olar эaly bцleklerden durэar. Zatlardan цrдn inзe bulutjagazlar – eэdoslar bцlьnцдrler. Eэdos, Demokriti
· pikiriзe, zatlary
· maddy gцrnь
·i bolэar. Gцzь
· ьsti bilen adama geзip, eэdos, mцhьri
· mumda yz galdyry
·y kimin, ruhda зap bolэar. Bu эerde akyl эetirmeklik wezipesini iki zat: eэdoslary
· akyp зykmasy we olary
· ruhda зap bolmagy amal edэдrler. Demokrit bu i
·de akyly
· hem i
·ewьr ornuny belleэдr.
·onu
· esasynda ol akyl эetirmдni iki: duэgulary
· ьsti bilen amal edilэдn – gara
·ky, we akyly
· ьsti bilen amal edilэдn – эagty gцrnь
·lere bцlэдr. Ondan ba
·ga-da gadymy grek filosoflary: hakykata gцrд we pikire gцrд diэen gapma-gar
·ylykly dь
·ьnjeleri ulananlar. Olary
· birinjisi – filosofiэany
· bilimsiz adaty adamlardan эokary galmaklyga mьmkinзilik berэдn zat, ikinjisi – mдhellдni
· pikiri.
Hдzirki dцwrь
· filosofiэasy akyl эetiri
·i
· gurallary hцkmьnde duэgy organlary, dьnэдni
· logiki, dь
·ьnjeleэin
·ekilini berэдn adamy
· ukybyna, akylyna gar
·y goэmaэar. эцne duэgy organlaryny
· adamy
· цwrenэдn hadysasyny
· di
·e da
·ky
·ekilini berэдnligine ьns bermeli. Akyl эetiri
·i
· logiki seri
·deleri bolsa jemgyэetrзilik-taryhy tejribдni
· esasynda bizi
· da
·ymyzy gur
·ap alэan dьnэдni
· hadysalaryny
· we wakalaryny
· jьmmь
·ine arala
·maga mьmkinзilik berэдr. Akyl эetiri
· seri
·delerini
·
·u tapawudy, gadymy akyldarlar tarapyndan, duэgy – akyl gapma-gar
·ylykly jьmle hцkmьnde bellenen.
Akyl эetiri
· taglymaty зu
·
·ur gцrnь
·de Aristotel tarapyndan i
·lenip dьzьlen. Ol da
·yna зykarylэan bilimi der
·emeklige uly ьns beren. Akyldary
· sillogistikasy logikany
· kцp asyrlary
· iзindдki цsь
·ini kesgitleэдr. Aristoteli
· logiki i
·lerini toplumy bir эere jemlenip „Organon“, эagny bilimi almaklyk ьзin gural diэen ada eэe bolэar.
Tдze dцwьrde akyl эetiri
· taglymaty цsь
·e itergi alэar.
·u цzgeri
·i
· gцzba
·ynda цzьni
· „Tдze organon“ atly ajaэyp eseri bilen i
·lis akyldary F. Bekon (1561-1626) durэar. Bu eseri
· wezipesi tebigaty
· kanunlaryna akyl эetirmeklik usullary barada taglymaty dцretmeklikde bolэar. Bilim – gьэз. Bekony
· bu jьmlesi
·u gьn hem цz дhmiэetini эitirenok. Эцne, hakyky bilimde gьэз bolэar. Bekon akyl эetiri
· taglymatyny i
·lдp dьzmeklik ьзin wajyp bolan birnдзe meseleleri ц
·e sьrэдr. Tebigaty tejribeleэin цwreni
·, mь
·kьrlik эцrelgesi olary
· esasy ugurlary bolэar.
Dekart (1586-1650) Bekony
· mь
·kьrlik эцrelgesini akyl эetirmekligi
· esasy эцrelgesine цwьrэдr. „Usul barada oэlanmalar“ atly i
·inde akyldar akyl эetiri
·i
· a
·aky dьzgьnlerini i
·lдp dьzэдr: 1) hakykat hцkmьnde di
·e akyla aэdy
· we takyk bolan we hiз hili mь
·kьrlige (
·ьbhд) эol bermeэдn kesgitlemelere rugsat bermeli; 2) зyl
·yrymly meseleleri зцzmeklige mьmkinзiligi bolan эцnekeэ bцleklere bцlmeli; 3) belli we subut edilen zatlardan nдbelli we subut edilmedik zatlara yzygiderli geзmeli; 4) logiki oэlanmany
· zynjyrynda barlanmadyk halkalary
· aэlanyp geзilmegine эol bermeli dдl. Dekarty
· oэlanmalary ilki bilen paэhasa degi
·li bolany sebдpli, onu
· ц
·e sьren akyl эetiri
· ulgamy rasionializm (racio lat. – paэhas) ady bilen filosofiэany
· taryhyna girdi. Bu ulgamy
· цsь
·ine Dj. Lokk (1632-1704) we G. Leэbnis (1646-1716) цz go
·antlaryny go
·dular.

·ol dцwьrlerde agnostisizm (grekзe a – dдl, gnosis – bilim) hem tдzeden эьze зykэar. Agnostik akyl эetiri
·de barlanэan zady
· manysy bilen onu
· эьze зykaryly
·yny
· arasy bцlьnэдr. Ol duэgudan da
· gitmдn hadysalary
· aзylmadyk tarapynda galэar. Filosofiэany
· ba
·langyз dцwrьnde ol mь
·kьrlik gцrnь
·inde эьze зykэar. Эokarda bellenil
·i эaly, bu pikirler so
·ra al Gazaly tarapyndan i
·lenip dьzьlen. XVIII-XIX asyrlarda tдzeden ц
·e sьrьlэдr. Onu
· tдze dцwьrde kemala gelmegine i
·lis filosofy D. Эum (1711-76) uly go
·ant go
·эar. Ol sebдpli baglaany
·ygy
· obэektiw hдsiэetini inkдrleэдr. Hдzirki dцwrь
· filosofiэasynda hem dьnэд цz bol
·ynda akyl эetirmekligi
· mьmkin dдldigini nygtaэanlar az dдl. Tejribe, ylmy eksperimentler we maddy цnьmзilik
·eэle garaэy
·lary inkдrleэдr.
XIX asyry
· ortalarynaa filosofiэada dialektiki materializm ugry dцreэдr. Bu ugurda akyl эetiri
·i
· цzalky dцwьrde ц
·e sьrlen birnдзe meseleleri цz зцzgьdini tapэar. Bu ugur ilki bilen ozalky filosofiki ulgamlary
· akyl эetirmekligi
· maksady hцkmьnde kabul eden baky, gutarnykly we ьэtgemeэдn hakykylyklaryndan arany aзэar.
·ol bir wagtda-da dьnэд akyl эetirmekligi
· hakyky meselelerinden эьz цwьrmeэдr. Akyl эetirmeklikde absolэut we otnositelligi
· biri-birine gatna
·ygy tдzeзe a
·lanylэar.
Akyl эeetiri
· taglymaty so
·ky dцwьrde akyl эetirijini
· i
·ewьrligini gцz ц
·ьnde tutmaklyga зaly
·эar.
·onda filosofiki akymlary
· kцpьsi akyl эetiri
·i
· rasional we rasional dдl gцrnь
·lerini
· baglany
·ygyna uly ьns berэдrler. Akyl эetiri
· i
·inde gцz ц
·ьne getirmek, arzuw-isleg duэgusy дhmiэetli bolэarlar. Bu эerdr ilki bilen intuisiэa (gara
·ylmaэan aэdy
·lyk) aэratyn orna eэe. So
·ky dцwьrde dцrдn filosofiki akymlary
· wekillerini
· intuisiэany paэhasa (intellekte) gar
·y goэmaklyk meэilleri az dдl.
·onu
· bilen baglany
·ykly akyl эetiri
·i
· rasional we rasional dдl gцrnь
·lerine gyzyklanma gьэjeэдr we akyl эetiri
·i
· so
·ky gцrnь
·ine эokary orun berilэдn halatlary hem kцpelэдr.
Hдzirki dцwrь
· i
· tдsirli filosofiki akymlaryny
· biri bolan germenewtika akyl эetiri
· taglymatyna „dь
·ьndiri
·“ diэen kesgitlemдni girizdi. Onu
· tarapdarlary hakykata bir adamy
· akyl эetirip bilmeэдnligini,
·ol sebдpli bu i
·de ba
·gaзa pikir edэдne hem эol berilmekligi
· gerekligini belleэдrler. Bu i
·de, olary
· aэtmagyna gцrд, dь
·ьnmek we цzara dь
·ьnmek bolmadyk эagdaэynda o
·aэly netije bolup bilmeэдr. Mana eэe bolan zada dь
·ьnip bolэar. Dь
·ьnmek adamlary
·, medeniэetleri
·, pikirleri
· we ba
·g. pikir aly
·masy bolэar. Ol bolsa цwrenilэдn zady
· kanuna we sebдpli baglany
·yga esaslanyp dь
·ьndirilmegi bolэar.
Akyl эetiri
·i
· dьzьmi we onu
· dьzьm bцlekleri. Akyl эetiri
· i
·inde adamy
· дhli ukyplary herekete getirilэдr. Olary
· hataryna biri-biri we adamy
· beэleki ukyplary bilen bagly bolan duэgy („janly gцzegзilik“ etme) we akyl (pikirlenme, rasional oэlanma we ba
·g.) girэдrler.
Эokarda bellenil
·i эaly, filosofiэany
· taryhynda akyl эetirme i
·inde, onu
· duэgulaэyn we rasional (pikirlenme) gцrnь
·lerini
· bu эerdдki ornuna iki hili biri-birine gar
·yda
· nukdaэnazar bilen garaэy
·lar bar. Olary
· birinjisini ц
·e sьrэдn sensualistler (sensus latynзa – duэgy) akyl эetiri
· i
·inde duэgy organlaryna kesgitleэji orun berэдrler. Bu hili garaэy
·lar filosofiki akymlary
· дhlisinde hem bolэar. Ikinji ugru
· tarapdarlary bolan rasionialistlar (ratio latymзa –akyl, pikirlenme) ilki bilen tдze dцwьrde gazanylan matematika ylmyny
· ьstьnliklerine daэanyp, дhliumumy we gerek bolan hakykat duэgulaэyn tejribeden dдl-de pikirlenmдni
· ьsti bilen gazanylyp bilner diээдrler.

·u iki garaэ
·y
· tarapdarlary kцp sanly dogry pikirleri ц
·e sьren hem bolsalar, olar aэra-aэrylykda birtaraply we здkli bolэarlar. Filosofiэany
·, ylmy
·, we ruhy i
·i
· beэleki gцrnь
·lerini
· цsь
·i bilimi
· iki gar
·yda
· taraplar bolan duэgulaэyn we rasionallaэyn akyl эetiri
·i
· jemi bolэandygyny gцrkezэдr.
Duэgulaэyn akyl эetirme gцrэдn, e
·idэдn, duээan , syzэan we ba
·ga duэgy organlary
· ьsti bilen amal edilэдr. Janly gцzegзilik цzara baglany
·ykda bolan ьз gцrnь
·de amalaa
·yrylэar. Olar duэmak, kabul etmek we gцz ц
·ьne getirmek bolэarlar. Olary
· her biri hakyky dьnэдni
· adam tarapyndan
·цhlelendirilэдn subэektiw obrazy bolэarlar. Duэgy gцrmeklik, e
·itmeklik, duэmaklyk, syzmaklyk we ba
·ga gцrnь
·lerden durэar. Duэgy bu эerde janly gцzegзiligi
· has зyl
·yrymly gцrnь
·i bolan kabul etmekligi
· dьzьm bцlegi bolup зyky
· edэдr.
Kabul etme garalэan zady
·, aэratynlykdaky duэgulary
· birle
·mesi bolan gцnьmel janly gцzegзiligi
· ьsti bilen aзylэan, дhli taraplaryny
· bitewile
·dirilen doly obrazy bolэar.
Gцz ц
·ьne getirme garalэan zady
· geзmi
·de duэgy organlaryna tдsir eden, emma
·u pursatda tдsir etmeэдn duэgulaэyn-gцrьnэдn obrazy bolэar. O
·a эatlanylэan we oэlanylэan obrazlar girэдrler. Janly gцzegзilik ьзin da
·ky dьnэдni gцze gцrьnэдn gцrnь
·de
·цhlelendirme hдsiэetli, ol adamy
· gцnьmel real durmu
· bilen baglan
·ygynda mьmkin bolэar.
Rasional akyl эetirme doly gцrnь
·de pikirlenmдni
· ьsti bilen beэan edilэдr. Pikirlenme hakykaty umumyla
·dyrmany
· we ba
·ga zat arkaly
·цhlelendirmдni
· dowamynda amal edilip, duэgy organlary
· ьsti bilen alnan maglumatlary jemlemeklik bilen barlygy
· kanunalaэyk baglany
·yklary abstrakt dь
·ьnjeleri
· ьsti bilen a
·lamaklyk bolэar. Adam цz pikirini tebigy эa-da amaly bolup bilэдn bellikler ulgamy gцrnь
·de, dil bilen berk baglany
·ykda amal edэдr.
Antiki dцwьrden ba
·lanэan gadymy filosofiki dдplerden ugur alyp pikirlenmдni
· iki – oэ we akyl derejelerini tapawutlandyrsa bolar. Oэlanma pikirlenmдni
· ba
·langyjy bolup, bu эerde abstrakt pikirler ц
· berlen shemalary
·, standartlary
· we galyplary
· ьsti bilen i
·lenilip dьzьlэдr. Oэlanma sagdyn pikir diэip a
·aldylэan adaty her gьnki durmu
·daky pikirlenme bolэar.
Akyl rasional akyl эetiri
·i
· эokary derejesi bolэar. Rasional akyl эetirmдni
· bu gцrnь
·ine abstrakt pikirleri dцredijilikli i
·lдp dьzmek we olary
· tebigatyny der
·emek hдsiэetli bolэar. Di
·e
·u derejede pikirlenme garalэan zatlary
· many-mazmunyny aзyp bilэдr. Pikirlenmдni
· цsь
· prosesi oэu
· we akyly
· цzara baglany
·ygyny we biri-birine geзi
·ini цzьne alэar.
Pikirlenmдni
· dьrli gцrnь
·leri hem bar. Olar цzara arabaglany
·ykda bolan abstrakt pikirleri
· ьsti bilen barlygy
·цhlelendirmegi
· usullary bolэarlar.
·ol gцrnь
·leri
· hataryna dь
·ьnje, pikir эцretme we netije зykarma ba
·langyз gцrnь
·ler hцkmьnde girэдrler.

·ьnje hakykaty
· umumy baglany
·yklaryny, kanunalaэyklylyklaryny, esaasy taraplaryny kesgitlemelerde berkidilen
·цhlelendirmesi bolэar.
Pikir эцretme barlygy
· zatlaryny, hadysalaryny, wakalaryny, olary
· hдsiэetlerini, baglany
·yklaryny we gatna
·yklaryny
·цhlelendirэдn pikirlenmдni
· gцrnь
·i bolэar.
Netije зykarma ц
· kesgitlenip dьzьlen bilimlerden tдze bilimleri i
·lдp dьzmeklige esas dцredцдn pikirlenmдni
· gцrnь
·i bolэar.
Akyl эetirmдni
· derejeleri we usullary. Akyl эetirmдni
· dьrli derejeleri bolэar. Onu
· ilkinji derejesi hцkmьnde adaty akyl эetirmдni gцrkezse bolar. Akyl эetirmдni
· bu derejesi adamy
· her gьnki durmu
· tejribesine daэanэar. O
·a sagdyn pikirem, rasionallygam we irrasionallygam hдsiэetli bolэar.
·ol bir wagtda hem akyl эetirmдni
· bu derejesini
· mьmkinзilikleri belli bir derejede здkli bolэar. Bu эerde etmeli i
·leri „nдdip bilmek...“ (taээarlamak, bejermek, ulanmak) barada bolup, „nдme bilmeli...“ (ol эa-da beэleki zady
· цzi nдme) diэen soraga kдn jogap berip bilmeэдr.
Ylmy akyl эetirme adaty-tejribeleэin akyl эetirmeden: akyl эetirilэдn zady
· manysyna giri
·ilmegi, ulgamlaэynlyk, subut edilmegi, dilini
· birmanylygy we takyklygy, alnan bilimi
· usullaryny
· bellenilmegi we ba
·g. bilen tapawutlanэar.
Gцr
·ьmiz эaly, ylmy bilim,
·onu
· эaly-da ony gazanmaklyk i
·i adaty akyl эetirmeden зyl
·yrymly we цzbolu
·ly.
·onu
· ьзin bu ugurda i
·lemeklik эцrьte taээarlygy we uzak dцwьrde bu i
·i
·дgirt bolup цwrenmekligi talap edэдr.
·onda taryhy
· dowamynda dцrдn ylym-bilimi, olary ulanmaklygy
· we цsdirmekligi
· usullaryny цzle
·dirmeli bolэar. Bu bolsa цz gezeginde ylmy i
·gдrleri taээarlaэan эцrite edaralary
· bolmagyny talap edэдr.
·u hili эagdaэ bolsa durnukly sosial gur
·aw hцkmьnde kemala gelen цsen ylma hдsiэetli bolэar.

·eэle edaralar XVII-XVIII asyrlarda kemala gelэдrler.
·ol dцwьrde Эewropada ilkinji ylmy jemgyэetler, akademiэalar dцreэдrler, ylmy
·urnallar зap edilip ba
·lanэar. XIX asyry
· aэagynda XX asyry
· ba
·ynda uly ylmy institutlar, laboratorэalar, ylmy-barlag merkezleri dцreэдrler. Bu эagdaэ ylmy
· цnьmзilik bilen baglany
·ygyny
· ьэtgдp, onu
· sosial ornuny
· tдze derejд galmagy bilen bagly bolэar.
XIX asyry
· aэagyna зenli diэen эaly „ylym-tehnika-цnьmзilik“ ьзlьgini
· baglany
·ygynda ylma kцmekзi orun berlip gelindi.
·ondan so
·ra tebigaty цwrenэдn ylymlarda ba
·lanan цzgeri
·ik esasda ylym цz цsь
·inde цnьmзilikden ц
·e geзip ba
·laэar. XX asyrda ylym
·indi gцrьlmedik depginde цsэдr. Onu
· tдsiri bilen цnьmзiligi
· tдze pudaklary (atom energetikasy, elektronika, kosmonawtika, kompэuter tehnologiэasy, Internet we ba
·g.) dцreэдrler. Ylmy
·
·eэle цsь
·i o
·a bolan ynamy hem artdyrэar, onu
· bilen uly arzuwlar baglanylэar. Эцne so
·ky dцwьrde
·ol ynam gow
·aэar, onu
· mьmkinзiliklerini
· здkliligi aэan bolэar. Diэmek, ylmy akyl эetiri
·i
· akyl эetiri
·i
· beэleki gцrnь
·leri bilen baglany
·ygy gьэзlenmeli.
Akyl эetirmдni
· empiriki we nazaryэet derejesi ylmy bilimleri
· цzьni
· iзinde aэrylyp зykэar. Olary maglumatlary umumyla
·dyrmak i
·ini
·, akyl эetiri
·de ulanylэan usullary
·, maglumatlary bellemeklige эa-da dь
·ьndirilэдn maglumatlary
· umumy зyzgysyny dцretmeklige gцnьkdirilen akyl эetiri
· hyjuwy
· ugrukdyryl
·yny
· цzbolu
·lylygy tapawutlandyrэar.
Ylmy
· цsь
·i we onu
· jemgyэetdдki orny ylymda ulanylэan usullary
· kдmilligine hem bagly bolэar. Usul barlanylэan zatlary
· tebigy aэratynlyklary we kanunalaэyklylygy bilen kesgitlenen akyl эetiri
·i
· we tejribдni
· kadalaryny
·, зemele
·melerini
· jemi bolэar.
·u hili dьzgьnler we зemele
·meler kцp sanly. Olary
· kдbiri adamy
· maddy dьnэдni
· zatlary bilen i
· saly
·y
·yny
· adaty tejribesine daэanэar. Beэlekileri has dьэpli – ylmy we nazaryэet esaslandyrmany talap edэдrler. Ylmy usullar цz manysyna gцrд taglymatlary
· arka tarapy bolup зyky
· edэдrler. Her bir taglymat barlygy
· ol эa-da beэleki tarapyny
· nдhili bolэandygyny dь
·ьndirэдr.
·ol bir wagtda-da ol
·onu
· bilen nдhili i
· saly
·malydygyny, onu
· bilen nдme edip bolэandgyny we etmelidigini gцrkezэдr. Taglymat
·eэlelikde usula „цwrьlэдr“. Цz gezeginde usul indiki ylmy akyl эetiri
·i ugrukdyryp, bilimi
· has hem aзylmagyna we зu
·la
·magyna kцmek berэдr. Ylym цzьni
· dцremegine esas bolэan usullary aэdy
·la
·dyryp hakyky ylmy gцrnь
·e eэe bolэar.
Hдzirki dцwrь
· ylmy usullary цzьni
· зyl
·yrymlylygy we bцlьni
·эдnligi bilen tapawutlanэarlar. Bu usullary kadala
·dyrmak mьmkinзiligini
· kцp sanly gцrnь
·leri bar. Biz olary
· kдbirini
· ьstьnde durup geзeli
·.
Ilki bilen usullary umumylogiki we ylmy gцrnь
·lere bцlse bolar. Umumylogiki usullar umuman akyl эetirmдni
· дhlisine degi
·li bolэar. Olar akyl эetiri
·i
· adaty we nazaryэet derejelerinde hem „i
·leэдrler“. Olar: analiz we sintez, induksiэa we deduksiэa, abstrakla
·dyrma, me
·ze
·le
·dirme we ba
·g. Olar her bir adamy
· her gьnki tejribesini
· „logikasyna“ daэanyp, зyl
·yrymly nazaryэet esaslandyrmasy gцrnь
·inde gцnьmel, hiз bir araзysyz kemala gelэдrler. Biz eger formal logikany
· kanunlaryny bilmeэдn эagdaэymyzda hem bizi
· pikirleni
·imiz kцplenз logiki hдsiэetli bolэar. Adaty adam цz pikirleni
·ini
· logiki hдsiэetini ylymdan dдl-de цz maddy-цnьmзilik i
·inden alэar.
Analiz - barlanэan zady
· ulgamlaэyn hдsiэetini we gatna
·yklaryny aзyp gцrkezmeklik ьзin ony pikirde bцleklere bцlmeklige gцnьkdirilen akyl эetiri
· i
·i.
Sintez – analizi
· dowamynda barlanylэan zady
· bцlьnen bцleklerini bir bitewilige birikdirmek i
·i.
Induksiэa – aэry-aэry ba
·langyзlary jemlemeklik bilen зykarylэan umumy netije esasynda bilimi almaklygy
· usuly эa-da pikir эцretmeklik usuly.
Deduksiэa – bilimi
· umumylykda aэra-aэralyga hereketini
· usuly эa-da pikir эцretmeklik usuly, эagny umumy ba
·langyзdan aэry-aэry netijelere gelmeklik эagdaэy.
Me
·ze
·dirme – bir me
·ze
· bolmadyk zatlary
· kдbir hдsэetlerini
· me
·ze
·ligi, gabat gelmegi esasynda olary
· ba
·ga taraplaryny
· hem me
·ze
·ligini зak etmeklige mьmkinзilik berэдn akyl эetiri
· usuly.
Abstraktla
·dyrma – barlanэan zady
· barlagзy ьзin kдn manysy we дhmiэeti bolmadyk taraplaryndan pikiri sowup,
·ol bir wagtda-da onu
· barlag ьзin дhmiэetli we gerekli taraplaryny ileri tutmaga mьmkinзilik berэдn pikirlenme зemele
·mesi.
Эokarda getirilen usullary
· дhlisi ylmy akyl эetiri
·de hem ulanylэar. Bu эerde akyl эetiri
·i
· empiriki derejesini
· - gцzegзilik, цlзeg, synag we nazaryэet derejesini
· – idealla
·dyrma, formalla
·dyrma, modelirleme, ulgamlaэyn зemele
·me, dьzьmli-wezipeleэin der
·eme we ba
·g. usullaryny hem gцrkezmeklik wajyp. Bu usullary
· дhlisi umumy ylmy usullar bolup, ylmy
· bar bolan ugurlarynda ulanylэar. Olardan ba
·ga hususy ylmy usullar hem bolэar. Olar takyk ylmy taglymatlar ьзin kesgitlenэдr.
Hakykylyk, onu
· obэektiwligi we dьэp manysy. Filosofiэada me
·hur „Hakyat nдme?“ diэen soragy
· uzak wagty
· dowamynda gцzlegi hakykylygy
· dьrli gцrnь
·li taglymatlaryny
· dцremegine getirdi. Olardan: klassiki – hakykata barlyk bilen kybapda
· bilim hцkmьnde dь
·ьnilmegi; pragmatiki – peэdaly durmu
·da ulanylэan bilimleri
· дhlisi hakykylyk hдsiэetlerine eэe bolэandyklaryna eэerilmegi; kogerent – hakykylyga pikiri
· цz-цzi bilen kybapda
·, gar
·yda
· dдl gцrnь
·de dь
·ьndirilmegi.
Olary
· arasynda i
· gi
· эaэran Aristotelden gцzba
· alэan hakykata barlyk bilen kybapda
· bilim hцkmьnde dь
·ьndirэдn klassiki hakykylyk taglymatydyr.
Hakykylyk baradaky gьrrь
·i akyl эetiri
· i
·inde du
· gelэдn aza
·mak meselesinden ba
·laly
·. Aza
·mak bu эerde – bilimi
· onu
· a
·ladэan zadyna gabat gelmeэдnligi, o
·a kybapda
· bolmaэanlygy. Akyl эetiri
·de aza
·maklygy
· sebдbi jemgyэetзilik-taryhy tejribдni
· we akyl эetiri
·i
· цzьni
· здkliligi bilen bagly bolэar. Aza
·maklyk akyl эetiri
·i
· aэratyn taraplaryny kesgitleэji orna goэup, barlygy nдdogry
·цhlelendirmek bolэar.
Aza
·mak hakykylygy gazanmagy kynla
·dyrэar, эцne ol hцkmany zat. Aza
·mak akyl эetiri
·i
· hakykylyga tarap hereketini
· mьmkin bolan bir gцrnь
·i bolэar. Ol dьrli gцrnь
·lerde bolup bilэдr. Aza
·maklygy
· ylmy we ylmy dдl, tejribeleэin we nazary, dini we filosofiki gцrmь
·lerini tarawutlandyrsa bolar.
Aza
·maklygy эalandan tapawutlandyrmaklyk gerek. Эalan hususy bдhbide we nдsazla
·dyrmak niэetine eэerip nдdogry bilimleri we эal
·y
· maglimatlary bermeklik bolэar. Eger aza
·ma bilimi
· hдsiэetnamasy bolsa, эalan adamy
· i
·leэдn ugrunda nдdogry edэдn hereketini
· netijesi bolэar. Logiki эцrelgeleri we dьzgьnleri эoээan hakyky эal
·y
·y we i
·i
· эagdaэyny bilmezlikde dцreэдn эal
·y
·lary tapawutlandyrmaklyk gerek.
Durmu
·-цnьmзilik tejribдni
· we akyl эetiri
·i
· цzьni
· цsь
·i ol эa-da beэleki aza
·malary iru-giз aradan aэryp hakykylyga эol aзэar.
Hakykylygy
· i
· wajyp hдsiэeti bolsa, onu
· barlaэan adama bagly dдldigini gцrkezэдn obэektiwligi bolэar. Эeri
· Gьni
· da
·yndan aэlany
·y baradaky bilim barlagзy (adam) bilen dдl-de barlanэan zat (Эer bilen Gьnь
· цzara tдsiri) bilen manylaэyn kesgitlenэдr. Bu dogry, эцne эeterlik bolmaэar. Hakykylyk bilim,
·onu
· ьзin ol adamy
· hereketini
· netijesi bolэar. Adama degi
·li bolэan zat, o
·a bagly bolman bilermi? Elbetde, эok. Diэmek, hakykylyk subэektiw hem bolэar. Obэektiwlik we subэektiwlik iki aэratyn hakykylyk dдl-de gapma-gar
·y hдsiэetlere eэe bolan bir bitewi hakykylyk. Hakykylygy
· subэektiwligi onu
· эal
·y
·lygyny эa-da эoэulanlygyny a
·latmaэar. Bu hasiэet di
·e цlзeg ulgamyny
· цzbolu
·lyga eэe bolan adamdan ba
·lanэandygyny a
·ladэar.
Kцp sanly цlзeg ulgamlary
· дhlisi birme
·ze
· hukuga eэe bolэan bolsalar-da olary
· дhlisini bir wagtda gцz ц
·ьnde tutup bolmaэanlygy sebдpli, adamy
· dцreden ylmy doly we gutarnykly bolup bilmeэдr.

