Dolandyrys hukugy (umumy bolum)-2010


Чтобы посмотреть этот PDF файл с форматированием и разметкой, скачайте его и откройте на своем компьютере.

5

TÜRKMENISTANYŇ

BILIM


MINISTRLIGI


MAGTYMGULY


ADYNDAKY

TÜRKMEN

DÖWLET UNIWERSITETI







Dolandyr
yş hukugy


(umumy bölüm)











Aşgabat 2010 ý.


6























7

M. Tyllaýew




Dolandyr
yş hukugy


(umumy bölüm)


Ýokary okuw mekdepleriniň talyplar
y üçin


okuw kitab
y


Türkmenistanyň Bilim ministrligi tarapyndan
hödürlenildi




Ylmy redaktor hukuk ylymlarynyň
kandidaty, dosent

I. Bekiýew







Aşgabat 2010 ý.



8






























9

Giriş



Türkmen halkynyň taryhyna altyn harplar bilen
ýazylýan

täze Galkynyş we beýik özgertmeler
zamanasynyň her bir güni beýik
-
beýik ösüşlere
beslenýär. Hormatly Prezidentimiziň ýolbaşçylygynda
bedew bady bilen barýan döwletimizde ylym we bilim
pudaklaryny kämilleşdirmek, olaryň berk hukuk
binýadyny tutmak babatynd
a köp işler amala
aşyrylýar.


Hormatly Prezidentimiziň „Türkmenistanda
bilim ulgamyny kämilleşdirmek hakyndaky “ 2007
-
nji
ýylyň 15
-
nji fewralyndaky Permany, „Bilim

terbiýeçilik edaralarynyň işini kämilleşdirmek
hakyndaky “ 2007
-
nji ýylyň 4
-
nji martyndaky
karary,
2009
-
njy ýylyň 15
-
nji awgustynda kabul edilen
„Bilim hakyndaky Türkmenistanyň kanuny“ we
beýleki hukuk namalaryň ýurdumyzyň bilim
ulgamynyň kämilleşdirilmegi üçin düýpli özgerişleriň
amala aşyrylmagyny esasy wezipe hökmünde goýdy.


Häzirki wagtda
biziň ýurdumyzda ylymly
-
bilimli, watansöýüji, edep
-

terbiýeli ýaşlary kemala
getirmek üçin döwlet tarapyndan köp işler alnyp
barylýar. Ösen multimedia tehnologiýalary
ornaşdyrylan çagalar baglarydyr ak mekdepler, ýokary
okuw mekdepleriniň täze binalary gur
ulýar we
ulanylmaga berilýär. Şu wezipeleri durmuşa

10

geçirmekde talyplaryň hukuk düşünjesini ösdürmeklik
zerurlygy ýüze çykýar.


Şona görä
-
de, „Türkmenistanyň dolandyryş
hukugy“ ýokary okuw mekdepleriň dersi hukuk bilen
bagly bolan hünärlerinde okadylýar.
Dersi
okatmaklygyň baş maksady talyp ýaşlara döwlet
dolandyryşynyň döwlet işiniň esasy bir bölegidigini
ýagny ýerine ýetirji häkimiýetiniň hukuk,
guramaçylyk meselelerini öwretmek bolup durýar.
Türkmenistanyň dolandyryş hukugy dersini
öwrenmeklik talyp ýaş
laryň hukuk taýdan sowatly,
gözýetimleri giň, aňly
-
düşünjeli bolmaklary üiçn
ähmiýeti örän ulydyr.


„Türkmenistanyň dolandyryş hukugy“ okuw
kitabynyň üsti bilen talyp ýaşlar Türkmenistanyň
döwlet dolandyrşynda , adamlaryň we raýatlaryň
konstitusion hukuk
lary we borçlary, Türkmenistanda
dolandyryş edaralarynyň ulgamy, olaryň hukuk
ýagdaýy döwlet gullukçylary,

jemgyýetçilik
birleşmeleri, we raýatlar hakyndaky maglumatlary
alyp öz bilimlerini artdyrarlar. Munuň özi ösüp gelýän
ýaş nesliň Türkmenistanyň Horma
tly Prezidentiniň
alyp barýan içerki we daşary syýasatynyň, „Döwlet
adam üçindir!“ milli syýasatyň many
-
mazmunyna,
milli hukuk ulgamynyň we halkara
-

hukuk
kadalarynyň özara baglanyşygyna düşünmeklige
ýardam berer.


11


„Türkmenistanyň dolandyryş hukugy“ der
si
milli hukuk ulgamynyň häzirkizaman ösüş talaplaryna
laýyklykda öwrenilmelidir, ýagny, esasy çeşmeler
hökmünde Hormatly Prezidentimiziň içeri we daşary
syýasat baradaky çykyşlary, Hormatly
Prezidentimiziň kitaplary, milli hukuk namalary, şeýle
hem halka
ra tejribesini giňden ulanmalydyr.


„Türkmenistanyň dolandyryş hukugy“ dersiniň
baş wezipesi ýurdumyzyň özygtyýarlygyny gorap
saklamakdan we üpjün etmekden her bir raýatyň öz
konstitusion hukuklaryna we borçlaryna dogry
düşünmekden we ýerine ýetirmekden
ybaratdyr.

„Türkmenistanyň dolandyryş hukugy“ dersi
öwrenilen mahalynda dolandyrşyň umumy düşünjesi,
döwlet dolandyrşyň umumy düşünjesi we onuň
aýratynlyklary, dolandyryş hukugynyň predmeti,
dolandyryş hukuk kadalary we gatnaşyklary,
dolandyryş hukugynyň
subýektleriniň aýratynlykda
hukuk ýagdaýyny, döwlet dolandyrşynyň usullary we
görnüşleri, döwlet dolandyryş namalary, dolandyryş
taýdan ynandyryş we mejbur ediş çäreleri, ýagny
duýduryş öňüni alyş we temmi çäreleri, dolandyryş
prosessi, dolandyryş iş ýöred
işi hem
-
de döwlet
dolandyryş sferasynda kontrollygyň (barlagyň) we
tertip
-
düzgüniň berjaý edilişi barada giňişleýin degişli
maglumatlar alyp bilerler.

Dolandyryş hukugy atly okuw kitaby ýeke bir
hukuçylar üçin peýdaly bolmak bilen çäklenmän
başga
-
da dola
ndyryş hukugy bilen gyzyklanýanlara
hem hyzmat eder diýip umyt edýäris.





12



Döwlet dolandyryşy barada düşünje we onuň esasy
ýörelgeleri.

§

1.
Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly
Berdimuhamedowyň döwlet dolandyryş syýasaty.


Garaşsyz Türkmenistanyň esas
y kanuny

-

Konstitusiýasynda Türkmenistan demokratik,
dünýewi, hukuk we bitarap döwlet diýlip nygtalýar.
Şoňa görä
-
de ähli döwlet edaralarynyň ulgamlary
bilen bir hatarda dolandyryş ulgamlary hem döwlet
i

dolandyrmakda uly orna eýedirler.

2007
-
nji ýyl tür
kmen
halky

üçin

aýratyn

ýyl
boldy. Gurbanguly Berdimuhamedowyň ýurduň
Prezidentlige ählihalk tarapyndan

saýlanylmagy ýylyň
esasy wakalarynyň

biri
boldy. Bu waka garaşsyz,
bitarap Türkmenistanyň öz ösüşiniň täze
basgançagyna


milletiň beýik Galkynyş eýýa
myn
a
gadam urmagy bilen başlandy
.

Gurbanguly Berdimuhamedow
Prezidenlik

wezipesine girişen gününden başlap, jemgyýetçilik
durmuşynyň ähli ugurlaryny düýpli özg
ertmäge
başlady. Onuň başda durmagy bilen

ýurtda
demokratiýany

ýaýmaňlandyrmaga,

ykdysadyýet
i
ösdürmäge
, ilatyň ýaşaýyş derejesini

has
-
da

ýokarlandymaga gönükdirilen
uly

özgertmeler
geçirilýär
.


13

Ýurtda başlanan täze
döwrüň mazmunyna

halkymyz
doly

göz ýet
irýär we ony tüýs ýürekden
ykrar

edýär.

Muňa ýurtda geçirilýän durmuş
-
ykdysady
özgertmeler

şaýatlyk edýär. Şeýle özgertmeleriň
netijeleri
ähli ugurlarda hemme ýerde aýdyň görünýär.


Olar, ilkinji nobatda, bilim, ylym, saglygy goraýyş,
durmuş üpjünçiligi

pudaklardaky

özgertmelerdir
.


Türkmenistanyň Prezidentiniň öz çykyşlarynda
nazaryýeti, syý
asaty we tejribäni, öňde durýan
wezipelerini hem
-
de olary çözmegiň ýollaryny bir
ýere jemlemegi, syýasy, ykdysady, durmuşy hem
-
de
ruhy meselelere aýrylmaz baglanyşyklylykda garamak
bilen, ýurduň mundan beýläkki ösüşinde ileri tutulýan
ugurlary kesgitlemegi

bellenilmäge mynasypdyr. Ol
täze taryhy tapgyrda öz syýasy ýörelgeleriniň esasy
ugurlaryny ymykly belledi. Ol ugurlar bolsa şu
aşakdakylardyr:

türkmen halkynyň demokratik
gymmatlyklaryny nazarda tutmak arkaly döwletiň
hukuk binýatlaryny pugtalandyrmak;

ý
urduň ykdysady kuwwatyny has
-
da artdyrmak;

ilata mynasyp ýaşaýyş şertlerini üpjün etmek;

jemgyýetiň ruhy ýagdaýyny kämilleşdirmek,
bilimiň, ylmyň we medeniýetiň pajarlap ösmegini
gazanmak;


14

ýurdy halkara bileleşikleri ulgamyna ymykly
goşmak.
1


Türkmenist
anyň döwlet syýasatynyň esasy
ugurlar
y

baradaky şu wezipelerini netijeli çözmek,
özgertmeleri we jemgyýeti hil taýdan täzelemek
meselelerini üstünlikli durmuşa geçirmek üçin ýurduň
garaşsyz ösüş ýyllarynda toplan tejribesini we
mümkinçiliklerini başarjaňly
k, döredijilik bilen
peýdalanmagyň, şeýle hem dünýä ylmynyň we
tilsimatynyň gazananlaryny önümçilige
ornaşdyrmagyň möhüm ähmiýeti bardyr.

Öňde goýlan wezipeleri ýerine ýetirmekde döwlet
dolandyryş edaralarynyň agzybir, utgaşykly we örän
gur
a
maçylykly işle
mel
i dürli derejeli ýolbaşçylaryň

üstüne aýratyn jogapkärçilik düşýär.
1











1

Gurbanguly Berdimuhamedow. Ösüşiň täze
belentlikle
rine tarap. Saýlanan eserler, tom 1, Aşgabat
2008, sah. 8.

2

Gurbanguly Berdimuhamedow. Ösüşiň täze
belentliklerine tarap. Saýlanan eserler. Aşgabat,
2008ý., s.8


15

§

2.
Dolandyryşyň umumy düşünjesi, onuň
esasy kategoriýalary (ulgam, obýekt, subýekt,
işleri (funksiýa).

Sosial dolandyryş we onuň görnüşleri.


Biziň hemm
ämize mälim boşly ýaly

SSSR
döwleti ýykylandan soň ähli Soýuz respublikalar bilen
bir hatarda biziň Türkmenistan döwletimiz hem
garaşsyz
lygyny
, gazandy. Şol sebäpli 22
-
nji awgust
1990
-
njy ýylda Türkmenistan döwletiniň garaşsyzlygy
barada

ýörite

jarnama kabul edildi.
1

Şonuň esa
synda
27
-
nji oktýabr 1991
-
nji

ýylda „Türkmenistanyň
garaşsyzlygy we döwlet gurluşynyň esaslary
hakynda“
2

ýörite Konstitusion Kanun kabul edild
i. Şol
günden başlap hem her

ýylyň 27
-
nji oktýabry
türkmen halkynyň esasy baýramy diýlip bellenip
geçilýär.
3




1

Türkmenistanyň SSR
-
niň Döwlet özygtyýarlylygy
hakynda Jarnamasy. 22.08.1990, Sowet
Türkmeni
stany gazeti, 23.08.1990.

2

Türkmenistanyň özbşadaklygy we döwlet
gurluşynyň esaslary hakyndaky Türkmenistanyň
Konstitusion kanuny, 27.10.1991, Türkmenistanyň
Ýokary Sowetiniň wedomostlary, 1991, №1

3

Türkmenistan SSSR
-
de Prezident dolandyryş
formasyna geç
mek we Konstitusiýa üýtgetmeler we
goşmaçalar girizmek hakyndaky Türkmenistanyň

16

Entä
k 11
-
nji oktýabr 1990
-
njy ýylda
Türkmenistanda dolandyryşyň Prezident formasyna
geçmek hakynda hem
-
de Konstitusiýa şu babatly
üýtgetmeler we goşmaçalar girizmek hakynda ýörite
konstitusion
kanun kabul edildi.

G
araşsyzlygyň ilkinji günlerinden başlap
türkme
n döwletiniň içerki we daşarky syýasatlary
düýpgöter täzeden öňe sürüldi, oňa mysal edip açyk
gapylar syýasatyny, dünýäniň ähli döwletleri bilen
deňhukukly gatnaşyklaryny, oba syýa
satyny, saglyk
maksatnamasyny, B
itaraplyk syýasatyny we onlarça
beýleki mysa
llary getirmek bolar. Netijede ähli
mysallar bilen bir hatarda Türkmenistanyň bitaraplyk
syýasaty hem öz çözgüdini tapdy. 12
-
nji dekabr 1
995
-
nji ýyl Birleşen Milletler G
uramasynyň Baş
Assambleýasynyň rezolýusiýasy netijesinde 185
döwletiň ykrar etmegi bile
n Türkmenistana Bi
ta
raplyk
statusy berildi.

Şeýlelikde, Türkmenistanyň daşary syýasatynda
esasy

bir gazanan üstünligi, ol hem B
itaraplyk
statusyny almagydyr. Häzirki wagtda we gelejekde
Türkmenistan döwleti ähli daşary

we içeri

syýasatyny
dolandyrmak
da diň
e B
itaraplygyň ýörelgesine
eýerip
amala aşyrýar.





Konstitusion kanuny, 11.11.1990, Türkmenistanyň
Ýokary Sowetiniň wedomostlary, 1990, №19
-
20


17

Döwletde dolandyryş meselesini öwrenmekde
dolandyryş

hukugynyň ähmiýeti örän uludyr we
wajypdyr. Sebäbi
dolandyryş

hukugy döwlet
dolandyryş meselesinde umumy
meseleleri öwretmek
bilen bir hatarda bütinleýi
n halk hojalygyny
(ykdysadyýeti), sosial
-
medeni,
dolandyryş

syýasy
meseleleri dolandyrmakda ýüze çykýan gatnaşyklary
hukuk taýdan kadalaş
d
yrmaga we ol işleri guramaga
niýetlenen hukuk pudagydyr.

Beýleki hukuk pudaklary bilen bir hatarda
dolandyryş

hukuk
pudagy hem belli topar
jemgyýetçilik gatnaşyklary
ny

kadalaşdyryp durmuşa
geçirýär.O
lar haýsy gatnaşyklar diýlende onda biz
olara dolandyryş gatnaşyklary diýip aýdyp bilýäris.
Sebäbi latyn sözünden terjime edilende köp milletleriň
dilinde „administrasiýa“ s
özi dolandyryş,
gurama
çylyk diýlip aýdylýar. Şu nukdaý
nazardan
ugur alyp
Dolandyryş

hukugy diýen dersi „dolandyryş
hukugy“ diýip aýtmaga doly esas bar.

Ýöne bu

meselä doly geçilmäkä dolandyryş

näme we onuň esasy häsiýetleri
nämeden ybarat diýen
soraga

jogap
bermek zerur bolup durýar.

Adamzat durmuşynda, haýsy döwlet we
jemgyýetçilik gurluşyna garamazdan dolandyryş
meselesi iň bir wajyp meseleleriň biri bolup
durýandygy mälimdir. Sebäbi islendik ýurtda,
dolandyryş meselesi doly we dogry ýola goýulmasa,


1
8

onda hiç bir kada

-

kanun, beýleki ýagdaýlar

doly
amala aşmaga mümkinçiligi ýokdur.

Şoňa görä
-
de dürli ylymlarda dolandyryş diýen
meselä köplenç halatlarda özlerine mahsus bolan
häsiýetlerde garaýarlar (mysal üçin, filosofiýa,
ykdysady, ýuridiki, kibe
rn
e
tika ylymlarynda). Ýöne,
m
uňa garamazdan dolandyryş diýen düşünjäniň özüne
mahsus
bolan
elementleriniň (kategoriýalarynyň)
bardygy ähli ylymlarda bellenilip geçirilýär. Olar
haýsylar diýeniňde dolandyryş


ulgamy (sistemasy),
dolandyryş


obýekti, dolandy
ryş


subýekti,
dolandyryşyň etmeli işi (funksiýasy) diýlip nygtalýar.

Dolandyryş


ulgamy (sistemasy) diýen
kategoriýasy näme diýlende, onda

oňa grek sözünden
terjime edilişine
görä „sistema“ birnäçe böleklerden
emele gelýän bütewi bir zada aýdylýar. Seb
äbi
islendik
ulgam (sistema) kesgitli meseläni

çözmek
üçin niýetlenip, bölekleriň arasyndaky gatnaşyklary
bir maksada gönükdirmäge we olaryň arasyndaky
ylalaşygy gazanmaklyga gönükdir
ilendir
.

Şunuň bilen birlikde islendik ulgam (sistema)
düzgünleşdirmäni,

kadaly işlenmegine we ösmegine
şert döredilmegini talap edýär. Şeýlelikde, ulgama
maksatly gönükdirilen täsire dolandyryş diýilýär.

Ýöne, näme hökmany we näme dolandyryşa
hökmany şert döredip bilýär diýlende, oňa jogap edip
esaslandyrylan jogaby kibernet
ika ylmy hödürläp
bilýär, ol bolsa ulgamyň guramaçylyk düzüminden

19

gözlemelidigini we şonuň içinde dolandyryş
prosessiniň geçýändigini takyklaýar.

Dolandyryş prosesi (işi) nähili durmuşa
geçirilýär diýlende, onda oňa dolandyryşyň iki sany
biri
-
birinden aýr
ylmaz bagly bolan kategoriýalaryň
gatnaşmagynda amala aşyrylýandygy mälimdir.
Olaryň

birine dolandyrýan, beýlekisine

bolsa
dolandyrylýan diýlip aýdylýar.

Şunlukda dolandyrýan

tarap

dolandyryş
subýekti, a dolandyrylýana, dolandyryş


ob
ýe
kti
diýlip aýdylýa
r.
Sosial
dolandyryşyň

obýekti diýip
adamlaryň hereketine we özüni alyp barşyna aýdylýar.
Edil şol dolandyryş prosesinde adamlaryň bilelikdäki
hereketleri we olaryň öz arasyndaky gatnaşyklary
üpjün edilýär.

So
s
i
al dolandyryşyň subýekti barada aýdylanda,
onda bu ýerde biz adamlar bilen iş salyşýarys, ýagny
adamlar adamlary d
olandyrýar diýen netijä gelinýär
.
Bu ýerde dolandyryş


takyk subýekti hökmünde
adamlar köpçüligi, döwlet ýa
-
da jemgyýetçilik
birleşmeleri, ýa
-
da aýry
-
aýry dolandyryýan

adamlar
hökmünd
e düşünilýär.


Şeýelikde, dolandyryş
-
dolandyryşyň obýektiniň
we subýektiniň arasyndaky aragatnaşygy aňladýar
diýip aýdylýar.

Dolandyryşy hakyky durmuşa geçirmekligiň
esasy bir şertem onuň häkim

i
dir. Bu bolsa öz
gezeginde d
olandyryş


subýekti özüniň

üstüne

20

ýüklenen işi doly amala aşyrmaga mümkinçilik berýän
häkim
iýetden peýdalanýar

diýildigidir.

Şeýlelikde, häkim

et sosial prosesi
düz
günleşdirýän

serişde hökmünde çykyş edýär.


Häkim

etlilik dolandyryşyň
esasy
häsiýeti

bolup dürli görnüşde ýüze çy
kýar
. Eger
-
de gürrüň
jemgyýetçilik guramalary barada
barýan

bolsa, onda
häkim

et jemgyýetçilik
-
ahlak

häsiýetli bolup çykyş
edýär, haçan
-
da dolandyryş işi (funksiýasy) döwletiň
adyndan

amala aşyrylýan

bolsa, onda häkim

et hukuk


rnüşde (formada) ýüze ç
ykýar.


Şeýelikde, dolandyryşa sosial iş hökmünde
häsiýetnama bermek üçin şu aşakdakylary bellemek
zerurdyr:

Dolandyryş elmydama adamlaryň bilelikdäki
işlerini amala aşyrmak üçin niýetlenendir.

Dolandyryş hemişe adamlaryň bilelikde bileleşip
maksadalýyk i
şlemeklerini, ylalaşyp hereket
etmeklerini üpjün edýär.

Dolandyryş
-
dolandyryşyň obýektiniň onuň subýektine
tabynlykda amala aşyrýandygyny aňladýar. Ýokarda
ähli aýdylanlardan ugur alyp sosial dolandyryş
iki

gör
nüşde amala aşyrylyp bilinýär, ýagny

Döwlet
dolandyrylyşy;

Jemgyýetçilik dolandyrylyşy.





21

§

3.
Döwlet dolandyryşyna düşünje we onuň esasy
häsiýetleri


Döwlet

dolandyrylyşy sosial dolandyry
şyň aýratyn
we
esasy
bir görnüşidir. Şoňa
görä
-
de döwlet dolandyry
şy
özüne mahsus bolan häsiýetleri

jemleýär

we

olar şu
aşakdakylardan ybaratdyr:


Döwlet dolandyry
şy döwletiň bähbidini durmuşa
geçirmäge niýetlenendir;

Döwlet dolandyryş işleri (funksiýal
ary) ýörite
subýektleriň üsti

bilen amala aşyrylýar;

Subýektler (gatnaşyjylar) ýörite döwletiň adyndan
hereket edýärler;

Subýektlere döwlet häkim
iýetli ygtyýarlyklary
berilýär.


Şeýlelikde, dolandyryşyň döwlet häsiýetliligi
aýdyňdyr. Şonuň bilen baglylykda döwlet
dolandyrylyşynyň obýekti bütin jemgyýet bolup
durýar.


Ýöne döwletiň işleri (funksiýalary) ähl
i döwlet
edaralary tarapyndan amala aşyrylýar (kanun
çykaryjy
, dolandyryş,
kazyýet

we
prokuratura)
.


Şoňa görä
-
de bütin jemgyýeti, döwlet
i

dolandyrmak üçin ähli döwlet
edaralary

çykyş
edýärler, beýle netijä döwleti dolandyrmagyň giň
manysynda alynýar. Ýö
ne döwlet dolandyryşynyň
asyl manysy boýunça alnanda, onda döwlet
edaralarynyň bir görnüşi göz öňünde tutulýar, ol hem

22

döwlet dolandyryş edaralarydyr
. Tür
kmenistanyň
Konstitusiýasynyň 48
-
nji

maddasynda bellenilişi ýaly
Türkmenistanda
iň ýokary döwlet häk
im

etini we
dolandyryşy Prezident, Mejlis, Ýokary
kazyýet
,
Türkmenistanyň Ministrler Kabineti amala aşyrýarlar.

Konstitusiýanyň 54
-
nji

maddasynda bolsa
,

Türkmenistanyň Prezidenti döwletiň we ýerine ýetiriji
häkim

etiň baştutanydyr diýip nygtalýar.

Şeý
lelikde, Türkmenistan döwletinde ýerine
ýetiriji häkim

et dolandyryşy

amala aşyrmaga
niýetlenen edara bolup, özüne mahsus bolan
(tabşyrylan) döwlet işiniň

esasy bir bölegini ýerine
ýetirýär we ol işler

beýleki döwlet edaralarynyň
işlerinden düýpgöter tap
awutlydyr.

Döwlet dolandyryş işlerini amala aşyrmak üçin
ýokarda belleýşimiz ýaly ýörite döwlet dolandyryş
ulgamy döredilýär, ol ulgama bolsa döwlet dolandyryş
edaralary girýärler. Olaryň esasy maksady yzygiderli
kanunlaryň we beýleki kadalaryň düzgünleri
niň we
döwlet tarapyndan bellenilen ähli wezipeleri doly we
dogry durmuşa geçirmekden ybaratdyr.

Şoňa görä
-
de, dolandyryş edaralary özleriniň
işleriniň häsiýetine görä ýerine ýetiriji edara diýlip
aýdylýar.

Näme sebäpden

ýerine ýetiriji edara diýlip
aýdy
lýar diýlende, onda dolandyryş edaralary
Prezidentiň Permanlaryny we

kararlaryny

Mejlisiň
kanunlaryny we kararlaryny

ýerine
ý
e
tirmäge

23

gönüden
-
göni borçlydyrlar
.

Şol nukdaýnazardan ugur
alyp, olara ýerine ýetiriji häkim

et diýilýär.
Döwlet
dolandyryşynyň
ýene bir aýratynlygy, ol hem

onuň

maddy bazasynyň barlygyndadyr.

Bu nämäni aňladýar
diýenimizde,

onda hiç bir döwlet edaralaryna mahsus
bolmadyk häsiýeti bar diýildigidir, ýagny diňe döwlet
dolandyryş işinde maddy we ruhy baýlyklaryň
döredýän ýeri bolup
durýanlygyndadyr.

Döwlet dolandyryş edaralary diňe bir ýerine
ýetiriji
edara

hökmünde çykyş etmän, serenjam beriji
edara hökmünde hem çykyş edýärler.


Ýokarda belleýşimiz ýaly, eger ýerine ýetirmek
işleri ýokary edaralar we Prezident tarapyndan
bellenýä
n bolsa, onda serenjam beriş işleri
dolandyryşyň öz içinde ýüze
çykýar.

Mysal üçin,
Türkmenistanyň Prezidentiniň, Ministrler Kabinetiniň
görkezmeleri we beýleki
namalary

ähli aşakda durýan
dolandyryş edaralaryna we ola
ryň wezipeli
adamlaryna ýerine
ý
e
tirme
klik hökmanydyr. Şol
sebäpli serenjam (buýruk) beriş işleri diýip aýdylýar.

Döwlet dolandyryşy asyl manysynda
guramaçylyk işleridir. Sebäbi dolandyryş sferasynda

ähli pudaklaryň we düzümleriň

işlerini guramaklyk
hem durmuşa geçirmeklik
bilen
amala aşyrylý
ar.

Döwlet dolandyryşy kanunlara tabynlykdaky
işdir, sebäbi ähli dolandyryş işleri we
namalary

Türkmenistanyň Konstitusiýasyna, Permanlaryna,


24

Mejlisiň

kanunlaryna laýyk gelip, olaryň talabyny
ödemelidir.

Döwlet
dolandyryşynyň
hukuk

häkim

etli
häsiýeti

bardyr. Beýle diýildigi döwlet
dolandyryşynda dolandyryşyň obýekti dolandyryş

subýektine tabyn

diýmekdir. Şoňa görä
-
de dolandyryş
gatnaşyklary göni (subbordinasion), buýruk beriji we
häkimli guramaçylykly häsiýetlidirler.

Döwlet dolandyryşyna häsiýetna
ma bermek
üçin, onuň beýleki guramaçylyk we
hukuk

taraplaryny
hem häsiýetlendirmeklik uly ähmiýete eýedir. Mysal
üçin, gyzyklandyrýan mesele onuň düzümi, işleri we
usullarydyr.

Döwlet dolandyryşynyň düzümleri barada
aýdylanda, onda ol yzygiderli subýekt t
arapyndan
dola
n
dyryşyň amala aşyrylyşynyň esasy
basgançaklary barada aýtmalydyr. Olar şu
aşakdakylardan ybaratdyr:

Ç
özgütleri işläp düzmek we kabul etmek;

Dolandyryşyň esasy düzgünlerini

we kadalaryny
düzmek;

Dolandyryş apparatynyň esasy ugurlaryny
kesgi
tlemek;

Dolandyryş


subýektlerini we obýektlerini
döretmek.

Başgaça aýdanymyzda dolandyryşyň
barşynda

döwlet dolandyryş edaralarynyň işlemegine oňaýly
şert döredip, dolandyryşyň subýektleriniň we

25

obýektleri
niň hukuk ýagdaýlaryny kesgitle
mek
den
ybaratdy
r. Olar dolandyryşda ýüze çykýan

gatnaşyklary kadalaşdyryp kabul edilen çözgütleri
durmuşa geçirmekden hem
-
de dolandyryş ulgamynyň
barlag,

gözgeçilik işlerini geçirmekden

ybaratdyr.


Dola
ndyryşda
-
dolandyryşyň işleri

uly ähmiýete
eýedirler. Olar
umumy

i
şlerden we kömekçi işlerden
ybaratdyr.


Umumy işler islendik dolandyryş işlerine
mahsusdyr. Olaryň kömegi bilen umumy meseleler we
wezipeler hemme obýektlere we subýektlere deň
gatnaşykly häsiýetlidirler. Dolandyryşyň umumy
işleri
ne degişli zatlar


meýil
lendiriş
, dolandyryş
ulgamynyň düzümini döretmek; ýolbaşçylyk etmek
we düzgüni
kadalary

bellemek hem
-
de dola
ndyryş
işini

sazlamak ýüze çykýan gatnaşyklary
düzgünleşdirmek, barlag geçirmek hem
-
de olaryň
hereketini öwrenip baha bermekden ybaratdyr.


Dolandy
ryşyň ýörite işleri barada aýdylanda,
onda olar dolandyryşyň subýektleriniň we
obýektleriniň aýratynlyklaryny
ň bardygyny

aňladýar.
Olar umumy işleriň ýetmezçiliginiň üstüni doldurýar,
nirede şonuň ýaly ýetmezçilik bar bolsa, mysal üçin,
tehniki taýdan,
usu
ly

ýolbaşçylyk, tehniki barlag,
ýörite gözgeçilik we beýlekiler.


Olar ha
ýsy usullara

bölünýär diýlende, onda
dolandyryş (
Dolandyryş
) we ykdysady u
sullary göz
öňünde tutulýar.



26

Dolandyryş

usulyň kömegi bilen hökmany
düzgünler bellenýär.

Ykdysady usuly
ň kömegi bilen dolandyrylýan
obýektleriň maddy ýagdaýyna täsir edilýär.

Şunuň bilen baglylykda dolandyryş
gatnaşyklarynda mydama ýüze çykýan guramaçylyk
-
hukuk kategoriýalary hereket edýärler. Olar şu
aşakdakylardan ybaratdyr:

Dürli tipli adamlar kollekti
wleri (hojalyk, medeni,
sosial);

Önümçilik
-
tehniki we gaýry bölekler (birleşmeler,
firmalar, kombinatlar);

Döwlet dolandyryş pudaklary (senagat, oba hojalyk
we başgalar);

Döwlet dolandyryşyň pudakda ýörite görnüşleri
(planlaşdyryş, ylmy
-
tehniki ösüş, baha
bellemek
we ş.m.);

Döwlet dolandyryşynda obýketi boýunça
toplanylan pudaklar (halk hojalygyny
dolandyrmak, sosial
-
medeni gurluşy
dolandyrmak).


Döwlet dolandyryş işleri döwlet, jemgyýetçilik
birleşmeleri we raýatlar üçin durmuşa geçirilýar. Şoňa
laýyklyk
da:

Dolandyryş edaralarynyň döwlet kärhanalary
n
a,
edaralaryna we guramalaryna ýolbaşçylyk etmek
işi;


27

Dolandyryş edaralarynyň jemgyýetçilik
guramalarynyň işini kadalaşdyrmak we olar bilen
arkalaşmaklygy amala aşyrmak;

Dolandyryş edaralarynyň işleri raýatla
ryň
sowallaryny we ýetmezçiliklerini
kanagatlandyrmak we olaryň hukuklaryny
goramak
lyga

gönükdirilendir.


Döwlet dolandyryşy: 1) Merkezi ýolbaşçylyk hem
-
de
2)

ýakyndan

(oparetiw)

dolandyrmak ü
sti bilen amala
aşyrylýar.

Mundan başga
-
da dolandyryş edarala
ry raýat
-
hukuk şertnamalaryny baglaşmaga hem ukyplydyrlar
hem
-
de olar dürli maddy
-
tehniki operasiýalary (işle
ri)
amala aşyryp bilýärler.


Şeýlelikde, ähli halatlarda dolandyryş
edaralarynyň işleri diňe ýerine ýetirmek we serenjam
bermek
bolman
,
gerek bolan

ýagdaýlarda

ýokarda
agzalan meseleleri hem çözmäge ukyplydyr
lar
.

Ýene
-
de bir zady gysgajyk bellemek zerurdyr,
ýagny dolandyryş işleri

ýek
e bir döwlet dolandyryş
edaralarynyň işinde
ýüze
çykman, beýle
ki döwlet
edaralarynyň

işinde

hem

ýüze

çykýan
dyr,
ý
agny,
Türkmenistanyň Mejlisi, prokuratura we
kazyýet

edaralary özleriniň esasy wezipelerini


işlerini ýerine
ýetirmek üçin dolandyryş işlerini hem ulanýarlar.
Ýöne ol dolandyryş işleri olar üçin esasy işler bolman
kömekçi iş hökmünde hyzmat edýärler. Şo
ňa görä
-
de

28

olar dolandyryş seljerişine gatnaşman özlerine mahsus
bolan işlerini,

ýagny, kanun çykarmak, adyl
kazyýetligi

amala aşyrmak we kanunlaryň berj

edilişine gözegçilik etmek üçin ulanýarlar.


Şeýlelikde, dolandyryş diýen mesele iki
görnüşde ýüze ç
ykýar
:

1.

Ýörite aýlyk tölenip işleýä
n dolandyryş

edaralarynyň

kömegi bilen;

2.

Beýleki döwlet
edara
larynyň we jemgyýetçilik
birleşmeleriniň işinde ýüze çykýan dolandyryş
işleri.


Döwlet we jemgyýetçilik dolandyryş
y

barada
aýdylanda, onda biz ilki bilen olaryň

ara
baglanyşygy
barada aýtmalydyrys, ýagny

döwlet dolandyryş
ulgamy bilen bir hatarda jemgyýetçilik dolandyryşyň
hem hereket edýändigini bellemelidiris. Jemgyýetçilik
dolandyrylyşy adamlaryň öz erik
-
islegine görä
döredilip, hojalyk, sosial
-
medeni we doland
yryş
syýasy meseleleri dolandyrmaklyga örän erjel
gatnaşýar.


Şeýlelikde, jemgyýetçilik dolandyrylyşy diýen
düşünje şu aşakda
kylardan ybarat bolup durýar:

Jemgyýetçilik birleşmeleri döwlet dolandyryş
edaralarynyň işinde k
ömek etmeklige ýardam berýär

(mys
al üçin, jemg
yýetçilik barlagy
);

Jemgyýetçilik birleşmeleriň gös
-
göni özleriniň
içki işlerini dolandyrmak meselesi.


29

Döwlet we jemgyýetçilik dolandyryşy özleriniň
maksady we wezipesi boýunça döwlet
,

jemgyýetçilik
meselelerini çözmekde bilelikde amala aşyrýa
rlar.
Olaryň aýry maksady ýokdur we ikisem döwlet


çäginde
bilelikde bir maksada gullu
k edýärler.


Jemgyýetçilik dolandyryşy barada biziň

ýene
bir öň hem belleşimiz ýaly

bellemeli zadymyz ol hem
jemgyýetçilik birleşmeleri adamlaryň öz erk
-
islegi
boýunç
a döredilýär we olaryň borçlary, hukuklary,
ýerine ýetirmeli

wezipeleri we
etmeli
işleri ýörite
tertipnamalaryň

we düzgünnamalaryň üsti bilen
kadalaşdyrylýar. Ol
tertipnamalar

we düzgünnamalar
hukuk namasy

bolman jemgyýetçilik
-

ahlak

häsiýetlidir.

Haç
an
-
da jemgyýetçilik birleşmeleriniň hukuk
ýagdaýyny kesgitleýän
tertipnamalaryň

we
düzgünnamalaryň kadalary bozulan ýagdaýynda, onda
hukuk

jogapkärçiligi ýüze çykman, jemgyýetçilik
-

ahlak

jogapkärçiligi ýüze çykýar.

Döwlet dolandyryşy barada aýdanymyzda

öňem
belläp geçişimiz ýaly
,

dolandyryş
edaralary
döwlet
tarapyndan döredilýär, olar döwletiň adyndan çykyş
edýärler. Olaryň hukuk ýagdaýlary ýörite
hukuk

häsiýetli
namalar
bilen kadalaşdyrylýar. Şol
nama
laryň
kada
lary bozulan halatynda
hukuk
jogapkärçil
igi ýüze çykýar,

ýöne, bellenilen
aýratynlyklar jemgyýetçilik dolandyryşyna hiç hili
päsgelçilik döretmän, gaýtam olaryň dolandyryş

30

edaralary bilen has ýakyn aragatnaşykda hereket
etmeklerine ýardam berýär.

Beýik Galkynyş we täze özgertmeler
zamanasynda

döwlet meselelerini çözmekde
dolandyryş edaralarynyň öňünde uly wezipeleriň
durýandygy aýdyňdyr.


Türkmenistan döwleti özüniň garaşsyzlygyny
alandan soň, bitaraplygyny gazanandan soň
dolandyryş sferasynda içerki we daşarky syýasatlary
özbaşdak çözmäge do
ly mümkinçiligini gazandy. Şol
nukdaýnazardan ugur alsak onda döwlet
dolandyryşynyň öňünde ähli jähtlerde örän uly
wezipeleriň durandygy mälimdir. Ol wezipeleriň biri
hem hojalyk (ykd
ysadyýet) bilen bagly meseledir,
ýagny, senagaty
, oba hojalygyny

ösdürmek
, tebigaty
gorap saklamak we tebigy resurslary özleşdirmeklik,
ula
g

serişdelerini ösdürmeklik, demir we gara ýollary
gurmaklyk; içerki we daşarky söwdany ösdürmeklik,
komunal hojalygy we ilata durmuş taýdan hyzmat
etmekde hem
-
de aragtanaşyk
meselelerini ç
ö
zmek we
ösdürmek häzirki wagtda iň bir wajyp wezipeleriň biri
bolup durýar.


Döwletiň öňünde durýan wajyp meseleleriň biri
hem sosial
-
medeni gurluş meselesidir. Sosial
-
me
d
eni
mesele barada aýdylanda, onda ol bi
limi we ylymy
ösdürmek, medisina

hyzmatyny, s
osial üpjünçilik
hem
-
de sport we
syýahatçylyk
babatdaky pudaklardyr.
Bu wezipeleri çözmekde esasy işleri we çäreleri amala

31

aşyrmak degişli dolandyryş edaralarynyň paýyna
düşýändigi hemmä mälimdir.


D
olandyryş syýasy meseleler barada
aýdanyňda, onda ol ýur
dy goramak, milli
howpsuzlygy berjaý etmek, jemgyýetçilik tertibi we
jemgyýetçilik howpsuzlygy amala aşyrmak,
adalat

edara
larynyň işini kämilleşdirmek, daşary syýasy,
ykdysady we medeni gatnaşyklary ösdürmekden
ybarat bolup durýar.


Agzalan pudaklaryň we

beýleki ugurlaryň
üstüne ýüklenen häzirki wezipäni çözme
k
, esasanam
döwlet dolandyryş edaralarynyň paýyna düşýär.


§

4
.
Döwlet dolandyryşynyň esasy
ýörelgeleri



Döwlet dolandyryşyň esasy
ýörelgeleri

barada
aýdylanda, onda şu aşakdakylary nygtamak
bolar
.


Döwlet dolandyryşy nämä esaslanýar diýlende,
onda dolandyryş meselesi nämeden ugur alýar we
nämäniň esasynda hereket
edýär diýildigidir.

Her bir döwlet
edara
sy
nyň esasy ugry bolşy
ýaly döwlet dolandyryş

edaralarynyň

hem esasy
ugurlary we
ýörelgeleri

b
ardyr. Şol
ýörelgeleriň

esasynda hem birinjiden
-
ä döwlet dolandyryş
edaralary döredilýär, ikinjidenem olaryň işleri
ugrukdyrylýar we guralýar.
Ol

ýörelgeler şu
aşakdakylardan ybaratdyr:


32

1.

Halk köpçüliginiň döwlet dolandyryşyna
gatnaşmagy;

2.

Demokratik merkez
leşdirme;

3.

Milletleriň deňhuku
k
lylygy;

4.

Kanunylyk
;

5.

Meýilleşdiriş
.


Şu mynasybetli döwlet dolandyryş
edaralarynyň ähli köptaraplaýyn işi
döwletiň hukuk
namalarynda berkidilen ýörelgelere esaslanýar. Öz
mazmuny boýunça umuman halk hojalygyny, durmuş
medeni we

dolandyryş syýasy meseleleri
dolandyrmagyň ýörelgeleri döwlet dolandyryş
edaralarynyň işini guramagyň esasy düzgünleri, onuň
ugur alyş basgançaklary bolup durýarlar.

Döwlet dolandyryşynyň ýörelgeleri ähli ugurlar
hem pudaklar üçin umumydyr. Şoňa görä ola
r ähli
çygyrlary dolandyrmaga deň derejede degişlidirler.
Döwlet dolandyryşyna halk köpçüliginiň gatnaşmagy
esasy ýörelgeleriň biri bolup demokratiýany hemme
taraplaýyn ýaýbaňlandyrmak we kämilleşdirmek,
döwleti dolandyrmaga ähli raýatlary işeňňir
gatnaşdy
rmak, döwlet diwanynyň işini
gowulandyrmak hem
-
de döwlet dolandyryş
edaralarynyň işine halkyň kontrollygyny
güýçlendirmekden ybaratdyr.

Döwlet dolandyryş edaralary öz tebigaty
boýunça tüýs demokartikdir, halkydyr. Olar

33

dolandyryşa ähli raýatlary çekýärler
, öz işlerini
zähmetkeşleriň isleglerini we tejribesini nazara alyp,
olaryň özi bilen ýakyn gatnaşykda ýola goýýarlar.

Döwlet dolandyryşyna halk köpçüliginiň
gatnaşmagy yzygiderli
artýar. Munuň üçin bolsa her
hili guramaçylyk formalar ulanylýar. Olar şu
a
şakdakylardan ybaratdyr:

1.

döwlet dolandyryşyna raýatlaryň her biriniň
gatnaşmagy;

2.

döwlet dolandyryşyna zähmetkeşler
köpçüliginiň gatnaşmagy;

3.

döwlet dolandyryşyna ýerlerde döredilen
edaralaryň gatnaşmagy;

4.

döwlet dolandyryşyna jemgyýetçilik
guramalaryň ga
tnaşmagy.

Biziň pikirmizçe, şu bölünişik döwlet
dolandyryşy üçin esasydyr, sebäbi dolandyryş
edaralarynyň işinde zähmetkeşleriň gatnaşmagynyň
sanalyp geçilen formalaryň hemmesi ýüze çykýar.


Ýurdumyzyň ilaty döwletiň alyp barýan
syýasaty baradaky çäreler
i ara alyp maslahatlaşmaga
işjeň gatnaşýarlar. Mysal üçin, Türkmenistanyň
raýatlary döwletiň ähli dolandyryş meselelerini
mundan beýläk hem ösdürmek we beýleki çärelerini
ara alyp maslahatlaşmaga gatnaşýarlar.

Döwlet dolandyryşynda önümçiligiň we be
ýleki
pudaklaryň öňdebaryjylarynyň

hereketi uly ähmiýete
eýedir. Işçileriň, daýhanlaryň we gullukçylaryň şahsy

34

goşandy dürli tertipde höweslendirilýär. Aýratyn
tapawutlanan işçilere, daýhanlara we gullukçylara
hormatly atlar dakylýar
, döwletiň ordenl
eri we
meda
llary bilen sylaglan
ýar.


Döwlet dolandyryş

çygrynda geçirilýän
maslahatlar halk hojalygynyň
,

durmuş medeni
meseleleriniň mundan beýläk
-
de ýokary götermegiň
köp meseleleri çözülýär. Önümçiligiň
öňdebaryjylarynyň masalahatlaryny zähmetkeşler
köpçüligini
döwlet dolandyryşynyň wezipelerini
çözmäge gatnaşdyrmagyň
esasy görnüşlerinden
biridir. Şeýle maslahatlara dürli guramalaryň işgärleri
gatnaşýarlar. Şol maslahatlarda halk hojalygyny
ösdürmekde gazanylan üstünlikler bilen bir hatarda
kemçilikleriň hem üsti

açylýar.

Halk hojalygyny we durmuş medeni
meselelerini dolandyrmakda ylmy
-
tehniki
maslahatlary, geňeşleri hem uly ähmiýete eýedirler.
Olaryň düzümine dürli guramalaryň wekilleri
girýärler. Şol maslahatlaryň mejlislerinde ýurduň halk
hojalygyny we beýleki

ugurlary mundan beýläk
-
de
ösdürmegiň, ylmyň we öňdebaryjy tejribäniň täze
gatnaşyklaryny durmuşa geçirmek meselelerine
seredilýär.

Döwlet dolandyryşynda esasy ýörelgeleriň biri
hem demokratik merkezleşdirme ýörelgesidir.
Ol
ýörelgäniň durmuşda dürli görn
üşleri ýüze çykýar.
Olaryň köpüsi döwlet häkimiýeti tarapyndan

35

döredilýär. Dolandyryş edaralarynyň öňünde durýan
wezipeleriň birmeňzeş bolmagy olary ýeke
-
täk ulgama
düzmäge mümkinçilik berýär, şunda her bir aşakda
durýan edara ýokardaka tabyn bolýar, öz iş
inde
ýokary edaranyň görkezmelerini ýerine ýetirýär. Bir
wagtyň özünde ýokarda durýan edara aşakdaky
edaralaryň işi üçin doly jogapkärçilik çekýär.

Döwlet dolandyryş edaralarynyň gurluşynda
demokratik merkezleşdirmäniň

häsiýetli ýüze
çykmagy iki

tabynly
l
y
kdyr. Şunda käbir dolandyryş
edaralary gorizontal (kese)

gatnaşyk

boýunça degişli
welaýat, şäher
, etrap häkimlerine,

wertikal (dik)
ýagdaýda bolsa ý
okarda durýan döwlet dolandyryş
edarasyna garaşlydyr. Mysal üçin, etrap häkimliginiň
bölümleri gorizontal
tabynlyk boýunça etrap
häkimligine, wertikal tabynlyk boýunça ýokardaky
degişli welaýat we şäher häkimliklerindäki bölümler
e

tabyndyr.

Dolandyryş edaralarynyň şeýle tertipde
gurulmagy býurokratik merkezleşdirilmegine garşy
möhüm kepilnama bolup durýar.

Döwlet dolandyryşynda demokratik
merkezleşdirmäniň ýe
n
e bir aň
l
atma
s
y


ýüze
çykmasy kollegiallyk we şahsy ýolbaşçylykdyr.
Kollegiallyk we şahsy ýolbaşçylyk, bir tarapdan,
guramaçylyk formasy bolsa beýleki
bir
tarapdan,
döwlet dolandyryş edaralarynyň iş us
ulydyr.


36

Kollegial edaralarda
,

kollegiallyk möhüm
meseleleri ara alyp maslahatlaşmagyň we çözmegiň
esasy usulydyr, bu edaralarda operatiw häsiýetdäki
käbir meseleler degişli ýolbaşçy işgärler tarapyndan
özbaşdak çözülýär. Bu ýerde şahsy ygtyýarlylyk
operat
iw çözülip bilinjek işleri ara alyp maslahatlaşyp
ýöretmekden dynmak üçin kömekçi usulydyr.

Şahsy ýolbaşçylyk (dolandyryş) edaralarynda
meseläniň gutarnykly çözgüdi
ýolbaşçy (ministr,
başlyk ýa
-
da naçalnik) tarapyndan amala aşyrylýar.

Emma bu ýer
-
de döwle
t dolandyryş
ynyň möhüm
meseleleri kollegial maslahatlaşylýar, soňra
gutarnykly karary ýolbaşçy çykarýar.