·onu
· ьзin her bir hakykat elmydama otnositel hдsiэetli bolэar, эagny doly dдl, takyk dдl, takmyny эagdaэda bolup ьэtgetmeklige, цsdьrilmeklige mьmkinзiligi bolэar. Bu эerde hakykylygy
· otnositelligi absolэut, doly, takyk, gutarnykly hakykylygy
· barlygyny gцz ц
·ьnde tutэar we ony aradan aэyrmaэar. Olar bilelikde, gapma-gar
·y bitewilikde эa
·aэarlar: absolэut hakykylygy
· bцlekleri otnositel hakykyly diэip atlandyrylэan bilim toplumyny
· iзine orna
·dyrylan gцrnь
·de эa
·aэar. Kem-kemden
·olar эaly bцlekleri
· sanyny
· kцpelip, uly toplumy
· эygnanmagy hem akyl эetiri
· bolup зyky
· edэдr.
·onda sagdyn esasda dцrдn hakykylyk durmu
·y
· дhli ugurlaryna o
·aэly tдsir edэдr.

·eэle hakykylygy gazanmaklygy
· esasy цlзegi bolup tejribe, эagny adamlary
· maddy, duэgylaэyn-material hereketi зyky
· edэдr. Эцne bu цlзeg gutarnykly bolup bilmeэдr. Adamzat дhli ugurlarda цrдn uly tejribe toplan hem bolsa, ol tejribдni
· haэsy hem bolsa bir зaklamany tassyklamaga эa-da inkдrlemдge эeterlikli bolmazlygy mьmkin.
·onu
· ьзin go
·maзa цlзeg hцkmьnde bilimi
·: formal-logiki gapma-gar
·ylygyny
· bolmazlygy – sazla
·yklylygy; hadysalary
· gi
· mцзberini dь
·ьndirmeklige esas bolэan sadalygy; iзki gцzelligi kдmilligi gerek.
Цlзegleri
· hakykata golaэlamagy цlзeg abzallaryny
· takyklygyndan ba
·ga geзirilen цlзegleri
· kцpsanlylygyna hem bagly bolэar. Mu
·a Omar Haээamy
· XII asyr) Ispyhan abserwatoriэasynda teleskopsyz цwran-цwran geзiren цlзeglerini
· esasynda dьzen kalendaryny
· hдzirki ulanylэan kalendardan has takyklygy mysal bolup biler.

Dцrdьnji bцlьm. Sosial filosofiэa

Birinji bap. Sosial filosofiэa we onu
· dьzьmi. Adam,
jemgyэet we tebigat

Sosial filosofiэany
· we taryhy filosofiэany
· dцreэ
·i we цsь
·i. Sosial filosofiэa nдmдni цwrenэдr diэen sowaly
· jogaby эцnekeэ эaly bolup gцrьnэдr. Ol jemgyэeti цwrenэдr. Emma jemgyэeti kцp ylymlar der
·eэдrler. Sosial filosofiэany
·
·ol ylymlary
· arasyndaky ornuny we onu
· цwrenэдn meselesini
· цzbolu
·lylygyny kesgitlemeklik gerek. Jemgyэeti, bil
·imiz эaly, sosiologiэa, syэasaty цwreni
·, hukugy цwreni
·, taryh, ykdysadyэet we beэleki ylymlar цwrenэдrler. “Tьrkmenistanda tдze Galkyny
· eээamy” dersi hem hдzirki tьrkmen jemgyэetini
· aэratynlyklaryny цwrenэдr. Jemgyэeti цwrenэдn ylymlary
· kцp dьrlьligi jemgyэetзilik durmu
·yny
· baэlygy we kцp dьrlьligi bilen bagly.
·ol ylymlary
· her biri jemgyэeti belli bir tarapdan цwrenэдr. Munu
· цzi olary
· цzьni
· barlaэan aэratyn meselesi (predmeti) bilen bagly bolэar. Sosial filosofiэa jemgyэeti цwrenэдn ylymlar bilen berk baglany
·ykda bolэar, jemgyэeti hдsiэetlendirmekde olary
· gazananlaryna esaslanэar.
·ol bir wagtda-da onu
· цz aэratynlygy bar. Sosial filosofiэa jemgyэeti bitewilikde цwrenэдr we onu
· цsь
· aэratynlyklaryny hem-de hereketlendiriji gьэзlerini эьze зykarэar. Bu bolsa sosial filosofiэany
· цzьne kysymda
· ylymlardan tapawutlanэanlygyny gцrkezэдr.
Onu
· jemgyэeti filosofiki taэdan цwrenmekligi
· цzbolu
·lylygy adam bilen dьnэдni
· цzara tдsirini эцrelgelerini, onu
· pikirlerini
·, hereketini
· aэratynlygy bilen kesgitlenэдndigini bellemeli. Jemgyэeti bitewi gцrnь
·de aзmaklyk ьзin sosial filosofiэa adam azatlyklaryny
· здklerini, sosial hadysalara akyl эetirmegi
· aэratynlygyny, dьnэдni цzle
·dirmegi
· dьrli gцrnь
·lerini, эagny dini, sungaty, ahlagy gцz цnьnde tutmaly bolэar. Bu эerde sosial bitewilik subэekt-obэekt bitewiligi hцkmьnde maddy we ruhy, aэratyn we umumy,
·ahsy we birle
·me gapma-gar
·ylykly filosofiki garaэ
·y
· meselesi bolup зyky
· edэдr.
·ol sebдpli sosial filosofiэa jemgyэeti
·
·u we beэleki ugurlaryny
· цzara tдsirini kцp taraplaэyn der
·дp, ony bitewi ulgam gцrnь
·inde цwrenэдr.
Bu filosofiэa „sosial“, „sosiallylyk“ dь
·ьnjeleri gi
·den ulanэar. „Sosial“ sцzi dar manyda jemgyэeti
· sosial durmu
·y bilen baglanylэan bolsa, gi
· manyda „jemgyэet“ diэen dь
·ьnje hцkmьnde ulanylэar. „Sosiallylk“ dь
·ьnjesi bolsa jemgyэetde bolup geзэдn hadysalary
· tebigatda bolup geзэдn zatlardan tapawutlydygyny gцrkezэдr.
·onu
· эaly-da bu dь
·ьnje indiwiduallyk dь
·ьmjesine gar
·yda
· manyda ulanylэar.
Sosial filosofiэa jemgyэeti эokarly-a
·akly baglany
·ykda bolan ulgam gцrnь
·inde (ykdysady, syэasy, sosial, ruhy) aзyp, o
·a bir bitewi organizm hцkmьnde garap, onu
· hereketini
· aэratyn adama bagly dдldigini gцrkezэдr. Bu эerde sosial filiosofiэany
·
·ahalary bolup ykdysady filosofiэa, syэasy filosofiэa, medeniэet filosofiэasy, ylmy
· filosofiэasy, tehnikany
· filosofiэasy, etika we estetika зyky
· edэдrler. Soaial filosofiэany
· bu
·ahamзalary barada biz a
·akda aэraratlyn durup geзeris. Hдzir bolsa sosial filosofiэada jemgyэetзilik-taryhy kanunalaэyklyklaryny aзmaklyk mьmkinзiliklerini gцrkezmek maksagy bilen bu filosofiэany
· filosofiэany
· esasy akymlarynda beэan edili
·ini
· ьstinde durup geзeli
·.
Sosial filosofiэany
· esasy ugurlary (materializm, idealizm we ba
·g.). Adamlary
· hereketini
· iteriji gьэji nene
·si kesgitlenэдn, jemgyэetзilik gatna
·yklary nдhili dь
·ьndirilэдn bolsa
·ol esasda hem jemgyэeti
· durmu
·yny
· we umuman taryhy цsь
·i
· manysy aзylyp gцrkezilэдr. Eger adamlary
· hereketlerini
· esasyny delilleri
· we maksatlary
· kesgitleэдndiginden ugur alynsa onda jemgyэetзilik цsь
·ini idealistik dь
·indirip bolэar.
Egerde adamlary
· hereketini
· delili we maksady jemgyэetзilik barlygyny
·
·ertleri bilen kesgitlenэдnliginden ugur alynsa, onda jemgyэeti
· цzgeri
·ini
· we цsь
·ini
· a
·lanyl
·yny materialistik garaэy
· kesgitleэдr. Bu garaэy
·lary
· ikisi hem jemgyэetde bolup geзэдn hadysalary ylmy esasda dь
·ьndirmeklige дhmiэetli bolэarlar.
Sosial filosofiэany
· esasy meselesi adamlary
· barlygyny
· we a
·yny
· цzara tдsiri baradaky sorag bolэar. Bu эerde, bir tarapdan, adamlary
· maksatlary, delilleri, ykdysady, syэasy, ahlak we ba
·ga эцrelgeleri зyky
· edэдn bolsa, beэleki tarapdan olary
· эa
·aэ
·yny
· we hereketini
· obэektiw
·ertleri зyky
· edэдrler.
Bu soragy
· jogaby jemgyэeti
· цsь
·ini
· many-mazmuny bilen kesgitlenэдr. Sebдbi ol цsь
· adamlary
· oэlany
·ykly, maksadalaэyk hereketleri bilen ьpjьn edilэдr.
·onda esasy mesele olary
· hereketlerindдki obэektiw we subэektiw
·ertleri
·, maddy we ruhy barlyklary
· цzara tдsri bolэar.
·u эerde эьze зykэan soraglara эa yzygiderli idealistik, эa-da materialistik nukdaэnazardan jogap berse bolar. Birinjide дhli zady
· sebдbi adamlary
· a
·y эa-da dьnэдni
· ruhy bilen baglanylsa, ikinjide
·ol sebдp bolup adamlary
· эa
·aэy
·
·ertlerini
· зyky
· edэдnliginden ugur alynэar.
Umuman, udealizm adamlary
· цz hereketlerini oэlany
·ykly guraэandyklaryndan, bir i
· etmezden ц
·, olary
· bu i
·i gцz ц
·ьne getirэдndiklerinden ugur alэar. Bu bolsa edilmeli i
·i
· ideal nusgasyny
·, onu
· amal edilmeginden ц
·de bolmalydygyny a
·ladэar.
·onda a
·y
· her hereketde ilkinjiligi barada netije зykarylэar. Galan zatlar bolsa ц
·a degi
·lilikde ikinji nobatda bolэarlar. Дhli maddy we ruhy gymmatlyklara a
·y
· miwesi hцkmьnde garalэar. Bu эerde delil hцkmьnde akyl zдhmetini
· el zдhmetinden aэrylmagy, akyly
· we ruhu
· dцredijiligi kesgitleэдnligi gцrkezilэдr.
Dogrudan hem adamy
·, jemgyэeti
· we onu
· medeniэetini
· цsь
·inde ruhy ba
·langyзlary
· дhmiэetini inkдrlдp bolmaz. O
·a idealistik garaэy
·lary
· tarapdarlaryny
· ц
·e sьren цrдn дhmiэetli pikirleri
·aэatlyk edэдr. Hдzirki sosial filosofiэa Kanty
· we Gegeli
·, Dэurkgeэmi
· we Weberi
· jemgyэet barada ц
·e sьren pikirleri bolmadyk эagdaэynda цrдn garypla
·ardy.
Materializm hem sosial filosofiэany
· taryhynda wajyp orun eэeleэдr. Bu garaэ
·y
· tarapdarlary her jemgyэeti
· эa
·aэ
·yny
· obэektiw esaslaryny aзyp gцrkezmeklige зaly
·эarlar. Marksistler, mysak ьзin,
·u maksat bilen taryhy materialistik nukdaэnazar bilen dь
·ьndirэдn jemgyэetзilik-ykdysady formasiэa taglymatyny ц
·e sьrdьler. Bu taglymaty i
·lдp dьzende K. Marks цz deg
·irmelerini
· ba
·langyз pursaty hцkmьnde, adamlary
· эa
·amaga mьmkinзilik almak ьзin hemi
·e azyk, geэim-gejim, эa
·aэy
· jaэ we ba
·ga zatlary цndьrmeli bolэarlar diэen esasdan ugur alэar. Olar
·u zatlary цndьrmek i
·inde biri-biri bilen dьrli gatna
·yklara girэдrler. Bu эerde
·ol gatna
·yklary
· iзinde цnьmзilik-ykdysady gatna
·yklary
· esasy we ba
·ga gatna
·yklary
· hemmesini kesgitleэдn gatna
·yklar bolэanlygy gцrkezilэдr.
Jemgyэetзilik цnьmзiligi iki tarapy: ondьriji gьэзleri we цnьmзilik gatn
·yklary цz iзine alэar. Цndьriji gьэзler jemgyэet bilen tebigaty
· arasyndaky maddy gatna
·yklary hдsiэetlendirэдr. O
·a i
·lenilэдn zatlar, i
· gurallary we seri
·deleri, adamlary
· цzleri hem girэдrler. Adamlar maddy baэlyklary цndьrmeklik ьзin цnьmзilik gatna
·yklara girэдrler. Bu gatna
·yklaryь esasyny цnьmзilik seri
·delerine bolan eэeзilik dьzэдr. Цndьriji gьэзleri
· we цnьmзilik gata
·yklary
· dialektiki arabaglany
·ygy jemgyэeti
· цsь
·ini kesgitleэдr. Цndьriji gьэзler цsьp, onu
· цsь
·ine цnьmзilik gatna
·yklary pдsgelзilik dцreden эagdaэynda, marksistik taglymata gцrд, olar gьэз bilen aradan aэrylyp, цsь
·e esas dцredэдn tдze gatna
·yklar gurnalэar. Bu taglymaty
· tarapdarlaryny
· aэtmagyna gцrд,
·eэle цzgeri
·ler esasynda дhli halklar iru-giэз bд
· formasiэa цsь
· эoluny (ilki durmu
·, gul eэeзilik, feodalizm, kapitalizm, kommunizm) geзmeli.
Gцr
·ьmiz эaly, marksizmde jemgyэetзilik цnьmзiligi sosial цsь
·i kesgitleэдr. Jemgyэetзilik a
·y bu эerde sosial determenistik arabaglany
·ykdan aэrylmaэar. Ol цnьmзilik gatna
·yklaryndaky цzgeri
·i durmu
·a geзirmeklige gatna
·эat, эцne olary kesgitlemeэдr. Tersine цnьmзilik hereketi a
·y kesgitleэдr.
XIX – XX asyrlarda sosial filosofiэany
· i
· tдsirli ugurlaryny
· biri pozitiwizm (lat. positivus – o
·aэly) boldy. Ony fransuz alymy Ogэust Kont (1798-1857) esaslandyrэar. Onu
· pozitiw filosofiэasyny
· merkezi meselesi jemgyэeti
· цsь
·ini
· we onu
· ilkinji esasyny
· kanunalaэyk hдsiэete eэe bolэanlygy. Kont adamzady
· intellektual цsь
·ini
· beэik kanunyny
· barlygyny we akyl эetiri
· i
·ini
· taryhda ьз: teologiki, metafiziki we pozitiw basganзagy geзenligini belleэдr. Teologiki basganзakda dini-mifologiki a
· agdyklyk edэдr. Metafiziki basganзakda ilki bilen dь
·ьnjelere esaslanylэar, эцne ylym-bilimi
· gow
·ak bolanlygy sebдpli bu dь
·ьnjeler howaэy hдsiэete eэe bolэarlar. Pozitiw basganзagynda jemgyэeti
· esaslaryny anyklamakda ylmy gцzegзilikden ugur alynэar
·onda kem-kemden dьnэд akyl эetirmekligi
· teologiki we metafiziki зemele
·meleri, onu
· kanunlaryny aзmak we der
·emek зemele
·meler bilen зal
·ylэar. Bu kanunlar gцzegзilik edilэдn hadysalary
· arasyndaky durnukly gatna
·yklar bolэarlar. Jemgyэeti
· дhli ugurlarda o
·aэly цsь
·ini
·ol kanunlary ele alэan adamlary
· intellektual ewolэusiэasy kesgitleэдr.
Kontu
· pozitiw filosofiэasy i
·lis filosofy G. Spenser (1820-1903), fransuz alymy E. Dэurkgeэm (1858-1917), nemes sosiology M. Weber (1864-1920) we ba
·galar tarapyndan цsdьrildi. Spenser jemgyэeti
· ewolэusion цsь
·i baradaky taglymaty ц
·e sьrэдr. Sosial ewolэusiэa, onu
· pikiriзe, jemgyэeti
· sadalykdan зyl
·yrymlylyga, birme
·ze
·likden dьrli gцrnь
·lilige, kesgitsizlikden kesgitlilige geзэдnligini a
·ladэar. Bu jemgyэeti
· o
·oэly цsь
·i, onda-da onu
· sosial edaralaryny
· kдmille
·mek эoly bilen цsь
·i bolэar.
Dэurkgeэm sosial hadysalary
· tebigatyny dь
·ьndirmeklige зaly
·эar. Adamlary
· цzlerini alyp bary
·laryny
·, olary
· dьrli hili hereketlerini
· ba
·langyз pursaty, onu
· pikiriзe, adamlary
·, sosial toparlary
· we olary
· degerli sosial edaralaryny
· ulgamy bolan jemgyэet bilen bagly. Adam birle
·melerini
· a
·y tarapyndan ahlak, syэasy, hukuk, dini we beэleki dь
·ьnjeleri
·, kadalary
· we gymmatlyklary
· i
·lenip dьzьlmegi aэratyn adamy belli bir ugur boэunзa hereket etmeklige iterэдr.
·eэlelikde, olar sosial hadysalary
· we sosial ewolэusiэany
· sebдbi bolup зyky
· edэдrler.
M. Weber jemgyэeti
· цsь
·inde adamy
· hereketliligini
· aэratyn ornuny aзyp gцrkezэдr. Jemgyэet, onu
· pikiriзe, ba
·ga adamlara gцnьkdirilen hereketi
·, эagny sosiallylygy
· miwesi bolan adamlary
· цzara tдsiri. Sosiallylyk bu эerde adamy
· gerekli дhliumumylyk hereketini ele almaklyk ukyby bolэar. Weberi
· sosial filosofiэasyny
· esasy manysy XX asyrda Gьnbatary
· цsen dцwletlerinde цz beэanyny tapan ykdysady rasionallyk bolэar. Ol цz
·цhlelenmesini hojalyk gur
·awynda эokary rasional hereketi ьpjьn edэдn we ykdysady netijeliligi gazanmaklyga mьmkinзilik berэдn rasional dini (protestan dini), hukuk we dolandyry
· rasionallygy (rasional bэurokratiэa), rasional maliэe ulgamyny we ba
·g. цzьnde jemleэдr.
Jemgyэete ulgamlaэyn (sistemalaэyn) garamak. Ulgam цzara baglany
·ykda bolan we belli bir derejede kadala
·dyrylan bцlekleri
· bitewiligi. Her bir ulgamy
· manysyny onu
· gurnaly
·y we bцleklerini
· dьzьmi kesgitleэдr.
Sosial ulgam – esasy bцlekleri bolan adamlary, sosial toparlary, olary
· baglany
·ygyny, цzara gatna
·ygyny we tдsirini цz iзine alэan bitewilik bolэar. Bu baglany
·yklar, цzara tдsirler we gatna
·yklar taryhy цzgeri
·i
· dowamynda tдzeden kemala getirilэдr. Olar durnukly hдsiэete eэe bolup, nesillerden nesillere geзirilэдr.

·eэleleikde, jemgyэet kцp sanly aэry-aэry adamlardan, sosial toparlardan, olary
· baglany
·yklaryndan, цzara tдsirlerinden we gatna
·yklaryndan durэar. Эцne, jemgyэeti
·u bцlekleri
· эцnekeэ jemi hцkmьnde hдsiэetlendirmek bolarmy? Эok, bolmaz. Jemgyэet эцnekeэ, mehaniki jem bolman, bitewi ulgam bolэar. Bu bolsa jemgyэetзilik derejede aэry-aэry baglan
·yklary
· we gatna
·yklary
· tдze hilini
·, ulgaamyny
· kemala gelэдndigini a
·ladэar. Ulgamlaэyn hil aэratyn hil эagdaэy bolanlygy sebдpli o
·a bцlekleri
· эцnekeэ jemi hцkmьnde garap bolmaz. Bu эerdдki baglany
·ygy we gatna
·yklary korelasion (correus - latynзa gatna
·yga girmek) gцrnь
·de hдsiэetlendirэдrler.
Ol bolsa ulgama girэдn bцlekleri
· koordinasiэasyny we subordinasiэasyny a
·ladэar. Koordinasiэa bu эerde bцlekleri
· belli bir derejedдki ylala
·ygy bolэar.
·ol ylala
·yk baglany
·yklara aэratyn hдsiэet berip, sosial ulgamy
· bitewiligini ьpjьn edэдr. Subordinasiэa bцlekleri
· дhmiэetine gцrд aэratyn эerlerini gцrkezэдn a
·akly-эokarly baglylygy we geзirilэдn baglylygy bolэar.

·eэle baglany
·yklary
· tдsiri bilen jemgyэet, цzьni
· hiз bir bцlegine aэratynlykda mahsus bolmadyk hдsiэete eэe bolan bitewi ulgam hцkmьnde зyky
· edэдr.
·onda sosial ulgam bolan jemgyэet tдze integral hile eэe bolanlygy sebдpli цz bцleklerine degi
·lilikde belli bir derejede цzba
·daklygy gazanэar. Ol bolsa jemgyэetde цsь
·i
· tдze usulyny
· dцremegine getirэдr. Filosofiэada sosial ulgam taglymatyny
· эьze зykmaklygy jemgyэetde geзэдn цzgeri
·leri we umuman taryhy цsь
·i
· hдsiэetlerini aзyp gцrkezmeklige determenistik (berk yzygiderli baglan
·yk) we funksionallylyk (weipeleэin) garaэy
·lary netijeli ulanylmaklyga esas dцretdi.
Sosial filosofiэa taryhy цs
·
·i
· hдsiэeti barada. Эokarda gцrkezil
·i эaly, sosial filosofiэany
· dьrli ugurlary taryhy цsь
·i
· manysyny we onu
· hereketlendiriji gьэjini biri-birinden tapawutly dь
·ьndirэдrler.
·onda biz taryhda kanunalaэyklygy tassyklaэan we inkдrleэдn garaэy
·lar, taryhy
· obэektiw hдsiэete eэe bolэanlygy we onda subэektiw faktorlary
· agdyklyk edэдnligi baradaky taglymatlar bilen du
·u
·dyk. Kдbir taryhзylar taryhy
· manysyny
· barlygy hakynda aэtsalar, beэlekiler ony inkдrleэдrler.
·u hili dьrli garaэy
·lar taryhy цsь
·i der
·emekligi
· kцp sanly зemele
·meleri we usullary bilen bagly bolэar.
Taryhy цsь
·i
· manysyna we onu
· iteriji gьэjini
· дhmiэetine garaэy
·lary
· kцpdьrliligi tцtдnleэin dдl. Sebдbi adamzat taryhyny
· amal edil
·i зyl
·yrymly we kцpderejeli hereket. O
·a dьrli gьэзler we
·ertler tдsir edэдrler. Ol dьrli taryhy dцwьrleri geзip, dьrli medeniэetleri we siwilizasiэalary эьze зykarэar. Adamzady
· taryhyna we sosial durmu
·a geografiki gur
·aw hem, jemgyэeti
· цndьriji gьэзleri hem, tehnikany
· we tehnologiэany
· цsь
· derejesi hem, agalyk edэдn ideologiэa hem, etiki we beэleki gymmatlyklar hem tдsir edэдrler. Olar biri-biri bilen berk baglan
·ykda зyky
· edэдrler.

·onu
· эaly-da taryhy
· erke, bдhbitlere we gerekliliklere eэe bolan adamlary
· hereketini
· jemi bolэanlygyny hem gцz ц
·ьnde tutmaly. Adam цz paэhasy we duэgysy, pikirleri we arzuwlary bilen bir wagtda taryhy dramany
· hem эazary, hem эerine эetirijisi bolэar. Aэratyn
·ahsyэeti
· hereketine dьrli
·ertleri
· tдsir edэдnligi sebдpli, onu
· netijesi adamy
· gara
·эan zadyndan asla ba
·ga bolэar.
·eэle эagdaэ has hem jemgyэete degi
·lilikde dogry bolэar. Ony biz taryhy цsь
·i
· kцp dьrlьligini
· gerekliligi we onu
· sebдplerini
· kцpdьrliligi barada gьrrь
· edemizde gцz ц
·ьnde tutmaly.
Эцne, taryhy цsь
· цzьni
· dьrli-dьrlьligine garamazdan obэektiw hдsiэete eэe bolэar. Adamzady
· durmu
· hereketleri olary
· maddy gerekliliklerini we bдhbitlerini kanagatlandyrmaklyga gцnьkdirilэдr. Adamlar maddy цnьmзilik bilen me
·gul bolman эa
·ap bilmeэдrler. Цnьmзilik ilki bilen adamlara geзen nesillerden miras galan цndьriji gьэзleri
· derejesi bilen kesgitlenэдr. Hut
·ol цndьriji gьэзleri
· esasynda hem цnьmзilik gatna
·yklary dьzьlэдr.

·eэlelikde, taryhy цsь
·i
· obэektiwligi maddy mьmkinзilikleri
· we adamlary
· эa
·aэy
· hereketlerine
·ertleri
· we olary belli bir yzygiderlikde hereket etmeklige iterэдn bдhbitleri
· barlygy bilen kesgitlenэдr. Taryhy цsь
·e subэektiw tдsiri
· i
·ewьr gatna
·эanlygyna gazanmazdan, onu
· obэektiwligi taryhy kanunlary
· barlygy barada aэtmaklyga mьmkinзilik berэдr. Sosial filosofiэany
· wezipesi hem
·ol kanunlary aзyp gцrkezmeklikde bolэar.
Taryhy цsь
·i
· obэektiwligi onu
· bitewiligi bilen hem bagly bolэar. Hawa, taryh kцp dьrli we kцp hilli. Эцne, bu эagdaэ taryhy
· obэekti we subэekti bolup зyky
· edэдn adamlara hдsiэetli umumylygy inkдrlemдge esas bolmaэar. Цndьriji gьэji
· цsь
·indдki yzygiderlilik we цzara baglany
·yk adamzady
· taryhy цsь
·ini
· esasy sьtьnini dьzэдr. Durmu
·a giri
·эдn her bir tдze nesil ц
·ki nesilleri
· eden i
·lerine daэanэarlar.
·onda nдзe ц
·e gidildiigiзe adamzat taryhy bьtindьnэд taryhy bolup зyky
· edэдr. Эцne, kem-kemden berkeэдn adamzady
· цzaratдsiri we цzarabaglany
·ygy o
·aэly we o
·aэsyz netije berip biler. Hдzirki dцwьrde adamzady
· ц
·ьnde зцzmesi эe
·il bolmadyk global meseleleri
· эьze зykmagy o
·a mysal bolup biler.

·onu
· ьзin adamzady
· bitewile
·mek prosesi зyl
·yrymly we gapma-gar
·ylykly hereket bolэar. O
·a цz bдhbidine, maksadyna, wezipesine we ba
·ga esaslara eэe bolan halklar we dцwletler gatna
·эarlar. Bu эagdaэ taryhy цsь
·i
· obэektiwligini inkдrlemeэдr, emma o
·a kцptaraply tдsir edэдr.
Adamzat taryhyny
· gapma-gar
·ylykly hдsiэeti, o
·a dьrli hilli obэektiw we subэektiw faktorlary
· gatna
·magy, onu
· bitewiligi we kцp dьrlьligi onu
· dьrli ugurlylygyny kesgitleэдrler.
·onu
· bilen baglany
·ykda taryhda jemgyэeti
·, onu
· dьzьmini
· we эa
·aэy
· usulyny
· dьrli modellerini
· bolmaklyk mьmkinзiligi hem bagly bolэar. Her bir taryhy dцwьrde ol эa-da beэleki taryhy цsь
·i
· usulyny, gцrnь
·ini we manysyny dьrli-dьrli tдsirleri
· takyk kцp dьrli baglany
·ygy kesgitleэдr.
Emma, bu aэdylan zatlar sosial filosofiэany
· mьmkinзiliklerini we onu
· bolup bilдэjek эagdaэlary aэdyp bilmeklik ukybyny inkдrlemдge esas bolmaly dдldirler. Onu
· wezipesi hem kцp sanly faktlary
· iзinden esasysyny saэlap taryhy hadysalary
· we sosial ulgamlary
· taryhy цsь
·ini
· mьmkingadalygyny we kanunalaэyklygyny gцrkezmeklikde bolэar.

Ikinji bap. Ykdysady filosofiэa

Jemgyэeti
· ykdysady durmu
·yny
· filosofiki meseleleri. Agzalan meseleler bilen esasan kцp sanly ykdysady ylymlar me
·gul bolэarlar. Emma ykdysady durmu
·, jemgyэet we da
·ky gur
·aw bilen baglany
·ykly meseleler sosial filosofiэa hem degi
·li bolэar. Sosial filosofiэa bu эerde: umuman jemgyэet bilen ykdysady durmu
·y
· цzara baglany
·ygy; ykdysady durmu
·y
· цsь
· зe
·meleri; ykdysady durmu
·y
· obэektiw we subэektiw taraplary; ykdysady a
· we onu
· ykdysady durrmu
·a tдsiri; adamlary
· jemgyэetdдki ykdysady gatna
·yklary we ykdysady bдhbitleri bilen baglany
·ykly soraglara garaэar. Bu эerde jemgyэeti
· ykdysady durmu
·yna we onu
· цsь
·ine a
·y
·,
·ol sanda ylmy
· ьsti bilen tдsir etmeklik mьmkinзiligi baradaky sorag hem wajyp bolэar. Jemgyэeti
· ykdysady durmu
·yny
· ewolэusiэasy bilen ykdysady ewolэusiany
· aragatna
·ygy we olara dцwleti
· tдsiri bilen baglany
·ykly soraglary hem aradan aэryp bolmaэar.

·u soraglar, jemgyэeti
· эa
·aэ
·y bilen bagly bolup, di
·e bir ykdysady dдl, eэsem, sosial-filosofiki дhmiэete hem eэe bolэarlar. Olary
· ьstьnde durup geзeli
·.
Jemgyэeti
· ykdysady durmu
·yny
· esasy ugurlary. Jemgyэeti
· ykdysady durmu
·yna ilki bien цnьmзilik, paэlamak, dьrli zatlary alyp-зaly
·ma we ulanmak эaly ugurlar girэдrler. Olar maddy baэlyklary,
·ol sanda azyk, geэim-gejim, jaэ, ulag we aragatna
·yk seri
·deleri эa-da hyzmaty
· gцrnь
·leri bolan saglygy goraэy
· we bilim bolup bilerler. Ruhy gymmatlyklary цndьrmekligi
·, paэlamaklygy
· we зaly
·maklygy
· hem ykdysady manysy bolэar, sebдbi olary
· цndьrilmegine akyl we fiziki zдhmet sarp edilэдr.
Цnьmзilik elmydama jemgyэetзilik hдsiэetine eэe bolэar. Onu
· dowamynda adamlar biri-birine we bilelikde tebigata tдsir edip, tebigaty
· zatlaryna цzlerini
· dьrli hili gerekliliklerini kanagatlandyrmaklyga kybapsda
· hдsiэet berэдrler. tebigaty
· zatlaryna adam tebigy we sosial gьэз hцkmьnde tдsir edэдr.
·onu
· bilen adamy
· tebigata edэдn tдsirini
·, onu
· цndьrэдn цnьmini
· we edэдn hyzmatyny
· hдsiэeti kesgitlenэдr. Bu эerde цnьmзilik seri
·delerine we цndьrilen harytlara bolan eэeзilik gatna
·yklary bilen kesgitlenэдn цnьmзilik usulyny
· sosial hдsiэeti aэratyn дhmiэete eэe bolэar.
·onu
· bilen цnьmзiligi
· sosial hдsiэeti bagly bolэar.
Цnьmзilik seri
·delerini
· eэesi (aэratyn adam, belli bir topar эa-da dцwlet) цnьmзilige, цndьrilen zatlary paэlamga tдsir edэдn esasy gьэз bolэar. Adamlar tarapyndan цndьrilen zatlary
· paэlany
·ygy we olary ulanmak hem цz gezeginde цnьmзilige itergi berэдr. Olar ony цsdьribem эa-da togtatybam bilэдrler. Ulanmaklyk bu эerde di
·e bir
·ahsy gereklilik ьзin dдl, eэsem, цnьmзilikde ulanmaklygy hem gцz ц
·ьnde tutэar.
Jemgyэeti
· ykdysady durmu
·yny
· эьze зykmasyny
· эene bir gцrnь
·i aly
·-зaly
· gatna
·yklary bolэar. Onu
· esasynda jemgyэetзilik zдhmet bцlьni
·igi we eэeзilige bolan gatna
·yk эatyr. Bu gatna
·yk jemgyэetde bar bolan zдhmet bцlьn
·igini berkidэдr. Haryt зal
·ygynda hakykatdan hem hereket зal
·ygy, эagny ukyplary
· цzara bцlьni
·igi bar. Lukman, mysal ьзin, цz hьnдrini
· ьsti bilen dьrli adamlara kцmek berэдr,
·ol bir wagtda hem ol tikinзini
·, sьrьjini
· we beэl. adamlary
· hyzmatyny hem ulanэar. Цndьrilen haryty
· we hyzmat i
·ini
· зal
·ygy цnьmзilik we ulanmaklyk baglany
·ygyny
· ьsti bilen a
·ladylyp, olar ykdysady durmu
·da wajyp orun eэeleэдr. Gцr
·ьmiz эaly, ykdysady durmu
·y
· дhli эьze зykmalary biri-biri bilen baglany
·ykda bolup, цnьmзiligi
· цsmekligine tдsir edэдrler.
Цnьmзilik usulyny
· jemgyэeti
· durmu
·yndaky orny. Jemgyэeti
· цsь
·i we onu
· ykdysady durmu
·y berk baglany
·ykda bolэarlar. Ykdysadyэet jemgyэete dьrli gцrnь
·de tдsir edэдr. Aslynda maddy baэlyklary durnukly цndьrmezden jemgyэeti
· эa
·aэ
·y mьmkin dдl. Цnьmзilik usuly, ilki bilen hem hereket edэдn zдhmet bцlьni
·igi jemgyэeti
· sosial dьzьmini kesgitleэдr.
·onu
· эaly-da цnьmзilik usuly jemgyэeti
· syэasy durmu
·yny hem kesgitleэдr. Jemgyэeti
· ykdysadyэetinde agalyk edэдn gatlak syэasatda hem tдsirli bolэar. Цnьmзilik jemgyэeti
· ruhy durmu
·yny
· цsmekligi ьзin hem gerek bolan maddy esaslary,
·ol sanda kitaphanalary
·, muzeэleri
·, teatrlary
· we ba
·galary
· i
·lemegini ьpjьn edэдn desgalary we kitaphanalar,
·onu
· эaly-da kitaplary, gazэetleri,
·urnallary зap etmeklik ьзin poligrafiki seri
·deleri, kagyzy, re
·kleri, saz gurallary we эene-эene zatlary dцredэдr. Bu эerde ruhy durmu
·y
· maddy ьpjьnзiligi amal edilэдr.
Gцr
·ьmiz эaly, цnьmзilik usulyny
· jemgyэeti
· цsь
·indдki wajyp orny barada зykarylэan netije umuman esasly.
·u pikir, эokarda bellenil
·i эaly, K. Marksy
· taryhy цsь
·, onu
· taryhy materialistik nukdanazar bilen dь
·ьndiri
· taglymatynda kцptaraplaэyn garalyp geзilэдr. Ol taglymaty
· дhmiэeti barada M. Weber hem bellдn.
·ol bir wagtda-da alym ony Marksy
· yzyny dowam etdirijileri
· dogmatiki go
·antlaryndan arassalamagy
· gerkligini, ykdysadyэet bilen bir hatarda ahlagy
·, syэasaty
·, dini
·, has hem so
·kyny
· jemgyэete tдsirini gцz ц
·ьnde tutmaklygy
· gerkligini gцrkezen.
Jemgyэetзilik цnьmзiligi
·, дhli ykdysady durmu
·y
· цsmekligini
· has зu
·
·ur зe
·mesi bolup adamlary
· ykdysady gereklilikleri we цnьmзiligi
· цzьni
· цsь
·ini
· gereklilikleri зyky
· edэдrler. Bu эerde sosial islegler sosial gereklilikleri
· эьze зykmasy bolэanlygy barada эokarda bellenipdi. Diэmek, ykdysady islegler ykdysady gereklilikleri
· эьze зykmasy bolэarlar. Azyga, geэim-gejime, эylylyga, jaэa we ba
·ga zatlara gereklilikler
·olary
· kдbirleri bolэarlar. Olary
· biri biososial gereklilik bolsa, beэlekisi sosial gereklilik (dцwrebap geэim, telewizor, internet we ba
·g.). Bu gereklilikler durmu
·da цnьmзiligi
· ol эa-da beэleki цnьmi цndьrmegine itergi berэдrler.
Sosial-ykdysady gereklilikler цnьmзiligi
· цsmekligini
· wajyp зe
·mesi bolэarlar. Islegler цz gezeginde цnьmзiligi
· цsmekligi bilen bagly. Ykdysady gerklilikleri
·, цnьmзiligi
· we ulanmaklygy
· цzara dialektiki baglany
·ygy ykdysady durmu
·y
· эьze зykmasyny
· biri bolэar. O
·a dь
·ьnmeklik we ony durmu
·da ulanmaklyk wajyp.
Цnьmзilik usulyny
· iki tarapy: цndьriji g
·эзler we ц
·ьmзilik gatna
·yklary barada biz эokarda durup geзipdik. Bu эerde biz эene bir gezek цndьriji gьэзleri
· iki tarapdan, bir tarapdan i
·зi gurallardan we ikinji tarapdan, adamlardan durэanlygyna ьnsi зekэдris we bu эerde adamlary
· biri-biri bilen цnьmзilik-ykdysady gatna
·yklara girэдndiklerini belleэдris. Цndьriji gьэзler we цnьmзilik gatna
·yklary biri-biri bilen dialektiki arabaglany
·ykda we tдsirde bolэarlar. K. Marks
·ol gatna
·yklary der
·дp, цnьmзilik gatna
·yklary
· цmdьriji gьэзleri
· hдsiэetine gabat gelmek kanunyny aзan.
·ol bir wagtda-da K. Marks цndьriji gьзlerde tehnikany
· we tehnologiэany
· ornuny doly aзyp bilmedi.
Tehnika filosofiэasy. Эokarda bellenil
·i эaly, цndьriji gьэзlerde tehnika wajyp orna eэe bolэar. Emma onu
· bu эerdдki orny so
·ky wagta зenli эeterlikli aзylyp gцrkezilip bilinmedi. Biz
·ol эetmezligi gцz ц
·ьnde tutup, tehnikany
· many-mazmunyny aзmaklyga зal
·aly
·. Eger jemgyэet adamlary
· we adam toparlaryny
·, jemgyэetзilik gatlaklary
· tebigat bilen aзyk ulgamyny dцredэдn bolsa, onda tehnika
·ol ulgamy hereketlendiriji gьэз bolup зyky
· edэдr. Kцp wagty
· dowamynda tehnika we tehnologiэa dь
·ьnjelerine здkli garaэy
· agalyk edip, olary kцplenз senagat цnьmзiligi bilen baglany
·dyrmak hдsiэetli boldy. Kцp wagty
· dowamynda filosofiэa bu soraglara эeterlili ьns bermedi.

·u эerde эьze зykan meseleler XX asyry
· ikinji эarymyny
· ortalarynda tehnika filosofiэasyny
· filosofiэany
· wajyp pudagyna цwrьlmegine getirdi. Tehnikany filosofiki nukdaэnazardan der
·emekligi
· gerekligi di
·e bir tehnikany
· ylym bilen birlikde дhli halklary
· jemgyэetзilik, maddy we ruhy dьnэдsinde kesgitleэji orun eэelдp, эer эьzьni
· ke
·bini dьэpgцter цzgertmekligi dдl, eэsem, hut
·u gьn, tehnikany
· эokary derejд зykan wagty, onu
· dьэp hдsiэetleri aэdy
· gцrьnэдnligi bilen bagly bolэar. Mysal ьзin, tehnikany
· цsmekligi ylmy
· kдbir hдsiэetnamalaryna we onu
· tehnika bilen baglylygyna tдzeзe garamaklygy
· gerekligini эьze зykardy1. Tehnika kabul edilэдn ykdysady,
ekologiki, sosial, ylmy, syэasy зцzgьtleri
· kцpьsine kesgitleэji tдsir edэдr.

·ulary
· bary bilelikde, hцkmany suratda: tehnika nдme? diэen soragy ц
·e sьrэдrler. Tehnika dь
·ьnjesini
· цrдn kцp sanly kesgitlemesi bar. Onu
· kцpdьrliligi bu meselд
· dьrli hьnдrdдki we dьrli derejedдki bilermenleri
· зemele
·mekleri bilen bagly bolэar. Эцne, bizi
· dь
·ьni
·imize gцrд, tehnikany
· her bir kesgitlemesi peэdaly bolup, olar tehnikany
· tebigatyny gutarnykly
·цhlelendirip bilmezler. Onu
· sebдbi hem tehnikany
· mьmkinзiliklerini
· gutarnyksyzlygynda we adamy
· tehnikany
· tдze taraplaryny aзmaklyk ukybyny
· здksizliginde bolэar.
„Tehnika“ dь
·ьnjesi „tehne“ (grekзe – senetзilik, sungat, ussatlyk) sцzьnden gelip зykэar. Tehnikany
· kesgitlemelerini
· kдbiri:bir i
·i эerine эetirmeklik ьзin ulanylэan usullary
· we dьzgьnleri
· jemi; maddy dьnэдni цzgertmeklige we adamy
· zerurlylyklaryny kanagatlandyrmaklyga alyp barэan hereket; gurallary
· we ma
·ynlary
· ulgamy; цnьmзilik i
·ini
· amal edil
·ini upjьn edэдn дhli maddy
·ertler, эagny gi
· manyda zдhmet seri
·deleri; we ba
·g.1. XX asyrda „tehnika“ 1

·ьnjesi gi
·den эaэrap, ol tebigy gьэзleri ulanmak usullaryny
·,
зemele
·melerini
· we bilimi
· jemi manyda ulanylэar.
·onu
· эaly-da bu dь
·ьnjд adam hereketini
· dьrli ugurlarynda gazanylan ussatlyk diэip hem dь
·ьnilэдr.
Bizi
· dцwrьmizi
· tehnikasy цz manysy boэunзa gadym dцwьrde ekeranзylykda we maldarзylykda ulanylan tehnikadan hem dьэpgдter tapawutlanэar. Hatda ygtybarly senagat tehnikasy hem bizi
· dцwrьmizi
· tapawutly aэratynlygy bolmaэar. Hдzirki dцwьrde adamzat kosmiki gi
·i
·lige зykdy, цnьmзiligi dьэpgцter цzgertэдn maglumat gaznasy we nanatehnologiэalar цsэдr. Adamy
· цzi belli bir derejede tebigaty
· ewolэusiэasyna i
·ewьr gatna
·yp ba
·laэar. Tehnika eэe bolmak эa-da ony dцretmek adamy
· dьэpli aэratynlygyna we gerekliligine цwrьlэдr.
·u gereklilikleri kanagatlandyrmazdan adam bu gьn dьnэдde эa
·ap bilmeэдr.
Hдzir adama degi
·lilikde tehnikany
· iki hili (ulanylanda peэda bermek we gorky dцtetmek) hдsiэete eэe bolэanlygy we onu
· дhli ugurlarda agalygyny
· gьэjemegi adamy
· цzьni
· tehnikany dцretmeklik i
·ine jogapkдrligini artdyrэar. Adam цzьni
· tehniki dцredijilik i
·inde etiki we sosial jogapkдrligini duэup, adamy
· mertebeli эa
·amaklygy ьзin tдze „gi
·i
·ligi dцretmeli“. Umuman tehnika a
·
·yrykly hereketi
· netijesi bolэar.
·onu
· ьзin o
·a dь
·ьnmek hem we ony dolandyrmak hem mьmkin. Bu эerde esasy mesele jemgyэetзilik erki
· dцremeginde, jemgyэeti
· sebit we has gi
· здklerde etiki ylala
·ygy tapmaklyga ukybynda bolэar. Hдzirki dцwьrde
·eэle erki
· dцreэдnligini biz gцrэдris. Tьrkmenistany
· Эewropa Bileli
·igi bilen ekologiki meseleleri зцzmeklikde alyp barэan i
·leri, эurdu
· ekologiki эagdaэyny dьэpgцter gowylandyrmak maksady bilen Tьrkmen kцlьni
· gurulmagy we onu
· birinji tapgyryny
· 2009-njy эyly
· 15-nji iэylda i
·e girizilmegi
·ol erki
· dцreэдnligini
· mysaly bolup biler.
Eэeзilik we
·ahsyэeti
· цz-цzьni ykrar etdirmegi.Эokarda biz bu meselдni
· kдbir tarapyny
· ьstinde durup geзipdik. Bu эerde gьrrь
·i „eэeзilik“ diэen dь
·ьnjдni anyklamakdan ba
·laly
·. Eэeзilik (цnьmзilik seri
·delerine) цnьmзilige gatna
·эan aэratyn adamlary
· эa-da toparlary
· arasyndaky цnьmзilik seri
·delerine bolan gattna
·ygyny
· ьsti bilen kesgitlenen, i
· esasy ykdysady gatna
·yk bolэar. Eэeзilik цnьmзilik gatna
·yklaryny
· esasy bцlegi bolup, цnьmзiligi gurnamaklyk, 1 Seret: N. Suwhanow. Tьrkmen jemgyэetinde tehnologiэany
· orny. A. 2003, 16-18 s.
цmdьrilen harytlary bцlmeklik boэunзa ykdysady we sosial-ykdysady gatna
·yklary dцredэдr we jemgyэeti
· sosial dьzьmini kesgitleэдr.
Eэeзiligi
· dьrli gцrnь
·leri bolэar: hususy, toparlaэyn, dцwlet we ba
·galar. Olar hem eэeзiligi
· subэektini kesgitleэдrler. Olarey
· hataryna: aэratyn adamlar, paэdarlar, dцwlet we olary
· dьrli gцrnь
·dдki birle
·meleri girэдrler. Olar hem цz gezeginde dьrli hili bolэarlar. Eэeзiligi
· obэekti emlдk bilen bagly bolup: эer, цnьmзilik seri
·deleri, desgalar, jaэ, pul, gymmat bahaly kagyzlar we ba
·gada girdeji gazanmaklyga mьmkinзiligi dцredip bilэдn zatlary цz iзine alэar. Hдzirki dцwьrde eэeзiligi
· obэektini
· bir gцrnь
·i bolan halkara kapital hem цsen gцrnь
·e eэe boldy.
Tьrkmen jemgyэetini
· hдzirki цzgerэдn dцwrьnde eэeзilik bilen bir hatarda „eэeзilik etmek“ we „telekeзi“ dь
·ьnjeleri цrдn дhmiэetli bolandyklary sebдpli biz olary
· ьstьnde durup geзeli
·. Eэeзilik etmek цz zady
·a erk etmeklik bilen bagly bolэar. Eэeзi цz zadyny belli bir
·ertlerde ba
·ga ki
·д (mysal ьзin telekeзд) eэeзilik etmдge hem berip biler.
·onda eэeзi bilen telekeзini
· arasynda emlдgi hojalyk tarapdan ulanmaklyk gatna
·yklary эьze зykэar. Telekeзi wagtlaэynзa kesekini
· emlдgini eэelemдge, ulanmada we dolandyrmaga эuridiki hukuk alэar.
Geзen dцwьrde „eэeзi“ we „telekeзi“ dь
·ьnjeleri biri-birinden kдn tapawutlandyrylmandyr. Bizi
· halkymyz hem telekeзini peэda gцrmek ugrunda ykdysady tцwekkelligi цz ьstьne alэan eэeзi hдkmьnde hдsiэetlendirэдr. Eэeзini
· цzi цnьmзiligi gurnaэar, meэille
·dirэдr, onu
· netijesini ulanэar. Bazar ykdysadyэetini
· цsmegi we onu
· bilen baglany
·ykly gymmatlyklary
·, has hem kredit-karz gatna
·yklaryny
· dцremegi eэeзi bilen telekeзini biri-birinden tapawutlandyrmaklyga getirэдr.
·eэle цzgeri
· paэdarlar jemgyэetini
· mysalynda aэdy
· gцrьnэдr. Ozal eэeзilik hakyky emlдk bilen bagly bolэan bolsa, indi paэdar gymmat bahaly kagyzy
·, эagny aksiэany
· eэesi bolэar. Bu цzgeri
· hususy eэeзilikden korporasiэany
· eэeзiligine geзilmegine, eэeзiligi
· telekeзilikden aэrylmagyna getirэдr. Kem-kemden telekeзi ykdysadyэeti цsdьriji esasy gьэje цwrьlэдr.