Çylşyrymly döwlet dolandyryş meselelerini
çözmek, tabşyrylan wezipeleriň ýerine ýetirilişini
barlamak, kadrlary seçip almak, möhüm buýruklary
we instr
uksiýalary ara alyp maslahatlaşmak üçin ähli
merkezi dolandyryş edaralarynda kollegiýalar
döredilýär. Kollegial edaralarda kollegiýanyň karary
gutarnykly hasaplanylýar; şahsy

ýeke
-
täk başlangyç
esasynda hereket edýän

dolandyryş edaralarynda
kollegiýa
diňe

maslahat berýär, teklip edýär.

Döwlet dolandyryşynyň ýene bir wajy
p
ýörelgeleriniň biri hem kanun
ylygyň dogry we pugta
berjaý edilmegi esasynda amala aşyrylmagyd
yr.
Döwlet dolandyryşynda kanun
ylygyň pugta berjaý
edilmegine biziň ýurdumyzda hemişe
uly äh
miýet
berilýär. Sebäbi ol tutuş jemgyýete döwlet

37

ýolbaşçylygynyň umumy ýörelgesi bolup durýar. Şoňa
görä
-
de bu
ýörelgäniň
berjaý edilmegi häzirki
döwürde iň möhüm we zerur şertleriň biridir.

Döwlet dolandyryşynda kanunylyk ýörelgesini
üpjün etmegiň iň esa
sy şerti hem dolandyryş
prosessinde düzgün bozulmalara ýol bermezlikdir.
Şoňa görä
-
de kanunylyk ýörelgesiniň döwlet
dolandyryşynda durmuşa geçirilmeginde döwlet
dolandyryşynyň merkezi edaralary
-
da, ýerli edaralary
-
da uly rol oýnaýarlar. Olar özleriniň taby
nlygyndaky
edaralaryň işiniň ýagdaýyny yzygiderli barlaýarlar we
goýberilen ýalňyşlary düzetmek üçin degişli çäreler
görýärler.

Döwlet dolandyryşynda ýene bir uly ähmiýete
eýe bolan ýörelgeleriň biri hem milletleriň
deňhukuklygydyr.

Jynslaryň we milletle
riň deňhukuklylyk
ýörelgesi döwlet dolandyryşynyň ähli prosessinde
yzygiderli ulanylýar. Ol öz gezeginde halk hojalygyny
we beýleki pudaklary dolandyrmaga öz oňaýly täsirini
ýetirýär.

Halk hojalygyny we beýleki pudaklary
dolandyrmagyň özi ýurdumyzyň ähli
milletleriniň
ykdysady we medeni taýdan tiz ýokary göter
il
megini
üpjün edýän çäreleriň biri bolup hyzmat edýär. Şoňa
görä
-
de dolandyryş edaralarynyň ulgamy düzülende
milli aýratynlyklar

nazara alynýar
, bu işe ähli
milletleriň wekilleri birmeňzeş derejede ç
ekilýär.


38

Döwlet dolandyryşynyň ýene bir ýörelgesi
meýilleşdiriş
dir
.

Bu mesele boýunça, ýagny, halk

hojalygyny dolandyrmagyň, durmuş
-
medeni çygry
dolandyrmaklygyň ähli ugurlary boýunça umumy
ýörelge hökmünde 2020
-
nji ýyla çenli kabul edilen
milli maksatnam
a hereket edýär we ol maksatnama
esaslanyp hemme pudaklarda özlerine degişli
maksatnamalar işlenip düzüldi we olar üstünlikli
durmuşa geçirilýär.

Ýokarda agzalan
ýörelgeler

umumy syýasy
ýörelgeler

hasaplanýar.


Umumy
ýörelgeler
d
e
n başga
-
da döwlet
dolandy
ryşynda giňden ulanylýan guramaçylyk
tehniki
ýörelgeler

hem bardyr. Olar

şu aşakdakylardan
ybarat
:

1.

Pudaklaýyn
ýörelge
;

2.

Iş boýunça (funksional)
ýörelge
;

3.

Belli çäge degişli
ýörelge
.

Bular hem
döwlet dolandyrylyşynyň
umumy
ýörelgeleriniň

üstüni dolmak üçin
hyzmat edýän
ýörelgelerdir
.


§

5
. Daşary ýurtlaryň dolandyryş hukugy.


Daşary ýurtlaryň dolandyryş hukugyny
öwrenmeklik, Türkmenistan bilen söwda
-
ykdysady we
beýleki gatnaşyklary alyp barýan we giňeldýän
döwletlerde dolandyryş mehanizmlerini

şündirmeklige ýardam edýär.


39


Dolandyryş hukugy
-
täze, ýaş pudaklaryň biri. Ol
günbatar ýewropa ýurtlarynda senagat
rewolýusiýalary eýýamynda ýüze çykýar. Onuň
özbaşdak hukuk pudagy hökmünde ýüze çykmagy
üçin dolandyryş işi ýörüteleşdirilen, dolandy
ryş
-
hukuk
kadalarynyň hereketiniň täsirine düşmegi gerekdi.
Dolandyryş hukugyna çenli daşary ýurtlaryň
dolandyryşy hukugyň beýleki subýektlerine hem
degişli bolan umumyhukuk kadalary bilen
düzgünleşdirilýärdi.


Daşary ýurtlaryň dolandyryş
-
hukuk ulg
amlary
häzirki zaman döwletliligiň ösüşiniň, şeýle hem aýry
-
aýry ýurtlaryň taryhy rewolýusiýasynyň
aýratynlyklarynyň umumy tendensiýalaryny öz içine
alýar.


Dolandyryş hukugynyň Watany diýlip Fransiýa
hasaplanylýar. Bu ýurtda dolandyryş kanunçylygy
nyň
has ir ýüze çykmagyna doktrina ýardam etdi, muňa
laýyklykda dolandyryş edaralary kazyýetlerden aýry
bolmaly diýip nygtalýar. Fransuz buržuaziýasy bolsa,
bulara ynam etmeýärdi.


Kontinental hukuk ulgamy ýurtlarynyň
dolandyryş hukugy, hukuk kadala
rynyň jemi bolup,
bular ilki bilen döwlet dolandyryş ulgamynyň
guramaçylygyny olaryň özara gatnaşyklaryny, içerki
gurluşyny we hukuk statusyny düzgünleşdirýärler.


40


Mundan başga
-
da, dolandyryş
-
hukuk kadalary
dolandyryş edaralaryň we aýry
-
aýry raýatla
ryň
arasyndaky gatnaşyklary hem düzgünleşdirýärler.


Anglo
-
sakson hukuk ulgamy ýurtlarda dolandyryş
hukugy özbaşdak pudak hökmünde giç ösüşe eýe
bolýar.


Beýik Britaniýada dolandyryş edaralary
babatynda uzak wagtlap umumy hukugyň (
Common
law
)

kadalary ulanylypdyr.


Ykdysadyýete we jemgyýetçilik durmuşynyň
beýleki sferalaryna döwletiň goşulmagy bilen
dolandyryş işi ösüp başlaýar we dolandyryş
häkimiýetiniň apparaty berkeýär.



Bu proses dolandyryş edaralarynyň

işine degişli
bolan ýö
riteleşdirilen kadalaryň ýüze çykmagy bilen
alnyp barylýar.


Anglo
-
sakson hukuk ulgamynda dolandyryş
-
hukuk kada döredijiligi döwlet edaralarynyň şahsy
taraplara garşy özbaşdak hereketlerine hukuk
kepilliklerini işläp taýýarlamaklyga üns berdi.



Beýik Britaniýanyň we ABŞ
-
nyň dolandyryşy
şuny aňlatýar, ýagny dolandyryş hukugy döwlet
apparatlaryň guramaçylygyny we gurluşyny
düzgünleşdirmeýär, ýöne şahsy taraplaryň we
dolandyryş edaralaryň gatnaşyklarynyň ähli jähtleri
jikme
-
jik düzgünleşdirilmeýär
.


Şeýlelikde daşary ýurtlaryň dolandyryş hukuklary
öz döwletleriniň döwlet dolandyryş meseleleriniň

41

aýratynlyklaryny göz öňünde tutup aýry
-
aýry
dolandyryş gatnaşyklaryny kadalaşdyrýarlar. Mysal
üçin: Amerikanyň Birleşen Ştatlarynyň we Beýik
Britaniýa
nyň dolandyryş hukuklary özleriniň obýekti
höküminde dolandyryş hukugynyň we onuň
çeşmeleriniň aýratynlyklary, administrasiýany
guramak, dolandyryş işlerini kadalaşdyrmak we
kazyýet kontrollygynyň adminstatsiýanyň üstünden
amala aşyrylşy barada belläp geçý
är.


Fransiýanyň dolandyryş hukugy şol hukuk
pudagyna düşünje we onuň çeşmeleri, jemagat
ýuridiki şahslar, döwlet gullugy, dolandyryş işlerini
kadalaşdyrmak we döwlet dolandyrşynda
kanunçylygyň berjaý edilşiniň kanunylygyny berjaý
etmek barada belleý
är.


Germaniýa federatiw respublikasynyň dolandyryş
hukugy, dolandyryş hukugyň çeşmelerine düşünje,
döwlet gullugy, dolandyryş işleriniň formalary
(görnüşleri) we döwlet dolandyryşyda kanunçylygyň
berjaý edilşine gözegçilik etmekligi göz öňünde
tut
ýar. Eger Ýaponiýanyň we Hytaý halk
respublikasynyň dolandyryş hukuklaryna ser salsak
onda biz çeşmeleriň ulgamy we oňa düşünje, döwlet
adminstratsiýalary, döwlet gullugy, ýerli dolandyryş
edaralary, dolandyryş edaralarynyň namalary we
döwlet dolandyrşynda

kanunçylygyň berjaý edilşine
gözegçilik etmek ýaly meseleleriň öwrenilýändigini
görýäris.


42


Şu getirilen mysallar daşary ýurtlaryň
dolandyryş hukuklarynyň bir meňzeş däldigini, ýöne
öwrenilýän meseleleriň özara baglanşyklarynyň
bardygyny hem belle
mek zerurdyr.




Dolan
dyryş hukugynyň predmeti

we onuň ulgamy.


§

1.

Dolandyryş hukuk pudagy bilen
kadalaşdyrylýan jemgyýetçilik gatnaşyklary we
olaryň aýratynlyklary.



Dolandyryş hukuk pudagy bilen kadalaşdyrylýan
jem
gyýetçilik gatnaşyklary we olaryň aýratynlyklary
barada gürrüň edilende onda biziň ilki bilen üns
berilmeli zadymyz ol hem predmetiň hukuk taýdan
kadalaşdyrylyşy, topar jemgyýetçilik gatnaşyklaryna
degişli bolup durýar, hukuk pudagy bolsa özüniň
predmeti
b
oýunça tapawutlanýar.



Öz gezeginde dolandyryş hukugy döwlet
dolandyryşynda ýüze çykýan jemgyýetçilik
gatnaşyklaryny kadalaşdyrmaga niýetlenendir. Sebäbi
döwlet dolandyryşynda ýüze çykýan jemgyýetçilik
gatnaşyklary dolandyryş, guramaçylyk häsiýetlidir.
Ş
oňa görä
-
de, dolandyryş hukugynyň predmetini
dürli
-
dürli dolandyryş gatnaşyklary emele getirýärler.


Dolandyryş gatnaşyklary örän dürli
-
dürlidirler, şonuň üçin hem dolandyryş hukuk

43

kadalaşdyrylyşyna şu aşakdaky gatnaşyklar
degişlidirler:

a)

dürli döwlet dola
ndyryş edaralarynyň arasynda
ýüze çykýan göni (wertikal) gatnaşyklar,
ýokarda durýan dolandyryş edaralary bilen
aşakda durýan edaralaryň arasynda ýüze çykýan
gatnaşyklar, mysal üçin, ministrlik bilen onuň
tabynlygynda durýan edaranyň arasyndaky
gatnaşyklar
;

b)

öz arasynda biri
-
birine tabyn bolmadyk dürli
dolandyryş edaralarynyň arasynda ýüze çykýan
kese (gorizontal) gatnaşyklar, mysal üçin, iki
sany ministrligiň arasynda ýüze çykýan
gatnaşyklar;

c)

döwlet dolandyryş edaralarynyň we olara tabyn
kärhanalaryň, gur
amalaryň, edaralaryň arasynda
ýüze çykýan gatnaşyklar, mysal üçin,
Türkmenistanyň bilim ministrligi bilen ýokary
okuw
mekdepleriniň

arasynda ýüze çykýan
gatnaşyklar;

d)

döwlet dolandyryş edaralary bilen olara
tabynlykda durmaýan edaralaryň, guramalaryň
arasy
nda ýüze çykýan gatnaşyklar, mysal üçin,
welaýat häkimleri bilen welaýatyň çäginde
hereket edýän ministrlikleriň edaralarynyň,
kärhanalarynyň arasynda ýüze çykýan
gatnaşyklar;


44

e)

döwlet dolandyryş edaralary bilen raýatlaryň
arasynda ýüze çykýan gatnaşyklar, m
ysal üçin,
etrap häkimi bilen takyk raýatyň arzasy,
şikaýaty boýunça ýüze çykýan gatnaşyklar.


Döwlet dolandyryş gatnaşyklary başga
e
saslara daýanyp hem bölünýärler, m
ysal üçin,
mazmuny boýunça merkezleşdirilen ýolbaşçylyk bilen
ýakyndan

(operatiw)

doland
yrylýan gatnaşyklar,
jemgyýetçilik birleşmeleriniň işini düzgünleşdirmek
bilen bagly bolan we olar bilen arkalaşykly işlemek
babatdaky gatnaşyklar; dolandyryş edaralarynyň
raýatlaryň haýyşlaryny kanagatlandyrmak baradaky
gatnaşyklary, olaryň hukugyny goram
ak baradaky
gatnaşyklar; gönükdirilen ugry boýunça, dolandyryş
namalaryny taýýarlamak, kabul etmek we ýerine
ýetirmek babatdaky gatnaşyklar; dolandyryş jedelli
meseleleri çözmek baradaky gatnaşyklar; göwrümi
boýunça dolandyryş gatnaşyklary


umumy pudaklar
a,
pudaklaýyn we belli mesele boýunça ýüze çykýan

ýörite

gatnaşyklar.


Dolandyryş işlerinde ýüze çykýan
gatnaşyklary halk hojalygyny dolandyrmaklyga,
durmuş
-
medeni we dolandyryş syýasy gurluşy
dolandyrmaklyga niýetlenendir. Ýöne ähli agzalan
gatnaşyklar
bilen dolandyryş hukugynyň dersini
çäklendirmek mümkin däldir. Sebäbi ýokarda
belleýşimiz ýaly dolandyryş häsiýetli işler beýleki
döwlet edaralarynyň işlerinde hem ýüze çykýarlar,

45

häkimiýet, kazyýet, prokuratura edaralarynyň işlerinde
hem dolandyryş gatnaş
yklary peýdalanylýar, mysal
üçin, şol edaralarda gulluk etmek meselesi, aşakdaky
edaralaryň işini guramak we olara kontrollyk etmek
we ş.m. Bu içki guramaçylyk gatnaşyklary dolandyryş
gatnaşyklary bilen bir hatarda asyl manysynda
dolandyryş hukugy bilen ka
dalaşdyrylýar.


Ýene
-
de bir zady bellemek zerur bolup durýar,
ol hem dolandyryş hukugy bilen jemgyýetçilik
birleşmelerine degişli gatnaşyklar
y kadalaşdyrmaga
hem degişlidir,

m
ysal üçin, olaryň düzgünnamalaryny
hasaba almak.

Şeýlelikde, dolandyryş hukugy ş
u aşakdakylary öz
içine alýar:

a)

ýörite döwlet dolandyryşynda hereket edýän
dolandyryş edaralarynyň işinde ýüze çykýan
dolandyryş gatnaşyklary;

b)

kanun çykaryjy, kazyýet, prokuratura
edaralarynyň işinde ýüze çykýan topar
dolandyryş gatnaşyklary (olar içki
gura
maçylyga degişlidirler);

c)

jemgyýetçilik birleşmeleriniň özleriniň esasy
wezipelerini ýerine ýetirmek üçin ýardam
berýän dolandyryş gatnaşyklary.

Dolandyryş hukugynyň täsiriniň mehanizmleri
jemgyýetçilik gatnaşyklaryna täsiri iki ýagdaýda ýüze
çykýar
, birin
jiden
, esasy gatnaşyklar


olar asyl
manysynda dolandyryşda ýüze çykýan topar

46

gatnaşyklar,
ikinjiden
, kömekçi dolandyryş häsiýetli
gatnaşyklar, beýleki döwlet edaralrynyň we
jemgyýetçilik birleşmeleriniň işinde ýüze çykýan
gatnaşyklar.


Şeýlelikde, doland
yryş hukugy


özbaşdak
hukuk pudagy bolup (hukuk kadalarynyň toplumy
bolup), döwlet dolandyryş edaralarynyň ýerine ýetiriş
we serenjam (buýruk) beriş işlerinde hem
-
de beýleki
döwlet edaralarynyň we jemgyýetçilik birleşmeleriniň
işinde ýüze çykýan dolandyry
ş gatnaşyklaryny
kadalaşdyrm
aga niýetlenen hukuk pudagydyr.
1


Ýöne ähli ýokarda bellenen ýagdaýlar
dolandyryş hukugyna doly jogap bolup bilmeýär. Her
bir hukuk pudagynda bolşy ýaly dolandyryş
hukugynda hem özüne mahsus bolan usuly
,

serişdesi
bardyr.


Şeý
lelikde, eger predmet (ders) diýen düşünje
hukuk kadalaşygynyň çägini kesgitleýän bolsa, onda
usul (metod) şol kadalaşygyň serişdesi hökmünde
çykyş edýär.


Şol usullaryň, serişdeleriň üsti bilen döwlet
dolandyryş edaralary özleriniň üstüne ýüklenen
wezip
eleri we işleri ýerine ýetirmäge ukyplydyrlar.


Döwlet dolandyryşynda taraplar deňhukukly
däldirler. Haýsy
-
da bolsa bir tarapyň döwlet



1

. Козлов Ю. М. П
редмет административного
права, изд
-
во МГУ, 1967, стр. 15



47

häkimiýetli ygtyýary bardyr. Ol ygtyýarly tarap bolup,
döwlet dolandyryş edaralary çykyş edýärler.


Şeýlelikde, dolandyr
yş hukuk gatnaşyklary
häkimli gatnaşyklardyr. Sebäbi dolandyryş
gatnaşyklarynda bir tarap bolup onuň subýekti,
beýleki bir tarapy bolup onuň obýekti gatnaşýar.
Obýket elmydama subýekte tabyndyr, ol tabynlyk
bolsa öň belleýşimiz ýaly döwlet häkimiýeti bilen

baglydyr.


Tejribede hukuk gatnaşyklaryň iki tarapy hem
deňhukukly bolýan ýagdaýlary hem bardyr. Ýöne ol
gatnaşyklar raýat hukuk gatnaşyklary bolup, raýat
hukugynyň dersini (predmetini) emele getirýärler.


§

2. Dolandyryş hukugynyň beýleki hukuk pudakla
ry
bilen arabaglanyşygy.



Dolandyryş hukugynyň beýleki hukuk pudaklary
bilen arabaglanyşygy hakynda aýdylanda, onda biz
onuň beýleki hukuk pudaklary bilen ýakyndan
aragatna
şykdadygyny görýäris.



Ähli hukuk pudaklarynyň özlerine mahsus
bolan aýrat
ynlyklary bar hem bolsa, olaryň hemmesi
bir maksada gulluk edýärler, elbetde hukuk
serişdeleriniň üsti bilen
.



Bir hukuk pudagynyň, mysal üçin, dolandyryş
hukugynyň beýleki hukuk pudaklary bilen näme
dahyly bar diýeniňde, onda diňe dolandyryş hukuk

48

kadal
arynyň üsti bilen ähli döwlet dolandyryşyndaky
ýüze çykýan gatnaşyklary kadalaşdyryp we çözüp
bolmaýar. Şol zerarly hukuk pudaklary biri
-
biriniň
hyzmatyna mätäç bolýarlar.


Ilkinji nobatda dolandyryş hukugy
konstitusiýa hukugy bilen örän ýakyn
arabaglanyş
ykdadyr. Sebäbi konstitusiýa hukugy bilen
döwlet dolandyryş edaralarynyň işlerinde ýüze çykýan
gatnaşyklary hem kadalaşdyr
yl
ýandyr.


Şeýlelikde, konstitusiýa hukuk kadalarynyň
üsti bilen belli dolandyryş gatnaşyklary hem
kadalaşdyrylýar diýildigidir. Umum
an
, K
onstitusiýa
hukuk kadalary bilen ähli döwlet edaralaryna degişli
umumy, ýeke
-
täk demokratik merkezleşdirme
ýörelgeleriniň üsti bilen olaryň guralyşyny (döredilişi)
we işlemek tertibini kadalaşdyrýandyr.


Eger, K
onstitusiýa hukugy döwlet dolandyryş
ed
aralarynyň döredilişini, olaryň işleriniň guralyşynyň
umumy düzgünlerini kesgitleýän bolsa, onda
dolandyryş hukugynyň kadalary agzalan zatlary aýdyň
açyp takyklamaga gönükdirilendir. Muňa mysal edip
Türk
menistanyň Konstitusiýasynyň II
,

I
V , V
baplaryny gör
kezmek bolar, bu baplarda bellenen
umumy düzgünler dolandyryş hukuk kadalarynyň
kömegi bi
len giňden açylyp görkezilýär

we tejribe
taýdan dolandyryş işini
guramaklygy belleýär
.


49


Şeýlelikde, dolandyryş huku
gy özüniň ilkinji
başlangyjyny K
onstitusiýa hukugy
ndan alýandyg
y
mälimdir.


Dolandyryş hukugy raýat hukugy bilen hem
ýakyndan arabaglanyşykdadyr, sebäbi olaryň ikisem
dürli emläk gatnaşyklaryny kadalaşdyrýandyr. Ýöne
raýat hukugy deňhukukly taraplaryň gatnaşyklaryny
kadalaşdyrýar, dolandyryş hukugy bol
sa deňhukukly
däl taraplaryň arasyndaky gatnaşyklary kadalaşdyrýar.


Döwlet dolandyryş edaralary özleriniň her
günki ýerine ýetiriş we serenjam beriş işlerinde
hojalyk kärhanalarynyň, birleşmeleriniň işlerine
ýolbaşçylyk edýär. Şunuň bilen birlikde olar k
öp
emläk bilen bagly bolan gatnaşyklary hem çözýärler
(mysal üçin, halk hojalygyny meýilnamalaşdyrmak we
kadalaşdyrmak, maddy emläkleri özlerine tabyn bolan
kärhanalaryň arasynda paýlamak, gaýtadan paýlamak
işleri).


Ýöne
,

diňe emläk bilen bagly bolan
gat
naşyklar dolandyryş gatnaşygynda
-
da, raýat
gatnaşygynda
-
da, olaryň meňzeş gatnaşyklardygyny

aňlatmaýar. Ol barada Türkmenistanyň raýat
kodeksinde

hem bellenýär, ýagny dolandyryşda ýüze
çykýan emläk gatnaşyklarynyň raýat hukuk
gatnaşyklaryna degişli däldig
ini takyklaýar. Diňe bir
dersiň (predmetiň) bir bolmagy, olaryň deňligini
aňlatmaýar, şoňa görä
-
de olaryň arasyndaky tapawudy
kadalaşdyryş usullaryndan gözlemelidigini

50

kesgitleýär. Mysal üçin, bir ministrlik öz
tabynlygyndaky kärhananyň emläginden başga bi
r
kärhana bermäge haklydyr. Elbetde şeýle emläkleri
bermek raýat hukuk şertnamalaryň resmileşdirmegi
bilen amala aşyrylman, döwlet dolandyryş
namalarynyň üsti bilen kesgitlenýär.


Şeýlelikde, döwlet dolandyryş edaralary raýat
hukugynyň subýekti (tarapy) h
ökmünde çykyş etmän,
döwlet dolandyryşynyň subýekti hökmünde çykyş
edýär.


Dolandyryş hukugy zähmet hukugy bilen hem
golaý arabaglanyşykdadyr. Zähmet hukugy zähmet we
zähmet bilen bagly bolan jemgyýetçilik
gatnaşyklaryny (durmuş ätiýaçlandyryş, zähmet
jede
llerini çözmek,
köpçilikleýin

şertnamalar
baglaşmak we ş.m.) kadalaşdyrýar. Şeýle
gatnaşyklaryň esasy mazmuny raýatlaryň zähmete
bolan hukugyny durmuşa geçirmek bilen bagly bolýar
(mysal üçin, zähmet şertnamasy, zähmet hakyny
tölemek, dynç almaga bolan huk
uklary).