·eэle цzgeri
· tьrkmen jemgyэetinde цzbolu
·ly gцrnь
·de geзэдr. Hususy eэeзilik hem, telekeзilik hem эurt gara
·syzlygyny alanyndan so
·ra tдzeden dцremeli boldy. Tьrkmen halky
·onda bu gymmatlyklary inkдrleэдn jemgyэet gurlu
·yndan bazar ykdysadyэetini
· we hukuk dцwletini
· gymmatlyklaryna esaslanэan jemgyэet gurlu
·yna geзmeli boldy. Hдzirki bizi
· tдze Galkyny
· eээamymyzda bazar gatna
·yklaryny
· iзinde erkin, halal, ba
·arnykly hereket edэдn telekeзini, mьlkdary, hьnдrmeni эeti
·dirmeklik dцwleti
· esasy aladalaryny
· birine цwrьldi.
Sosial-ykdysady dolandyry
·y
· dьэp mazmuny we dьzьm bцlekleri.
Jemgyэeti
· ykdysady durmu
·yny dolandyrmaklyga iki hili garaэy
·
·u wagta зenli tдsirli boldylar. Ykdysadyэeti bazar bдsle
·igini
·
·ertlerinde цz akymyna dцreэдn gi
·i
·leэin dьzgьn esasynda gurnamak. Цsen эurtlaryny
· tejribesini
· gцrkezi
·i эaly, bu dьzgьn ykdysadyэeti
· netijeliligini
· wajyp
·erti bolup зyky
· edэдr. Ykdysadyэeti dolandyrmaklyga bolan ikinji garaэy
·, ony merkezden dolandyryp, дhli baэlyklary umumylykda ulanyp jemgyэetde adamlary
· gatna
·yklaryny oэlany
·ykly gurnamaklyga gцnьkdirilen эцrelgelerden ugur alэar. Ykdysaadyэeti dolandyrmaklygy
· bu iki hili biri-birinden hem netijeliligi, hem-de a
·ladyly
·y bilen tapawutlanэarlar.
Merkezle
·dirilen ykdysadyэeti
· belli bir derejede tдsirlilige eэe bolэanlygyny bellemeli. Onu
· tдsirliligi adamy
· da
·ky isleglerine jogap berэдnligi bilen bagly bolэar, Bu dьzgьni
· esasynda edilэдn oэlanmalara gцrд eger adamlar цz hereketlerini ugrukdyryjy dьzgьnleri oэlap tapan bolsalar, onda olara ol dьzgьnlerden has gowy we цzьne зekiji tдze dьzgьnleri tapmak hem ba
·ardar. Эцne, eger adamzat цzьni
· birle
·ip эa
·aэanlygy ьзin takyk hereket gцrnь
·lerine bagly bolэan bolsa, onda ol olary ba
·ga bir zat эaly bolup gцrьnэдn hereket gцrnь
·leri bilen зal
·yp bilermi? Эok, зal
·yp bilmez. Gцr
·ьmiz эaly, bдsle
·ige esaslanэan bazar dьzgьnini
· we merkezle
·dirilen ykdysadyэeti
· эцrelgelerini
· arasyndaky tapawut adamzady
· эa
·amaklyk mьmkinзilikleri baradaky sorag bolэar. Kцp эurtlar,
·ol sanda Tьrkmenistan hem XX asyrda merkezle
·dirilen ykdysadyэeti
· iзinde эa
·amaly boldy. Olary
· tejribesi ykdysadyэeti dolandyrmaklygy
· bu gцrnь
·ini
· netijeliligini
· pes bolэandygyny gцrkezdi.

·onu
· ьзin bu эurtlary
· aglabasy tдze dцwьrde bazar ykdysadyэetini
· gymmatlyklaryny цzle
·dirmдge giri
·diler. Ykdysady galkyny
·y adamlary
· we zдhmet birle
·melerini
· дhli gцrnь
·lerini
· i
·gдrlerini
· bazar bдsle
·igi
·ertlerinde zдhmet we telekeзilik i
·ewirligini artdyrmak esasynda gazanmaklyga зal
·yldy.
·onda kцp эurtlarda bazar ykdysadyэetini
·
·ertlerinde amal edilэдn
·eэle цzgeri
·i dцwleti
· kцmegi bilen эurdu
· ykdysady we ylmy-tehniki цsь
·ini hem-de adamlary
· durmu
· goraglylygyny ьpjьn edip эetip bolunjaklygy hem gцz ц
·ьnde tutuldy. Bu эurtlary
· ykdysadyэetinde geзэдn цzgeri
·ler kцp derejede цzbolu
·ly.
Tьrkmenistanda, mysal ьзin, ykdysady meseleleri dolandyrmaklyga dцwleti
· gatna
·maklygyny
· gerekligi kцp deliller bilen
·ertlendirilэдr. Olar: adamlary
· sosial goraglylygyny ьpjьn etmek, ykdysadyэetde цsen эurtlary
· yzyndan эetmek, uly mдзberli sosial ykdysady taslamalary amal etmek, bu эerde milleti
· asyl ynsanperwerlik эцrelgelerini gцz ц
·ьnde tutmak we ba
·g.
·u maksatlara эetmeklik ьзin jemgyэeti
· цzgeri
·i bilen bagly bolan gatna
·yklar we gymmatlyklar dцwlet tarapyndan kesgitlenen ьэtgetmeler esasynda girizilэдr. Tдze jemgyэetзilik gurlu
·ygyny
· ba
·langyз dцwrьnde, heniz эurtda sazla
·ykly bazar эцrelgelerini
·, erkin bдsle
·ik
·ertlerindдki durmu
· tejribesini
· berkemedik mahalynda bazar ykdysadyэetini
· esaslary ilki bilen dцwlet dьzgьnlerini
· kцmegi arkaly berkarar edilэдr. Geзi
· dцwri tamamlanyp jemgyэeti
· demokratik hдsiэeti gьэjemegi bilen dolandyry
·y
· subэekti gi
·elэдr. Bazar gatna
·yklaryny
· berkemegi bilen ykdysadyэeti dolandyrmaklykda telekeзileri
·, hьnдrmenleri
· orny artэar. Bu i
·e ylmy edaralar, alymlar gatna
·эar. Bu dцwьrde ykdysady цsь
·i
· toplumlaэyn, uzak mцhletleэin mьmkinзiliklerini aзmaklyga uly ьns berilэдr.
Tьrkmenistanda, mysal ьзin, эurdu
· ykdysadyэetini bazar gatna
·yklaryna geзirmekligi
· tьrkmen modeli i
·lenip dьzьldi. Onu
· hдsiэetli aэratynlyklary: Tьrkmenistany
· ykdysadyэetini we eksport kuwwatlylygyny diwersifikasiэala
·dyrmak; dьnэд ylmyny
· gazananlaryny цzьnde jemleэдn, halkara bazarlarynda bдsle
·ige ukyply taээar цnьmleri цndьrmek; da
·ary эurt maэa goэumlaryny эurdu
· ykdysadyэetine зekmekligi
· ykdysady we hukuk binэatlaryny halkara standartlaryny
· derejesine getirmek; milli manady
· эeke-tдk bazar hьmmetini girizmek; Tьrkmenistany
· Dцwlet bэujetini
· girdeji binэadyny berkitmek we
·onu
· netijesinde эurdu
· sosial pudaklaryny
· цsь
·ine uly mцзberlerde maэa goэum seri
·delerini gцnьkdirmek.
Belli bol
·y эaly, jemgyэete orna
·эan bazar ykdysadyэeti bada-bat pдhim-paэhaslylygy we rasional эцrelgeleri цzьnde jemleэдn netijeli zдhmet edebini gцtreriji adamlary
· цnьmзilikde gi
·i
·leэin эaэramygyna hemaэar edip bilmeэдr. Kд halatlarda jemgyэete orna
·эan tдze gymmatlyklara дhli zady,
·ol sanda adamlary hem peэda berэдn seri
·dд цwьrэдn gьэз diэip dь
·ьnэдnlere hem du
· gelse bolэar. Цzgeri
·e seri
·de hцkmьnde
·u hili garamaklyk i
·ewьr telekiзileri
· ugrukdyryjy dь
·ьnjesine цwrьlen эagdaэynda ykdysady bдhbitden da
·arky gymmatlyklara, milli we umumyadamzat ahlak gymmatlyklaryna kembaha garalmagy mьmkin.
·ol sebдpli цzgeri
·i
· цzьne эeterlikli gymmatlyk diэip dь
·ьnilmegi, эagny o
·a
·ahsyэeti
· цzьni kдmille
·dirmдge dцrдn mьmkinзilik hцkmьnde garamaklygy gerek. Ol bolsa bдhbidi, gazanjy ruhy-ahlak цlзegler bilen цlзemekligi talap edэдr, эagny ykdysadyэeti
· ahlak-psihologiki sьtьnlerini
· dцremekligi gerek.
Bazar gatna
·yklaryny
· iзinde ykdysadyэet we ahlaklylyk berk baglany
·ykda bolanda jemgyэet ynsanperwer цsь
·e eэe bolэar.

Ьзьnji bap. Syэasy filosofiэa

Jemgyэeti
· syэasy ulgamy. Syэasy filosofiэa syэasy ulgamy der
·emeklik, onu
· bilen baglany
·ykly meseleleri aэdy
·la
·dyrmaklyga aэratyn ьns berээдr. Onu
· sebдbi hem jemgyэeti
· durmu
·ynda syэasy ulgamy
· wajyp orun eэeleэдnligi bilen bagly. Ol jemgyэetde bar bolan syэasy gatna
·yklary we bu эerde bolup geзэдn syэasy hadysalary sazla
·dyrmaklyga gцzьgэдr.
Jemgyэeti
· syэasy ulgamy цz hereketleri syэasy hдsiэete eэe bolan edaralary
· we guramalary
· jemi bolэar. Ol synplary
·, beэleki sosial toparlary
·,
·onu
· эaly-da milli birle
·meleri
· syэasy bдhbitlerini amal etmeklik bilen me
·gul bolэar.
·ol bдhbitler jemgyэeti
· iзinde bar bolan syэasy gatna
·yklary
· эьze зykmasy bolэar we syэasy hдkimiэeti
· meselelerini зцzmeklige gцnьkdirilэдr: ony ele almak, amal etmek we goramak,
·onu
· эaly-da raэatlary
· syэasy hukuklaryny we azatlyklaryny ьpjьn etmek.

·u bдhbitler syэasy ulgamy
· ol эa-da beэleki edarasyny
· kцmegi bilen amal edilэдr. Olary
· hataryna: dцwleti
· kanun зykaryjy we эerine эetiriji hдkimiэet organlary; go
·un, hukuk goraэjy edaralar, ilki bilen hem kazyэet, prokuratura, polisiэa; dцwlet arbitra
·y; syэasy partiэalar we hereketler; jemgyэetзilik guramalar – belli bir sosial we hьnдr toparlary
· bдhbitlerini,
·ol sanda olary
· syэasy bдhbitlerini goraэan kдrde
·ler arkala
·ygy, эa
·lar we beэleki birle
·meleri
· guramalary. Bu dцwlet guramalary, beэleki syэasy edaralar we guramalar цzara tдsirde bolup belli bir derejedдki bitewi syэasy ulgamy dцredэдrler.
Syэasy ulgamy
· i
· esasy edarasy bolup syэasy hдkimiэet edaralary, hukuk we ideologiэa зyky
· edэдrler. Olar jemgyэeti
· syэasy gurlu
·yny
· durnuklylygyny we onu
· цsь
·ini wei
·leэ
·ini ьpjьn edэдn merkezi mehanizmi bolэarlar. Bu dцwlet organyny
· kanun зykaryjy we эerine эetiriji edaralary – parlamenti
· (mejlisi
·), hцkьmeti
·, эerli hдkimiэet edaralary
·,
·onu
· эaly-da syэasy partiэalary
·, hereketleri
·, kцpзьlikleэin habar beri
· seri
·deleri
· i
·inde эьze зykэar.
Syэasy ulgamy
· her bir edarasy цzьne mahsus wezipдni эerine эetirэдr. Olary
· hereketleri dьrli hдsiэete eэe bolan syэasy hadysalary: jemgyэeti цzgertmek, ol эa-da beэleki syэasy hakykylyga uэgunla
·mak, syэasy gьэзleri
· raэda
·lygyny эa-da bдsle
·igini sazla
·dyrmaklyga gцnьkdirilэдr. Bar bolan syэasy edaralary
· ulgamy jemgyэeti
· дhli syэasy durmu
·yny
· kadaly hereket etmekligini ьpjьn etmeklige gulluk etmeli we
·onu
· esasynda дhli sosial toparlary
· we milli birle
·meleri
· syэasy bдhbitlerini amal etmeli.
Onu
· ьзin bolsa syэasy edaralary
· цzlerini
· зeэe i
·lemekleri gerek. Olar jemgyэeti
· дhli agzalaryny
· syэasy bдhbitlerini sazla
·dyrmaklyk ьзin dьrli syэasy gьэзleri
· (jenaэat toparlaryndan ba
·g) ylala
·ygy esasynda syэasy meseleleri зцzmeli we gerek bolan эagdaэlarda: jemgyэeti
· bдhbitleri goralanda berk talaplylygy gцrkezmeli.
·u talaplylyk ilki bilen dцwlet edaralaryny
· hukuk we ahlak kadalaryna esaslanyp hereket etmekleri bilen gazanylэar. Syэasy ulgamda esasy orny dцwlet eэeleэдr. Onu
· bu эerdдki ornuny aзyp gцrkezmeklik ьзin hukuk bilen baglan
·ykly meseleleri
· ьstinde durup geзeli
·.
Hukuk ideэasy, hдkimiэet hukugy we hukuk hдkimiэeti. Цzi hem bu meselдni “hukuk” sцzьni
· manysyny aзyp gцrkezmekden ba
·laly
·. Ilki bilen onu
· iki manysyna ьnsi зekeli
·. Birinjiden, „hukuk“ sцzi aэratyn adama bagly bolmadyk adamy
· цzьni alyp bary
·yny
· dьzgьn-nyzamyny
· bar bolan ulgamyny a
·ladэar. O
·a obэektiw hukuk diэilэдr. Ikinjiden, bu dь
·ьnje bilen adamy
· haэsy hem bolsa bir zada dala
·maklygy, bir zady talap edip bilmekligi a
·ladylэar. Bu subэektiw hukuk bolэar. Umuman bolsa hukugy
· hakykylyk, dogruзyllyk, adalatlylyk bilen baglany
·yklydygyny bellemeli. Ol adamy эalandan, adalatsyzlykdan, eden-etdilikden goraэar. Bu эerde eden-etdilik hukuga gar
·y duran zatlary
· umumy a
·latmasy bolэar.
Hukuk we eden-etdilik bir эere sygy
·maэarlar. Эцne, jemgyэetde eden-etdiligem bar. Ony kim edэдr? Elbetde, adamlar biri-birine degi
·likde edэдrler. Her bir jenaэat jenaэatkдri
· цz pidasyna degi
·lilikde eden-etdiligibolэar. Ol adamy
· цz islegine gцrд цzь
·i alyp barmaklygyny
·, эa
·aэ
·yny
· dьzgьnini pozэar. Hдkimiэeti
· hem eden-etdilige эol berэдn pursatlary bar. Bu эerde eden-etdilik di
·e bir hдkimiэeti
· цzi tarapyndan kabul edilen kanunlary bozmaklygy bilen здklenmдn, eэsem, eden-etdiligi эol berэдn kanunlary kabul edэдnliginde bolэar. Has erbedi, haзanda eden-etdilik kanun esasynda aklanylyp, kanunda hukuk bilen gabat gelmeэдn dьzgьnler kesgitlenэдr. 1934-nji эyly
· 1-nji dekabrynda sowet hдkimэeti tarapyndan kanunзylyk gьэjьne eэe bolan „halk du
·manlary“ bilen gцre
· barada karar kabul edilэдr. Ol kanun adamy цzь
·i goramaklyga we kazyэeti
· kararyna arz etmeklige bolan hukuklardan mahrum etdi, kazyэet der
·ewini
· aзyklygy эok edildi. Bu karar эurtda adam hukuklaryny
· эoэulmagyna getirdi, bigьnд adamlary
· kцpзьlikleэin tutulmagyna, эok edilmegine getirdi.
·u zatlar hukukmy эa-da eden-etdilik? Bu эerde эьze зykan bдhbitleri
· biri-birine gar
·y durmagyny nдhili sazla
·dyrmaly?

·u soraglary
· jogaplary kцp dцwrь
· dowamqnda gцzlenen.
·onda hukuk dцwleti
· kabul eden дhli kararlary we gцrkezmeleri bolэar diээдn adamlar az bolmandyr. Hukuga
·eэle garamaklyk цz gцzba
·yny gadymэetden alyp gaэdэar.
·onda hukuga Hudaэy
· erkini
· эьze зykmasy hцkmьnde dь
·ьnilen. Bu эagdaэda hukugy
· nдmedigini, eden-etdiligi
· nдmedigini dцwlet, hдkimiэet kesgitleэдr. Hukuk bu эerde dцwleti
· erkini
· kanunda a
·ladylmagy bolэar. Adamlar di
·e dцwleti
· pe
·ge
· beren hukuklaryna eэe bolup bilэдrler. Эokarda getirilen mysal o
·a
·aэatlyk edэдr we hдkimiэeti
· hukugyny
· elhenз gцrnь
·de эьze зykmasy bolэar.
Gadymyэetden bize hukuga ba
·ga hili garaэy
· hem эetdi. Hukuk da
·ky gьэji
· mejbur etmekligi dдl-de, adalatlylyga eэerip hereket etmekligi
· gцrkezmesi. Onu
· esasynda gadymy rim dь
·ьnjesi „jus“ – hukuk we ondan gelip зykэan „justitia“ – adalatlylyk diэen dь
·ьnje эatyr. Bu taglymata gцrд, hukuk „эokarda“ – hдkimiэet edarasynda dдl-de, „a
·akda“ – adamlary
· bilelikde эa
·aэan we hereket edэдn, olary
· bдhbitlerini
· зaky
·эan эerinde dцreэдr.
·eэle зaky
·malar yzygiderli bolanlygy sebдpli, kem-kemden olary sazla
·dyrmagy
·, biri-birini
· ьstini эetirmegi
·, цzara tдsirini gцz ц
·ьnde tutmagy
· dьzgьnleri i
·lenip dьzьlэдr.
Эцne, nene
·si adamlary
· bдhbitleri esasynda dцreэдn dawalary зцzmeli, nene
·si gapma-gar
·ylykly bдhbitleri sazla
·dyrmaly? Onu
· ьзin her bir tarapy
· bдhbitlerini
· здgini, цlзegini, diэmek,
·ol bдhbitleri kanagatlandyrmaklyga gerek bolan erkinligi
· цlзegini kesgitlemeli. Hдzirki dцwrь
· ylmy „Hukuk – erkinligi
· цlзegi“ diэen kesgitleme berэдr.
·u jьmleden ugur alnanda hдkimiэeti
· hukugyndan hukuk hдkimiэetine geзmeklige эol aзylar. Bu hдkimiэet hukuk dцwleti bolэar.
Hukuk dцwleti, цzьni
· bozup, эatyryp эa-da здklдp bilmeэдn hukuk kadalaryny
· esasynda we olary
· здginde hereket edэдr. Bu dцwlet raэatlary
· we olary
· birle
·melerini
· elinden alynmaэan tebigy-taryhy hukuklaryny ykrar edэдr.
Dцwleti
· dьэp mazmuny. Gadym dцwьrlerden bдri akyldarlar dцwleti
· manysyny aзmaklyga зaly
·anlar. Aristotel dцwleti
· umumy bдhbitleri a
·lamaklyk esasynda эьze зykэanlygyny we bagtly эa
·amaklyk ьзin gurulэanlygyny bellдn. Tьrkmen akyldary al-Farabi hem bu pikiri goldan. Orta asyrlarda dцwlet bilen baglany
·ykly meseleler зu
·
·ur цwrenilip ba
·lanэar. Nyzamyl Mьlkь
· „Syэasatnamasy“ bu meselд bagy
·lanyp эazylan ilkinji dьэpli eserleri
· biri bolэar. Tдze dцwьrden ba
·lap Эewropada dцwleti
· many-mazmunyny barada kцp dьrli pikirler ц
·e sьrьlэдr. Belli i
·lis alymy T. Gobbs (1588-1679) dцwleti
· tertip-dьzgьn gorkusy esasynda dцrдnligini bellдp, o
·a adam эa-da adam topary kimin garaэar. Onu
· pikiriзe, dцwlet kцpзьlikleэin
·ertnama esasynda belenilэдn, parahatзylygy we gorawlylygy ьpjьn edэдn ki
·i bolэar. Gegel dцwleti
· ba
·langyjyny zorlukda gцren. Nemes syэasatзysy F. Engels (1820-1895) we rus syэasatзysy W. Leni
· (1870-1924) dцwletde bir synpy ba
·ga synp tarapyndan ezmekligi
· guralyny, ma
·ynyny gцrenler. M. Weber dцwleti legitimlige (kanuny esasda ykrarlanan) esaslanэan bir adamlary
· beэlekileri
· ьstinde agalyk gatna
·ygy diэip kesgitlдn.
Hдzirki dцwrь
· ylmy dцwlete jemgyэeti
· syэasy ulgamyny
· esasy edarasy, adamlary
·, jemgyэetзilik toparlary
·, synplary
· we assosiэalary
· hereketini we gatna
·yklaryny gцnьkdirэдn we olara gцzegзilik edэдn gurama hцkmьnde garaэar. Dцwlet jemgyэetde hдkimiэeti
· merkezi edarasy bolэar. Ol hem tцtдnleэin dдl. Syэasy gatna
·yklarda esasy mesele hдkimiэet meselesi bolэar, ol hem ilki bilen dцwlet bilen bagly.
·ol hдkimiэeti
· gurallaryny ulanyp, dцwlet edaralary jemgyэeti
· syэasy ulgamyny
· дhli bцleklerine tдsir edэдr. Dцwlet цz hereketini jemgyэetde agalyk edэдn sosial-synpy gьэзleri
· bдhbidine gulluk edэдn kanunзykaryjy, эerine эetiriji we kazyэet hдkimiэetlerini
· belli bir apparaty hцkmьnde зyky
· edэдr.
·ol apparaty
· kцmegi bilen
·ol gьэзler цz tдsirini jemgyэeti
· ykdysady, syэasy, sosial we ruhy gur
·awlarynda berkidэдr.
Dцwleti
· manysy we дhmiэeti onu
· wezipelerini
· ьsti bilen эьze зykэar. Olara: syэasy hдkimiэeti amal etmeklik wezipesi; эurdy da
·arky hцwplardan goramak wezipesi; hojalyk-guramaзylyk wezipesi; ruhy medeniэeti цsdьrmeklik wezipesi; Ideologiki wezipe; da
·arky gatna
·yklar wezipesi. Dцwleti
· цzbolu
·ly sosial wezipesine hem ьnsi зekmeklik gerek. Ol kцp sanly sosial meseleleri зцzmeklik, adamlary
· sosial goraglylygyny ьpjьn etmek bilen bagly.
Hдzirki dцwьrde Tьrkmenistany
· dцwlet gurlu
·ynda dьэpli цzgeri
·ler geзэдr. 2008-nji эyly
· sentэabr aэyny
· 26-syna geзen nobatdan da
·ary XXI Halk Maslahatynda kabul edilen Tьrkmenistany
· Konstitusiэasyny
· tдze redaksiэasynda
·eэle tдzeleni
·e gerek bolan hukuk esaslary dцredildi.
·ol Maslahatda эurtda dцrдn tдze reallyklardan ugur alyp kabul edilen „Tьrkmenistany
· Konstitusiэasyna ьэtgetmeler we go
·maзalar girizmek hakynda“ Tьrkmenistany
· Konstitusion Kanuny esasynda Tьrkmenistany
· Halk maslahaty цz i
·ini dцwlet derejesinde bes edэдr. Jemgyэetimizde we dцwletimizde ykdysady hem-de sosial ц
·e gidi
·ligi ьpjьn etmek maksady bilen onu
· hukuklary Tьrkmenistany
· Prezidentine we Tьrkmenistany
· Mejlisine berildi. Эerli Halk maslahaty
· bцlьmзeleri bolsa, welaэatlarda, welaэat hukukly
·дherlerde, etraplarda,
·дherзelerde halk kцpзьligi bilen baglany
·dyryjy mцhьm ulgam hцkmьnde saklanyp galэar. Olar цz hukuklaryna laэyklykda degi
·li здrelerde ykdysady, durmu
· we medeni meseleleri зцzmдge gatna
·yp, эerine эetiriji эerli hдkimiэetleri
· i
·je
· kцmekзileri, maslahatзylary bolэarlar. Tьrkmenistanda эokary dцwlet hдkimiэetini we dolandyry
·y Tьrkmenistany
· Prezidenti, Tьrkmenistany
· Mejlisi, Tьrkmenistany
· Ministrler Kabineti, Tьrkmenistany
· Эokary kazyэeti amala a
·yrэarlar. Olar
·u beэik wezipдni amal etmeklikde jemgyэetзilik guramalary
·,
·ol sanda Эa
·ululary
· maslahatyny
· oэ-pikirlerine, tekliplerine daэanэarlar.
Syэasy hдkimiэet. Adaty a
·da „syэasat“ diэen dь
·ьnje haэsy hem bolsa bir zady dolandyrmak bilen baglanylэar. Mysal ьзin, „ykdysaady syэasat“, „bilim syэasaty“ we ba
·g. Syэasat
·onu
· эalyda adam ba
·langyjyny
· i
·ewьrligi bilen hem baglanэar, эagny oэlany
·ykly maksatlary we olary amal etmekligi
· эollaryny kesgitlemek. Ylmda hem „syэasat“ diэen dь
·ьnjдni
· dьrli kesgitlemeleri bar. Syэasaty
· manysy, Aristoteli
· pikiriзe, dцwleti
· we adamy
· abadanзylygyny gazanmaklyk ьзin adamlary jemlemekde bolэar. T. Gobbs syэasata umumy bдhbidi a
·lamaklyga gцnьkdirilen hereket hцkmьnde garaэar. Italiэan alymy N. Makiawelli (1469-1527) syэasaty gьэз hцkmьnde dь
·ьndirmeklikden ugur alэar. Marksizmde bu garaэy
· цsdьrilip syэasat synplary
· hдkimiэet ьзin gцre
· meэdany hцkmьnde a
·ladyldy. Syэasata gural hцkmьnde garaэanlar hem bar. Hдzirki dцwьrde syэasata syэasy hдkimiэeti
· kцmegi bilen umumy дhmiэetleri amal etmeklik bilen baglanu
·ykly toparlary
·, partiэalary
·, adamlary
·, dцwleti
· hereket meэdany hцkmьnde garalэar.
Syэasy hдkimiэet bu эerde bir subэekti
· dцwlet gurallaryny ulanyp цz erkini toparlara, kцpзьlige, guramalara, adamlara dakmaklyk ba
·arnygy bolэar. Syэasy hдkimiэet dцwleti
· kanunзykaryjy, эerine эetiriji we kazyэet hдkimiэetlerini
· ьsti bilen amal edilэдr. Bir subэekti
· ba
·ga birine kesgitli tдsir edip bilmeklik ba
·arnygy dьrli seri
·delere: gorka, bдhbide, ynanja, adata, kanuna, dдbe we ba
·g. esaslanyp biler. Syэasy hдkimiэeti sosial hдkimiэeti
· beэleki gцrnь
·lerinden: ma
·gala, ahlak, hukuk tapawutlandyrmaklyk gerek. Syэasy hдkimiэeti amal etmeklik adam kцpзьligini
· bдhbitlerini kanagatlandyrmaklygy gцz ц
·ьnde tutup dцwlet edaralaryna daэanэar.
Syэasat toparlary
·, adamlary
·, guramalary
· durmu
·y saэlawyny
· gur
·awy bolup ahlak bilen jebis baglan
·ykda bolэar. Arzuw edilэдn geljegi
· taslamalaryny saэlamaklyk, ol эa-da beэleki здkli maksatlary
· дhmiэetliligi adamy
·, topary
· эag
·y we эaman, adalatlylyk we adalatsyzlyk baradaky ahlak oэlanmalaryna esaslanэar.
Ahlak we syэasat jemgyэetзilik durmu
·yny irki sosial dolandyry
· gцrnь
·lerine degi
·li bolэarlar. Olary эakynla
·dyrэan zat ikisini
· hem sosial saэlaw gur
·agyna degi
·li bolэandyklary we
·onu
· ьзin эeterlikli derejedдki hereketliligi we ьэtgeэдnligi bolэar. Olary
· manysy kцp zatlar: taryhy we sosial-medeniden ba
·lap we subэektiw gцz ц
·ьne getirmeler hem-de hatda tцtдnliklere зenli zatlary
· tдsirine bagly.
Ondan ba
·ga-da ahlak we syэasat adamylary
· эa
·aэy
· hereketlerini sazla
·dyryjy kada-dьzgьnler hem bolэarlar. Adamlary
· цzьni alyp bary
· hereketi дhli adamlar ьзin hцkmany bolan ahlak we syэasy-hukuk kadalary
· (umumy dьzgьnler, эokary nusgalyklar, цzь
·i alyp barmaklygy
· nusgalary) ьsti bilen sazla
·dyrylэar. Эцne, ahlak we syэasy kadalar biri-birinden kesgitleni
· usullary we amal edili
· seri
·deleri bilen tapawutlanэarlar.
Ahlak kadalary, mysal ьзin, jemgyэetde adamlary
· эag
·y we эaman, wy
·dan, adalatlylyk dь
·ьnjelerini
· esasynda kemala gelэдrler. Jemgyэeti
· agzalaryny
· kцpьsini
· a
·lamaklary we kabul etmekleri bilen olar hцkmany дhmiэete eэe bolэarlar. Syэasy we hukuk kadalary dцwlet tarapyndan kesgitlenip, kцplenз kanunlarda цz beэanyny tapэarlar, olary
· зap edilmegi bilen bu kadalar hцkmanylyga eэe bolэarlar. Ahlak kadalary resminamalarda berkidilmeэдrler, olar adamlary
· a
·ynda bolэarlar. Syэasy-hukuk kadalary di
·e цsen raэat jemgyэetinde adamlary
· olary
· adalatlylygyna dь
·ьnmekleri bilen meэletin эerine эetirilip bilner. Эцne dцwlet olary
· эerine эetirilmegi ьзin mejbur ediji здreleri hem ulanyp bilэдr. Gцr
·ьmiz эaly, ahlak bilen syэasaty
· gatna
·ygy зyl
·yrymly. Ilkiba
·da syэasat agalyk edэдn ahlak bilen bitewilikde bolan. Adaty gцrnь
·de
·eэle bitewilik Gьndogarda dцrдp kem-kemden Gьnbatra geзэдr. Jemgyэet we dцwlet gurlu
·yny
· цsmekligi bilen olary
· biri-birinden tapawutlandyrmagy talap edэдr. Sosial bдhbitleri
· we adamlary
· jemgyэetdдki ornuny
· bцlьni
·megi, gabat gelmeэдn bдhbitleri sazla
·dyrmak we umymy bдhbitleri kesgitlemek ьзin netijeli gural hцkmьnde syэasaty dцredэдr.
Hдkimiэetleri
· bцlьni
·igi ideэasy we hдkimiэet institutlary. Hдkimiэet barada gьrrь
· edilende hдkimiэetleri
· bцlьn
·igi meselesi aэratyn дhmiэete eэe bolэar. Bu meselдni ilkinji gezek i
·lis alymy Dj Lokk зцzmeklige зaly
·эar. Ol эokary hдkimligi kanun зykaryjy, эerine эetiriji we federal hдkimiэetlere bцlmek barada pikiri ц
·e sьrэдr. Kanunзykaryjy wezipдni, onu
· aэtmagyna gцrд, parlament, эerine эetiriji – harby gьэзler we kazyэet, federal – korol we ministrler. Dj. Lokk bu эerde konstitusion re
·im nazary taglymaty barada gьrrь
· edэдr.
Dj. Lokky
· hдkimiэeti bцlmek baradaky pikiri fransuz alymy
·. Monteskэe (1689-1755) tarapyndan has doly i
·lenilip dьzьlэдr. Onu
· aэtmagyna gцrд, her bir re
·imde, goэ ol monarhiэa (
·alyk) bolsun эa-da demokratiэa, hдkimiэet hцkmany suratda kanunзykaryjy, эerine эetiriji we kazyэet
·ahamзalaryna bцlьnmeli. Ol: „dцwletde kanun dцretmek hдkimiэeti umumy эurt дhmiэetli kararlary эerine эetirmek hдkimiэeti we jenaэaty эa-da aэry-aэry adamlary
· dawaly meselelerini sud etmek hдkimiэeti biri-birinden bцlmek gerek“ diэip bellдn. Di
·e
·eэle bцlьni
·ik bolan dцwletde adamy kanuny
· buэurmadyk zatlatlaryny etmeklige, kanuny
· rugsat berэдn zatlaryny эerine эetirmezlige hiз bir ki
·i mejbur edip bilmez.
Эцne, jemgyэeti
· dцwrebap syэasy ulgamyny
· dцremegi цrдn зyl
·yrymly mesele. Ol kдmilligi gazanmaklyk ьзin, durnukly demokratik dдpler esasynda, dьzьm dцredijiler bolan: hдkimiэeti, jemgyэeti we
·ahsyэeti sazla
·dyrmak gerek bolэar.
·onda hдkimiэeti amal edэдn dцwleti
· hцkmany suratda kanuna daэanэan hukuk dцwleti bolmaklygy wajyp. Jemgyэet hem цzgermeli. O
·a dьrli gцrnь
·li assosiasiэalar, kцpзьlikleэin hereketler, partiэalar hдsiэetli bolmaly.
·olary
· kцmegi bilen эerli цz-цzь
·i dolandyry
·y artdyryp belli bir derejede dцwleti
· tдsiri здklendirilmeli.
·onu
· эaly-da bu эerde raэata dьэpgцter ba
·ga orun berilэдr. Birle
·meler цz agzalaryndan dьzgьn-nyzamlylygy gorka gцrд dдl-de dь
·ьnjelilige, iзki ynanja esaslanyp эerine эetirmekligi talap edэдrler. Olar цz borзlaryny ak эьrekli эerine эetieip, цz hukuklaryny hem talaply goraэarlar.

·u hili dьzgьni
· dцremekligi liberal-demokratik ideologiэany
· ц
·e sьrэдn эцrelgelerini
· agdyklyk etmekligi bilen bagly bolэar. Liberal-demokratik ideologiэany
· syэasy nazaryэet esasy bolup 1948-nji эyly
· 10-njy dekabrynda BMG-ni
· Ba
· Assembleэasy tarapyndan kabul edilen Adam hukuklaryny
· дhliumumy Jarnamasy зyky
· edэдr. Bu resminama 1798-njy эyly
· 28-nji awgustynda beэik Fransuz rewolэusiэasy dцwrьnde kabul edilen „Adamy
· we raэaty
· hukuklaryny
· Jarnamasyny
·“ amal edil
·i boldy.
Дhliumumy Jarnamada: „Дhli adamlar цz mertebesinde azat we de
· bolup durэarlar“ diэip bellenilэдr. Her bir adam Deklarasiэany
· beэan eden дhli hukuklaryna we azatlyklaryna eэe bolmalydyrlar. Adama degi
·li hukuklary we azatlyklary amal edilmeli ugurlaryna gцrд
·ahsy, syэasy, ykdysady, durmu
·y-medeni, ekologiki gцrnь
·lere bцlse bolar. Syэasatda liberal-demokratik jemgyэet, gцr
·ьmiz эaly, adam hukuklaryny
·, hдkimiэet bцlьn
·igini
·, цz etjek i
·i
·i azat saэlap almaklygy
·, bдsle
·ik azatlygyny
· эцrelgelerine daэanээar. Bu syэasy эцrelgeler, bir tarapdan, syэasy filosofiэada Dj. Lokk tarapyndan we ikinji tarapdan etikada we hukuk filosofiэasynda I. Kant tarapyndan jemlenen tдze dцwrь
· syэasy-sosiologiki taglymatyna daэanэar. Diэmek, adamy
· erkinligi, onu
· sosial jogapkдrliligi bilen aэrylmaz baglany
·ykda bolэar. Ykdysadyэetde liberal ideologiэa dцwlet tarapyndan дhli здklendirmeleri aradan aэyrmagy, hususy i
·ewьrlige gi
· эol aзylmagyny, telekeзilige gerek bolan mьmkin boldugyзa erkin
·ertleri dцretmekligi talap edэдr. Hдzirki dцwьrde hem liberal-demokratiэany
· tarapdarlary demokratik, erkin bдsle
·ik, hususy eэeзilik эцrelgelerine ykrarly bolup, dцwleti
·
·u
·ertleri
· dцremegine yzygiderli tдsir etmekliginio
· gerekligini, Adamy
· di
·e demokratik dьzgьni
· iзinde mertebelenэдnligini belleэдrler. . Demokratik dдl syэasy dьzgьnlere totalitarizm we awtokratizm girэдrler. Totalitarizm demokratiэany
· gar
·yda
·y bolany sebдpli biz
·u dьzgьni
· ьstinde durup geзeli
·. Totalitarizm (totalis latynзa-tutu
·laэyn) jemgyэeti
· syэasy, ykdysady we ruhy traplaryna dцwleti
· doly gцzegзilik etmekligi bilen tapawutlanэar. Bu эerde adamlary
· oэ-pikirleri hem gцz astynda bolэar. “Ba
·gaзa pikirlenэдn” diэen dь
·ьnje o
·a
·aэatlyk edэдr. XX asyry
· uzak dцwrьnde adamlary
· a
·-dь
·ьnjesi bir цlзegi
· esasynda gurnaljak bolundy. Adamlary
· a
·y galypa salynanda, olary
· ruhy weэran bolэar. Gazaply dьzgьnler ozal hem bolan, эцne totalitarizm tдze dцwrь
· zalymlygy bolэar. Sebдbi raэatlary
· ьstьnden doly gцzegзilik kцpзьlikleэin maglumat seri
·delerini
·, radiony
·, telewideniany
· dцremegi bilen mьmkin boldy. Totalitarizmda adam dцwlet ma
·ynyny
· ц
·ьnde эeketдk galyp, o
·a boэun bolэar.
Tьrkmen dцwleti hдzirki tдze Galkyny
· eээamynda цzьni
· demokratik mьmkinзiliklerini gi
·i
·leэin aзyp, kanuny
· hцkmirowanlygyny berkidip, adaamy
· дhli taraplaэyn gorawlylygyny ьpjьn edip dцredijilige, gurujylyga gerek bolan
·erleri dцredэдr. Bu dцwlet „Dцwlet adam ьзindir“ diэen эцrelgeden ugur alэar.

Dцrdьnji bap. Jemgyэet we adamzat, millet we ma
·gala.