Dolandyryş hukugy bolsa öz gezeginde
zähmeti guramak, gullugy geçmek, şoňa laýyklykda
edaranyň, kärhananyň administrasiýasynyň
ygtyýarlaryny kesgitlemek we durmuşa geçirmek
bilen bagly bolýar,
mysal üçin, işe kabul etmek
, işden
çykarmak, sylagla
mak, düzgün
-
nyzam
jogapkärçiligine çekmek meseleleri
dolandyryş

hukugy
nyň

esasynda çözülýär.


51


Dolandyryş hukugynyň maliýe hukugy bilen
arabaglanyşygy barada aýdanyňda, onda maliýe
hukugy maksada laýyk pul serişdelerini ýygnamak we
paýlamak bilen bagly b
olan gatnaşyklary amala
aşyrýar. Hakykatdan bolsa döwletiň maliýe işleri
ýerine ýetiriş we serenjam beriş işi hökmünde
gara
l
ýar. Maliýe gatnaşyklarynyň kadalaşdyryş
metody


usuly bolsa esasanam
dolandyryş
-
hukuk
häsiýetlidir.


Ýer hukugy bilen dolandyryş

hukugynyň
arabaglanyşygy hakynda aýdanyňda, onda ýer hukugy
ýer bilen baglanyşykly gatnaşyklary döwlet bilen ýeri
ulanmaga berilýän guramalaryň, raýatlaryň
arasyndaky gatnaşyklary kadalaşdyrmaga
gönükdirilendir. Ýöne bu gatnaşyklar dolandyryş
hukugy bilen

hem kadalaşdyrylýandyr, sebäbi ýeri
ulanmak bilen bagly bolan gatnaşyklaryň ýüze
çykmagy, üýtgemegi we togtadylmagy hakynda köp
meseleler dolandyryş hukuk kada namalary bilen
düzgünleşdirilýär, mysal
üçin, ýeri paýlap bermek,
olary

ulanmak meseleleri bara
daky gatnaşyklar.


Agrar h
ukugynyň dersi (predmeti) bolup

daýhan birleşikleriň işlerini guramak we olaryň içki
guramaçylyk işleri bilen bagly bolan gatnaşyklary
kadalaşdyrmak
bilen baglydyr.



Dolandyryş hukugy bolsa, birinjiden, daýhan
birleşikleriň içki

guramaçylyk çäginden çykýan
gatnaşyklary, ikinjidenem, ol gatnaşyklar daýhan

52

birleşikleri bilen döwlet dolandyryş edaralarynyň
arasynda ýüze çykýar, mysal üçin, daýhan birleşikleri
bilen etraplaryň arasynda ýüze çykýan gatnaşyklar,
daýhan birleşiklerine d
öwletiň ýolbaşçylyk etmegi we
başgalar.


Ýokarda aýdylyp geçilen hukuk
pudaklaryndan başga
-
da dolandyryş hukugy maşgala
hukugy, jenaýat we beýleki ähli hukuk pudaklary
bilen arabaglanyşykdadyr.


§

3. Dolandyryş hukugynyň ulgamy




Ý
okarda bel
lenilşi

ýaly

dolandyryş hukugy
dürli görnüşli dolandyryş häsiýetli gatnaşyklaryny
kadalaşdyrýandygyny bilýäris. Olar özleriniň biri
-
birine meňzeşligi bilen toparlara bölünýärler. Şonuň
esasynda hem dolandyryş hukugynyň ulgamynyň
düzülýändigine göz ýetirýäris. Ol topar

gatnaşyklary
özbaşdak hukuk böleklerinden durýarlar
(institutlardan), mysal üçin, döwlet gullugy,
dolandyryş jogapkärçiligi we beýlekiler. Institutlar
dolandyryş hukugynyň ähli dolandyryş häsiýetli
gatnaşyklaryna deň täsir edýär. Şonuň bilen birlikde
dola
ndyryş hukuk kadalary belli toparlara bölünýärler.
Mysal üçin, halk hoj
alygyny dolandyrmak,
pudaklaýyn

söwdanyň, medeniýetiň, içeri işleriň
döwlet dolandyrylyşy. Şoňa laýyklykda dolandyryş

53

hukugyn
y
ň ulgamy emele gelýär, ýagny ol
umumy

we
ýörite bölümlerden

durýar.


Umumy bölümde

dolandyryş hukugynyň ähli
döwlet dolandyrylyşyna degişli meseleleri öwrenilýär.
Şoňa görä
-
de umumy bölümiň kadalary uniwersal
häsiýetde bolup, ýörite bölümiň hemme meselelerine
hem deň täsir edýärler.


Dolandyryş hukugynyň umumy
bölüminde

şeýle hukuk kad
alary, ýagny döwlet dolandyryşynyň

umumy ugurlary, dolandyryş edaralarynyň hukuk
ýagdaýlary, döwlet gullukçylary, döwlet gullugynyň
esaslary, dolandyryşyň görnüşleri we usullary,
dolandyryş ulgamynda kanunçylygy we düzgün
-
tertibi
berjaý etmek, dolandyryş seljerişiň esaslary,
dolandyryş jogapkärçiligi we beýleki meseleler
öwrenilýär.


Dolandyryş hukugynyň ýörite bölüminde
, takyk
pudaklaryň dolandyrylyşy barada aýdylýar. Olar halk
hojalygynyň dolandyrylyşyny, durmuş
-
medeni
g
urluşyň dolandyrylyşyny, dolandyryş
-
syýasy
gurluşyň dolandyrylyşyny hem
-
de kesgitli ugurlaryň


senagat, oba hojalyk, söwda, ulag, aragatnaşyk, bilim,
ylym, medeniýet, saglygy goraýyş, ýurdy goramak,
milli howpsuzlyk, içeri işleri, adalat

ulgamy

we daşary
gatnaşyklar
y babatdaky meseleleri öwrenilýär.



Mundan başga
-
da pudak
ara
döwlet
dolandyrylyşy

meseleleri

hem ýörite bölümde
öwrenilýär.


54



Dolandyryş hukuk kadalary.


§

1. Dolandyryş hukuk kadalaryna düşünje, olaryň
gurluşy we görnüşleri. Maddy we proses
sual kadalar


Dolandyryş hukuk kadasy hukuk kadalarynyň
takyk bir görnüşidir. Dolandyryş hukuk kadasy hukuk
taýdan berkidilen düzgün hökmünde döwletiň
dolandyryş çygryndaky jemgyýetçilik gatnaşyklary
kadalaşdyrmaga niýetle
nendir. Şeýle
kadalaşdyrylyşyň

esa
sy maksady kanunda berkidilen
ähli hereketleriň talaba laýyk gelmekligi bolup durýar.

Dolandyryş hukuk kadalary döwlet
dolandyrylyşynda ulanylýandyr. Sebäbi diýeniňde
dolandyryş hukuk çygrynyň tabşyrygyny,
görkezmesini dolandyryş edaralary, döwlet
gullukç
ylary, jemgyýetçilik birleşmeleri we raýatlar
tarapyndan hökmany be
rjaý edilmegni talap edýändir.
O
ňa laýyklykda dolandyryş hu
kugynyň kadasyna
haýsy hereketleri

edip bolýar we haýsy hereketleri
etmeklikden saklanmalydygyny görkezýär.
1


Dolandyryş hukuk kad
alarynda bellenen
tabşyryklar, görkezmeler hökmany (imperatiw)



1

Корен
ев А.П. нормы администратиного права и
их приминение, юридическая литература, 1974,
стр. 6


55

häsiýetli bolýarlar. Şonuň üç
in hem dolandyryş
gatnaşyklarynyň

gatnaşyjylar şol kadalaryň tabşyrygy
esasynda hereket etmelidirler, haçan
-
da şol talaba
garşy hereket edilende, onda döwlet öňünde

jogapkärçilik ýüze çykýandyr. Bu aňldaýar, haçan
-
da
dolandyryş hukuk kadalarynyň talaby ýerine
ýetirilmedik halatynda onda hukuk taýdan mejbur ediş
çäreleri bilen üpjün edilýär.

Şonuň bilen birlikde dolandyryş hukuk
kadalary
nyň hökmany (imperatiw) häsiýe
t
i üç ýagdaý
bilen aňladylýar:

1.

dolandyryş gatnaşyklarynyň tar
a
plaryna gös
-
göni diňe şeýle hereketi etmegi tabşyrýar;

2.

dolandyryş gatnaşyklarynyň taraplaryna şol
kadanyň çäginde bellenen bir ýoly saýlap
almagy tabşyrýar;

3.

dolandyryş gatnaşyklarynyň talabyna

görä
kadada bellenen hereketleri etmek ýa
-
da
etmezligi tabşyrýar.

Şunlukda, dolandyryş hukuk kadalarynyň üsti
bilen jemgyýetçilik gatnaşyklarynyň hökmany
kadalaşdyr
yl
ýandygyny häsiýetlendirýär.

Dolandyryş hukuk kadalarynyň kadalaşdyryş täsiri
birnäçe ýo
llar bilen çözülýär.

Dolandyryş gatnaşyklarynyň taraplarynyň üstüne
kesgitli ýurdiki borçlaryň ýüklenmegi;

Şol taraplara ýuridiki hukuk berilmegi;


56

Şol taraplara dogry özüni

alyp barmaklygy talap
etmek ygtyýaryň berilmegi;

Taraplara berlen hukugyň kepillen
dirilmegi.

Dolandyryş hukuk kadalarynyň aýratynlygy
döwlet dolandyryş häsiýeti bilen kesgitlenýär, olar şu
aşakdakylar boýunça aňladylýar:

Hökman

bolan

ýuridiki tabşyryklar (görkezmeler)
köplenç

halatlarda

döwlet dolandyryş edaralaryna
ugradylýar (iberil
ýär);

Döwletiň adyndan çykyş edýän döwlet dolandyryş
edaralaryna öz wezipelerini üstünlikli amala aşyrar
ýaly ýurdiki

häsiýetli ygtyýarlar berilýä
r;

Döwlet dolandyryş edaralary bir taraplaýyn
soraglary çözer ýaly dolandyryş hukuk
kadalarynda berkidilen hök
many şertler bilen
ü
pjün edilýä
r.

Dolandyryş hukuk kadasy dolandyryş
gatnaşyklarynyň taraplarynyň hukugyny we borjuny
düzgünleşdirýär. Ýöne

ýeke

bir zady bellemeli, hukuk
ýeke bir dolandyryşyň subýektine berilmän, beýleki
taraplara hem berilýär, raýatyň hu
kugy dolandyryşyň
subýektiniň borjuna laýyk gelýär. Mysal üçin,
raýatlaryň şikaýat etmek hakyndaky hukugyna
dolandyryş edarasynyň (wezipeli adamsynyň) borjuna
laýyk gelýär


şikaýatlary kabul etmek, hasaba almak,
oňa garamak we çözmek.


Do
landyryş hukuk k
adalary

hökmany
tabşyryknama häsiýetlidir
ler
. Ýöne olaryň mazmuny

57

şunuň bilen gutarmaýar. Dolandyryş hukuk kadalary
özleriniň mazmunynda kesgitli maslahat bermek
ýagdaýyny hem seýrek göz öňünde tutmaýar. Mysal
üçin, öňde baryjy tejribäni ýaýratmak hakynda
ky
maslahatlar.

Käbir halatlarda dolandyryş hukuk kadalary
ýuridiki hökmanylygy bolmadyk ýagdaýlary hem göz
öňünde tutýar, mysal üçin, jemgyýetçilik ulag
serşdelerine öňdäki oturgyçlarda garrylaryň we
pensionerleriň oturmaklaryna niýetlenendigini hem
düzg
ünleşdirýär. Muňa garamazdan, dolandyryş
hukuk kadalarynyň hökmany ýerine ýetirimelidigi
aýdyňdyr, olarda ol häsiýetli
li
k saklanyp galýar. Her
bir hukuk kadada bolşy ýaly dolandyryş
-
hukuk
kadalarynyň hem düzümi bardyr, ol düzüm birnäçe
bölekden durup hukuk

kadanyň mazmunyna doly we
dogry düşünmek hem
-
de ol kadany durmuşa geçirmek
üçin uly ähmiýeti bolup şu aşakdaky üç soraga doly
jogap bermäge niýetlenendir.

1)

haçan, haýsy ýagdaýlarda dolandyryş
-
hukuk kadalaryny ulanyp bolýandygyny;

2)

haýsy taraplara ýokarda a
ýdylan
halatlarda hukuk kada bilen
kadalaşdyrylýan jemgyýetçilik
gatnaşyklarynda özüňi nähili alyp
bamaklygy tabşyrýar;

3)

şol hukuk kadanyň gatnaşyjyla
ry
tarapyndan onuň düzgüni bozulan


58

ýagdaý
ynda nähili zyýanly galyndynyň

ýüze çykýandygyny kesgitleýär.

Oňa laýyklykda dolandyryş hukuk kadalary
düzgün boýunça üç sany elementden durýarlar:
gipoteza, dispozisiýa we sanksiýa.

Dolandyryş hukuk kadanyň gipotezasy diýlip
adýylýar, ýagny haçan, haýsy wagtda dolandyryş
hukuk kadany ulanyp bolýandygyny, haýsy
ýagd
aýlarda dolandyryş hukuk kada
nyň
gatnaşyjylarynyň

hukuklary we borçlary ýüze
çykýandygyny kesgitleýär. Mysal üçin,
Türkmenistanyň dolandyryş hukuk tertibini
ň

bozulmalary hakyndaky
kodeksiniň

278
-
nji

maddasynda hukuk tertibini bozan günäkäriň haçan
we haýs
y wagtyň içinde şol hukuk bozulma boýunça
çykarylan karara şikaýat edip bilýär diýen hukugynyň
ýüze çykýandygyny takyklaýar.
1


Şeýlelikde dolandyryş hukuk kadanyň
gipotezasy onuň aýrylmaz bir elementidir, sebäbi ol
taraplaryň hukugynyň we borjunyň haçan ýü
ze
çykýandygyny takyklaýan elementidir.

Dolandyryş h
ukuk kadanyň ýene bir elementin
e


onuň dispozisiýasy diýilýär. Ol hukuk gatnaşyklaryna
gatnaşyjylaryň özara baglanyşykly hukuklaryny we



1

Türkmenistanyň dolandyryş hukuk tertibiniň
bozulmalary hakyndaky kodeksi, Aşgabat 1985, 278
-
nji madda


59

borçlaryny kesgitleýär. Dolandyryş hukuk
kadalarynyň esasy bölekler
e bölünmegi, olaryň
ýurdiki mazmunyna baglydyr. Şoňa laýyklykda
dolandyryş hukuk kadalary borçly edýän
, gadagan
edýän

we rugsat

berýän

kadalara bölünýärler.

Borçly edýän dolandyryş hukuk kadalary diýip
aýdylýar haçanda dolandyryş hukugynyň subýektlerini
ş
ol hukuk kadalary gös
-
göni borçly edýän bolsalar,
mysal üçin,
Türkmenistanyň
pasport

hakyndaky
kanuna laýyklykda

raýatlar 16 ýaşyna ýetenden soň
pasport almaga we ony esasy ýaşaýan ýerinde hasaba
goýmaga borçludyrlar. Ýa
-
da bolmasa başga mysal,

edaranyň,

kärhananyň dolandyryj
y
s
y raýatlary işe
kabul edendikleri barad
a buýruk

çykarmalydyrlar, ýa
-
da 18 ýaşyna ýeten erkek adamlar harby gullugyny
geçmäge borçludyrlar we ş.m. Şu mysallardan görnüşi
ýaly borçly edýän dolandyryş hukuk kadalary
hökmany ýerine ýeti
r
il
mäge degişlidirler, ýerine
ýetirilmedik ýagdaýynda dolandyryş jogapkärçiligi
ýüze çykýandyr.

Gadagan edýän dolandyryş hukuk kadalary
ba
rada aýdylanda, onda olar belli
-
belli hereketleriň
edilmegini gadagan edýärler. Mysal üçin,
jemgyýetçilik ýerlerinde
çilim çekmek, okuwdan gijä
galmak, golaý garyndaşlygy bar bolan ýagdaýynda bir
edarada işlemeklik gadagan

edilýär
, eger biri
beýlekisine tabynlykda bolan ýagdaýynda.


60

Rugsat edýän kadalar barada aýdylanda, onda
olar umumy hereket edýä
n kanunyň esasynda
gat
naşyjylar
a meseläni öz garaýşy
na görä çözmäge
rugsat berýär
. Mysal üçin, polisiýa edaralary
dolandyryş jerimäni bellemek boýunça ýa
-
da etrap
kazysy ownuk huligançylyk etmişine seredip, oňa
jerime, düzediş işleri ýa
-
da dolandyryş tussagyny
bellemäge haky ba
rdyr. Agzalan ähli ýagdaýlarda
taraplar mümkin bolan mümkinçilikleri özleriniň
garaýşyna görä saýlaýarlar hem
-
de döwletiň olara
bolan gatnaşygyny berkidýän elementdir. Mysal üçin,
Türkmenistany
ň Prezindetiniň 1999
-
njy ýylyň 14
-
nji
ýanwaryn
da gol çeken
„Raý
atlaryň
ýüztutmalaryna

garamaklygyň
tertibi
“ diýen kanunyna laýyklykda,
raýatlar wezipeli adamlaryň nädogry hereketi barada
döwlet edaralaryna (ygtyýarly) şikaýat etmäge we ol
edaralaryň bolsa öz wagtynda şikaýata seredip
bellenilen möhletiň içinde jogap b
ermekleriniň
zerurdygyny berkidýär. Şu ýerde görkezilen hukuk
kadanyň dispozisiýasy ilki bilen raýatlaryň şikaýat
etmäge
hukuklarynyň

bardygyny we deişli döwlet
edaralarynyň (wezipeli adamlaryň) özlerin
i
ň
ygtyýarlarynyň çäginde şol raýatyň şikaýatyna
gar
amaklyk olaryň borjudygyny kesgitleýär.

Dolandyryş huk
uk kadanyň ýene
-
de bir

elementi onuň sanksiýasydyr
,
ol jogapkärçiligi
aňladýan düşünje
dir
.


Dolandyryş hukuk kadanyň
sanksiýasy hakynda aýdylanda, onda ol dolandyryş

61

jogapkärçiligi bilen bagly bolup,
dolandyryş işinde
ýüze çykýan jogapkärçiligi suratlandyrýan element
hökmünde çykyş edýär. Sebäbi islendik hukuk
bozulma jemgyýet üçin zyýanly bolup, berkidilen
hukuk düzgünini bozýar we döwletiň we jemgyýetiň
bähbidine garşy gelýär. Hukuk bozulma üç
in döwl
et
jogapkärçilik belläp b
ir wagtda hukuk düzgünini
goraýar we raýatlar tarapyndan hukuk düzgüni
niň
berjaý edilmeginiň hökmanydyg
yny nygtaýar.

Ýene
-
de bir zady bellemek hökmanydyr, ol
bolsa ähli dolandyryş hukuk kadalarynda sanksiýa
diýen element barmy ýa
-
da ýokmy diýende, onda ol
soraga ýok diýip aýtmaly. Sebä
bi sanksiýa diýen

element diňe dolandyryş jogapkärçiligini göz öňünde
tu
týan hukuk kadalarynda bolýar
, şoňa görä
-
de
dolandyryş sanksiýaly kadalar diýlip aýdylýar.

Dolandyryş hukuk kadalary takyk sub
ýektlere
(gatnaşyjylara) görä şu aşakdaky görnüşlere
bölünýärler:

döwlet dolandyryş edaralarynyň hukuk
ýagdaýyny kadalaşdyrýan;

kärhanalaryň, edaralaryň, guramalaryň döwlet
dolandyryşyndaky hukuk ýagdaýyny
kadalaşdyrýan;

döwlet dolandyryş diwanynyň hukuk
ý
agdaýyny kadalaşdyrýan;


62

döwlet dolandyryşynda jemgyýetçilik
birleşmeleriniň hukuk ýagdaýyny
kadalaşdyrýan;

döwlet dolandyryşynda raýatlaryň hukuk
ýagdaýyny kadalaşdyrýan.

Bu kadalar
maddy we prosesual görnüşlere
bölünýärler. Olaryň arabaglanyşygy aýrylmaz
dyr,
sebäbi maddy kada bolmasa prosesual kada ýokdur,
prosesual kada bolmasa

maddy

kada hem ýokdur.

Maddy dolandyryş hukuk kadalary döwlet
dolandyryşyndaky jemgyýetçilik gatnaşyklarynyň
takyk taraplarynyň hukuklaryny we borçlaryny
kesgitleýärler. Olar be
lli jemgyýetçilik gatnaşyklaryny
kadal
aşdyryp goýýarlar, olary

durmuşa geçirmek
meselesi bolsa başga hukuk kadalaryna mätä
ç
bolýarlar. Ol hukuk kadalary

bolsa dolandyryş
prosessual kadalar
y
dyr. Olaryň wezipesi haýsydyr bir
maddy kadanyň kadalaşdyran mesele
sini durmuşa
geçirlmekligi düzgünleşdirýärler, mysal üçin,
dolandyryş maddy
hukuk
kadasy


wezipeli
adamlaryň, raýatlaryň şikaýatlaryna wagtynda
seretmekligi göz öňünde tutýan bolsa, dolandyryş
prosessual kadalar bolsa öz gezeg
inde şol raýatlaryň
şikaýatla
rynyň

durmuşa geçirilmeginiň tertibini
kesgitleýär. Görşümiz ýaly maddy hukuk kadalary
bilen prosessual hukuk kadalary biri
-
biri bilen
aýrylmaz bagly eken.



63

§

2.
Dolandyryş hukuk çeşmeleri
.


Dolandyryş hukuk çeşmeleri hakynda
aýdylanda, onda Türkmenista
nda dolandyryş hukuk
pudagynyň döremeginde hem
-
de kämilleşmeginde we
onuň syýasy çeşmesi hökmünde Türkmenistanyň
Prezidentiniň içerki we daşarky syýasatlary
hakyndaky çykyşlary we beýleki tabşyryklary hem
görkezmeleri dolandyryş hukugynyň ösmeginde uly
ähm
iýete eýedirler.

Ýuridiki manyda aýdanymyzda, dolandyryş
hukugynyň çeşmesi diýlip degişli hukuk pudagynyň
formasynyň (görnüşleriniň) aňladylyşyna aýdylýar.
Şoňa laýyklykda ol forma (görnüş) dolandyryş hukuk
kadasynyň aňlatmasydyr.

Dolandyryş hukuk kadal
ary özleriniň häsiýeti
we mazmuny boýunça dürli
-
dürli bolup, özleriniň
hakyky aňlatmasyny, degişli hukuk namalarda saklap,
dolandyryş hukugynyň çeşmesini emele getirýärler.

Hukuk namalar haçan hukuk çeşmesi bolup
bilýär diýen soraga jogap berenimizde, onda

biz diňe
kada häsiýetli hukuk namalaryň hukuk pudagynyň
çeşmesi bolup bilýändigini aýdyp bilýäris. Sebäbi
hukuk çeşmesi bolmak üçin namanyň kada häsiýetde
bolup, belli
-
belli hukuk gatnaşyklaryny

kadalaşdyrmaga niýetlenen bolmalydyr.



64

Dolandyryş hukuk çeşm
esiniň ulgamy bolup
döwlet häkimiýet we döwlet dolandyryş namalaryndan
düzülýändigi mälimdir.

Olar haýsylar diýlende:

1.

döwlet häkimiýet edaralarynyň kada
namalary; Türkmenistanyň Konstitusiýasy,
Türkmenistanyň konstitusion kanunlary,
Türkmenistanyň kanunla
ry; Türkmenistanyň
Prezidentiniň Permanlary we kararlary.
Muňa mysal edip Türkmenistanyň
Prezidentiniň 1999
-
njy ýylyň ý
anwar aýynyň
14
-
ine gol çeken

raýatlaryň

ýüz
tutmalaryna
garamaklygyň tertibi hakyndaky

kanunyny
görkezmek bolar.

2.

döwlet dolandyryş eda
ralarynyň kada
namalary Türkmenistanyň Ministrler
Kabinetiniň kada namalary
,

welaýat,
şäher,
etrap häkimleriniň kada häsiýetli

kararlary,
kada häsiýetli geňeşleriň çözgütleri;
ministrlikleriň we
beýleki pudaklaýyn
edaralaryň kada häsiýetli

buýruklary we
i
nstruksiýalary, döwlet edaralarynyň we
kärhanalarynyň müdirlikleriniň kadaly
buýruklary.

Kada häsiýeti bolmadyk namalar hem döwlet
dolandyryşynda giňden ýaýrandyr. Olar dolandyryş
hukugynyň çeşmesi bolman ýuridiki güýji bolan
namalardan ybaratdyrlar. Olar

hukuk gatnaşyklaryny

65

kadalaşdyrmaga niýetlenmän belli
-
belli takyk
meseleleri çözmäge niýetlenendir. Mysal üçin, işe
kabul etmek hakyndaky ýolbaşçynyň buýrugy,
gullukçyny, işgäri sylaglamak we olary işden
boşatmak ýa
-
da düzgün
-
nyzam jogapkärçiligine
çekmek

hakyndaky buýruklary we başga
-
da birnäçe
takyk mese
leleri çözmäge niýetlenen kadasyz

namalar çykarylýandyr.

Dolandyryş hukuk çeşmelerini ulgama salmak
meselesi hem iň wajyp meseleleriň biri bolup durýar.

Belli bolşy ýaly köpsanly dolandyryş hukuk
kadal
ary umumy, ýerli we pudaklaýyn häsiýetli kada
namalardyr. Olar dürli
-
dürli wagtlarda kabul edilip
özleriniň ulgam
laşdyrylmagyny we ulanmaga çemli

bolar ýaly şerti talap edýärler. Ol maksat bolsa iki
ýoluň üsti bilen amala aşyrylýar:

a)

kada namalary (material
lary) kesgitli
yzygiderlik bilen ulgama salyp
tertipleşdirmek, mysal üçin, kadaly
namalaryň ýygyndysy;

b)

kada namalarda ýüze çykan kemçilikleri we
gapma
-
garşylyklary aradan aýryp, könelen
namalary täze namalar bilen çalyşyp kada
namalary düzgünleşdirmek. Şon

netijesinde uly bir kanunlar ýyg
yndysynyň
jemleri emele gelýär,
mysal üçin
,

kodeks
.

Beýleki hukuk pudaklarynda bolşy ýaly
dolandyryş hukugynyň kadalary doly jemlenen däldir.

66

Ýöne beýle diýildigi dolandyryş hukuk kadalary ýok
diýildigi däldir. Olar ba
rada edilen we edilýän işler
örän kän. Mysal üçin, 1984
-
nji ýylda Türkmenistan
SSR
-
niň Ýokary Soweti tarapyndan kabul edilen
Dolandyryş hukuk tertibiniň bozulmalary hakyndaky
kodeksi oňa mysal bolup b
iler. Bu
kodeksde

hemme
dolandyryş hukuk tertibiniň boz
ulmalary hakyndaky
jog
apkärçilik göz öňünde tutulýa
r. Türkmenistan
döwleti özbaşdaklygyny gazanandan soň bu mesele
boýunça ýene
-
de bir ul
y mesele özüniň çözgüdini
tapdy, ý
agny, 1993
-
nji ýylda Türkmenistanyň
Dolandyryş hukuk ter
tibiniň bozulmalary hakyndaky

bi
tewi kanunyna üýtgetmeler we goşmaçalar girizmek
h
akyndaky kanuny şaýatlyk edýä
r.

Mundan başga
-
da häzirki wagtda ýörite döwlet
maksatnamasynda göz öňünde tutulan örän bir uly
mesele, ol hem täze dolandyryş hukuk bozulmalary
hakyndaky Türkmenistanyň
kod
eksidir
.

Ýöne görşümiz ýaly dolandyryş kada namalaryň
bir bölegi

kodekse

salynypdyr. Beýleki dolandyryş
hukuk kadalary barada aýdanyňda, onda ol mesele
örän çylşyrymly we olaryň hemmesini kanunlaryň bir
toplumyna salmak mümkinçiligi ýok, sebäbi
dolandyry
ş hukuk kadalary belli bir ugry
kadal
aşdyrmak dürli
-
dürli meseleleri kadalaşdyrýar.


Şoňa görä
-
de ähli dolandyryş hukuk kadalary
(diňe jogapkärçiligi göz öňünde tutýan kadalardan
başgasy) belli ugurlar, meseleler boýunça hereket

67

edýärler. Mysal üçin paspo
rt ulgamy barada kanun,
dolandyryş göz
geçiligi hakyndaky düzgünnama

we
ş.m.


§

3. Dolandyryş hukuk kadalarynyň giňişlige, wagta,
taraplara bolan täsiri we olaryň durmuşa geçirilişi


Dolandyryş hukuk kadalarynyň giňişlige,
wagta, taraplara bolan täsiri we o
laryň durmuşa
geçirilişi hakynda aýdylanda, onda biz her bir
dolandyryş hukuk kadanyň ýokarda agzalan
ýagdaýlara edýän täsiriniň çäklidigine göz ýetirýäris.

Dolandyryş hukuk kadalarynyň giňişlige, wagta
we taraplara täsiri we olaryň durmuşa geçirilişi
haky
nda aýdylanda, onda ol hukuk kadanyň täsiri
haýsy çägi öz içine alýar diýildigidir. Şoňa
laýyklykda, dolandyryş hukuk kadalary bütin döwletiň
çägini, welaýatlaryň, şäherleriň, etraplaryň, obalaryň
we şäherçeleriň çäginde täsir edip bilýärler. Mysal
üçin,
Türkmenistanyň pasport hakyndaky kanuny
bütin
döwletiň çäginde ähli degişli tarap
lara deň täsir
edýändir, welaýat häkiminiň karary welaýatyň çäginde
täsiri bardyr.

Pudagara hukuk namalary bütin
Türkmenistanyň çäginde hereket edip diňe bellenilen
pudagyň i
çinde täsiri bardyr.

Dolandyryş hukuk kadalaryň wagta bolan täsiri
barada şu aşakdakylar göz öňünde tutulýar, ýagny,

68

möhleti bilen çäklendirilmedik


olar dolandyryş
hukuk kadalarydyr. Möhleti çäklendirilmedik
dolandyryş hukuk kadalary tä üýtgetmeler, goş
maçalar
girizilýänçä
ýa
-
da do
ly ýatyrylýança hereket edýär
ler.
Belli möhletleýin täsir edýän kadalar


bolsa şol
möhlet gutarýança täsiri bardyr.

Dolandyryş hukuk kadalarynyň adamlar
toparyna we beýleki toparlara bolan täsiri hakynda
aýdylanda, onda biz
ilkinji nobatda Türkmenistanyň
raýatlaryny, daşary ýurt raýatlaryny, belli raýatlygy
ýok adamlar hakynda gürrüň etmelidiris.

Dolandyryş hukuk kadalary Türkmenistanyň
ähli raýatlaryna deň ýagdaýda täsir edýärler, eger
kanunda başga ýagdaý bellenmedik bolsa
, hatda
daşary ýurtlardaky Türkmenistanyň ilçihanalarynyň
işgärlerine, olaryň maşgala agzalaryna hem deň täsiri
bardyr.

Daşary ýurt raýatlary hakynda aýdylanda,
dolandyryş hukuk kadalarynyň täsiri dürli
-
dürli
bolýarlar. Sebäbi olaryň bir topary eldegrilme
siz
(immunitet) hukugyndan peýdalanýarlar. Mysal üçin,
daşary ýurtlaryň diplomatik ilçihanalarynyň
gullukçylaryna, olaryň maşgala agzalaryna
Türkmenistanyň kada namalary täsir etmeýärler, olara
öz döwletleriniň kanunlary täsir edýärler.

Beýle
diýildigi ola
r Türkmenistanda hereket edýän kadalaryň
talabyny berjaý etmeli däl diýildigi däldir. Ýöne
bardy
-
geldi olar tarapyndan kada namalaryň talaby

69

bozulan ýagdaýynda onda olaryň jogapkärçilik
meselesi diplomatik ýol bilen çözülmäge degişlidir.


Eger
-
de

daşary
ýurt raýatlary eldegrilmesiz
n

peýdalanmaýan bolsalar,
onda olara Türkmenistanyň kada namalary biziň
raýatlarymyza täsir edişleri ýaly deň derejede täsir
edýärler. Muňa mysal edip Türkmenistanyň daşary
ýurt raýatlarynyň hukuk ýagdaýlar
y hakyndaky 1993
-
nji ýylyň 8
-
nji oktýabryndaky kabul edilen kanunyny
görkezmek bolar.

Dolandyryş hukuk kadalarynyň durmuşa
geçirilişi hakynda gürrüň edilende, onda biz olary iki
ýol bilen ýa
-
da iki formada amala aşyrylýandygyny
bilýäris:

Dolandyryş hukuk

kadalaryny ýerine ýetirmek
bilen durmuşa geçirilişi, beýle diýildigi hukuk
gatnaşygyna gatnaşyjylaryň ählisi hukuk kadanyň

talabyny ýerine ýetirmekligiň ü
sti bilen amala
aşyrylýar. Mysal üçin 16 ýaşy dolan Türkmenistanyň
raýaty pasport edinmelidir we o
ny

kanun esasynda
esasy ýaşaýan ýerine hasaba goýmalydyr. Kanunyň
şu talabyny doly ýerine ýetirmekligiň üsti bilen

agzalan kanun

durmuşa geçir
il
ýär.

Dolandyryş hukuk kadalaryny ulanmaklygyň
üsti bilen durmuşa geçirilişi barada aýdylanda, onda
biz bu usul b
ilen hemme hukuk gatnaşyklaryna
gatnaşýan taraplaryň üsti bilen durmuşa geçirilmän,
diňe hukuk kadany ulanmak hukugy bar bolan

70

taraplaryň durmuşa geçirip bilýandigini görýäris.
Mysal üçin, Türkmenistanyň Ählumumy harby
borçlu
ly
gy hakyndaky kanunyň esasynd
a harby
gulluga kimiň çagyryp bilýändigine ser salsak, onda
biz şol hukugyň diňe harby wekillerine berlendigini
görýäris. Şunlukda agzalan hukuk kada diňe harby
wekilleriň durmuşa geçirip bilýändiklerini görýäris.



Dolandyryş hukuk gatnaşyklary.


§

1. D
olandyryş hukuk gat
naşyklaryna düşünje we
olaryň

aýratynlyklary.


Dolandyryş hukuk gatnaşyklaryň
aýartynlyklary.
Hukuk

ylymlaryň ählisinde bellenilişi
ýaly hukuk gatnaşyklary meselesi ýaly ýiti jedelli
mesele ýokdur. Bu hakykatdanam şeýle, sebäbi hukuk
g
atnaşyklary meselesi hukuk taglymaty üçin esasy
kesgitleýji meseleleriň biri bolup durýar.
Ýene
-
d

hukuk gatnaşyklarynyň esasy köki damary degişli
hukuk pudagynyň dersine (predmetine) barýandygy
aýdyňdyr.

Dolandyryş hukuk gatnaşyklarynyň
taglymatyna
selje
rme

bermek meselesi boýunça
professor Ýu.M.Kozlowyň 1976
-
njy ýylda çap edilen

71

dolandyryş hukuk gatnaşyklary diýen kitaby
nda oňa
doly häsiýetnama berlip

görkezýär.
1


Şeýlelikde dolandyryş hukuk gatnaşyklary hem
beýleki hukuk gatnaşyklary ýaly özüne hukuk
g
atnaşyklarynyň degişli häsiýetlerini jemleýär.


Şunuň bilen birlikde dolandyryş hukuk
gatnaşyklarynyň

hem

özlerine

mahsus bolan
aýratynlyklary

bardyr. Şeýle häsiýetli aýratynlyklar
iki ýagdaý bilen düşündirilýär, ýagny, ilki bilen
-
ä
haýsy meselede ýüze

çykýanlygyndadyr, ikinjidenem,
olaryň
hukuk

bazasy bolup dolandyryş hukuk
kadalarynyň durýanlygyndadyr.

Umuman aýdylanda
,

hukuk gatnaşyklary
diýlip
,

jemgyýetçilik gatnaşyklarynyň hukuk
kadalaşdyrylyşyna aýdylýar, ol kadalaş
d
y
rylyş
da
subýektleriň (gatna
şyjylaryň) hukuk
lary we borçlar
y
göz öňünde tutulýar.

Şeýlelikde, hukuk gatnaşygy hukuk kadanyň
esasynda taraplaryň arasyndaky gatnaşyklary

kadalaşdyrmaga niýetlenendir. O
ňa laýyklykda hukuk
kadalary gatnaşygyň bir tarapyna mümkin bolan
hukugy berip, beýl
eki tarapy bolsa borçly diýip
belleýär. Ýa
-
da bolmasa bir tarapyň talap etmäge,



1

Козлов Ю.М. „Административные
правоотношения“, Юрид.лит.
, Москва, 1976 г.,
стр.12


72

beýleki tarapyň bolsa edilen talaby ýerine ýetirmäge
borçlydygyny kesgitleýär.

Ýokarda agzap geçişimiz ýaly, dolandyryş
hukuk gatnaşyklary döwlet dolandyryş meselelerinde
ýüze

çykyp, özlerine mahsus bolan aýratynlyklary
hem
bardyr, olar şu aşakdakylardan ybarat:

1.

Dolandyryş hukuk gatnaşyklary döwlet
dolandyryş edaralarynyň ýerine ýetiriş we serenjam
beriş wezipelerini ýerine ýetirmek maksady üçin
niýetlenendir. Mysal üçin, döwle
t dolandyryş
edaralarynyň hukuklary we borçlary gönüden
-
göni
ýerine ýetiriş we serenjam beriş işlerini amala
aşyrmakda dolandyryş hukuk gatnaşyklarynyň
gatnaşyjylary (subýekti) hökmünde çykyş edýärler we
ol ýagdaý dolandyryş hukuk kadalary bilen
berkid
il
ý
är. Deň derejede şu häsiýet subýektleriň
hukuklaryna we borçlaryna degişli bolup durýarlar,
mysal üçin, jemgyýetçilik birleşikleri, raýatlar we
başgalar. Şeýlelikde dolandyryş hukuk
gatnaşyklarynyň birinji aýratynlygy, ol gatnaşyklar
döwlet dolandyryş edar
alarynyň ýerine ýetiriş we
serenjam beriş işinde ýüze çykýanlygyndadyr. Bu
aýratynlyk bolsa dolandyryş hukuk gatnaşyklary üçin
kesgitleýji esasy häsiýetdir.

2.

Dolandyryş hukuk gatnaşyklaryna ýeke
bir döwlet dolandyryş edaralary gatnaşman, hojalyk,
medeni, s
yýasy gurluşda uly wezipäniň ýerine
ýetirilmelidigi zerarly dürli
-
dürli gatnaşyklaryň ýüze

73

çykýandygy we

ol

gatnaşyklara dolandyryş
edaralaryndan başga
-
da edaralaryň, kärhanalaryň,
döwlet gullukçylarynyň, jemgyýetçilik birleşmeleriniň
hem
-
de raýatlaryň gat
naşmaklygy zerur bolup
durýandygy mälimdir. Beýle gatnaşyksyz döwlet
dolandyryş işini durmuşa geçirmek asla mümkin hem
dälidr, şoňa görä
-
de ykdysady, medeni, dolandyryş
syýasy meseleleri çözmek üçin döwlet tarapyndan
ýolbaşçylyk edilmek hem
-
de raýatlaryň s
oraglaryny
we isleglerini kanagatlandyrmak üçin dolandyryş
hukuk gatnaşyklarynyň zerurlygy aýdyňdyr. Ýokarda
aýdylanlardan ugur alyp, dolandyryş hukuk
gatnaşyklarynyň ikinji bir aýratynlygy, olaryň
gatnaşyjylary (subýektleri) bolup dolandyryş
edaralary, kä
rhanalar, edaralar, guramalar, wezipeli
adamlar, jemgyýetçilik birleşmeleri we raýatlar bolup
durýarlar, kimiň işi ýerine ýetiriş we serenjam beriş
işleri bilen bagly bolsa.

3.

Dolandyryş hukuk gatnaşyklaryna döwlet
dolandyryş edaralary, jemgyýetçilik birleş
meleri,
raýatlar gatnaşyp bilýänligine garamazdan
,

şol
gatnaşyklaryň bir tarapynda hökmany suratda döwlet
dolandyryş edarasy bolmalydyr. Ol nämäni aňladýar
diýeniňde, dolandyryş hukuk gatnaşyklary döwlet
dolandyryş edaralarynyň we jemgyýetçilik
birleşmeler
iniň hem
-
de döwlet dolandyryş edaralary
bilen raýatlaryň arasynda ýüze çykyp bilýar
diýildigidir. Şeýlelikde
,

dolandyryş hukuk

74

gatnaşyklarynyň hökmany subýekti bolup döwlet
dolandyryş edarasy çykyş edýär. Ikinji bir tarapy
mümkin bolan beýleki bir subýekt
bolup biler. Şeýle
aýratynlyk näme bilen düşündirilýär diýeniňde, onda
ol raýat hukuk gatnaşyklary ýaly iki sany deň tarapyň
a
r
asynda ýüze çykyp bilýän däldir. Sebäbi döwlet
işiniň kesgitli bir görnüşi bolup dolandyryş işleri
döwletiň adyndan ýerine ýetiri
lýär we ol işi ýerine
ýetirmek üçin döwlet tarapyndan ýuridiki häkimiýet
berilýär. Şonuň üçin hem döwlet dolandyryş edaralary
döwletiň häkimiýetli ygtyýarlyklaryndan peýdalanyp,
döwletiň adyndan çykyş edip, hukuk gatnaşygynyň
aýratyn gatnaşyjysy bolup durý
andyr. Beýleki taraplar
dolandyryş hukuk gatnaşyklaryna gatnaşyp bilýän
hem bolsalar, olaryň döwlet häkimiýetli
ygtyýarlyklary ýokdur. Şeýlelikde, dolandyryş hukuk
gatnaşyklarynyň üçünji bir aýratynlygy, olaryň döwlet
dolandyryş edaralarynyň gatnaşmaýan ha
latlarynda
ýüze çykyp bilmeýänligindedir.

4.

Ýokarda belle
ý
şimiz ýaly dolandyryş
hukuk gatnaşyklarynyň esasy subýekti döwlet
dolandyryş edaralary bolup durýar. Bu ýagdaý näme
bilen kesgitlenýär diýeniňde, onda ol gatnaşyklar
häkimiýetli usullar bilen kadalaş
dyrylýar, bir tarapy
hemişe häkimli hereket edýär, şoňa laýyklyk
da
dolandyryş hukuk gatnaşyklara

„häkimli“ ýa
-
da

tabyn gatnaşyklar


diýilýär. Şunlukda, häkimli
namany diňe gatnaşygyň bir tarapy çykarmaga

75

ygtyýarlydyr


döwlet dolandyryş edaralary. Şoňa


-
de dolandyryş hukuk gatnaşyklarynyň dördünji
bir aýratynlygy ol hem hukuk gatnaşyklarynyň
hökmany bir tarapy bolup häkimli hereket edýän
döwlet dolandyryş edaralarydyr.

5.

Dolandyryş hukuk gatnaşyklarynyň ýene
bir aýratynlygy, ol hem t
araplaryň ikisiniň h
em
başlangyjy

boýunça ýa
-
da islendik tarapyň we üçünji
tarapyň islegi boýunça ýüze çykýanlygydyr. Ýöne
islendik halatda şol gatnaşyklaryň ýüze çykmagynda
ikinji tarapyň razyçylygy hökman dälidr. Mysal üçin,
işe kabul etmek baradaky ýolbaşçynyň buýrugy,
do
landyryş temmi bellemek hakyndaky ygtyýarly
edaranyň (wezipeli ad
a
myň) karary aýdylanlara doly
mysal bolup bilýärler.

6.

Dolandyryş hukuk gatnaşyklarynyň
altynjy bir aýratynlygy, ol hem şol gatnaşyklaryň
netijesinde ýüze çykýan jedelli meseleler köplenç
hala
tlarda döwlet dolandyryş edaralary (olaryň
wezipeli adamlary) çözýärler, kanunda göz öňünde
tutulan halatlarynda bolsa kazyýet edaralary (kazylar)
we jemgyýetçilik birleşmeleri tarapyndan hem çözülip
bilinýändir.

7.

Dolandyryş hukuk gatnaşyklarynyň
ýedinji b
ir aýratynlygam, dolandyryş hukuk kadalary
bozulan mahalynda hemişe jogapkärçilik döwletiň
öňünde ýüze çykýandyr.


76

Ýokarda agzalan dolandyryş hukuk
gatnaşyklarynyň aýratynlyklary dolandyryş
hukugynyň beýleki hukuk pudaklarynda
n

tapawudyny
doly subut edýärl
er.


§

2. Dolandyryş hukuk gatnaşyklarynyň
görnüşleri, subýektleri (gatnaşyjylary).


Dola
ndyryş hukuk gatnaşyklarynyň gör
nüşleri
hakynda aýdyland
a, onda olaryň iki görnüşde ýüze
çykýandyklary bize mälimdir
. Olar wertikal (göni) we
gorizontal (kese) görnüş
lerde ýüze çykýarlar.

Wertikal gatnaşyklary iki sany guramaçylyk
taýdan biri
-
beýlekisine tabyn bolan taraplaryň
arasynda ýüze çykýar, ol gatnaşyklara „subordinasiýa“
gatnaşyklary he
m

diýip aýdylýar. Mysal üçin, bir
ministrlik bilen onuň

tabynlygynda durýa
n

edaralarynyň arasynda ýüze çykýan gatnaşyklar.

Ýöne göni (wertika
l) gatnaşyklar

iki sany
guramaçylyk taýdan biri
-
beýlekisine tabyn däl
taraplaryň arasynda hem ýüze çykýandyr
,

m
ysal

üçin,

döwlet ýol göz
e
gçiligi gullugynyň we sürüjileriň
arasynda, sanita
riýa edaralarynyň we ähli taraplaryň
arasynda ýüze çykýan gatnaşyklar. Bu gatnaşyklarda
taraplar biri
-
beýlekisine tabyn (guramaçylyk taýdan)
bolmasalaram
,

bir tarapynyň

şol mesele boýunça
döwlet häkimiýeti bolanlygy sebäpli, olaryň talaby
beýleki tarapa
hökmandyr we ýerine ýetirilmelidir.

77

Beýle gatnaşyklara kähalatlarda gytak (diagonal)
gatnaşyklar hem diý
ilýä
r.

Gorizontal (kese) gatnaşyklar hem du
rmuşda
seýerk gabat gelmeýärler, m
ysal üçin, etrap häkimligi
bilen onuň bölümleriniň arasynda ýüze çykýan hu
kuk
gatnaşyklary.

Dolandyryş hukuk gatnaşyklarynyň subýektleri
(gatnaşyjylary) barada gürrüň edilende, onda olar
döwlet dolandyryş edaralary, olaryň müdirlikleri,
bölümleri, döwlet gullukçylary, jemgyýetçilik
birleşmeleri, Türkmenistanyň raýatlary, daşary

ýurtlaryň raýatlary, belli raýatlygy ýok adamlardan
durýandyr.

Olaryň dolandyryş hukuk ukyplylygy we
kämillik ukyplylygy (işe bolan) dürli ýagdaýlarda
ýüze çykýarlar. Has takygy raýatlaryň hukuk
ukyplylygy olaryň dogan gününden ýüze çykýar,
edaranyň, k
ärh
ananyň hukuk ukyplylygy we kämillik
ukyplylygy (işe bolan)

olaryň döredilen pursatyndan

bir wagtda

ýüze çykýar
.

Raýatlaryň kämillik ukyplylygy dürli
-
dürli
ýaşlarda üýtgäp durýar, ýagny 14 ýaşdan 16 ýaşa çenli
çäklendirilen, 16 ýaşdan 18 ýaşa çenli doly dä
l
ukyplylyk, 18 ýaşy dolandan soň bolsa doly kämillik
ukyplylyga eýe bolýarlar.