Jemgyэet we bilele
·ik. Jemgyэet bitewi durmu
·y-medeni ulgam bolup зyky
· edэдr. Jemgyэet birnдзe ulgamlardan durэar, olar bitewile
·diriji, ulgamdцrediji hдsiэetlere eэe bolэarlar.
·ol ulgamlary
· biri bolup durmu
·y (sosial) birle
·ik зyky
· edэдr.
Durmu
·y birle
·me – bu belli bir hдsiэetdдki durmu
·y hereketi
· subэekti bolup, hakykatda bar bolan adamlary
· bitewi birle
·igi gцrnь
·de зyky
· edэдr. Diэmek, durmu
·y birle
·ik:
hyэaly dдl-de, hakyky, onda-da barlap bolэan birle
·ik bolэar;
adamlary
·, sosial toparlary
· эцnekeэ (mehaniki) jemi bolman, цzьnde ulgamlaэyn hдsiэetleri jemleэдn bitewilik bolэar;
durmu
·y цzara tдsiri
· subэekti bolэar. Bu bolsa olary
· цzьni
· цsь
·ini
· we цz hereketini
· hereketlendirijisi bolэanlygyny a
·ladэar.
Durmu
·y birle
·meler цzьni
· kцp dьrli gцrnь
·liligi bilen tapawutlanэarlar. Iki adamy цzьnde jemleэдn kiзi toparlardan ba
·lap, kцpsanly halkara syэasy we ykdysady hereketler onu
· dьrli gцrnь
·leri bolэarlar. Birle
·meleri kadala
·dyrmaklyk ьзin ondan ba
·ga has dьэpli ulgam dцrediji ol эa-da beэleki gцrkeziji hem ulanylэar.
·olary
· esasynda territorial, etniki, demografiki birle
·meleri tapawutlandyrsa bolэar. Эokarda gцrkezil
·i эaly, sosial birle
·meler jemgyэeti
· bitewilenmeginde, adamlary
· ц
·ьnde duran meseleleri зцzmeklikde wajyp orun eэeleэдrler. Olary
· jemgyэeti
· durmu
·yndaky ornuny
· ykarlanmagy raэat jemgyэetini
· dцremegine esas bolэar.
Raэat jemgyэeti baradaky ideэa цz gцzba
·yny antiki dцwьrden alyp gaэdэar. Rimli akyldar M. Siseron (b.e. цьki 106-43 э.э.) raэaty
· эцnekeэ, durmu
·y meseleden ba
·ga zada eli эetmeэдn adamdan tapawudyna ьnsi зeken. So
·ra bu meselдni
· ьstinde T. Gobbs, Dj. Lokk, G. Gegel, K. Marks we ba
·galar i
·leэдrler. Hдzirki dцwьrde raэat jemgyэeti syэasy hдkimiэetden aэralykda hereket edэдn we so
·ka tдsir etmдge ukyply jemgyэetзilik edaralary
· we jemgyэetзilik guramalary
· toplumy hцkmьnde gцz ц
·ьne getirilэдr.
M. Weberi
· pikirler akymynda raэat jemgyэeti hakykylykdan has da
·da bolan akyl эetiri
· abstraksiэasy, ideal kysym bolэar. Эцne pikiri
· цzinde belli bir many bar. Onu
· manysy, эokarda bellenili
·i эaly, hдkimiэeti, jemgyэeti we
·ahsyэeti sazla
·dyrmak bilen baglany
·ykly.
·eэle sazla
·yk gazanylanda hдkimiэeti amal edэдn dцwleti
· hцkmany suratda kanuna daэanэan hukuk dцwleti bolmaklygy wajyp.
·onda jemgyэet hem цzgermeli. O
·a dьrli gцrnь
·li assosiasiэalar, kцpзьlikleэin hereketler, partiэalar hдsiэetli bolmaly.
·olary
· kцmegi bilen эerli цz-цzь
·i dolandyry
· tдze derejд galyp belli bir
·ertlerde dцwleti
· tдsiri здklendirilmeli. Raэaty
· hem bu эerde orny dьэpgцter ьэtgeэдr. Olar indi цz wezipesine yhlasly, jogapkдrligi duээan, borзlaryny эerine эetirэдn adamlar. Ba
·ga sцzler bilen aэdylanda, olar эokary hukuk, ahlak, syэasy a
·ly, hukuk medeniэetli adamlar.
·eэle hдsiэetlere eэe bolan adamlar kцpelip jemgyэetde kem-memden artэan kuwwatly orta gatlak dцremeli.
Bu zatlar ajaэyp.
·ol bir wagtda bu эerde hyэalylykdan эokary galmaklyk wajyp. Mesele эe
·il dдl. Bu jemgyэetde hemme adamlar eэeзiler bolup зyky
· etmeli we bol-elin эa
·amaly. Эцne adamzady
·
·u gьne зenli toplan tejribesi birini
· baэlyk toplamaklyga bolan nebsini we beэlekini
· mugthorlukda эa
·amak pikirini aradan aэryp bilmedi we эetmezlik meselesini hem зцzьp bilmedi. Bu birinjiden. Ikinjiden, дhli adamlary
· kanuna boэun raэatlar bolmaklygy hem gцz ц
·ьne getirilmegi цrдn kyn mesele.
·u эe
·il bolmadyk meseleleri
· зцzgьdi dцwleti
·, jemgyэeti
· we adamy
· sazla
·ygyny adamy
· pдhim-paэhasyny
· ьsti bilen tapyp bolar. Diэmek, tдze adamy
· эeti
·megi, adamy
· цzьne akylэ эetirmegi we цzьnde adamkдrligi aзmaklygy
·ol зцzgьde barэan эollar bolэarlar. Bu meselд biz a
·akda эene gaэdyp geleris.
Jemgyэeti
· sosial gurlu
·y. Her bir jemgyэetde sosial birle
·meler – sosial toparlar, we gatlaklar, hem-de milli umymylyklar hereket edэдrler. Olar ykdysady, sosial, syэasy, medeni gatna
·ykda bolэarlar. Olary
· aragatna
·ygy we цzara tдsiri jemgyэeti
· sosial dьzьmini emele getirэдr.
Jemgyэeti
· sosial dьzьme bцlьnmekligini
· esasyny zдhmet bцlьni
·igi цnьmзilik gurallaryna we onu
· цnьmine bolan eэeзilik gatna
·yklary dьzэдr. Zдhmet bцlьni
·igi esasda synplar, hьnдr toparlary we beэleki sosial toparlar,
·onu
· эaly-da
·дher we oba эa
·aэjylary, akyl we el zдhmeti bilen me
·gul bolэan uly adam toparlary dцreэдrler. Eэeзilige bolan gatna
·yklar jemgyэeti
·, onu
· sosial dьzьminde bolan
·eэle iзki bцlekliligi ykdysady taэdan berkidэдr.
Jemgyэeti
· sosial dьzьmini
· esasy bцleklerine: synplar;
·дher we oba ilaty; akyl we el zдhmetini
· wekilleri; gatlaklar (jemgyэetdдki orny di
·e bir sosial-ykdysady gatna
·yklar bilen dдl-de, eэsem, bar bolan dдp-dьzgьnler we hukuk kadalar bilrn kesgitlenэдn sosial toparlar); sosial-demografiki toparlar (эa
·lar, эa
·uly nesil, aэallar, erkekler; milli umumylyklar – milletler, etniki toparlar we ba
·g) girэдrler.
Дhli sosial toparlar we milli umumylyklar diэen эaly, цz dьzьmi boэunзa birme
·ze
· bolmandyklary sebдpli, olar цz gezeginde цz ykdysafy, syэasy, sosial we beэleki bдhbitlere eэe bolan sosial toparlara we gatlaklara bцlьnэдrler.
·u эagdaэ sosiologiэada gi
·den эaэran stratifikaiэa taglymatynda dьэpli цwrenilэдr. Bu taglymat jemgyэeti dьrli esaslara gцrд: girdejisini
· derejesi, hьnдri, i
·ini
· gцrnь
·i, syэasy garaэy
·lary, gymmatlyklara gцzьkmesi we ba
·g. boэunзa gatlaklara (stratalara) bцlэдr.
Jemgyэetde bar bolan sosial toparlary
· we milli umumylyklary
· цzara baglany
·ygy ьэtgemeэдn gцrnь
·de dдl-de ьэtgeэдn, hereketli gцrnь
·de bolup, kд halatlarda olary
· ol эa-da beэleki gerekliliklerini kanagatlandyrmak we bдhbitlerini amal etmek meseleleri boэunзa i
·ewьr gцrnь
·e eэe bolэarlar.
·onda olar цz aralarynda belli bir gatna
·yklara giri
·эдrler. Bu эerde sosial dьzьmi
· hereket edэдn tarapy bolan sosial gatna
·yklar barada gьrrь
· gidэдr. Bu gatna
·yklar subэektleri
· arasynda maddy baэlyklary ulanmak, olary
· эa
·aэy
· durmu
·yny gowulandyrmak, bilim almak, ruhy gymmatlyklara eэe bolmak we ba
·g. bilen baglany
·ykly gerekliliklerini kanagatlandyrmak boэunзa эьze зykэarlar. Bu эerde gьrrь
· ol эa-da beэleki sosial topary
· эa-da birle
·mдni
· jemgyэetзilik durmu
·yny
· sosial gur
·awyna,
·ol gur
·awda цzьni ykrarlamagyna degi
·li gerekliliklerini kanagatlandyrmaklygy barada bolэar.
Jemgyэeti
· sosial dьzьmini
· barlygyny
· wajyp tarapy, onu
· hereketliligi bilen bagly bolэar. Bu эerde adamlary
· ol эa-da beэleki sosial toparlardan we gatlaklardan beэlekilere geзэдndikleri barada gьrrь
· gidэдr. Mysal ьзin, haзanda daэhan obadan
·дhere gцзьp gelende, ol di
·e oba эa
·aэjysyndan
·дher эa
·aэjysyna geзenok,
·дherde haэsy hem bolsa bir i
·e durmagy bilen ba
·ga sosial topara hem geзэдr. I
·зini
· эa-da daэhany
· зagasy akyl zдhmeti bilen me
·gul bolup ba
·lan wagtynda, эa-da intelligensiэany
· wekilini
· зagasy telekeзilige geзende hem adamy
· sosial эagdaэy
·эtgeэдr. Bu meselдni цwrenmeklik dцwlet дhmiэetli bolэar. Jemgyэetde bolup geзэдn hereketi ц
·ьnden gцrmeklik onu
· durnuklylygyny saklamagy
·
·erti bolэar.
Jemgyэeti
· sosial dьzьmini
· herketliligi we sosial toparlary
· цzara tдsiri baradaky meseleler, эokarda garalan, raэat jemgyэetini
· meseleleri bilen baglany
·ykda bolэar. Цz dцwrьnde bu meselдni
· ьstьnde, bili
·imiz эaly, Gegel durup geзen. Raэat jemgyэetini ol hususy bдhbitleri we gereklilikler hususy eэeзiligi
· we adamlary
· дhliumumy ge
·ligini
· esasynda belli bir derejede dцwlete bagly bolman kanagatlandyrэan gur
·aw hцkmьnde hдsiэetlendiren.
Raэat jemgyэeti hususy eэeзilige we hukuga esaslanэan
·ahsyэetler we gatlaklary
· arasyndaky gatna
·yklar ulgamy hцkmьnde ц
·e зykэar. Gegel kцplenз raэat jemgyэetini
· sosial-ykdysady we hukuk taraplaryny
· arabaglany
·ygy baradaky soragy ц
·e sьren. Marks raэat jemgyэetinde taryhy цsь
·e dь
·ьnmekligi
· aзaryny gцzlemelidigi barada aэdyp giden. Bu hem tцtдnleэin dдl, sebдbi marksistik garaэ
·a gцrд sosial-ykdysady gur
·aw jemgyэeti
· esasy bolэar. Ol gur
·aw we onda amal edilэдn eэeзilik gatna
·yklary raэat jemgyэetini
· цsь
·ini hдsiэetlendirэдn esasy bцlek bolэar.
Raэat jemgyэeti baradaky meselelere garalanda geзen akyldarlary
· galdyran miraslarna esaslanyp, hдzirki hakykata, bu meselдni
· hдzirki dцwьrde i
·lenili
·ini gцz ц
·ьnde tutmaly. Raэat jemgyэetine jemgyэetde bar bolan uly we kiзi sosial toparlary
· цzara tдsiri hцkmьnde garamaklyk dogry bolsa gerek. Olary
· цzara tдsirini
· ykdysady esasy eэeзiligi
· dьrli gцrnь
·lerini
· erkin цsь
·i bolmalydyr. Olary
· bдhbidini bolsa kanuny
· agalyk edэan hukuk dцwletini
· degerli organlary goramaly. Netijede bolsa, raэatlary
· bдhbitleri we hukuklary esasynda goэlan raэat jemgyэetinde her bir adam цzьni erkin we dцredijilikli эьze зykaryp, jemgyэete we adamlara getiren peэdasyna gцrд цz gerekliliklerini kanagatlandyrэar. Bu эerde ol dцwleti
· дhli hukuk we sosial gorawlylyk seri
·delerini ulanar.
Hдzirki dцwьrde Tьrkmenistanda
·eэle jemgyэeti
· kemala gelmekligi ьзin kцp esaslar dцredilэдr. Эokarda bellenili
·i эaly, эurtda sosial gorawly, eэeзiligi
· dьrli gцrnь
·lerini цzьnde jemleэдn ykdysadyэet hereket edэдr, adam hukuklaryny goraэan hukuk dцwleti berkeэдr. Esasan hem, tьrkmen jemgyэetinde tдze Galkyny
· eээamynda raэat jemgyэetini
· esasyny dьzjek orta gatlak dцreэдr. Tьrkmeni
· milli a
·y bazar ykdysadyэeti, hukuk dцwleti bilen baglany
·ykly tдze gymmatlyklary i
·ewьr i
·lдp dьzэдr. Bu bolsa tьrkmen jemgyэetini
· kдmille
·эдnligine, jebisle
·эдnligine
·aэatlyk edэдr.
Milleti
· dьэp mazmuny. Her bir jemgyэetde millet wajyp orun tutэar. Millet belli bir territorial здklerde taryhy
· dowamynda kemala gelen adamlary
· durnukly birle
·mesi bolup, o
·a bitewi dil, medeni we psihiki umumylyk,
·onu
· эaly-da onu
· agzalaryna цzlerini ba
·galardan tapawutlandyrэan bitewilge degi
·lidiklerini a
·lamaklyk hдsiэeti mahsus bolэar. Milleti
· dцremekligi ьзin tebigy esas bolup birek-birek bilen pikir aly
·maklyga we bitewili
·meklige mьmkinзilik berэдn territorial umumylyk hyzmat edэдr. Milleti
· dцremekligini
· эene bir
·erti bolup dil umumylygy зyky
· edэдr.
Dцrдn milleti
· birikdiriji gцrkeziji bolup milli a
· зyky
· edэдr. Bir millete degi
·liligi
·i we ykbaly
· birligini a
·maklyk adamlarda millilik duэgusyny berkidэдr. Millet dцrдnden so
·ra bitewi organizm hцkmьnde hereket edэдr, ol iзerki nikalar we nesilleri terbiэelemek i
·i bilen цz-цzьni tдzeden dцredэдr. Has durnukly эa
·amaklyk ьзin millet dцwlet gцrnь
·indдki цzьni
· sosial-territorial guramasyny dцretmeklige зal
·эar.
Эokarda bellenili
·i эaly, her bir milleti
· dцremekliginde ruhy medeniэeti
· wajyp bцlegi bolan, цzьni rowaэatlardan we dini garaэy
·lardan alyp gaэdэan dьnэдgaraэy
· aэratyn orun eэeleэдr. Bu garaэy
·lary
· tebigy we ruhy ba
·langyзlary
·, tebigy we adamy
· ruhy-ahlak dьnэдsini
· birle
·diriji gьэji bolup geзen nesilleri
· ynanзlary uly дhmiэete eэe bolэar. Tьrkmen milletini
· dьnэдgaraэ
·y эekehudaэlylyk pikirlerini
· esasynda kemala gelip, irki dцwьrlerde цzьni
·
·цhlelenmesini rowaэatlarda, ertekilerde tapdy. Bьtin halk ьзin эeke-tдk ynanjy
·, bitewi gymmatlygy
· эьze зykarylmagy milleti
· akyl we duэgy, beden we kц
·ьl kuwwatyny
· peэda bolmagyna getiripdi.
Tьrkmeni
· milli a
·yny
· berkemeginde yslam dini aэratyn orna eэe bolэar. Tьrkmen a
·yny
· esasy aэratynlyklary we tьrkmen a
·yny
· hem-de эa
·aэ
·yny
· дhli taraplary belli bir derejede yslam dinini
· эцrelgelerini
· maddy we ruhy эьze зykmasy bolэar. Orta asyrlarda tьrkmeni
· milli a
·yna dьnэewi gymmatlyklar orna
·yp gьэзli tдsir edip ba
·laэar.
·eэleleikde, berkдn tьrkmen milleti цzьni
· sada sagdynlygy, gaэduwsyzlygy we ynsanperwrligi bilen tapawutlanэar. Baknalyk dцwrьnde olary gцw
·aatmaklyga meэiller edildi.
XX asyry
· ahyrynda tьrkmen halkyny
· цz gara
·syzlygyny almaklygy bilen
·u ajaэyp hдsiэetler tдzeden dikeldilip, tьrkmeni
· dцredijilik hyjuwyny
· artmaklygyna tдze esaslar dцreэдr. Tьrkmeni
· a
·yna umumyadamzat gymmatlyklary we дhe
·leri tebigy suratda эakyn bolэar. Tьrkmen цzьni beэleki milletlerden tapawutlandyrэan sypatlary dдl-de, цzьni цzgelere эakynla
·dyrэan цlзegleri ileri tutэat. Tьrkmen halky adamlary biri-birinden зetle
·dirэдn synpy, dini, milli we beэleki эцrelgelerden da
·da durup, adama we adamzada dereje berlip gelen.
·onu
· ьзin hem tьrkmen milletini
· uээan эцrelgeleri зu
·
·ur ynsanperwer hдsiэete eэe bolэar. Diэmek, tьrkmeni
· milliligi milletзilige getirmeэдr. Tьrkmen beэleki milletleri beэgeldip beэgelэдr.
Milletзilik bolsa, эokarda jynsparazlyk taglymatlary
· eden tдsirini
· mysalynda gцrkezili
·i эaly, beэleki milletleri kemsidip цzь
·i beэgeltjek bolmakdyr. Bu hili garaэy
·la
· nдhili derejede elhenзligine adamzat XX asyry
· birinji эarymynda fa
·istik hereketleri
· we dцwletleri
· mysalynda sapak alarзa bolupdy.
Ma
·gala we nika. Ma
·gala dьrli hili garaэy
·lar bar. Ilki bilen biz ma
·gala jemgyэeti
· edarasy hцkmьnde garaэ
·y
· ьstьnde durup geзeli
·.
·onda jemgyэeti
· beэleki edaralaryndan ma
·galany
· tapawutlandyrylmagyny
· tцtдnleэin dдldigini bellдli
·. Jemgyэetзilik durmu
·yny цwrenэдn дhli barlagзylar ma
·galany nesillerden-nesillere miras alynэan medeni nusgalary gцteriji hem-de
·ahsyэeti terbiэelemegi
·
·erti hasaplaэarlar. Hut ma
·galada adam ilkinji durmu
·y tejribд, цzь
·i jemdyэetde alyp barmaklyk endiklerine eэe bolэar. Ol bu эerde bilimi
· esaslaryny alэar.
Her bir jemgyэet ьзin ma
·gala durmu
·yny
· esaslary, dдp-dessurlary we dьzgьnleri цzьni
· цzbolu
·lylygy bilen tapawutlanэarlar. Цzem her bir adam ьзin hut onu
· цzьni
· jemgyэetindдki ma
·gala durmu
·yny
· gurlu
·y, ma
·gala dдpleri we esaslary эeke-tдk mьmkin bolan we i
· gowy esaslar bolэarlar.
·ol sebдpli ma
·gala durmu
·yna kцplenз milli nukdaэnazar bilen garalэar.
Eger ma
·galany
· jemgyэetdдki ornuny a
·lamaklyk ьзin, onu
· taryhyna garalsa, onda jemgyэeti
· i
· эцntem gцrnь
·lerinde ma
·galany
· эeke-tдk sosial edara bolanlygy tassyklanylэar. Bu эerde hдkimiэeti, harytlary we beэleki baэlyklary bцlmek meselesinde bir эa-da birnдзe ma
·galany
· maslahatynny
· esasynda зцzьlen. Has зyl
·yrymla
·an medeniэetlere geзilmegi bilen jemgyэetde beэleki edaralary dцrдp, olary
· дhmiэeti artyp ba
·laэar. Taэpalary
· ulalmaklygy bilen medeniэet цsьp syэasy guramalary dцretmeklik gerekliligi dцreэдr.
·onu
· эaly-da dini we beэleki edaralar dцrдp ba
·laэarlar, terbiэeзileri
· we ruhanylary
· kanunla
·dyrylan wezipeleri dцrelэдrler. Olary
· kд biri ma
·galadan aэrylэar.
Gцr
·ьmiz эaly, ma
·gala jemgyэeti
· дhli sosial edaralaryny
· esasy bolэar,
·onu
· ьзin ma
·galany
· цsь
·i barada aэdylanda jemgyэeti
· цsь
·i gцz ц
·ьne gelэдr.
Jemgyэeti
· beэleki edaralary эaly ma
·gala hem jemgyэetde дhmiэetli wezipeleri эerine эetirmeklik ьзin kadalary
· we dьzgьnleri
· ulgamy gerek bolэar. Bu эerde ol зagalary terbiэelemekligi we beэleki jemgyэeti
· gerekliliklerini ьpjьn edэдn nika bilen birikdirilen topar эa-da garynda
·lyk hцkmьnde kesgitlenэдr. Jemgyэeti
· kцp gцrnь
·lerinde ma
·galany
· wezipeleri biri-birinden kдn tapawutlanmaэar,
·ol bir wagtda-da adamlary
· olary amal edi
· gцrnь
·leri we usullary tapawutlanэarlar. Mysal ьзin, tьrkmen ma
·galasyna monogamiэa (monos grekзe bir, эeke-tдk, gamos nika) we gi
·eldilen gцrnь
· hдsiэetli. O
·a beэlekiler bilen me
·ze
·lik hem hдsiэetli. Дhli jemgyэetlerde diэen эaly ma
·galany
· dцreэдn ba
·langyз dцwri kynзylyklar bilen bagly bolup, дr-aэal эanэolda
·lyk gatna
·yklary barlagyndan geзmeli bolэar.
Nikany jemgyэetзilik tarapyndan makullanan, ma
·galany dьzэдn iki эa-da kцp adamlary
· ma
·gala bolmaklaryna kцmek berэдn цzь
·i alyp barmaklygy
· nusgalary diэip kesgitlese bolar. Nika baglany
·ygy di
·e bir nesil цndьrmeklik ьзin gerek bolman, eэsem, эene-de enзeme hukuk we borз kadalaryny gцz ц
·ьnde tutэar.
·onda her bir jemgyэet цzьni
· ma
·galada adamlary
· цzь
·i alyp barmaklygy
· nusgalyk ulgamyny dцredэдr.
Jemgyэeti
· дhli gцrnь
·lerinde ma
·gala kesgitli sosial meseleleri зцzmekligi maksat edinэдn edaralaэyn dьzьm hцkmьnde цsэдr. Ol bu эerde dьrli wezipeleri эerine эetirэдr. Olary
· kдbirini
· ьstьnde durup geзeli
·. Jemgyэeti
· tдze nesilleri цndьrmek we adamy milli we umumyadamzat gymmatlyklaryna giri
·dirmek, pikir aly
·mak we duэgy isleglerini kanagatlandyrmak we beэlekiler.
Цz dьzьmi we hili zerarly ma
·dala adamlary
· duэga bolan islegleini kanagatlandyrэan esasy зe
·me bolэar. Garynda
·lyk w эanэolda
·lyk gatna
·yklary adamlara
·eэle mьmkinзilikleri dцredэдrler. Ma
·galada terbiэelenen her bir adam ma
·gala agzalaryndan miras hцkmьnde ony hдsiэetlendirэдn dьrli derejeleri alэar. Olar: onu
· milleti,
·дher эa-da oba medeniэetindдki orny we ba
·galar. Jemgyэeti
· дhli gцrnь
·lerinde ma
·gala цz agzalarynyny
· fiziki, ykdysady we psihologiki goraglylygyny ьpjьn edэдr. Aэratyn эagdaэlarda ma
·gala agzalalary adamy
· gьnдsi ьзin gьnд we gynanз зekэдrler. Ma
·gala agzalary bilelikde hojalyk эцredip, цz agzalaryny
· arasynda berk ykdysady baglany
·ygy
· bolmagyna hemaэat edэдrler. Ma
·gala jemgyэeti
· i
· berk ykdysady topary bolэar.



·inji bap. Jemgyэeti
· ruhy-medeni durmu
·y

Jemgyэetзilik a
·y. Ilki bilen jemgyэetзilik a
·yna tutu
·lygyna jemgyэeti
· ruhy durmu
·y hцkmьnde garap, onu
· jemgyэeti
· эa
·aэ
·ynda we цsь
·inde wajyp orna eэe bolэanlygyny bellдli
·. Ol baэ mana eэe bolan эagdaэynda adamlary
· durmu
·ynda o
·aэly ruhy atmosferany, gowy ahlaky-psihologiki
·ertleri dцredэдr. Ba
·ga bir эagdaэlarda jemgyэeti
· ruhy durmu
·y garyp, tдsirsiz bolmagy mьmkin. Jemgyэeti
· ruhy durmu
·yny
· mazmunynda onu
· hakyky adamkдrзilik manysy эьze зykэar. Ruh, ruhylyk di
·e adama degi
·li bolup, ony dьnэдni
· beэleki zatlaryndan beэgeldэдr.
Aэratyn adamy
· a
·y we jemgyэetзilik a
·y biri-biri bilen bagly bolэarlar. Aэratyn adamy
· a
·ynda onu
· jemgyэetde эa
·aэ
·yny
· we hereketini
· цzbolu
·lylygy,
·onu
· эaly-da onu
· hдsiэetini
·, onu
· ruhy medeniэetini
· derejesi эьze зykэar. Aэratyn adamy
· a
·y we jemgyэetзilik a
·y цzara tдsirde bolэarlar. Kцp adamlary
· цzbolu
·ly a
·y tдsin obrazlar, ideэalar bilen jemgyэetзilik a
·yny baэla
·dyrэarlar.
·ol bir wagtda-da her bir adamy
· a
·y jemgyэetзilik a
·yny
· tдsiri bilen kemala gelэдr we цsэдr.
Aэratyn adamy
· a
·ynda цzbolu
·ly, goэ ol ьэtgetmeler esasynda kabul edende hem, onu
· jemgyэetde эa
·ap цzle
·diren цz a
·yny
· ьstьnden geзiren gцz ц
·ьne getirmeleri, garaэy
·lary, ters pikirleri bar bolэar.
·ahsyэet цz halkyny
·, adamzady
· ruhy baэlygyny nдзe kцp цzle
·dirse
·onзa-da ruhy tarapdan baэ bolэar.
Jemgyэetзilik a
·yny
· wezipeleri kцpdьrli. Olary
· kдbirini
· ьstьnde durup geзeli
·. Olary
· birinjisi akyl эetirmeklik funksiэasy. Jemgyэetзilik a
·y adamlary
· gцs-gцni amaly i
·ini
· hem, ylym дleminde amala a
·yrylэan akyl эetiri
· i
·ini
· hem netijelerini
· tebigat biliminde, jemgyэeti
· durmu
·yna akyl эetirmegini
· netijeleri bolsa jemgyэetзilik taglymatlarda umumyla
·dyrylэar.
Sosial toparlary
·, gatlaklary
· bдhbitlerini beэan etmeklik jemgyэetзilik a
·yny
· wajyp wezipesi bolэar. Jemgyэetзilik цsь
·ini
· irki dцwьrlerinde munu
· цzi urugu
· we taэpany
· bдhbidine dь
·ьnmek gцrnь
·inde эьze зykypdyr,
·o
·a gцrдde ol adatlar, dдp-dessurlar we beэleki gцrnь
·lerde berkidilipdir. Hдzirki dцwьrde bu wezipe ideologiэany
· ьsti bilen эerine эetirilэдr.
Jemgyэetзilik hadysalaryna akyl эetirmelikde, durmu
·y bдhbitleri beэan etmeklikde ideologiэany
· we jemgyэetзilik psihologiэasyny
· esasy wezipesi bolan sosial-amaly wezipдni amala a
·yrmak ьзin zerurdyr. Olar jemgyэeti birle
·dirmдge, adamlary ol эa-da beэleki maksatlary gazanmaga gцnьkdirmдge we
·onu
· bilen bolsa durmu
·y hereketleri dьzgьnle
·dirmekde i
·ewьr orun eэelemeklige ukyplydyrlar. Ynanз kцpзьligi
· kalbyna ornan mahalynda ol adamlary dцredijilige gцnьkdirэдr.
Jemgyэetзilik a
·y hem, aэratyn adamy
· a
·y hem adamlary
· jemgyэetзilik durmu
·yny
·
·цhlelenmesi bolup, ony kцre-kцrlьk bilen kabul etmeэдr. Ol belli bir derjede цzba
·daklyga, onda-da ep-esli derejedдki цzba
·daklyga eэe bolэar.
Jemgyэetзilik a
·y jemgyэetзilik durmu
·yny
· эцne bir yzyna dь
·mдn, ony a
·laэar, jemgyэetdдki цzgeri
·leri
· manysyny aзэar. Эцne, ol jemgyэetзilik цsь
·den yza galэar. Doly эьze зykyp, цz эetjek derejesine эeten halatynda olary
· цzgeri
·leri dьэpli a
·lamaklyk mьmkin bolэar.
·ol bir wagtda-da jemgyэetзilik a
·y jemgyэetзilik durmu
·yndan ц
·de-de bolup biler. Jemgyэetde bolup geзэдn ol эa-da beэleki hadysalary
· der
·ewine esaslanyp, onu
· цsь
·ini
· mьmkingadarlygyny gцrse bolэar we
·onu
· esasynda цzgeri
·leri
· geljekde mьmkin bolup biljek gidi
·ini ц
·ьnden a
·lap bolэar.
Jemgyэetзilik a
·yny
· belli bir derejedдki цzba
·daklygy, onu
· цz цsь
·inde adamzady
· paэhasyna, ylmyna, sungatyna, olary
· gazananlaryna daэanэanlygy sebдpli hem mьmkin bolup bilэar.
·eэle эagdaэ jemgyэetзilik a
·yny
· yzygiderliligi bilen bagly.
·onu
· esasynda durmu
·y
· dьrli ugurlarynda эygnanan nesilleri
· ruhy mirasy цsэдr. Bular bolsa jemgyэetзilik a
·yny
· di
·e bir jemgyэetзilik durmu
·yny
·цhlelendirmek bilen здklenmдn, onu
· цz цsь
·ini
· iзerki logikasyny
·, цzьni
· эцrelgelerini
· we dдplerini
· bardygyny a
·ladэar.
Jemgyэetзilik a
·yny
· belli bir derejedдki цzba
·daklygy, onu
· jemgyэetзilik durmu
·yna i
·ewьr tдsir etmekligini
· ьsti bilen hem эьze зykэar. Dьrli gцrnь
·dдki pikirler, taglymatlar, syэasy doktrinalar, ahlak эцrelgeleri, sungat eserleri, din jemgyэeti
· цsь
·ine o
·aэly tдsir edibem biler, o
·aэsyzam. Bu эagdaэ jemgyэeti
· ruhy durmu
·yny baэla
·dyryp, onu
· jebisle
·megine edэдn tдsiri bilen bagly bolэar. Indi bolsa a
·y
· aэratynlyklaryny hдsэetlendirmek ьзin onu
· dьzьmine garaly
·.
Jemgyэetзilik a
·yny
· dьzьmi. Jemgyэetзilik a
·yny
· зyl
·yrymly dьzьmi bolэar. Onu
· dьzьminde her haэsy belli bir derejede цzba
·dak we
·ol bir wagtda-da onu
· beэleki taraplary bilen gцnьmel эa-da aralyklaэyn baglany
·yga girэдn ruhy dьzьmleri tapawutlandyryp bolэar. Gutarnykly эagdaэda jemgyэetзilik a
·yny aэratyn taraplary biri-biri bilen baglany
·ykda bolan dьzьmleэin bitewilik hцkmьnde gцz ц
·ьne getirse bolэar.
Hдzirki dцwrь
· sosiэal filosofiэasy jemgyэetзilik a
·yny
· dьzьminde a
·akda getirlen taraplary tapawutlandyrэar:
-adaty we nazaryэet a
·y;
-jemgyэetзilik psihologiэasy we ideologiэa;
-jemgyэetзilik a
·yny
· gцrnь
·leri.