Mysal üçin, raýatyň 8
-
nji synpy tamamlandan
soň ýörite orta hünärment mekdeplerine girmäge
bolan hukugy, 16 ýaşdan 18 ýaşa çenli doly däl

78

kamillik ukyplylygy ýüze çykýar
,

ýagn
y
,

raýatyň
pasport almaga bolan hukugy
, sürüjilik
şahadatnamasyny almaga bolan hukugy, ýokary okuw
mekdeplerine girmäge bolan hukugy we beýlekiler.

Raýatlaryň 18 ýaşy dolandan soň doly kämillik
ukyplylygy ýüze çykýar. Beýle diýildigi 18 ýaşyny
dolduran r
aýatlaryň, kanunda başga ýagdaýlar
bellenilmedik bolsa, ähli dolandyryş gatnaşyklaryna
girmäge hukugynyň bar diýildigidir.



§

3. Dolandyryş hukuk gatna
şyklarynyň ýüze
çykmagynyň, üýtgemeginiň we togta
magynyň
esaslary


Dolandyryş hukuk gatnaşyklarynyň ýü
ze
çykmagy, üýtge
dil
megi we togtadylmagy

barada
aýdylanda, onda

ilki bilen dolandyryş hukuk
gatnaşyklarynyň, obýekti barada aýdylmalydyr.
Dolandyryş hukuk gatn
aşyklarynyň obýketi näme
diýlen
d
e

onda biz ony adamlaryň özüni alyp barşy
ny
,
olaryň hereketlerin
i göz öňünde tutmalydyrys.
Nämäniň

esasynda hukuk gatnaşyklary ýüze çykýar
diýlende, onda biz ýuridiki fakty (esasy) göz öňünde
tutýarys, ol bolsa öz gezeginde hukuk gatnaşyklarynyň
ýüze çykmaklygyna doly esas bolup bilýändir.

Ýuridiki faktyň iki sany aň
latmasy bolup, onuň
birine hereket, ikinji birine bolsa hadysa (
waka
)
diýilýär.


79

Hereket barada aýdylanda, onda ol hukuga
laýyk gelýän we oňa ters ge
lýän hereketlerden
ybaratdyr
. Mysal üçin, kanuny edilen hereket talaba
laýyk gelýän hereket bolup, dolandy
ryş etmişi bolsa
hukugy ters gelýän hereket bolup hukuk
gatnaşyklarynyň ýüze çykmaklygyna esas bolup
bilýärler.

Beýleki bir ýagdaýda dolandyryş hukuk
gatnaşyklarynyň ýüze çykmaklygyn
d
a waka hem esas
bolup b
ilýändir. Mysal üçin, tebigy bet
bagtçylyk
zerarly

adamlaryň emläklerine


(jaýyna, beýleki
zatlaryna)

zyýan ýeten bolsa we ol emläkler öz
wagtynda

döwlet ät
i
ýaçlygy edaralary tarapyndan
re
smileşdirilen we olar üçin bellenen tölegler

töl
e
n
en

bolsa, onda ät
i
ýaçlyk edaralary çekilen zyýany
tölemäge borçlud
yrlar.

Ýöne ýene bir zady bellemek zerurdyr, ýagny
haçanda dolandyryş hukuk gatnaşyklary hereketiň üsti
bilen ýüze çykan mahalynda, onda olar adamyň aň
-
düşünjesine bagly bolýarlar, sebäbi adam kanuna ters
ýa
-
da kanuna laýyk gelýän hereketi etse
-
de aňlap,
düşünip edýär.

Haçan
-
a dolandyryş hukuk gatnaşyklary
wakanyň üsti bilen ýüze çykan bolsa, onda ol ýagdaý
adamlaryň aňyna
-
düşünjesine bagly bolman, tebigatyň
kanuny

bilen baglylykd
a ýüze çykýar.

Haýsy ýuridiki fakt (esas) dolandyryş hukuk
gatnaşyklarynyň
ýüze çykmaklygyna esas bolan bolsa,

80

onda ol esaslar olaryň üýtgemeklerine,
togtadylmagyna hem esas bolup bilýärler.
Mysal üçin,
döwlet gullugynda bi
r edarada bir işden başga bir işe
geçirilende, onda hukuk gatnaşyklary hem üýtgeýär,
haçanda şol gullukçy iş
den çykarylsa, onda onuň
edara bilen gatna
şyklary togtadylýar, bes edilýär.




Döwlet dolandyryş edaralary


§

1. Döwlet dolandyryş edaralaryna düşünje we
olaryň hukuk ýagdalary.


Döwlet dolandyryş edaralary döwlet
edaralarynyň bir görnüşidir. Dolandyryş ed
aral
aryna
beýleki döwlet edaralaryn
a bolan häsiýetler hem
mahsusdyr.

Ähli döwlet edaralary gurama bolup özleriniň
hataryna kesgitli adamlar toparyny (kollektiw
i)
jemleýär
. Şeýle köpçülik ýörite döwlet tarapyndan
guralyp, kesgitli döwlet işiniň bir görnüşi
ni ýerine
ýetirmegi maksat edinýär. Döwlet gönüden
-
göni öz
edaralaryny döredip, olary döretmegiň düzgünini,
işiniň esasy düzgünlerini kadalaşdyrýar, olaryň zerur
bolan ygtyýarlyklaryny kesgitläp, döwletiň adyndan
onuň bähbidini goramak üçin çagyrýar.

Şunu
ň bilen birlikde ähli döwlet edaralary üçin
syýasy häsiýetlilik mahsusdyr, sebäbi olaryň

81

hemmesine döwlet häkim
iýet
li ygtyýar
lyk
lar
berlendir.

Döwlet häkim
iýet
li ygtyýarlyk häsiýeti
şuny

aňladýar

ýagny,

olar döwletiň adyndan

hökman bolan
namalary çykarýar
lar
, olary d
urmuşa geçirýärler,

şeýle
-
de ol namalaryň bozulan halatlarynda döwletiň
mejbur ediş çärelerini ulanmaklygy üpjün edýär
ler
.

Beýleki döwlet edaralary ýaly her bir döwlet
dolandyryş edarasynda özüniň guramaçylyk düzümi

bolup
, ýagny içki işçi appa
ratyny (d
iwanyny)
döretmekligi guraýar


we olaryň kömegi bilen

onuň
ygtyýarlyklaryny kesgitleýär. Ýuridiki
nukdaýnazardan döwlet dolandyryş edaralarynyň
esasy häsiýetleri bolup olaryň döwlet häkim

etli
ygtyýarlyklarydyr.

Döwlet dolandyryş edaralarynyň

ygtyýarlyklary
näme we o
lara näme girýär diýeniňde, onda

oňa
edaranyň öňünde goýulan

wezipeleri,

edilmeli işler
i,
olaryň hukuklary
, bor
çlar
y we haýsy
görnüşde

we
usulda işle
meli
dikleri girýärler. Olaryň ygtyýarlyklary
ýörite döwlet tarapyndan ykrar edil
en we tassyklanan
düzgünnamalarda,
tertipnamalarda

kesgitlen
il
ýär.

Döwlet dolandyryş edaralary ý
erine ýetiriş we
serenjam beriş

işlerini amala aşyrmak üçin niýetlenip,
durmuşda kanunlaryň we beýleki kada namalaryň
ýerine ýetirilmegini üpjün edip hojalyk,
sosial
-
medeni
we
dolandyryş

syýasy gurluşlara gös
-
göni ýolbaşçylyk
etmekligi ýola goýýar. Olar şol namalary durmuşa

8
2

geçirýärler we özleriniň tabynlygyndaky kärhanalaryň,
edaralaryň we guramalaryň dürli
-
dürli
meseleleri bilen
bagly bolan

günki ýüze çykýan
işlerini durmuşa
geçirýärler. Şol manyda hem döwlet dolandyryş
edaralary ýerine ýetiriş edaralary bolup,
Türkmenistanyň Prezidentiniň gözegçiligi astynda
durup, oňa hasabat bermäge borçludyrlar.

Döwlet dolandyryş edaralary

özleriniň işleriniň
aýratynlygy
boýunça hem beýleki döwlet
edaralaryndan tapawutlydyr
lar
. Sebäbi kazyýet,
prokuratura edaralarynyň garamagynda hiç hili
kärhanalar ýokdur, olaryň diňe öz ulgamlaryna degişli
edaralary bardyr.

Döwlet dolandyryş edaralary bolsa özleriniň
garamagynda hojalyk
, sosial
-
medeni
we dolandyryş
syýasy
meseleleri amala aşyr
ýan edaralary,
kärhanalary dur
ýarlar. Olar gündelik şol kärhanalaryň,
edaralaryň işlerine ýolbaşçylyk edýärler, şeýlelikde
dolandyryş edaralary özleriniň ýolbaşçylyk edýän
kärhanalaryna, edaralaryna

serenjam (buýruk) beriji
hökmünde çykyş edýärler.

Döwlet dolandyryş edaralary ýokarda bellenilişi
ýaly döwlet guramalarynyň bir görnüşi bolup, olaryň
hataryna döwlet edaralary we kärhanalary hem
girýärler.

Dolandyryş edarasy diýip kärhana, gurama,
edar
a bütewliligine aýdylman, olaryň iş
dolandyryjysyna (administrasiýasyna) aýdylýar.


83

Döwlet dolandyryş edaralarynyň hukuk
ýagdaýlary, olaryň ygty
ýarlyklary bilen kesgitlenýär.
Bu ýerde

ýokarda belleýşimiz ýaly wezipesi, etmeli
işi, hukugy, borjy, işleý
iş f
ormasy we usuly
kesgitlenip
, olaryň dolandyryş hukuk ukyplylygyny
we işe (kämillige) bolan ukyplylygyny
düzgünleşdirýär.

Döwlet dolandyryş edaralarynyň takyk hukuk
ýagdaýlary, şu aşakdaky esasy ýagdaýlarda
kesgitlenýär:

Olar özleriniň işlerini kanunyň
ta
labyny

ýerine
ýetirmek bilen amala aşyrýarlar.

Olar özleriniň işlerini ýerine ýetiren mahalynda

döwlet häkimiýetine

eýe bolup, hukuk serişdelerini
ulanýarlar (hukuk kadalaryny kabul etmek, jedelli
meseleleri çözmek).

Döwlet dolandyryş edaralarynyň bell
i
-
belli
ulgamlary gös
-
göni halk tarapyndan döredilýär.

Olaryň hemmesi gös
-
göni Türkmenistanyň
Prezidentiniň gözegçiliginde bolup, oňa hasabat
berýärler.

Olar özleriniň ygtyýarlyklarynyň çäginde
hereket edip, özbaşdak hereket etmek hukugyndan
hem peýdalaný
arlar.

Her bir aşakda durýan dolandyryş edarasy
ýokarda duran edara göni (wertikal) taýdan tabyndyr.

Şeýelikde, döwlet dolandyryş edaralary
döwletiň işiniň

esasy

bir bölegini amala aşyrmaga

84

niýetlenen bolup, halk hojalygynyň, sosial
-
medeni we
dolandyry
ş syýasy gurluşyň dolandyrylyşyny amala
aşyrýarlar.


§

2. Döwlet dolandyryş edaralarynyň görnüşleri.


Ýerine ýetiriş we serenjam beriş işi dürli döwlet
dolandyryş edaralary tarapyndan amala aşyrylýar.
Olar özleriniň esasy meňzeşlikleri we tapawutlary
boý
unça bölünýärler.

Döwlet dolandyryş edaralary özleriniň çägi
boýunça merkezi we ýerli edaralara bölünýärler.

Merkezi döwlet dolandyryş edaralary özleriniň
ygtyýarlyklarynyň çäginde bütin döwletiň çäginde
täsirleri bardyr, ýagny Türkmenistanyň hökümetiniň

üstüne Türkmenistanyň ähli ýerinde dolandyryş
meselesi
ni durmuşa geçirmek

ýüklenendir.
Ministrlikler, wedomstwolar we beýleki merkezi
edaralaryň ygtyýarlyklary hem özleriniň dolandyrýan
meseleleri boýunça bütin Türkmenistanyň çäginde
täsir edýärler.

Ýerl
i dolandyryş edaralary bolsa kesgitli
dolandyryş (
Dolandyryş
) çäginde hereket edýärler.
Mysal üçin, welaýatlar, etraplar, şäherler, şäherçeler,
obalar.

Merkezi we ýerli döwlet dolandyryş
edaralarynyň özara gatnaşyklary şu aşakdaky
başlangyçlar esasynda gu
rlandyr: merkezi dolandyryş

85

edaralarynyň ygtyýarlyklarynyň çäkleri, ýerli
edaralaryň çäginden giňdir; merkezi edaralaryň
çykarýan namalary ýerli edaralar üçin hökmanydyr.
Merkezi dolandyryş edaralary ýerli edaralara umumy
ugurlary we olara ýolbaşçylygy ama
la aşyrýarlar, öz
gezeginde ýerli edaralar bolsa özleriniň
ygtyýarlyklarynyň çäginde öz üstlerine ýüklenen
wezipeleri özbaşdak amala aşyrýarlar.

Türkmenistanyň döwlet dolandyryş edaralaryny
döre
tmekligiň düzgüni birnäçe topara bölünýär
:

Gös
-
göni Türkmenis
tanyň Prezidenti tarapyndan
döredilýän edaralar, mysal üçin Türkmenistanyň
Ministrler Kabineti, ministrlikler we beýlekiler;

Türkmenistanyň hökümeti tarapyndan döredilýän
edaralar, mysal üçin, Türkmenistanyň Ministrler
Kabinetiniň ýanyndaky döwlet komitet
leri,
müdirlikleri;

Ministrlikler we wedomoswtolar tarapyndan
döredilýän edaralar, mysal üçin, edaralaryň,
kärhanalaryň dolandyryjylary (administrasiýalary);

Etrap, şäher häkimlikleri tarapyndan döredilýän
edaralar, mysal üçin, dolandyryş
toparlary.


Agz
alan dolanadyryş edaralarynyň bölünişikleri
olaryň döredilmeginiň hukuk esaslarynyň we
ygtyýarlyklarynyň çeşmelerini kesgitleýär.

Dörediş usuly boýunça döwlet dolandyryş
edaralary saýlawly, göni döretmek bilen amala
aşyrylýar.


86

Dörediş usulyna garamazdan
dolandyryş
edaralary hökmany suratda döredilýärler, mysal üçin,
Türkmenistanyň Ministrler Kabineti, häkimlikler,
geňeşler (arçynlar) we zerur bolan halatynda
döredilýän edaralar, mysal üçin, ministrlikler,
pudaklaýyn edaralar we beýlekiler.

Ähli ýagdaýlard
a döwlet dolandyryş
edaralarynyň döreýşi ygtyýarly edaralaryň

namalary
esasynda döredilýär
.

Döwlet dolandyryş edaralary özleriniň
ygtyýa
r
larynyň göwrümine we häsiýetine görä şeýle
bölünýärler:

U
mumy ygtyýarly edaralar; mysal üçin,
Türkmenistanyň Ministrle
r Kabineti bütin ýurduň
çäginde döwlet dolandyryşyny amala aşyrýar.
Uumumy ygtyýarly dolandyryş edaralarynyň hataryna
ähli häkimlikler we öz
-
özüni dolandyryş edaralary
geňeşler (arçynlar) hem girýärler. Olar hem özleriniň
çäginde ähli dolandyryş meseleleri
ne jogap berýärler.

P
udaklaýyn ygtyýarly edaralar; bular pudak
boýunça dolandyryşy amala aşyrýarlar, mysal üçin,
ministrlikler, wedomostwolar we başgalar.

Ý
örite ygtyýarly edaralar; belli bir mesele
boýunça dolandyryşy durmuşa geçirýärler.

Olaryň ýene
-
d
e pudagyň daşyndaky we
pudagyň içindäki dolandyrylyşy boýunça


ministrlikleriň, häkimlikleriň bölümleri, kärhanalaryň
we edaralaryň dolandyryjylary (administrasiýalary).


87


Özleriniň ygtyýarynda durýan meseleleri
çözmek boýunça dolandyryş edaralary:

a)

köpçül
ikleýin (kollegial) tertipde dolandyrylýar;

b)

ýeke
-
täk başlangyç esasynda dolandyrýarlar.

Maliýeleşdirmekligiň çeşmesi boýunça dolandyryş
edaralary şeýle bölünýärler:

a)

döwlet býujeti esasynda

b)

hojalyk hasaplaşygy esasynda

Bularyň ikisi hem giňden ulanylýan ma
liýe çeşmesi
bolup hyzmat edýärler.


§

3. Türkmenistanyň Prezidenti
,

onuň
ýerine
ýetiriş we serenjam beriş işleri.


Türkmenistanyň Prezidentiniň hukuk ýagdaýy
ilkinji nobatda
Türkmenistanyň Konstitusiýasy

we

soňra

Türkmenistanyň Prezidenti hakyndaky kanu
ny
arkaly
düzgünleşdirilýär
. Türkmenistanyň
Prezidenti
niň hukuk ýagdaýy


rkmenistanyň
Konstitusiýasynyň 4
-
nji babynda,

has takygy
7
2
-
7
6
maddalarynda we Türkmenistanyň Prezidenti
hakyndaky kanunynyň degişli maddalarynda göz
öňünde tutulandyr.

2007
-
nji ý
ylyň iýul aýynda kabul edilen
Türkmenistanyň Prezidenti hakyndaky kanuny
Türkmenistanda dolandyryşyň Prezident formasyna
geçilen gününden bäri ilkinji (Konstitusiýadan soň)
kabul edilen

kadalaşdyryjy namadyr
.


88

Bu kanun bäş sany bapdan we ýigrimi sany
madda
dan ybarat bolup, Türkmenistanyň
Prezidentiniň işiniň hukuk, ykdysady, guramaçylyk
we beýleki esaslaryny kesgitleýär, onuň işini üpjün
etmek boýunça döwlet kepilleklirini belleýär, şeýle
hem öz ygtyýarlaryny ýerine ýetirmegini bes eden
Türkmenistanyň Prezi
dentine we onuň maşgala
agzalaryna kepillikleri üpjün edýär. Bulardan başga
-
da, Türkmenistanyň Prezidenti hakyndaky kanuny
Türkmenistanyň Prezidentiniň hukuk derejesini, ýagny
onuň işiniň hukuk esaslaryny, Prezident saýlawlary,
onuň wezipä girişmek dabaras
y barada, onuň
tapawutlandyryjy nyşanlary hakynda, Prezidentiň
ygtyýarlary barada düzgünler berkidilendir. Ýene
-
de,
bu kanunda Türkmenistanyň Prezidentiniň namalary,
olaryň taslamalaryny taýýarlamak we olary onuň
garamagyna bermek, Prezidentiň namalaryny h
erekete
getirmegiň we çap etmegiň tertibi, olara üýtgetmeler
we goşmaçalar girizmegiň, şeýle hem, olaryň
hereketini ýatyrmagyň tertibini hem
-
de
Türkmenistanyň Prezidentiniň döwlet üpjünçiligi
barada kepillendirilýär.


Bulardan başga
-
da, agzalan kanunda

rkmenistanyň Prezidentiniň ygtýarlarynyň bes
edilmegi we ygtyýarlarynyň geçmegi barada, hem
-
de
öz ygtyýarlaryny ýerine ýetirmegi bes eden
Türkmenistanyň Prezidentine we onuň maşgala

89

agzalaryna kepillikleri üpjün etmek hakyndaky
ýagdaýlar kesgitlenýär.
1



rkmenistanyň Konstitusiýasynyň 50
-
nji
maddasynda we Türkmenistanyň Prezidenti
hakyndaky kanunyň 1
-
nji maddasynda bellenilişi ýaly
Türkmenistanyň Prezidenti döwletiň we ýerine ýetiriji
häkimiýetiň baştutanydyr, Türkmenistanyň iň ýokary
wezipeli ad
amsydyr, o
l döwlet garaşsyzlygynyň

we
Türkmenistanyň Bitaraplyk hukuk ýagdaýlarynyň ýurt
bütewiliginiň, Konstitusiýany berjaý etmegiň we
halkara borçnamalaryny ýerine ýetirmegiň kepili
hökmünde çykyş edýär.

Türkmenistanyň Prezidenti kim bolup bilýär
diýlende, onda
oňa jogap edip Türkmenistanyň
Konstitusiýasynyň 51
-
nji maddasyny görkezmek
bolar. Oňa laýyklykda Türkmenisanda doglan, ýaşy
kyrkdan pes bolmadyk we ýetmişden uly bolmadyk,
döwlet dilini bilýän, soňky on bäş ýylyň dowamynda
Türkmenistanda hemişelik ýaşaýan
hem
-
de döwlet
edaralarynda, jemgyýetçilik birleşiklerinde,
kärhanalarda, edaralarda, guramalarda işläp gelýän
Türkmenistanyň raýaty Türkmenistanyň
Prezidentligine saýlanyp bilner.




1

Türkmenistanyň Prezidenti hakyndaky kanuny,
Türkmenistan gazeti, 2007
-
nji ýylyň iýul aýynyň 4
-
i.



90

Prezident gös
-
göni Türkmenistanyň halky
tarapyndan bäş ýyl möhlete saýlanyl
ýar
we kasam
kabul eden pursatyndan

öz wezipesine girişýär.

Türkmenistanyň Prezidentini saýlamagyň we onuň
wezipesine girişmeginiň tertibi kanun arkaly
kesgitlenilýär.

Türkmenistanyň Prezidenti hakyndaky kanunyň
7
-
nji maddasyna laýyklykda Prezidentiň

şu
aşakdaky
ygtyýarlary bardyr,

ýagny,

Türkmenistanyň Konstitusiýasyny we
Türkmenistanyň kanunlaryny durmuşa geçirýär,
daşary syýasatyň amala aşyrylmagyna ýolbaşçylyk
edýär, beýleki döwletler bilen gatnaşyklarda
Türkmenistana wekilçilik edýär;

Daşary ýurt d
öwletlerindäki, döwletara we halkara
guramalarynyň ýanyndaky Türkmenistanyň ilçilerini
we beýleki diplomatik wekillerini belleýär hem yzyna
çagyrýar;

Daşary ýurt döwletleriniň diplomatik
wekilleriniň ynanç we yzyna çagyryş hatlaryny kabul
edýär;

Türkmen
istanyň Ýaragly Güýçleriniň Belent
Serkerdebaşysydyr, ol ählumumy ýa
-
da bölekleýin
mobilizasiýasyny geçirmek, Ýaragly Güýçleri
ulanmak we söweşjeň ýagdaýa getirmek hakynda
buýruk berýär;

Türkmenistanyň Ýaragly Güýçleriniň ýokary
serkerdelerini belleýär;


91

Türkmenistanyň Döwlet howpsuzlyk geňeşini
döredýär we oňa ýolbaşçylyk edýär;

Raýatlaryň howpsuzlygyny üpjün etmek üçin,
Türkmenistanyň bütin çäklerinde ýa
-
da aýry
-
aýry
ýerlerinde adatdan daşary ýagdaý düzgünini girizýär;

Rehim etme hem
-
de günä geçme çär
elerini amala
aşyrýar;

Türkmenistanyň raýatlygyna kabul etmek we
raýatlygyndan çykmak, gaçybatalga bermek
hakyndaky meseleleri çözýär;

Türkmenistanyň ordenleri we beýleki sylaglary bilen
sylaglaýar, hormatly atlary, harby atlary, beýleki
ýörite döwlet at
laryny we tapawutlandyryş atlaryny
dakýar;

Türkmenistanyň Mejlisine kanunlaryň
taslamalaryny girizýär;

Türkmenistanyň kanunlaryna gol çekýär ýa
-
da özüniň
närazy ýerlerini görkezmek bilen gaýtadan ara alyp
maslahatlaşmak we sese goýmak üçin iki hepdeden
g
ijä goýman kanuny Türkmenistanyň Mejlisine
gaýtarmaga haklydyr;

Eger Mejlis deputatlaryň bellenen sanynyň azyndan
üçden iki böleginiň ses bermegi bilen ozal kabul eden
çözgüdini tassyklaýan bolsa, onda Türkmenistanyň
Prezidenti şol kanuna gol çekýär. Türk
menistanyň
Prezidentiniň Konstitusiýa üýtgetmeler we goşmaçalar
girizmek hakyndaky kanunlar babatda gaýra goýmak
gadaganlygyny (wetosyny) ulanmaga hukugy ýokdur.