·u dьzьm bцlekleri hдsiэetlendirmek ьзin ilki bilen biz jemgyэetзilik a
·yny
· derejeleri bilen baglany
·ykly meselдni
· ьstinde durup geзeli
·. Jemgyэetзilik a
·y iki sany dьrli garaэy
·lardan:
·цhlelendirilэдn zady
· nukdaэnazaryndan we
·цhlelendirmegi
· derejesi nukdaэnazaryndan seljerilip bilner. Bu эerde bir tarapdan, tebigat we onu
· kanunalaэyklyklary, beэleki tarapdan bolsa, jemgyэet we onu
· эцrelgeleri
·цhlelendirilэдn zat hцkmьnde зyky
· edэдrler. Tebigaty
·-da, jemgyэetзilik durmu
·yny
·-da
·цhlelendirili
·i, цz nobatynda, dьrli derejede – эa adaty-amaly a
·y
· gцrnь
·inde, эa-da nazaryэet a
·yny
· gцrnь
·inde amala a
·yrylyp bilner. Bulary
· birinjisi ozaly bilen adamlary
· we sosial toparlary
· adaty, gьndelik durmu
·yny
·
·ertleri arkaly kemala gelэдn dь
·ьnjeleri
·, endikleri
·, pikirleri
·, sosial meэilleri
· jemi hцkmьnde зyky
· edэдr.
·o
·a gцrд-de adamlar
·ol garaэy
·lary
· nireden peэda bolэandyklary we olary dцreden jemgyэeti
· nдmeden ybaratdygy barasynda pikirlenmeэдrler.
Adaty-amaly a
· taryhy taэdan jemgyэetзilik a
·yny
· ilkinji gцrnь
·idir. Jemgyэeti
· kдmille
·mekligi, zдhmet bцlьni
·igini
· gьэjemegi adamlary
· gьndelik i
·inden aэryba
·gala
·an nazaryэet pikirlenmдni
· dцremegine getirdi. Sosial gatlaklary
· we dцwleti
· peэda bolmagy, olar bilen bilelikde bolsa syэasaty
· we hukugy
· эьze зykmagy jemgyэetзilik durmu
·yny зyl
·yrymla
·dyrdy. Olar цzьni
· beэanyny a
·y
· gur
·awynda hem tapdylar.
Adaty we nazaryэet a
·y jemgyэetзilik a
·yny
· iki - a
·aky we эokarky derejeleri bolэarlar. Olar biri-birinden jemgyэetзilik hadysalary a
·lamaklygy
· dьэplьligi, olara dь
·ьnmekligi
· derejeleri bilen tapawutlanэarlar.
Adaty a
· ahli adamlara mahsus bolэar. ol adamlary
· her gьnki i
·lerini
·, olary
· tejribelerini
· esasynda kemala gelэдr. Ol kцplenз adamlary
· durmu
·y maglumatlary цz akymyna
·цhlelendirmekleri esasynda эьze зykэar. Haзanda adamlar ol эa-da beэleki hadysalara ylmy taэdan dь
·ьnmedik эagdaэlarynda, olar barada цzlerini
· adaty a
·yny
· derejesinde pikir эцredэдrler.
·eэle эagdaэlar her bir adamy
· we adam toparlaryny
· tejribesinde hem az du
·u
·maэar. Sebдbi biz kцp zatlar barada ylmy esasda pikir эцretmeэдris.
Adamlary
· bilimi nдзe derejede pes bolsa
·onзa hem olar jemgyэeti
· durmu
·yndaky hadysalar barada adaty a
·y
· derejesinde pikir эцredэдrler. Эцne, эokary sowatly adam hem дhli zat barada ylmy esasda pikirlennmeэдr.
·ol sebдpli adaty a
· gi
· meэdanda ulanylэar. Ol „sagdyn manyda“ jemgyэetзilik durmu
·yny
· kцp hadysalary barada pikir aэtmaga we umuman dogry зцzgьtleri tapmaklyga esas bolэar.
·onu
· bilen hem adaty a
·y
· adamlary
· durmu
·yndaky we jemgyэeti
· цsь
·indдki orny kesgitlenэдr.
Эa
·aэy
· tejribesine esaslanэan adaty a
·da adamlary
· durmu
·y
· зyl
·yrymly ugurlarynda dogry gцzьkmekleri ьзin gerek bolan цrдn kцp sanly peэdaly maglumatlar toplanan.
·ol bir wagtda hem adaty a
·da hyэaly, цrдn howaэy, зen bilen aэdylэan, kд halatlarda эal
·y
· pikirler, ters pikirler hem az dдl. Olary
· esasynda hem jemgyэetзilik pikirini
· ьsti kд halatlarda „e
·itmi
·ler“ („my
·-my
·lar“) bilen hem эetirilэдr.
·onu
· ьзin jemgyэeti
· durmu
·ynda nazaryэet a
·y
· artmagy zerur.
Nazaryэet a
·y adaty a
·dan tapawutlylykda jemgyэetзilik durmu
·yny
· hadysalaryny
· many-mazmunyny we olary
· цsь
· kanunlaryny a
·laэar. Bu jemgyэeti
· ykdysady, syэasy we medeni durmu
·yna degi
·lilikde hem amal edilэдr.
·onu
· ьзin bu a
· adaty a
·dan has эokarda bolэar. Nazaryэet a
·y logiki taэdan arabaglany
·ykly kadalary
· ulgamy hцkmьnde зyky
· edэдr. Diэmek, ol jemgyэetзilik durmu
·yny
· ol эa-da beэleki taraplary bilen bagly belli bir ylmy taglymat bolэar. Nazaryэet a
·y dцredijiler bolup ylmy
· dьrli ugurlarynda i
·leэдn alymlar, hьnдrmenler зyky
· edэдrler.
Adaty we nazaryэet a
·y цzara tдsirde bolэarlar. Netijede bolsa olary
· ikisi hem baэla
·эar. Mysal ьзin, jemgyэetзilik durmu
·yny
· dьrli ugurlary bilen baglan
·ykly ylmy maglumatlary
· go
·ulmagy bilen adaty a
· baэla
·эar.
·u nukdaэnazardan hдzirki jemgyэetзilik a
·y mundan bir, iki asyr ц
·ki a
·dan tapawutlanэar. tьrkmen jemgyэetзilik a
·yny
· gara
·syzlykdan ц
·ki эyllardaky a
·dan kцp derejede ьэtgдndigini aэtsa bolar, цz gezeginde tдze Galkyny
· eээamyny
· jemgyэetзilik a
·y hem kцp derejede tдzelenэдr, tдze many-mazmuna eэe bolэar.
Jemgyэetзilik ideologiэany
· we jemgyэetзilik psihologiэasyny
· ьstьnde durup geзeli
·. Ideologiэa, bil
·imiz эaly, adamlary
· durmu
·y hakykata we biri-birine gatna
·yklaryny, durmu
·y meseleleri we gapma-gar
·ylyklary a
·lamaklyga we bahalamaklyga hem-de bar bolan jemgyэetзilik gatna
·yklaryny berkitmeklige эa-da ьэtgetmeklige gцnььkdirilэдn durmu
·y maksatlary (maksatnamalary) цz iзine alэan garaэy
·lary
· we pikirleri
· ulgamy bolэar. Jemgyэetde ideologiэa adamy
· hereketini manylaэjy we gцzьkdiriji ulgam, adamy syэasy herekete iteriji we adamlary birikdiriji gьэз wezipeleri эerine эetirэдr. Syэasy ideologiэa, birinjiden, isleg bildirэдn jemgyэeti
· nusgasyny beэan edili
·i we ikinjiden, цsь
·e we ony amal edili
· usulyna bolan garaэy
· bilen tapawutlandyrylэar.
Jemgyэetзilik psihologiэasynda jemlenen jemgyэetзilik durmu
·yny
· gatna
·yklary we hadysalary цzlerini di
·e bir adamlary
· gereklililerinde we bдhbitlerinde эьze зykarman, eэsem, dьrli gцrnь
·li duэgularda, meэillerde, gylyk hдsiэetlerde, adatlarda, dдplerde,
·onu
· эaly-da olary
· maksatlarynda, pikirlerinde we ymtylmalarynda hem a
·ladэarlar. Bu эerde jemgyэetзilik durmu
·ynda bolup geзэдn hadysalara dь
·ьnmek we olara bolan adamla
· ruhy gatna
·ygyny a
·ladэan belli bir duэgy we paэhas hyjuwy bolэar.
Tьrkmen jemgyэetini
· tдze Galkyny
· eээamyny
· ideologiэasy, mysal ьзin,
·ol hyjuw biri-birini
· ьstini эetrэдn „Dцwlet adam ьзindir!“ diэen эцrelgдni
· we „Adam dцwlet ьзindir!“ diэen
·ygary
· ьsti bilen эьze зykэar. Olar bir bitewi ahlak meэdanyny dцredip
·u dцwrь
· ruhy-medeni maksatnamasy bolup зyky
· edэдrler.
Jemgyэetзilik psihologiэa adamlary
· цz эa
·aэy
·
·ertlerine we jemgyэetзilik durmu
·yna duэgy we paэhas gatna
·yklaryny
· jemi bolup зyky
· edэдr. Ony sosial toparlary
· we milli birle
·ikleri
· psihiki hдsiэetlerini
· эьze зykmasy hцkmьnde hдsiэetlendirip bolar. Milli psihologiэa, mysal ьзin
·u hili gatna
·yklar hдsiэetli bolэar. Ol halky
· milli hдsiэetinde aэdy
· gцrьnэдr. Jemgyэetзilik psihologiэasy durmu
·y we o
·a bolan gatna
·ygy kabul etmekligi
· ynanзlary, durmu
·y эцrelgeleri bolup эьze зykэarlar. Durmu
·y psihologiэa jemgyэetde gymmatlyklaэyn gцzьkdirme we sebдpli- ugrukdyryjy wezipeleri эerine эetirэдr.

·eэlelikde, biz jemgyэetзilik a
·y seljerэдn mahalymyzda onu
· derejelerini
· her birinde (nazaryэet derjesinde hem, adaty-amaly derejesinde hem) adamlary
· sosial durmu
·yna degi
·li bцlegini tapawutlandyryp, ony
·ol derejelere laэyklykda ideologiэa we jemgyэetзilik psihologiэasy hцkmьnde a
·ladэarys. Durmu
·da ideologiэa bilen jemgyэetзilik psihologiэany
· arasy biri-birinden geзip bolmajak здk bilen bцlьngi dдldir, olar biri-biri bilen ysny
·ykly utga
·эarlar, biri-birine tдsir edэдrler.
Jemgyэetзilik эa
·aэ
·yny
·
·цhlelendirilmesini
· we jemgyэeti
· durmu
·yna jemgyэetзilik a
·yny
· yzyna tдsir etmegini
· hakykatdan hem amala a
·yrylmagyna hut цzleri maэ berэдn цzbolu
·ly gцrnь
·leri der
·emezden jemgyэetзilik a
·y barada dogry dь
·ьnje edinip bolmaz.
Jemgyэetзilik a
·yny
· gцrnь
·leri we olary здklendirmekligi
· цlзegleri.
Hдzirki dцwrь
· sosial filosofiэasynda jemgyэetзilik a
·yny
· syэasy, hukuk, ahlak, estetiki, dini, ylmy we filosofiki gцrnь
·lerini tapawutlandyrэarlar. Olary
· her biri jemgyэetзilik durmu
·yny
· degi
·li taraplaryny
·цhlelendirэдrler we olary ruhy taэdan эьze зykarэarlar.
·onda jemgyэetde bolup geзэдn syэasy, ykdysady we beэleki цzgeri
·leri ol эa-da beэleki derejede tдsir edэдn jemgyэetзilik a
·y
· дhli gцrnь
·lerini
· belli bir цzbolu
·lygy saklanэar.
Jemgyэetзilik a
·yny
· gцrnь
·lerini tapawutlandyrmagy
· we здklendirmegi
· цlзegleri nдmeler bolэarlar?
Ilki bilen olar olary
· garaэan zatlary bilen tapawutlanэarlar. Olary
· her birinde jemgyэetзilik durmu
·yny
· ol эa-da beэleki tarapy
·цhlelendirilэдr.
·u hem здklendirmekligi
· esasyna goэulan. Mysal ьзin, syэasy a
·da beэleki taraplardan has gi
· mцзberde adamlary
· syэasy hereketlerini we
·onde эьze зykэan gatna
·yklary цzьnde jemleэдn jemgyэeti
· syэasy durmu
·y
·цhlelendirilэдr. Hukuk a
·ynda hukuk kadalaryny we kanunзylyk namalary i
·lдp dьzmeklik we ulanmaklyk bilen baglany
·ykly jemgyэeti
· hukuk durmu
·yny
· dьrli pursatlary
·цhlelendirilэдr. Ahlaklylyk a
·y jemgyэetde bar bolan ahlak gatna
·yklaryny
·цhleledirэдr. Цzьni
· эьze зykmasyny
· bir gцrnь
·i sungat bolan estetiki a
· bolsa adamlary
· цzlerini gur
·ap alэan dьnэд bolan estetiki gatna
·yklaryny
·цhlelendirэдr. Jemgyэetзilik durmu
·yny
· дhli ugurlaryny
· цzara bagaln
·ykda bolany sebдpli jemgyэetзilik a
·yny
· her bir gцrnь
·ini
· olary gцnьleэin эa-da gytaklaэyn
·цhlelendirjekligi dь
·nьkli. Эцne “цz” meselesini ol beэlekilerden has doly
·цhlelendirэдr we ruhy taэdan цzle
·dirэдr.
Jemgyэetзilik a
·yny
· gцrnь
·leri social barlygy
· degi
·li taraplaryny
·цhlelendirmegi
· gцrnь
·leri we usullary bilen hem tapawutlanэarlar, diэmek, здklenэдrler hem. Ylym, mysal ьзin, dьnэдni dь
·ьnjeler, gipotezalar, nazaryэet ulgamlary, taglymatlar gцrnь
·inde
·цhlelendirэдr.
·onda ol akyl эetirmдni
· tejribe, modelirleme, pikir эцretmeklik, eksperiment usullaryna эьzlenэдr. Estetiki a
·y
· эьze зykmasy gцrnь
·inde sungat dьnэдni зeper obrazlary
· ьsti bilen
·цhlelendirэдr. Ahlak a
·y цzь
·i alyp barmaklygy
· ahlak kadalarynda we эцrelgelerinde,
·onu
· эaly-da dдplerde, adatlarda we ba
·galarda цz beэanyny tapэan ahlak ba
·dangeзirmeler we garaэy
·lar gцrnь
·de jemgyэetde bar bolan ahlak gatna
·yklaryny
·цhlelendirэдr. Jemgyэetзilik gatna
·yklary syэasy we dini garaэy
·larda hem цzbolu
·ly
·цhlelendirilэдr.
Ahyrynda, jemgyэetзilik a
·yny
· gцrnь
·leri jemgyэeti
· durmu
·ynda tutэan orunlary we дhmiэetleri bilen hem tapawutlanэarlar.
·u эagdaэ olary
· her birini
· jemgyэetde эerine эetirэдn wezipeleri bilen kesgitlenэдr. Bu эerde gьrrь
· jemgyэetзilik a
·yny
· dьrli gцrnьlerini
· эerine эetirэдn akyl эetirmekli, estetiki, terbiэeзilik we ideologiki wezipeleri,
·onu
· эaly-da adamlary
· цzьni alyp bary
·yny we jemgyэetзilik gatna
·yklaryny ahlak, syэasy we hukuk taэdan sazla
·dyrmak wezipeleri barada barэar. Ylymda, sungatda, ahlakda, hukuk, din we filosofiki a
·da jemgyэeti
· ruhy mirasyny saklamak wezipesi barada hem aэtmak gerek.
·onu
· эaly-da ylmy
·, filosofiэa
· we jemgyэetзilik a
·yny
· beэleki gцrnь
·lerini
· ц
·ьnden gцrьjilik wezipesini hem bellemeklik gerek. Jemgyэetзilik a
·yny
· her bir gцrnь
·inde эokarda gцrkezilen wezipeleri
· belli bir toplumy jemlenэдr.
·olary amal etmeklik bilen olary
· jemgyэetdдki orny kesgtlenэдr.
Jemgyэetзilik a
·yny
· syэasy, hukuk, ahlaky, estetiki, dini we beэleki gцrnь
·leri цzara baglany
·ykda we цzara tдsirde bolэarlar, sebдbi olarda gцnьmel
·цhlelendirilэдn jemgyэetзilik durmu
·yny
· taraplary biri-birine tдsirli bolэarlar.
·eэlelikde, jemgyэetзilik a
·y jemgyэetзilik durmu
·yny
· цzьni
· bitewiligini aзyp gцrkezэдn bitewilik bolэar.
Jemgyэetзilik a
·yny
·
·u hili dьzьm bitewiliginde adamlary
· adaty we nazary a
·y, olary
· jemgyэetзilik psihologiэasy we ideologiэa,
·onu
· эaly-da эokarda gцrkezilen jemgyэetзilik a
·yny
· gцrnь
·leri biri-birine tдsir edэдrler.
Ol эa-da beэleki dцwьrde dцrдn jemgyэetзilik gatna
·yklaryny
· hдsiэetine we jemgyэetde зцzьlэдn meselelere gцrд jemgyэetзilik a
·yny
· ol эa-da beэleki gцrnь
·i - syэasy, hukuk, ahlak, ylmy эa-da dini a
· ц
·e зykmaklygy mьmkin.
Hдzirki Tьrkmenistany
· tдze Galkyny
· we beэik цzgertmeler dцwrьnde jemgyэetde syэasy, hukuk, ahlak, dini a
·y
· we a
·y
· beэleki gцrnь
·lerini
· дhmiэeti artэar. Jemgyэeti
· syэasy ulgamyny
· tдze gцrnь
·e eэe bolэan dцwrьnde adamlary
· syэasy a
·yny
· дhmiэeti эokarlandy.Tдze jegyэetзilik gatna
·yklaryna geзilэдnligi we hukuk dцwletini
· gurulmagy bilen, hukuk dцredijilik i
·i
· i
·ewьrle
·эдnligi sebдpli hukuk a
·y hil taэdan цzgermeli bolэar. Ahlak, estetiki we dini a
·y
· orny hem beэgelэдr. Olar halky
· ruhy medeniэetini
· baэamagyny we adamlary
· цzara gatna
·ygyny ynsanperwerle
·megini ьpjьn edэдn ahlak we estetiki gymmatlyklary taplamaklyga hyzmat etmeli.
Jemgyэeti
· цsь
·inde tдze derejд we hile зykmaklygy, onu
· demokratik hдsiэetlerini
· i
·ewьr aзylmagy we эa
·aэ
·y
· tдze gцrnь
·lerine geзilmegi adamlary
· dцredijilik i
·ewьrligini artdyrmaklygy talap edэдr. Bu i
·ewьrlik dьэpli a
·lanylyp, aэdy
· maksatlara we ynanзlara esaslanmaly.
·eэlelikde jemgyэetзilik a
·yny
· дhli gцrnь
·lerini
· дhmiэeti artэar. A
·y
· bu gцrnь
·lerini
· здginde jemgyэetзilik durmu
·yny
· цzgeri
·i we onda bolup geзэдn hadysalar a
·lanylэar hem-de olara i
·ewьr tдsir etmekligi
· usullary i
·lenip dьzьlэдr.


Altynjy bap. Halk kцpзьligini
· we
·ahsyэeti
· taryhdaky roly. Taryhy
· manysy we taryhy progres ideэasy.

Halk taryhy esasy dцrediji gьэз hцkmьnde. Halky
· taryhdaky kesgitleэji ornuny nygtaэan taglymatlar bilen bir hatarda, bu orny
·ahsyэetler bilen baglaэan taglymatlar hem az dдl. Bu эerde taryhy hereketlendiriji gьэз hцkmьnde – „absolэut „meni““ (M.
·tirner), „belent
·ahsyэetleri“ (T. Karleэl), „эokary adamy“ (F. Nisse), „dцrediji elitany“ (W.Pareto, G. Moska), „tehnokratik эa-da dolandyryjy elitany“ D
·. Bэornhem, G. Lassuel), „beэik
·ahsyэetleri“ (hдzirki zaman liderlik taglymaty) ц
·e sьrэдrler.
·ahsyэeti
· taryhdaky orny barada цrдn эerlikli pikirlerei Gegeli
·, tдzeleni
· dцwrьni
· fransuz taryhзylary O. Tэerrini
·, F. Gizony
·, F. Minэeni
· eserlerinde gцrmek bolэar.
Halk kцpзiligini
· taryhdaky kesgitleэji ornuny nemes filosoflary K. Marks we F. Engels kesgitlemeklige зal
·anlar. Maddy цnьmзiligi adamzat эa
·aэ
·yny
· дhli beэleki gцrnь
·lerini kesgitleэji ugur hцkmьnde tapawutlandyryp, olar halk kцpзьligini jemgyэeti
· esasy цndьriji gьэji diэip hдsiэetlendirэдrler. Halk – maddy gymmatlyklary dцrediji bolup, sosial rewolэusiэalary i
·ewьr durmu
·a geзiriji gьэз bolar diэen pikiri nemes filosoflary nygtaэarlar.
·onu
· эaly-da olar halky
· dili we ruhy medeniэet dцretmekdдki ornyny hem gцrkezэдrler. Marksistik taglymyt halk kцpзьligini
· taryhdaky ornuny
· gьэjeэдnligini we эokarlanэandygyny belleэдr. Onda-da onu
· a
·lany
·ykly hereketini
· artэanlygyny nygtaэar.
Gцr
·ьmiz эaly, bu эerde halky
· taryhy цsь
·dдki orny ilki bilen, onu
· jemgyэeti
· esasy цndьriji gьэjьni dьzэдnligi bilen baglanylэar.
·u manyda ol hakykatdan hem taryhy dцrediji bolэar. Эцne, halk kцpзьligini
· orny di
·e maddy цnьmзilikbilen здklenmeэдr. Ol ruhy medeniэeti
· hem esasyny dцredэдr. Olara halk sungatyny
· eserleri, halky
· arhitektura-binдgдrlik nusgalary mysaly bolup bilerler. Halk milli dili goraэar we цsdьrэдr, ajaэyp ruhy gymmatlyklary dцrediji we gцteriji bolэar. Halk kцpзьligini
· taryhdaky orny dьrli dцwьrlerde ьэtgдn, цzgeren.
Halky
· taryhy dцrediji gьэje цwrьlmegi ьзin, onu
· milli a
·yэetini
·, guramaзylyk ukyplaryny artmaklygyny
· gerekligi baradaky pikir kцp eserlerde ц
·e sьrьlэдr. Onu
· ьзin bolsa halk bilen
·ahsyэeti
· jebis baglany
·yga girmelidigi olarda bellenilэдr. Taryhy
· цsь
·ini
· kesgitleэji pursatlarynda taryhy
·ahsyэetleri
· halky ц
·e alyp gitjek gьэje цwrьlmekleri ьзin olar цzlerinde milleti ц
·e alyp gitjek ruhy gьэз-kuwwaty jemlemeli bolэarlar. Halk kцpзiligi bilen
·ahsyэeti
· ruhy arabaglany
·ygy, mysal ьзin, Ruhnama kitabynda
·eэle beэan edilэдr: „...taryhy
· bir dцwrьnde jemgyэetde эygnanan gujur indiki bir dцwьrde milleti
· kemala getiren
·ahsyэetinde tebigy suratda dцremelidir, цzem
·ol эerde do
·up galmak ьзin эa-da эitip gitmek ьзin dдl-de, taryhy hereketi
· ьзьnji nokadynda tдze hilde milleti
· ц
·ьne gaэdyp gelmek we ony tдze belentliklere зykarmak ьзin dцremelidir“1.
·u hili arabaglany
·ygy
· dцremekligi ьзin milleti
· цzi цsen hдsiэete eэe bolmaly.
·ol derejede millet ruhy we maddy medeniэeti dцredip, olary nesillerden nesillere kдmille
·dirip geзirmeklik ukybyna eэe bolэar. Bu derejд bitewile
·en millet we jebis sosial toparlar зykyp bilэдrler. Eger sosial birle
·me dьzьm bцleklere bцlьnip bir bitewilige цwrьlmedik эagdaэynda, ol o
·aэly herekete ukypsyz mдhelle bolэar.
Mдhelle we onu
· psihologiэasy. Mдhelle – gi
·i
·likdдki gцnьmel эakynlygy, haэsy hem bolsa da
·ky tдsiri
· we duэgulaэyn umumylyk esasynda az wagtlaэyn birle
·en, iзki taэdan gurnalmadyk adamlary
· kцpзiligi bolэar. Ylymda mдhellд bolan dьrli garaэy
·lar bar. Kцplenз mдhellд a
·syz, gцzsьz weэran ediji gьэз hцkmьnde garalэar. Fransuz alymy G. Lebon (1841-1931) mдhellдni
· dьzьmine sosial toparlary
· dьrli gцrnь
·lerini, hatda syэasy partiэalary hem goэup o
·a цrдn gi
· hдsiэetnama berэдr. Ol XX asyry
· ba
·langyз dцwrini „mдhellдni
· zamanasy“ diэip atlandyrэar.

·u meselдni belli ispan filosofy Ortega i Gasset (1883-1955) цzьni
· „Mдhellдni
· gozgala
·y“ atly eserinde dьэpli der
·eэдr. Onu
· aэtmagyna gцrд, „mдhelle“ dь
·ьnjesi gцze gцrnьp duran we hil hдsiэetli dь
·ьnje bolэar. Ony alym sosiologik nukdaэnazardan der
·eэдr. Jemgyэet, onu
· pikiriзe iki zady
·: azlygy
· we kцpзьligi
· hereketli birligi bolэar. Azlyk – adam эa-da adamlary
· topary bolup mдhelleden hil taэdan tapawutlanэar. Kцpзьlik – hil taэdan biri-birinden kдn bir tapawutlanmaэan adamlary
· mдhellesi bolэar. Mдhellдni
· esasy hil hдsiэeti, Ortegany
· aэtmagyna gцrд, bu kцpзьlik, ba
·gaзa aэdylanda jemgyэeti a
·ak alyp barэan эьk bolэar2. Kцplenз mдhelle ba
·langyз islegleri, pikirleri, эa
·aэy
· obrazlary me
·ze
· bolan adamlardan kemala gelэдr. Alymy
· pikiriзe,
·eэle эagdaэ, nд derejede adamlar o
·a saэlananda hem, her bir jemgyэetзilik toparynda bolup gecэдr. Эцne, mдhellдni saэlanan azlykdan tapawutlandyrэan hдsiэetli aэratynlyk bar.
Mдhelle эa-da kцpзьlik bolmadyk toparlarda, olary dьzэдn adamlary herekete getirэдn islegler, pikirler, kдmillik цlзegler gabat gelэдrler. Bu эagdaэ bolsa kцpзьligi dцredip bilmeэдr. Dьrli hili i
·ler bilen me
·gul bolэan kiзi topar 1 Saparmyrat Tьrkmenba
·y. Ruhnama, A. 2001,19 s.
2 Oртега и Гассетё Дегуманизация искусства, Ь. 1991, 44-45 с.
dцremezden ozal, o
·a girэдn adamlar цzbolu
·ly hдsiэete eэe bolup, haэsy hem bolsa bir sebдbe gцrд mдhelleden aэrylmaklygy gerek bolэar. Onu
· kдmillik nusgalaryny
· we gцzьkmelerini
·
·ol kiзi topary dцredэдn beэleki adamlary
· gцzьkmeleri bilen gabat gelmekligi ilkinji esas bolэar, зьnki olary
· her birini
· onu
· ьзin цz sebдbi bar.
„Kцpзьlik“
·onu
· эaly-da psihologiki nukdaэnazardan hдsiэetlendirilip bilner. O
·a di
·e adamlary
· эygnan
·ygy hцkmьnde garamaklyk эeterlikli
bolmaэar. Эeke bir adama garalanda hem onu
· kцpзьlik adamsy bolэanlygyny эa-da bolmaэanlygyny aэtsa bolar. Adam-kцpзьlik, Ortegany
· aэtmagyna gцrд, ol dьrli sebдplere gцrд эag
·y эa-da эaman tarapdan цzьni bahalap bilmeэдn, цzьni
„дhli ki
·i“ эaly duэup onu
· ьзin mьэn bolmaэar. Onu
· ьзin цzь
· цzь
·i „ba
·galar эaly“ duэmak цwrenlikli. Dьrli sebдplere gцrд, mysal ьзin, цzьni
· aэratyn ukybyny bilmeklik ьзin цz-цzьne baha berjek bolэan эцnekeэ adamy gцz ц
·ьne getirsek we onu
· цzьnde
·ol ukyby gцrьp bilmedik эagdaэyna garasak. Ol adam цzьni эцntem, ukypsyz, эцnekeэ duэmagy mьmkun, эцne цzьni „adam-kцpзьlik“ kimin duэmaz.
·u we beэleki esaslar mдhellдni pдhimli-paэhasly topardan tapawutlandyrэar. Bu эerde mдhellдni kцpзьlikden hem tapawutlandyrmak зerek.
Fransuz alymy G. Tard (1843-1903), mysal ьзin, mдhellдni
· dдl-de kцpзьlikleэin birle
·meleri
· (gazэet,
·urnal okyjylary
·, sporty
· gцrnь
·lerini sцэьjileri
· we ba
·galary
·) ornuny
· цsэдndigini belleэдr. Hдzirki dцwьrde alymlar mдhellдni
· kemala gel
·i, onu
· gцrnь
·leri we wezipeleri bilen baglany
·ykly soraglary der
·emeklige ьns berэдrler. Цzьni alyp bary
·yna gцrд mдhellдni
· a
·aky gцrnь
·leri tapawutlandyrylэar: 1) tцtдnleэin; 2)
·atlyk, gynanз, gar
·ylyk duэgularyny эьze зykarэan rцw
·enli; 3) takyk эa-da gцz ц
·ьnde tutulэan kadalara we dьzgьnlere esaslanэan
·ertleэin: 4) hereket edэдn. So
·kyny цz gezeginde gazaply, gaзyp sypэan, ekstatik (ekstaz эagdaэdaky) gцrnь
·lere bцlэдrler. Adamlary
· mдhellede цzlerini alyp bary
·y ynandyrma, цэkьnme we sosial-psihologiki tдsire dь
·me, эokary duэgurlyk esaslarda gьэjeэдnligi bilen hдsiэetlendirilэдr.
Taryhda
·ahsyэeti
· orny. Belli bir
·ertlerde
·ahsyэet jemgyэetзilik durmu
·yna belli bir tдsir edip bilэдr.
·ol
·ertleri hдsiэetlendirjek bolaly
·. Ol эa-da beэleki adam taryhy hadysalara belli bir sosial topary
·, bьtin halky
· bдhbidini
·цhlelendirip, olary
· goldawyna eэe bolup bilen эagdaэynda
·eэle tдsirlilige eэe bolэar.
·eэle
·ahsyэet eger цzьni
· dцredijiliginde цz dцwrьni
· gerekliliklerini
·цhlelendirip, эьze зykэan meseleleri
· зцzgьdini berip bilen эagdaэynda. Beэik adam цz dцwrьni
· wajyp jemgyэetзilik gerekliliklerine gulluk etmдge ukyply bolan эadaэynda beэgelэдr.
·u nukdaэnazardan эurt Эolba
·зysyny
· strategiki akyly, hдsiэeti we erki taryhy dцwьr ьзin цrдn дhmiэetli bolэar.
Taryhy
· kesgitleэji pursatlarynda halky tдze sepgitlere gцnьkdirmeklik ьзin dцwrь
· цzbolu
·lylygyny, aэratynlyklaryny kesgitlemeklik gerek bolэar. Tьrkmenistany
· Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow 2008-nji эyly
· 26-njy sentэabrynda geзen nobatdan da
·ary XXI Halk Maslahatynda eden зyky
·ynda: “Tьrkmenistanda sowet dцwlet we jemgyэet gurlu
·yndan demokratik gurlu
·a geзi
· dцwri tamamlanandan so
·, onu
· ornuna Beэik Galkyny
· eээamy geldi” 1 1 Gurbanguly Berdimuhamedow. Цsь
·i
· tдze belentliklerine tarap. T 2. A. 2009, 258 s.
diэip эurdu
· цzba
·daklyga eэe bolaly bдri geзilen эoly, эetilen sepgitleri we gazanylan netijeleri aэdy
· gцrkezdi we цzьni
· eserlerinde tдze Galkyny
· eээamyny
· taglymatyny i
·lдp dьzdi. Milleti
· ruhy galkyny
·yny gazanmaklyk цrдn wajyp,
·ol bi wagtda hem зyl
·yrymly mesele. Dцwьr nдзe зyl
·yrymly bolsa,
·onзa-da geljege akyl эetirmegi, geljegi gцrmekligi talap edэдr.
·eэle gцrь
· bolsa di
·e ylmy taglymat arkaly mьmkindir.
Эurt эolba
·зysyny
· ц
·e sьren Galkyny
· taglymaty hдzirki dцwьrde зцzmeli wajyp meseleler bolan dцredijilikli zдhmeti bilen ykdysady цsь
·i gazanэan i
·ewьr orta gatlagy
· эьze зykmaklyk, дhli ugurlarda dцredijiligi
· gьэjemegine itergi berэдn kuwwatly intellektual elitany
· berkemekliginy aзyp gцrkezэдn ylmy garaэy
·lar bolэar.
·ol зцzgьtler we garaэy
·lar эurdumyzda amal edilэдn дhli reformalary
· esasyny dьzэдrler. Olardan ugur alэan adamlary
· sany jemgyэetde gьn-gьnden artэar. Olar dцwlet Ba
·tutanyny
· эurdy mundan beэlдk hem galkyndyrmaklyk we dцwrebapla
·dyrmak syэasatyny durmu
·a geзiriji esasy gьэje цwrьlэдrler. Dцwrь
· цzbolu
·lylygyny, onu
· hereketlendiriji gьэзlerini aзyp gцrkezmeklik tдze Galkyny
· eээamyny
· tдsirliligini kesgitleэдr.
Adamlara aэratyn tдsirlilik, adamlary цzь
·e зekijilik di
·e bir эurt Эolba
·зysyna degi
·lilikde dдl, eэsem, her bir эolba
·зy ьзin hem gerekli. Эolba
·зyny
· aэratyn tдsirliligi bilen baglany
·ykly meselд garalanda „harizmatiki
·ahsyэet“ baradaky dь
·ьnjдni hem aзyp gцrkezmeli. Harizma (grekзe harisma-merhemet, Allany
· pe
·ge
·i).
·ahsyэeti hдsiэetlendirmekde bu dь
·ьnjдni nemes akyldary M. Weber gi
·i
·leэin ulanэar. Lidere „belent wezipдni“ amal etmeklige mьmkinзilik berэдn, o
·a mahsus bolan seэrek du
· gelэan hдsiэet. kцpзilik bilen lideri
· aragatna
·ygyna bu эerde duэgulaэyn-mistiki hдsiэet berilip, onu
· цzь
·i doly aзmaklygy, здksiz ynanjy we goldawy talap edэдnligi bellenilэдr. Bu hili aragatna
·yk „mertligi“, „merdanalygy“, „yzygiderli edermenligi“ gцz ц
·ьnde tutэar. Harizmatiki taryhy
·ahsyэet tдsirli bolэar.
Taryhy
· manysy hakynda. Taryhy akyl эetirmeklik meselesi elmydama adamzady tolgundyryp gelen.
·olara ilkinji jogaplary garaэy
·, ony taryhy rowaэatlary
· ьsti bilen beэan etmek esasynda bermeklige getirэдr. Rowaэatlar, mysal ьзin, Oguznamalar geзmi
·i belli bir derejede a
·lamaklyga kдbir esaslary dцretdiler. Olarda taryhy maglumatlar berilip, taryhy wakalar beэan edilэдr. Эцne, olarda taryhy tejribдni
· dьэp manysy bolan paэhas pikirler berilmeэдr. Olarda garalэan pursat agalyk edip, wagt цlзegi duэulmaэar. Дhli wakalar bir gi
·i
·likde berilэдr.
Ilkinji taryhзy Gerodot hasaplanэar. Onu
· „Taryhynda“
·indi цsь
·, цzgeri
· gцrkezillmeэдr. Beэan edilэдn zatlar aэry-aэry
·ekillere bцlьnip, olar yzygiderli bitewiligi berip bilmeэдrler. Onu
· taryhyny
· yzygiderligi fantastiki hдsiэete eэe bolэar. Эцne, Gerodot di
·e bir wakalary gyzykly beэan etmдn, onu
· taryhy eseri цrдn peэdaly durmu
· sapaklaryny hem цz iзine alэar. Gerodoty
· eserlerinden taryhy filosofiki esasda a
·lamaklyga tдsir eden ьз zady bellemek mьmkin: taryh di
·e syэasy эa-da harby taryh bolup biler; dцwlet i
·ewьr azlykdan we maэdal kцplьkden durэar; halky
· taryhynda kem-kemden amal edilэдn gizlin syr bar. Fukidid we so
·ky taryhзylar Gerodotdan tapawutlylykda taryhy esaslara daэanэarlar. Fukididi
· eserlerinden so
·ra taryha adamlary
· hдkimiэet we dцwletde tдsirlilik ьзin gцre
·ini hem-de dцwleti
· agalyk ьзin gцre
·i
·ini
·цhlelendirэдn wakalar hцkmьnde a
·lamaklyk dцredi. Эцne, taryhy filosofiэany
· ilkinji wekili hцkmьnde italэan akyldary Wikony gцrkezse bolar. Onu
· „Tдse ylym“ atly kitaby taryha adamlary
· dil, kada-kanun, hцkьmet we ba
·ga ulgamlary dцredэдn цzgeri
·i hцkmьnde garaэar. Wiko taryhda adamzat jemgyэetini
· we onu
· edaralaryny
· dцreэ
·ini
· we kemalla
·y
·yny
· цzgeri
·ini gцrэдr. Taryh, Wikony
· pikiriзe, geзmi
· bilen di
·e geзmi
· hцkmьnde me
·gul bolmaэar. Ol ilki bilen bizi
· цz эa
·aэan jemgyэetimizi
· hakyky dьzьmi, bize mahsus bolan gylyk-hдsiэetler, dдp-dessurlar we bizi gur
·ap alэan adamlar bilen mr
·gul bolэar.
Wikony
· pikiriзe, taryhda umumy hдsiэetlere eэe bolan dцwьrler bolэar. Ol hдsiэetler her bir zada me
·ze
· цwь
·gьn berip beэleki bir dцwьrlerde gaэtalanэar,
·onda iki dцwьr hem цz tebigaty boэunзa biri-birine me
·ze
· bolэarlar. Dogrudan hem taryhda Wikony
· bu pikirini tassyklaэan mysallar bar. Onda-da o
·a mysaly di
·e bir Эewropany
· taryhyndan dдl, eэsem tьrkmen halkyny
· taryhyndan hem, Oguz hany
· we Seljuklary
· dцwrьni getirip bileris. Olary
· umumy hдsiэetleri hцkmьnde: harby serkerdeleri
· agalygyny, oba hojalyk цnьmзiligini,
·ahsy batyrlyga we ynama esaslanэan ahlagy w ba
·galary gцrkezse bolar.
Wikony
· taryhynda me
·ze
· dцwьrler
·ol bir yzygiderlikde gaэtalanmak hдsiэete eэe bolэarlar. Gahrymanзylykly dцwьrlerden so
·ra klassiki dцwьrler gelip, ol эerde paэhas hyэaly oэlanmalardan, senagat oba hojalygyndan, parahatзylyga esaslanэan ahlak, sцwe
·e esaslanэan ahlakdan agdyklyk edэдr. Ondan so
·ra pese dь
·meklik hдsiэetli bolэar. Taryh gaэtalanэan, aэlawly hereket gцrnь
·inde bolэar. Aэlawlyhereket
·onda эцne bir tegelek boэunзa hereket bolman, eэsem, spiral aэlawly sь
·эдn эol boэunзa hereket bolэar. Diэmek, her bir tдze siklda цsь
·i
· tдze derejesine galynэar.
Gцr
·ьmiz эaly, Wiko XIX asyrda эьze зykan esasy taryhy-filosofiki taglymatlary
· esaslandyryjysy bolэar.
·onda bir ugurly, kцp ugurly we aэlawly цsь
· taglymarlary peэda boldylar.
Taryhy progres hakynda. Gegel, Marks we kдbir beэleki taryhзylar adamzat taryhyny bitewi gцrnь
·de hдsiэetlendirip, дhli halklary
· - biri ir, beэlekisi giэз – bir maksada barэandyklaryny belleэдrler. Progres эoluna dь
·en halklary
· maksadyny her bir filosof цzьзe kesgitlдn.
Gegel adamzady
· taryhy hereketi цz bдhbidine eэerэдn aэratyn adamlary
· hereketini
· jemi bolэar diэip adalatly bellдn. Эokarda hem biz bu meselдni
· ьstьnde durup geзipdik. Дhli erkleri
· we gцzьkmeleri
· jemi her bir adamy
· gara
·эan netijesinden dьэpgцter ba
·ga netijд getirэдr. Diэmek, adamlar haэsy hem bolsa has эokary we olary
· bilmeэдn zadyny
· gurallary bolэarlar. Taryhda haэsy hem bolsa bir ruh, Dьnэдni
· paэhasy hereket edэдr. Dьnэд taryhyny
· maksady - Dьnэдni
· ruhuny
· цz-цzьne akyl эetirmekligi bolэar. Dьnэдni
· ruhy her bir halky
· ruhunda a
·lanэar. Halky
· ruhy ony a
·lamaklyga зaly
·эar, beэgelэдr, эцne ol so
·ra pese dь
·ьp цz ornuny beэlekilere, has эa
· halklara bermeli bolэar.
Цsь
· эokary galэar. Bu эerde progresi
· kriteriэasy bolup erkinligi a
·lamaklyk зyky
· edэдr. Adamzat цsьp kem-kemden erkinligi has зu
·
·ur a
·lamaklyk эoluna dь
·эдr. Gegeli
· dьnэд ruhy эer эьzьni gezip цz-цzьni a
·lamaklygy
· belentliklerine galэar. Gadymy Gьndogar-onu
· зagalyk dцwri, Gresiэa-эetginjekligi, Rim-kдmilligi, german dьnэдsi-garrylygy, gujury
· we paэhasy
· berjaэ bolmagy.

·eэlelikde, taryh Gegeli
· pikiriзe – dьnэдni
· paэhasyny
· progressiw цsь
·ini
· taryhy bolэar. Adamzat erkinligi
· agalygyny
· basganзaklaryna (ol basganзaklar bolup aэry-aэry эurtlary
· we halklary
· erkinligi gazanmaklary bolэar) galэar.
Marks hem, цzьnde Gegeli
· gьэзli tдsirini duэup, adamzat taryhyny bitewi hasaplaэar. Дhli halklar цz цsь
·lerinde jemgyэetзilik-ykdysady цsь
·i
· bд
· formasiэasyny: ilkidurmu
· ob
·ina, gul eэeзilik, feodal, kapitalistik we kommunustik formasiэalary geзmeli. Kommunizmde adamlary
· дhli gereklilikleri doly kanagatlandyrylyp garyplyk эok bolar. Adamlar ma
·ynlary dolandyryp, i
·den bo
· wagtlary цz ruhy цsь
·leri bilen me
·gul bolup цz-цzlerini kдmille
·direrler.
Marks taryhda adamlary
· a
·yna we erkine bagly bolmadyk, obэektiw kanunlar agalyk edэдr diэip belleэдr. Ol bu netijдni taryhda gaэtalanmany
· barlygyna esaslanyp зykarэar. Marksy
· pikiriзe, eger taryhda kanunlar bar bolsa, onda olara akyl эetirip adamzady
· taryhy цsь
·ini ol эa-da beэleki takyklykda dolandyryp bolэar.
Marksam, Gegelem adamzady
· цsь
·ini
· maksadyny – Zeminde paэhasy
· we azatlygy
· dabaralanmagynda gцrenler.
·u maksada-da дhli halklary
· geljegine ynananlar. Marksy
· taglymaty цz sadalygy bilen цzьne зekiji bolup birnдзe dцwletler ony цzlerine „dini ynanз“ hцkmьnde kabul etdiler. XX asyry
· ortalaryna kommunistik dцwletleri
· halkara birle
·mesi эьze зykyp,
·ol asyry
· aэaklaryna ol birle
·me dargady. O
·a giren halklar tдzeden цsь
· эoluny gцzlemeli boldular. Ony biz Tьrkmenistany
· mysalynda hem gцrэдris.
Progres barada эokarda gцrkezilen tglymatlardan ba
·ga-da kцp sanly garaэy
·lar bar. Цsь
·i
· derejeleri taglymaty. „Kommunistik dдl manifest“ adyny alan amerikan alymy U. Rostou
· (1916) „Ykdysady цsь
·i
· derejeleri“ kitaby marksy
· taglymatyna gar
·y эazylan hem bolsa, ol ondan kдn tapawutlanmaэar. Bu эerde hem bir ugurly цsь
·i
· shemasy berilip formasiэany
· эerine „dereje“ sцzi ulanylэar. Rostou дhli adamzat taryhyny tehnikany
· kдmille
·meklik taryhyna syrykdyrэar. Эewropany
· цsen эurtlaryny
· we AB
·-ny
· цsь
·i bu эerde ц
·ьnden kesgitlenen, Aziэa, Afrika we Latyn Amerikasyny
· эurtlary bolsa Rostou
· taglymatynda taryhdan da
·ky эagdaэda garalэar.

·onu
· эaly-da kцp ugurly цsь
·i
· we aэlawly цsь
·i
· taglymatlary hem bar. Nemes alymy K.Эaspersi
· (1883-1969) „Taryhy
· ba
·langyзlary we onu
· maksady“ atly kitabynda kцp ugurly цsь
· taglymaty beэan edilэдn bolsa, nemes alymy O.
·pengleri
· (1880-1936) „Эewropany
· эa
·magy“,
·onu
· эaly-da i
·lis alymy A. Toэnbini
· ( 1889-1975) „Taryha akyl эetirmek“ atly dьэpli i
·inde taryhy
· siwilizasion цsь
· taglymaty berilэar.
Gцr
·ьmiz эaly, цsь
· barada taglymatlar az dдl. Эцne, дhli эurtlar we halklar ьзin birme
·ze
·, nusgalyk цsь
· taglymaty эok, durmu
·y
· gцrkezi
·i эaly ol bolup hem bilmez. Her bir цsь
· эoluna dь
·en dцwlet цz milletini
· geзen taryhy эolunny we umumyadamzat цsь
· эoluny dьэpli цwrenip, цsen эurtlary
· bu ugurda toplan tejribesini цzle
·dirip цz geljegini kesgitlemeli bolэar. Bizi
· tьrkmen dцwletimizi
· hдzirki цsь
· эoly Tьrkmenistany
· Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedowy
· ц
·e sьren tдze Galkyny
· eээamyny
· taglymaty esasynda kesgitlenэдr. Bu taglymat gi
·i
·leэin „Tьrkmenistanda tдze Galkyny
· eээamy“ atly kursda aзylyp gцrkeziler.


PEЭDALANYLAN EDEBIЭATLAR

1 Tьrkmenistany
· Konstitusiэasy. A. 2008.
2 Gurbanguly Berdimuhamedow. Цsь
·i
· tдze belentliklerine tarap. Saэlanan eserler. 1-nji we 2-nji tom.
3 Gurbanguly Berdimuhamedow. Tьrkmenistan – sagdynlygy
· we ruhubelentligi
· эurdy. A. 2007.
4 Tьrkmenistany
· Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedowy
· Ministrler Kabinetini
· gцзme mejlisinde sцzlдn sцzi. (2009-njy эyly
· 12-nji iэuny).
5 Tьrkmenistany
· Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedowy
· Tьrkenistany
· Mejlisini
· IV зagyryl
·yny
· birinji masalahatynda eden зyky
·y. Tьrkmenistan gazэeti 2009-njy эyly
· эanwar aэyny
· 10-y.
6 Saparmyrat Tьrkmenba
·y. Ruhnama, 2001.
7 Saparmyrat Tьrkmenba
·y. Ruhnama (ikinji kitap). Tьrkmeni
· ruhy beэikligi, 2004.
8 Tьrkmenistany
· Prezidenti Gurbanguly Mдlikgulyэewiз Berdimuhamedow. Gysgaзa terjimehal. A. 2007
9 Ортега-и-Гассет Х. «Дегуманизация искусства» и другие работы. М. 1991.
10 Философия: Учебник (Под ред. проф. В.И. Лавриненко) М. 2004
11 Философия: Справочник студента (Г. Г. Кириленко и др.) Ь. 2002
12 Философия техники в ФРГ:Пер. с нем. и англ. М.1989.
13 Современная западная философия: Словарь. М. 1991
14 Современная западная социология: Словарь. М. 1990
15 Философский словаррь. М. 1989
16 N. Suwhanow. Tьrkmen jemgyэetini
· цsь
·inde tehnologiэany
· orny. A.









13PAGE \* MERGEFORMAT1410815




15

Приложенные файлы

  • doc 9585068
    Размер файла: 1 MB Загрузок: 0

Добавить комментарий