92

Türkmenistanyň Mejlisiniň maslahatyny
möhletinden öň çagyrýar;

Türkmenistanyň Döwlet býujeti
ni we onuň ýerine
ýetirilişi hakyndaky hasabaty Türkmenistanyň
Mejlisiniň garamagyna we tassyklamagyna berýär;

Türkmenistanyň Mejlisi bilen ylalaşyp
Türkmenistanyň Ýokary kazyýetiň Başlygyny,
Türkmenistanyň Baş prokuroryny, Türkmenistanyň
Içeri işler mini
strini we Türkmenistanyň Adalat
ministrini wezipä belleýär we wezipesinden boşadýar.
Ol Türkmenistanda saýlawlary we sala
-
salyşyklary
geçirmek baradaky Merkezi topary döredýär, onuň
düzümine üýtgetmeler girizýär;

Wezipä girişenden soň bir aýyň içinde
Türk
menistanyň Ministrler Kabinetini we onuň
düzümini döredýär, oňa baştutanlyk edýär we onuň
işine ýolbaşçylyk edýär;

Türkmenistanyň ähli kazylaryny wezipä
belleýär we wezipesinden boşadýar;

Türkmenistanyň Konstitusiýasy we kanunlary
bilen öz ygtyýaryna deg
işli edilen beýleki meseleleri
çözýär.

Türkmenistanyň Prezidentiniň öz yg
tyýarlaryny
beýleki edaralaryň

ýa
-
da wezipeli adamlaryň ýerine
ýetirmegine bermäge haky ýokdur.


Türkmenistanyň Konstitusiýasynyň 54
-
nji
maddasyna we Türkmenistanyň Prezidenti hakyn
daky
kanunyň 8
-
nji maddasyna laýyklykda Türkmenistanyň

93

Prezidentiniň birnäçe hukuk namalaryny çykarmaga
ygtyýary bardyr. Olar şu aşakdakylardan ybaratdyr:

Türkmenistanyň Prezidenti Türkmenistanyň
ähli ýerlerinde hökmany güýje eýe bolan permanlary,
kararl
ary we buýruklary çykarýar.

Türkmenistanyň Prezidentini
ň

permanlary
munuň özi Türkmenistanyň Konstitusiýasynyň we
kanunlarynyň esasynda we olary ýerine ýetirmek üçin
Türkmenistanyň Prezidenti tarapyndan çykarylýan
kadalaşdyryjy hukuk namalarydyr.

Türkmen
istanyň Prezidentiniň kararlary we
buýruklary Türkmenistanyň Konstitusiýasynyň,
Türkmenistanyň kanunlarynyň we Türkmenistanyň
Prezidentiniň permanlarynyň esasynda we olary ýerine
ýetirmek üçin Türkmenistanyň Prezidenti tarapyndan
çykarylýan kadalaşdyryjy h
ukuk namalarydyr. Ýöne
Türkmenistanyň Prezidentiniň kabul edýän we
çykarýan namalary hemişe kadalaşdyryjy häsiýete eýe
däldir. Türkmenistanyň Prezidentiniň permanlary,
kararlary we buýruklary indiwidual (kadasyz) hem
bolup bilýändir. Mysal üçin, ýokary wez
ipä bellemek
we ondan boşatmak, döwlet sylaglary bilen
sylaglamak, düzgün
-
nyzam jogapkärçiligine çekmek
ýaly meseleler çözülende Prezidentiniň namalary
kadalşdyryjy häsiýete eýe däldir.

Bulardan başga
-
da Türkmenistanyň Prezidenti
döwlet dolandyryşyna d
egişli meseleleri çözmäge
ygtyýary bar
dyr.
.


94


§

4.
Türkmenistanyň Ministrler Kabinetiniň
hukuk ýagdaýy.


Türkmenistanyň Ministrler Kabinetiniň hukuk
ýagdaýy barada aýdylanda Türkmenistanyň
Konstitusiýasynyň
I
V

babynda
, has takygy 72
-
76

maddalarynda, hem
-
de

1995
-
nji ýylyň noýabr aýynyň
24
-
ine kabul edilen Türkmenistanyň Ministrler
Kabineti hakyndaky kanun esasynda doly
kesgitlenendir.
1


Şoňa laýyklykda Ministrler Kabineti ýerine
ýetiriji we serenjam beriji edara bolup, onuň işine
Türkmenistanyň Prezidenti ýo
lbaçylyk edýär.

Ministrler Kabineti Türkmenistanyň
hökümetidir, ol ýerine ýetiriji we serenjam beriji
köpçülikleýin (kollegiýal) esasda Türkmenistanyň
çäginde ähli ýerine ýetiriji we dolandyryş edaralaryna
ýolbaşçylk edip, olaryň işleriniň sazlaşykly
bol
magyny üpjün edýär.

Türkmenistanyň Ministrler Kabineti özüniň
işlerini amala aşyrýan mahalynda konstitusionlygy,
kanunylygy, aç
-
açanlygy we Prezidentiň öňünde
hasabatlylygy ýörelgelerinden gollanýandyr.




1

Türkmenistanyň Ministrler Kabineti hakyndaky
kanun, 24.11.1995ý.


95

Ministrler Kabinetiniň işiniň hukuk esaslary,
onuň
ygtyýarlary, iş düzgünleri, beýleki edaralar,
guramalar, wezipeli adamlar bilen özara gatnaşyklary
Türkmenistanyň Konstitusiýasy, Ministrler Kabineti
hakyndaky kanuny, Prezidentiň namalary we beýleki
kanunçyly
k namalary arkaly kesgitlenilýär
.

Ministrler K
abinetiniň Türkmenistanyň
Mejlisinde kanun kabul etmek barada teklip girizmäge
hem haky bardyr.

Türkmenistanyň Ministrler Kabinetiniň gurluşy
we düzümi Türkmenistanyň Prezidenti tarapyndan
kesgitlenýär. Oňa laýyklykda onuň düzümine
Ministrler K
abinetiniň
Başlygynyň orunbasarlary

we
ministrler girýärler.

Türkmenistanyň Prezidentiniň Ministrler
Kabinetiniň düzümine ýokarda agzalanlardan başga
-
da beýleki merkezi dolandyryş edaralarynyň
ýolbaşçylaryny we ýerlerdäki ýerine ýetiriji
häkim

etiň wezipeli adamlar
yny hem salmaga
haklydyr.

Türkmensitanyň Ministrler Kabinetiniň
düzümine girýän wezipeli adamlar Ministrler
Kabinetiniň agzalarydyr.

Ministrler Kabinetiniň düzümine üýtgetmeler
girizmek meselesi hem Prezident tarapyndan amala
aşyrylýar.

Ministrler Kabin
etini Prezident öz wezipesine
girişen gününden beýläk bir aýyň dowamynda

96

düzýär,
köne k
abinet bolsa täze saýlanan Prezidentiň
öňünde öz ygtyýarlyklaryny üstünden aýyrýar.

Ministrler Kabinetiniň Başlygynyň
orunbasarlary we ministrler Prezident tarapyndan
w
ezipä bellenýärler we ondan boşadylýarlar.

Türkmenistanyň Ministrler Kabineti Prezidentiň
ygtyýarlyk möhleti döwründe hereket edýär we öz
ygtyýarlaryny täze saýlanan Prezidentiň öňünde öz
üstünden aýyrýar.

Türkmenistanyň Ministrler Kabinetiniň
ygtyýarlar
y barada aýdylanda, onda olar
Türkmenistanyň Konstitusiýasyny, Türkmenistanyň
kanunlaryny, Prezidentiň namalaryny, Ministrler
Kabinetiniň kararlaryny we halkara şertnamalaryny
ýerine ýetirmekden ybaratdyr;

Merkezi we ýerli ýerine ýetiriji häkimiýetiň we
d
öwlet dolandyryş edaralarynyň işgärleriniň hukuk
ýagdaýyny kadalaşdyrmak we olara ýolbaşçylyk
etmekligi amala aşyrmak;

Raýatlaryň konstitusion hukuklaryny we
azatlyklaryny goramak we olary durmuşa geçirmek,
hukuk
d
üzgünlerini goramak we tertip
-
düzügüni
be
rkitmek;

Türkmenistanyň garaşsyzlygyny üpjün etmek
üçin dürli çäreleri amala aşyrmak;

Ýurduň ykdysady, durmuş
-
medeni ösüşini
döwlet tarapyndan dolandyrylyp, senagaty, oba

97

hojalygyny, gurluşygy we beýleki pudaklara degişli
meseleleri çözmekligi ýola goýma
k;

Bazar gatnaşyklaryny doly durmuşa geçirmek;

Umumy döwlet ähmiýetli


maksatnamalary
işläp kabul etmek;

Türkmenistanda döwlet emlägini
dolandyrmaklygy amala aşyrmak;

Döwlet býujetini işläp düzmek we onuň ýerine
ýetirilmegini üpjün etmek, pul ulagmyny
berkitmek
üçin çäreleri görmek, kanun esasynda bellenilen
zähmet hakynyň we ilatyň durmuş üpjünçilik
derejesini üpjün etmek;

Döwlet durmuş syýasatyny işläp, ony durmuşa
geçirmekligi üpjün etmek, ilatyň pes derejede ýaşaýan
gatlaklaryny goldamak, saglygy g
oraýyşy, bilimi,
medeniýeti we sporty ösdürmek hem kämilleşdirmek;

Ylmyň, tehnikanyň ösmekligine çäreler
geçirmek, tebigy baýlyklary goramak we peýdaly
ulanmak;

Tebigy betbagtçylyklardan, weýrançylyklardan
ýeten zyýanlary aradan aýyrmak üçin täsirli çäre
leri
görmek;

Türkmenistanyň daşary ykdysady syýasatyny
durmuşa geçirmek, daşary ýurtlar we halkara
guramalar bilen ykdysady, ylmy, tehniki we medeni
aragatnaşygy amala aşyrmak;


98

Türkmenistanyň kada namalarynda göz öňünde
tutulan beýleki meseleleri

hem

çöz
m
äge ygtyýary
bardyr.


Ministrler Kabinetiniň ministrliklere we beýleki
merkezi döwlet dolandyryş edaralaryna ýolbaşçylyk
etmek ygtyýarlyklary hakynda aýdanyňda ol olaryň
işlerine ýolbaşçylyk etmek bilen bir wagtda olaryň
sazlaşykly işlemeklerini hem üpjün

edýär.

Türkmenistanyň Ministrler Kabinetiniň
teklibine görä ministrlikler, beýleki merkezi
dolandyryş edaralary Türkmenistanyň Prezidenti
tarapyndan döredilýär, üýtgedilýär we ýatyrylýar.

Gerek bolan halatynda Ministrler Kabineti baş
dolandyryjylary we
beýlek
i k
abinetiň ýanyndaky
edaralary döredýär.

Türkmenistanyň Ministrler Kabineti
ministrlikleriň we beýleki merkezi dolandyryş
edaralarynyň işlerine barlag (kontrollyk) edýär.

Şoňa laýyklykda Ministrler Kabineti
ministrlikleriň we beýleki dolandyryş ed
aralaryň
kanunlara garşy gelýän namalaryny ýatyrmaga haky
bardyr.

Türkmenistanyň Ministrler Kabinetiniň
mejlisinde içeri we daşary syýasata degişli birnäçe
meselelere garalýar, mysal üçin, Ministrler
Kabinetiniň iş maksatnamasy; içeri we daşary
syýasatyň
esasy ugurlary we taslamalary, döwlet
býujetiniň taýýarlanylyşy we ýerine ýetirilişi,

99

ykdysady reformany durmuşa geçirmek, dolandyryşyň
gurluşyny kämilleşdirmek, döwlet emläklerini onuň
eýeçiliginden hususy eýeçilige satmak, telekeçiligi
goldamak, Türkmeni
stanyň howpsuzlygyny goranmak
ukybyny üpjün etmek, maýa goýumlary syýasaty bilen
bagly bolan meseleleri ösdürmek we olary
ýerleşdirmek, raýatlaryň hukuklaryny we
azatlyklaryny goramaklygy üpjün etmek çäreleri
geçirmek, emläkleri goramak, jemgyýetçilik tert
ibini
üpjün etmek, ilatyň durmuş ýagdaýyny
ýokarlandyrmak, zähmet haky, durmuş taýdan
goramak, iş bilen üpjün etmek we durmuş üpjünçilik,
ylym, bilim, medeniýet, sport we syýahat bilen bagly
meseleleriň ulgamyny kämilleşdirmek we birnäçe
beýleki meseleler
çözülýär.

Ministrler Kabinetininiň mejlisi gerek bolan
halatynda geçirilýär, ýöne bir aýyň içinde bir
gezekden az bolamly däldir. Ministrler Kabinetiniň
mejlisini Türkmenistanyň Prezidenti geçirýär ýa
-
da
onuň tabşyrmagy esasynda Kabinetiň Başlygynyň
orunb
asarlarynyň biri geçirýär.

Türkmenistanyň Mej
lisiniň Prezidiumynyň
agzalary k
abinetiň mejlisine gatnaşmaga haklary
bardyr.

Ö
ň belleýşimiz ýaly Ministrler Kabinetine
ýolbaşçylygy Prezident amala aşyrýar.

Türkmenistanyň Prezidenti Kabinetiň
Başlygynyň oru
nbasar
larynyň arasynda wezipeleri


100

paýlaýar, Ministrler Kabinetiniň namalaryna gol
çekýär, Ministrler Kabinetini bütewiligine we o
nuň
belli agzalaryny boşadýar, k
abinetiň agzalaryny
sylaglaýar we olara düzgün
-
nyzam temmilerini berýär.

Ministrler Kabinetini
ň Başlygynyň
orunbasarlary özlerine berkidilen pudaklaryň işlerini
ugrukdyrýarlar, sazlaşdyrýarlar hem
-
de olaryň işlerine
kontrollyk edýärler. Olar özleriniň üstüne ýüklenen
işleriň


ýerine eýtirlmegi barada ýeke
-
täk jogap
berýärler.

Ministrler we k
abinet
iň beýleki agzala
ry
özlerine tabşyrylan pudaklary boýunça

Prezidentiň
öňünde jogap berýärler. Olar Prezidentiň namalaryny,
maksatnamalaryny, Ministrler Kabinetiniň
görkezmelerini we talaplaryny
, Türkmenistanyň
kanunlaryny

özleriniň ygtyýarlarynyň çäginde

amala
aşyrýarlar.

Döwlet dolandyryşyny kämilleşdirmek maksady
bilen we aýry
-
aýry

tabşyryklary amala aşyrmak üçin
Ministrler Kabinetinde kommisiýalar (toparlar) we işçi
toparlar döred
il
ýär.

Türkmenistanyň Konstitusiýasyna laýyklykda
Ministrler Kabineti ö
züniň ygtyýarynyň çäginde
kararlar we buýruklar kabul edýär we olar hemme
ministrlikler, wedomostwolar, ýerli ýerine ýetiriji
häkimiýet edaralar
y
, kärhanalar
y
, guramalar
y

tarapyndan hökmany ýerine ýetirilmäge degişlidir.


101

Ministrler Kabinetiniň kararlary
na Prezidentiň
özi gol çekýär. Onuň deslapky, şu günki häsiýetli
buýruklaryna onuň görkezmesi esasynda
orunbasarlaryndan birine gol çekmeklik tabşyrylýar.

Başga ýagdaý göz öňünde tutulmadyk halatynda
Kabinetiň karrlary


we buýruklary gol çekilen
günüden
güýje girýärler. Eger olar raýatlaryň
hukuklaryna we azatlyklaryna täsir edýän bolsa, onda
olar çap edilen gününden güýje girýärler.

Türk
menistanyň Ministler Kabineti,

Türkmenistanyň Mejlisi, ýerli ýerine ýetiriji
häkimiýeti we jemgyýetçilik birleşmeleri
bilen özara
gatnaşyklary hem kanun esasynda berkidilendir.

Hereket edýän kanunda Ministrler Kabinetiniň
maddy
-
tehniki üpjünçilik işi barada, hem
-
de onuň iş
diwany göz öňünde tutulandyr.

Ministrler Kabinetiniň agzalary hukuk taýdan
goralyp kanun esasynda
kepillendirilýär.


§

5.
Merkezi we ýerli döwlet dolandyryş ed
aralary


Merkezi döwlet dolandyryş edaralarynyň
arasynda ilkinji nobatda ministrlikler göz öňünde
tutulýar.

Ýokarda aýdyp geçişimiz ýaly ministrlikler
merkezi döwlet dolandyryş edaralarynyň hat
aryna
girip, ýurtda belli
-
belli pudaklary dolandyrmak üçin

102

niýetlenendir. Mysal üçin, hojalyk, sosial
-
medeni we
Dolandyryş
-
syýasy gurluşlary.

Olar belli bir pudak boýunça ýerine ýetriş we
serenjam beriş işleri amala aşyrýarlar.

Ministrlikler, Türkmenista
nyň Ministrler
Kabineti hakyndaky kanun esasynda Ministrler
Kabinetiniň teklip etmegi bilen Türkmenistanyň
Prezidenti tarapyndan
döredilýär. Edil şol tertipde

ýatyrylyp
hem

üýtgedilip bilinýär.

Ministrlige ministriň özi ýeke
-
täk başlangyç
esasynda ýolba
şçylyk edýär we öz wezipesine
Pr
ezident tarapyndan bellenýär we

wezipeden
boşadylýar.

Ministr özüne tabşyrylan we üstüne ýüklenen
wezipeleri hut özi döwletiň hem Prezidentiň öňünde
borçly bolup, şol pudaga jogap berýär.

Minis
tr belli

pudaga jogap berme
k bilen öz
orunbasarlarynyň arasynda belli
-
belli ug
urlar boýunça
işleri paýlaýar

we olaryň jogapkärçiligini kesgitleýär.
Şonuň ýaly hem ö
züniň müdirliklerine, bölümleriň

we
onuň garamagynda durýan edara
-
guramalaryň hem
wezipelerini kesgitläp
, jogapkärçilig
ini hem berkidýär.

Ministr öz orunbasarlarynyň arasynda
wezipeleri paýlaýar, ministrligiň kollegiýasynda
başlyklyk edýär, ministrligiň merkezi diwanynyň
işgärleriniň sanyny kesgitleýär, bölümleriniň
düzgünnamalaryny tassyklaýar, olary hojalyk

103

hasaplaşygyna

geçirýär we başga
-
da oňa birnäçe
ygtyýarlar berilýär.

Ministrlik özüne berlen ygtyýarlaryň çäginde
kanunlary, Prezidentiň namalaryny we Ministrler
Kabinetiniň namalaryny doly berjaý e
d
ip buýruklar
we instruksiýalar çykarýarlar, olaryň doly we dogry
ýerin
e ýetirilmegi üçin öz ýolbaşçylyk edýän
pudagyna görkezme berýär we olaryň ýerine
ýetirilişini barlaýar.

Ministrlik öz işini Prezidentiň we Ministrler
Kabinetiniň ýolbaşçylygynda ýerine ýetirýär, ministriň
özi bolsa Kabinetiň agzasy bolup durýar.

Ministr
ligiň hukuk ýagdaýy Türkmenistanyň
Konstitusiýasy, Ministrler Kabineti hakyndaky
kanuny hem
-
de öz ýörite düzgünnamasy esasynda
kesgitlenýär.

Ministrlikleriň ählisiniň esasy wezipeleri etmeli
işleri, hukuklary, borçlary, haýsy formada we usulda
işlemelidik
leri baradaky maglumatlar olaryň
namalarynda kesgitlenendir.

Türkmenistanyň çäginde şu aşakdaky
ministrlikler hereket edýärler:

Türkmenistanyň daşary işler ministrligi,
goranmak ministrligi, içeri işler ministrligi, adalat
ministrligi, ykdysady

ministrlig
i
, maliýe ministrligi,
durmuş üpjünçilik ministrligi, bilim ministrligi,
saglygy goraýyş we derman senagaty ministrligi,
medeniýet ministrligi, awtomobil ulagy ministrligi,

104

aragatnaşyk ministrligi, söwda we daşary
aragatnaşyklar ministrligi, oba hojalyk mi
nistrligi,
gurluşyk ministrligi, senagat gurluşyk materiallary
ministrligi, tebigaty ulanmak we daşky giňişligi
goramak we beýleki ministrlikler.

Türkmenistanda merkezi döwlet dolandyryş
edaralarynyň hataryna döwlet komitetleri hem
girýärler. Häzirki wagt
da olaryň sany gaty köp däldir.
Olaryň hataryna ýerleri ulanmak, ýer gurluşygy we
ýer reformasyny geçirmek boýunça Türkmenistanyň
döwlet komiteti, syýahat we sport baradaky döwlet
komiteti, çaklaýyş we hasaplaýyş döwlet komiteti we
başgalar.

Döwlet komite
tleriniň hem hukuk ýagdaýlary
edil ministrlikleriňki ýaly, olaryň döredilişi,
ýatyrylyşy we beýleki ýagdaýlary.

Ýöne döwlet komitetleri döwletiň çäginde ähli
pudaklary üçin deň derejede belli bir kesgitli işi amala
aşyrmak üçin döredilýär.

Mundan başga
-
d
a, döwlet dolandyryş
edaralarynyň hataryna döwlet birleşmeleri,
korporasiýalar we konsernleri, paýdalar jemgyýetleri,
banklar, wedomostwolar hem
-
de Türkmenistanyň
Ministler Kabinetiniň ýanyndaky komitetler,
birleşmeler, müdirlikler girýärler.

Bularyň hem
hukuk ýagdaýlary ministrlikleriň,
döwlet komi
tetleriniň hukuk ýagdaýlaryna me
ňzeşdir.


105

Ýerli döwlet dolandyryş edaralarynyň hataryna
welaýat, etrap, şäher häkimlikleri girýärler, olar hem
özleriniň ygtyýarlarynyň çäginde döwlet dolandyryş
meselesine doly j
ogap berýärler. Bularyň hukuk
ýagdaýlary degişli kanunlar arkaly düzgünleşdirilýär,
has takygy Türkmenistanyň Konstitusiýasy we 1995
ýylyň 24 noýabrynda kabul edilen Türkmenistanyň
häkimler hakyndaky kanuny bilen kadalaşdyrylýar.
Türkmenistanyň häkimler ha
kyndaky kanuna
laýyklykda häkimler welaýatlarda, şäherlerde,
etraplarda ýerine ýetiriji häkimiýeti amala aşyrýarlar
we olar Türkmenistanyň Prezidentiniň ýerlerdäki
wekilleridir.
Häkimler ýerlerde dolandyryş
edralarynyň işine, ýolbaşçylyk edýärler, özlerini
ň
ygtyýarlyklarynyň çäklerindäki soraglara garaýarlar,
Türkmenistanyň Konstitusiýasynyň, kanunlarynyň,
Türkmenistanyň Prezidentiniň, Türkmenistanyň
Ministrler Kabinetiniň namalarynyň, Türkmenistanyň
Mejlisiniň kararlarynyň ýerine ýetirilmegini üpjün
edýärl
er.

Häkimler Prezidentiň öňünde hasabat berýärler.
Häkimler Türkmenistanyň Prezidenti tarapyndan
wezipä bellenilýär we wezipeden boşadylýar.
Häkimler ýerlerde ýerine ýetirilmegi hökmany bolan
kararlary kabul edýärler.

Häkimler
m
i
nistrlikler

we beýleki dö
wlet
dolandyryşynyň merkezi edaralary bilen bilelikde
bilim, saglygy goraýyş medeni
ýet we sport, durmuş

106

üpjünçilik edaralarynyň dolandyryşyny amala
aşyrýar
lar

we olaryň maddy
-
tehniki bazasyny
gowulandyrm
ak üçin degişli çäreleri we beýleki işleri
ýerine ýet
irýärler.


Häkimler döwlet dolandyryşynyň, durmuş
-
medeni we hojalyk gurluşygynyň, hukuk tertibi we
kanunçylygy berkitmegiň

soraglaryny çözmekde

döwlet dolandyryşynyň merkezi edaralary bilen özara
täsir edýärler we ylalaşykly işi üpjün edýärler.




Iň aş
aky derejede durýan döwlet dolandyryş
edaralary bolup kärhanalary, edaralaryň we
guramalaryň iş dolandyrjylary (administrasiýalary)
durýarlar. Olar hem öz ygtyýarlarynyň çäginde döwlet
häkimiýetinden peýdalanýarlar. Olaryň hukuk
ýagdaýlary özleri tarapynda
n işlenip düzülen we
ýokarky edaranyň tassyklan düzgünnamasy esasynda
kesgitlenýär. Şoňa laýyklykda edaralar, kärhanalar öz
ygtyýaralrynyň çäginde buýruklar çykarýarlar we olar
ähli gullukçylara we işçilere hökmany bolup durýar.



Döwlet gullugy (gullukçy
lary).


§

1.
Döwlet gullugy barada düşünje we onuň
esasy ýörelgeleri


Özüniň mazmuny boýunça döwlet gullugy we
döwlet diwany özara baglanyşykly düşünjedir. Döwlet
edaralarynyň işiniň amatlylygy ýeke bir edaralaryň

107

içki gurluşyna ýa
-
da beýleki edaralar bil
en
aragatnaşygy bolman, onuň şahsy düzümine hem
baglydyr, başgaça aýdanyňda olarda işleýän adamlara
(döwlet gullukçylaryna) hem baglydyr.

Beýle aragatn
aşyk tejribe taýdan edaralaryň
ygtyýarlary, olaryň

ýolbşçylary, olaryň orunbasarlary
we beýleki işgärl
eriň arasynda ygtyýarlarynyň
bölünmegi netijesinde durmuşa geçirilýär.

Şeýlelikde döwlet edaralarynyň diwanynda
işleýän işgärler dolandyryş hukugynyň subýekti
hökmünde döwlet gullukçylarydyr, olaryň ýerine
ýetirýän işleri bolsa döwletiň gullugydyr.

Başga

söz bilen aýdanymyzda, döwlet
edaralarynda işleýän işgärler döwlet
gullukçylarydyrlar. Olaryň bu edaralarda kesgitli
gulluk wezipesinde durýan
lyg
y, ýerine ýetirýän işleri
gulluk häsiýetlidir.

Döwlet gullugy köplenç halatlarda giň manyda
düşünilýär, ol dö
wlet edaralarynda ýerine ýetirilýän
islendik iş hem
-
de döwlet kärhanalarynda,
edaralarynda ýerine ýetirilýän işlerden ybaratdyr.
Döwlet gullugyna şeýle düşünilmegi adamlaryň
zähmet işiniň iki sany formasyna (görnüşine)
esaslanýanlygyndadyr:

a)

gös
-
göni zähmet
i bilen maddy baýlyklary
döredýän adamlar (işçiler);

b)

ruhy baýlyklary döredýänler, ýa
-
da
döwlet edarasynyň işini durmuşa

108

geçirýän adamlar

(mugallymlar,
lukmanlar we beýlekiler)
.

Şonuň bilen birlikde döwlet gullugy asyl manyda hem
düşünilýär. Bu işler diňe
döwlet edaralarynyň gulluk
diwanynyň işidir. Döwlet gullugyna şeýle
düşünmeklik diňe dolandyryş işini amala aşyrýar
diýmekdir.

Gulluk diwany özüne mahsus görnüşlerde we
usullarda döwlet häkimiýetiniň dürli jemgyýe
tçilik
işlerinde durmuşa geçirilip

bil
in
ý
ä
ndir.

Gulluk diwanynyň işi dürli
-
dürli ýol bilen
durmuşa geçirilýär. Mysal üçin, ýuridiki häkimli
görkezmäniň üsti bilen jedelli meseleleri çözmek.
Esasy zat, olar döwlet ýolbaşçylygynyň esasy
görnüşleriniň elementleri bolup durýarlar, olar döwlet
häkimi
ýetini amala aşyrmak bilen aýrymaz
baglydyrlar.

Şeýlelikde gulluk diwanynyň işini önümçilik we
durmuş
-
medeni işler bilen gatyşdyrmaly däldir.
Sebäbi zähmetkeşleriň işleri, maddy we ruhy
baýlyklary döredýän we döwlet häkimiýetini durmuşa
geçirmek bilen bag
ly bolmaýar, elbetde şonuň üçin
hem olar gulluk diwanyna goşulmaýarlar. Bu bolsa öz
gezeginde maddy bazany döretmeýän gullukçylar
diýip düşümeli dälidr. Mysal üçin, artistler,
mugallymlar, lukmanlar, inžener
-
tehniki işgärler we
başgalaryň işleri döwlet häk
imiýetini durmuşa
geçirmek bilen baglanyşykly däldir.


109

Şulardan ugur alyp asyl manysynda döwlet
gullugy kanuna esaslanan döwlet edaralarynyň
gullukçylarynyň jemgyýetçilik durmuşynda döwlet
häkimiýetini durmuşa geçirmek we öz üstlerine
ýüklenen wezipelerini

ýerine ýetirmäge
gönükdirilendir.

Döwlet gullugynyň umumy basgançaklary hem
giň manyda, hem dar
(asyl)
manyda gullukçylaryň
kesgitli gullukda bolmagydyr. Tapawudy diňe edilýän
işleriň häsiýetine baglydyr.

Döwlet gullugynyň jemgyýetçilik syýasy
ähmiýeti

näme bilen kesgitlenýär diýlende, onda onuň
kömegi bilen döwlet mehanizminiň kadaly we peýdaly
işlemegini üpjün edýär.

Häzirki wagtda zähmetiň obýektiw zerur
bölünşigi bar, şunlu
kda döwlet häkimiýetli ygtyýary

durmuşa geçirmekde hünär taýdan taýýarlygy b
ar
gullukçylar tarapyndan amala aşyrylýanlygydyr.

Döwlet gullugy diýen meseläniň aýratynlygy,
ony kadalaşdyrýan namalar dolandyryş hukuk
namalaryny düzýärler.

Ýene
-
de bir zady bellemek zerur bolup duýar,
ýagny döwlet gullugynyň aýry
-
aýry gatnaşyklary
beý
leki hukuk pudaklary bilen hem kadalaşdyrylýar.
Mysal üçin, zähmet hukugy


hemme gullukçylar üçin
bellenilen düzgün
-
nyzam jogapkärçiligi, iş wagtynyň
dowamy; maliýe hukugy


gulluk haklaryny
kesgitleýän we salgytlary almak baradaky namalar.


110

Şeýlelikde do
landyryş hukugynyň namalary
hemme gulluk gatnaşyklaryna degişli bolup durýar.
Mysal üçin, edaralaryň, kärhanalaryň işgärlerine hem
-
de ähli döwlet apparatynyň gullukçylaryna


kanun
çykaryjy, dolandyryş, kazyýet we prokuratura
edaralarynyň gullukçylaryna.

Şeýle jemgyýetçilik gatnaşyklaryna döwlet
gulluk gatnaşyklary diýilýär.

gatnaşyklarda gulluk diwany döwletiň adyndan çykyş
edip, ähli jemgyýetçilik durmuşynda döwletiň
wezipeleri we işleri durmuşa geçirilýär.

Döwlet gullugynyň esasy ýörelgeleri

şol
gul
lugyň nämäniň esasynda guralýanl
ygyny aňladýan
düşünjä aýdylýar.

Döwlet gullugy hem demokratik başlangyçlaryň
esasynda guralyp bir wagtda özüne mahsus bolan
ýörelgeleri hem öz içine alýar.

Döwlet gullugynyň aýratynlyklary onuň
demokratik häsýete
eýedigi bilen bagly bolup döwlet
dolandyryşynyň ýörelgeleri esasynda amala
aşyrylýandygy aýdyňdyr.

Döwlet gullugynyň esasy ýörelgeleri şu
aşakdakylardan yabaratdyr:

1.

Döwlet diwanynyň işgärleri halkyň arasyndan
çykan adamlar bolup olar kanun esasynda herek
et edip
halkyň bähbidini goraýarlar. Şeýle manyda olar
jemgyýete gulluk edip öz ähli işlerini halk
köpçüliginiň gatnaşmagynda we olaryň kontrollygy

111

esasynda amala aşyrýarlar we öz ygtyýarlyklaryny
halkyň bähbidine gönükdirýärler.

2.

Döwlet diwanynyň öňde bar
yjy zwenolary
gös
-
göni halk tarapyndan saýlanýarlar ýa
-
da degişli
döwlet edaralary (ýolbaşçylary) tarapyndan
bellenýärler.

3.

Döwlet diwanynyň ähli işgärleri çalşylmaga
degişlidirler. Beýle diýildigi biziň ýurdumyzda
ömürlik wezipe ýokdur. Şoňa görä
-
de kadyrl
ar
çalşyrylmagy ýörelgesi gulluk diwanynyň
demokratizatiýalaşdyrylmagynyň esasy çeşmesi bolup
döwlet edaralaryny ýokary hünärli kadyrlar bilen
üpjün etmekligiň serişdesi hökmünde çykyş edýär.

4.

Döwlet diwanynyň ähli işgärleri hem halkyň,
hem döwletiň öňünde
jogapkärdirler.

5.

Ähli zähmetkeşler jynsyna, milletine we
beýleki ýagdaýlara garamazdan döwlet diwanynda
wezipe eýelemäge deň hukuklydyrlar.

6.

Döwlet diwanynyň işgärleri jemgyýetiň
beýleki işgärleriniň öňünde hiç hili artykmaçlykdan
peýdalanmaýarlar.

7.

Döwlet d
iwanynyň işgärleriniň hukuklary
gullugy bilen bagly bolan ýagdaýlardan başga
ýagdaýlarda çäklendirilmeýär
, mysal üçin, ýakyn
garyndaşlaryň bir edarada biri
-
beýlekisine tabyn
ýagdaýynda işlemekligiň gadagan edilmegi, ýa
-
da
döwlet diwanynda işlemeklik kazyý
et tarapyndan
gadagan edilen halatynda we başgalar.


112

8.

Döwlet diwanynyň işgärlerine zähmede hak
tölemekligiň şerti beýleki zähmetkeşler bilen deň
derejede durmuş
-
ykdysady esasda amala aşyrylýar.

9.

Döwlet diwanynyň işgärleri Türkmenistanyň
ähli raýatlary bilen

deň derejede demokratik
hukuklardan we azatlyklardan peýdalanýarlar.

Şu agzalan ýörelgelerden ugur alyp döwlet
gullukçylary döwlet edaralaryna işe kabul edilýärler
we gullugy geçýärler.



§

2. Döwlet
g
ullukçylary barada düşünje, olaryň
esasy görnüşler
i we hukuk ýagdaýlary


Döwlet gullukçysy döwlet edaralarynda wezipe
eýeleýän adam bolup, maddy gymmatlyklary
döretmeýän kesgitli işi belli aýlyk hakyna amala
aşyrýar.

Her bir döwlet gullukçysy işleýän işinde döwlet
edarasynyň ygtyýarlyklaryny amala aşyrýa
r. Ol
gatnaşygyň ululygy, görnüşi we usuly onuň wezipesi
bilen kesgitlenýär, kärhananyň we guramanyň iş
tertibinde göz öňünde tutulan iş bolup gullukçynyň
hukuklaryny we borçlaryny göz öňünde tutýan wezipe
ygtyýarlyklaryndan ybaratdyr.

Şeýlelikde wezipeli

adamyň umumy we ýörite
hukuklary hem borçlary bellenýär.

Döwlet gullukçylarynyň umumy borçlary we
hukuklary ähli döwlet gullukçlary üçin meňzeşdir.

113

Mysal üçin, gullukçynyň üstüne ýüklenen işleri dogry
we doly ýerine ýetirmeklik, berk kanunynyň talabyny
b
erjaý etmek, döwlet we gulluk syrlaryny saklamak,
döwlet gulluk düzgünini berjaý etmek, aýlyk hakyny
tölemek we ş.m.

Gullukçynyň ýörite hukuklary we borçlary
özüniň ýöredýän wezipesiniň aýratynlygyna bagly
bolýar. Mysal üçin, raýatlaryň arzalaryna we
şikaý
atlaryna garamaklygyň hökmanylygy.

Döwlet gullukçysynyň hukuklary we borçlary
olaryň ýeke bir gulluk gatnaşyklaryna degişli
bolmaýar. Hukuk namalarynda gullukçylara ýokary
ahlak talaplar hem bildirilýar. Şonuň üçin hem birnäçe
döwlet gullukçylary öz gullu
klarynda gullugy bilen
bagly bolmadyk etmişleri edenligi üçin hem
jogapk
ärdirler. Döwlet gullukçylary

raýatlara degişli
soraglary we islegleri çözmäge hem borçludyrlar.

Döwlet gullukçylarynyň görnüşleri barada
aýdylanda döwlet edaralarynyň, kärhanalary
nyň

döwlet häkimiýetli işlerini

amala aşyrmakda
döwlet
gullukçylary uly orun tutý
arlar. Bu ý
a
gdaý döwlet
gullukçylarynyň häsiýetle
rine garap dürli görnüşlere
bölmä
ge esas berýär. Mysal üçin, dürli döwlet
diwanynyň işgärleri, döwlet hojalyk, durmuş
-
medeni
we d
olandyryş syýasy edaralarynyň işgärleri,
önümçilik işlerini ýerine ýetirmeýänler.

Döwlet edaralarynyň işgärleri öz gezeginde
birnäçe görnüşlere bölünýärler. Mysal üçin, döwlet

114

häkimiýet edaralarynyň işgärleri (Mejlisiň işgärleri),
kazyýet edaral
arynyň gul
lukçylary
, prokuratura
edaralarynyň gullukçylary, döwlet dolandyryş
edaralarynyň gullukçylary.

Pudagyň häsiýetine görä döwlet gullukçyl
ary şu
aşakdakylara bölünýärler,

hojalyk, durmuş
-
medeni we
dolandyryş syýasy diwanynyň gullukçylary.

Gullukçylaryň ýagda
ýyny has ownuk böleklere
bölsek, onda senagatyň, bilimiň, saglygy goraýşyň,
içeri iş
l
eriniň gullukçylary we beýlekiler.

Döwlet gullukçylarynyň görnüşlere bölmegiň
esasy
bolup, olaryň işleriniň häsiýet
i bolup
durýandygy aýdyňdyr. Şol häsiýete görä döwlet
gu
llukçylary şu aşakdakylara bölünýär:

1)

gös
-
göni döwlet häkimiýetinde
n

peýdalanýan döwlet gullkçylary;

2)

döwlet

häkimiýet ygtyýarlaryny durmuşa

geçirmek üçin başga i
ş
leri ýerine ýetirýän
döwlet gullukçylary.

Ýene
-
de döwlet gullukçylaryny bölmekligiň

esaslary
bolup, olaryň zähmetiniň häsiýet
i göz öňünde
tutulýar. Şoňa baglylykda döwlet gullukçylary

iki
sany görnüşe bölünýär
:

1.

ýolbaşçylar, kadrlary seçip almak we olary ýerl
i
ý
erinde

goý
m
a
k
, ýerine ýetirijileriň işlerini
sazlaşdyrýan, b
a
rlaýan, kadalaşdyrýan,
çözg
ütleri kabul edýän döwlet gullukçylary.


115

2.

hünärli gullukçylary


ýönekeý inženerler,
tehnikler, ykdysadyýetçiler, mugallymlar we
başgalar.

Ýöne döwlet gullukçylarynyň şeýle bölünişig
i
hem her topar
a hukuk häsiýetnama bermäge doly
mümkinçilik bermeýär. Mund
an başga
-
da, ol ýeke bir
döwlet edaralarynyň işgärlerini
öz içine
alman, ähli
gullukçylary öz içine alýar.

Şonuň üçin hem,
hukuk

edebiýatlarda
gu
llukçylary görnüşlere bölmeklik üçin hukuk

häsiýetini we olaryň aýry toparlaryny göz öňünde
tutup teklipler

aýdylýar.

Şoňa laýyklykda döwlet edaralarynyň gulluk
diwanlarynyň esasy häsiýeti şol ýa
-
da başga
gullukçylar toparlary häkimli ygtyýarlary durmuşa
geçirmekde nähili
hukuk

gatnaşygynyň bardygyny
aňladýar.

Döwlet häkimiýeti bar bolan döwlet
gullukçylaryn
a wezipeli adamlar diýlip aýdylýar.
Wezipeli adam diýen düşünje ýöne wezipäni
eýelemek bilen baglanyşdyrylman


hemme
gullukçylara aýdylman döwlet häkimiýet ygtyýary bar
bolan gullukçylara aýdylýar. Bu bolsa öz gezeginde
hemme wezipeli adamlar döwlet gullu
kçylarydyr,
ýöne hemme döwlet gullukçylary wezipeli adamlar
däldir diýmekdir.


116

Gös
-
göni döwlet häkimiýetli ygtyýarlary
bolmadyk gullukçylar, iş ýüzünde ýörite wezipe
eýelemeýärler.

Şulardan ugur alyp döwlet edaralarynyň
gullukçylary iki görnüşe bölünýärle
r:

1)

wezipeli adamlar (gullukçylar);

2)

wezipe eýelemeýän adamlar (gullukçylar).

Ähli halatlarda wezipeli adamlar özleriniň dürli
häsýetli işleri amala aşyrýanlyklaryna garamazdan
hemişe döwlet häkimli ygtyýarlyklardan
peýdalanýarlar. Olar takyk hukuk gatnaşy
klaryň ýüze
çykmagy, üýtgemegi we togtadylmagy üçin hukuk
namalaryny

kabul

edýärler, olaryň durmuşa geçmegini
üpjün edýärler, ýörite guramaçylyk, terbiýeçilik
çärelerini, zerur bolan halatynda bolsa mejbury
çäreleri görmäge, barlag, gözegçilik işlerini ama
la
aşyrmaga hem
-
de ýüze çykan jedelli meseleleri
çözmäge hukuklary bardyr.

Ähli wezipeli adamlar edaranyň ygtyýarynyň
çäginde hereket edýärler. Şonuň bilen bilelikde olaryň
ygtyýarlarynyň çägi we olaryň ýüze çykyşynyň
görnüşleri hem deň däldir.

Hut şu ýa
gdaýlar wezipeli adamlary birnäçe
görnüşlere bölmäge mümkinçilik berýär:

1.

ýolbaşçy

düzüm
;

2.

operatiw (gündeki) düzüm;

3.

dolandyryş häkimiýetiniň wekilleri.


117

Şeýlelikde operatiw düzümiň işine h
ä
kimiýet
ygtyýarlaryny durmuşa geçirmeklik
gullukçynyň

gulluk borjun
a girmeýär.


Ýöne
,

olaryň ýerine ýetirýän işleri ykdysad
y we
sosial meseleleri çözmek
de ýolbaşçylyk etmek üçin
peýdaly şert
leri

döredýärler.


§

3. Döwlet gullugyna girmekligiň we ondan
çykmaklygyň hukuk taýdan kadalaşdyrylyşy


Islendik syýasy we ykdysady

wezipäni
üstünlikli ýerine ýetirmek üçin ilkinji nobatda hünärli
we işeňňir, ýörite taýýarlykly, guramaçylyk taýdan
ukyply, hemişe öz bilimini artdyrýan we işiň ýokary
hilliligi bilen tapawutlanýan gullukçylaryň gerekdigi
hemmä mälimdir.

Şunuň bilen bagl
ylykda döwlet g
ullugyny
geçmekde, döwlet gullugyna kabul etmek, döwlet
edaralarynyň gullukçylarynyň düzümini toplamak,
döwlet gulluk gatnaşyklarynyň esasl
a
rynyň ýüze
çykmagy ýaly meseleleri çözmekde ilkinji nobatda
bolsa guramaçylyk hukuk meselelerini çözm
ek zerur
bolup durýar.

Döwlet gullugyna

kabul etmekligiň şertlerine
gullukçylara umumy we ýörite talaplary bildirmegi
göz öňünde tutýar. Olar haýsylar diýeniňde,
gullukçynyň bellenen wezipäniň talabyna laýyk

118

gelmegi, päk ýürekli
li
gi
,

syýasy taýdan taýýarl
ygy, işi
oňat bilmegi, dolandyryş ukyplylygy we beýlekiler.

Döwlet gullugyna girmeklige
obýektiw

we
subýektiw

şertler zerurdyr.

Döwlet gullugyna girmekligiň obýektiw şertleri
jemgyýetiň öňünde durýan wezipeler bilen
kesgitlenýär. Ol şertler ilki bilen dö
wlet işinde kesgitli
wezipäniň we oňa bellenilen aýlyk hakynyň göz
öňünde tutulmagy, ol bolsa d
öwlet tarapyndan
ykdysadyýetiň k
anuny esasynda kesgitlenýär.

Gulluga girmekligiň subýektiw şertleri
umumy

we
ýörite

şertlere bölünýärler.

Umumy şertlere döwlet

gullugyna girmäge isleg
bildirýän gullukçylaryň hemmesine degişli bolup
durýar. Olar şu aşakdakylardan ybarat:

1.

raýatlygy bolmaly;

2.

döwlet gullugyna girmek üçin tu
ssaglykda
bolmanlygy ýa
-
da şol
i
ş
de işlemeklik kazyýet
tarapyndan mahrum edilmedik bolmaly;

3.

belli ýaşa ýeten bolmaly;

4.

isleg bildirmeli, belli bir kesgitli wezipäni
eýelemäge razyçylygy bolmaly.

Ýörite şertler:

1.

ýörite bilim talaby;

2.

guramaçylyk ýolbaşçylyga tejribe;

3.

zerur bolan halatynda synag möhletini bellemek
talaby.

Döwlet edaralarynyň düz
ümini toplamagyň usullary:


119

1.

Saýlaw üsti bilen
;

2.

Bellemek usuly bilen
;

3.

Konkurs (bäsleşik) üsti bilen
;

4.

Şertnama (kontrakt) üsti bilen.


Döwlet gulluk gatnaşyklarynyň ý
ü
ze çykmaklygynyň
we togtadylmagynyň

esaslary. Ýüze çykmagynyň
esaslary:

1.

Dolandyryş namanyň ü
sti bilen bellemek
(buýruk)
;

2.

Saýlaw üsti bilen
;

3.

Bäsleşik üsti bilen
;

4.

Şertnama üsti bilen
;

Togtadylamgyň esaslary:

1.

Edaranyň dolandyryjysynyň
başlangyjy

boýunça
;

2.

Gullukçynyň öz islegi boýunça
;

3.

Taraplaryň islegine bagly bolmadyk halatlarda
;


§

4. Döwlet gullu
kçylaryny sylaglamak we olaryň
jogapkärçiligi


Döwlet gullukçylary barada Türkmenistanyň
hereket edýän kada namalarynda maddy we ruhy
taýdan sylaglamaklygyň birnäçe görnüşleri göz
öňünde tutulandyr. Ol çäreler döwlet gullukçylarynyň
öz üstlerine ýüklenen b
orçlaryny üstünlikli ýerine

120

ýetirenligi üçin döwlet tarapyndan ulanylýan
çärelerdir.

Maddy we ruhy taýdan döwlet gullukçylaryny
sylaglamagyň dürli görnşleri bardyr. Olardan, gymmat
bahaly sowgatlar bilen sylaglamak, buýrugyň üsti
bilen sag bolsun aýtmak,
hormat tagtasyna çykarmak,
hormat haty bilen sylaglamak, hormatly atlaryň
dakylmagy, ylymda, bilimde, medeniýetde, sungatda
we beýleki ugurlarda at gazanan adyny dakmak,
wezipesini ýokarlandy
rmak, Türkmenistanyň
ordenleri

we medallary bilen sylaglamak.
1


wlet
gullukçylaryny maddy we ruhy taýdan
sylaglamaklygyň ähli çäreleri üç topara bölünýärler:

1.

Köpçülikleýin sylaglamak çäreleri, mysal
üçin, pul sylagy;

2.

Şahsy

we köpçülikleýin sylaglamak, pul
sylaglary bilen sylaglamakda edaranyň,
kärhananyň aýratyn gull
ukçylarynyň özüne
ýetýän paýyny bermek;

3.

Şahsy

sylaglamak


ähli maddy we ruhy
sylaglaryň takyk bir döwlet gullukçysyna
berilmegi.

Türkmenistanda sylagyň ähli görnüşleri
kanunlarda we beýleki namalarynda takyk



1

Türkmenistanyň döwlet sylaglary hakyndaky
kanuny, 07.12.200
5, Türkmenistan
gazeti
,
20.12.2005ý.


121

kesgitlenendir, olary bermäge wezipeli adamy
nyň
ygtyýary bardygy düzgünleşdirilendir.

Döwlet gullukçylarynyň köpüsi

özlerine
tabşyrylan işleri üstünlikli ýerine ýetirýärler,
kanunlara we jemgyýetiň düzügünlerine hormat
goýýarlar. Ýöne gynansagam entek döwlet
gullukçylarynyň arasynda özleriniň gullu
k
borçlarynyň düzgünlerini bozýan gullukçylara hem
ýygy
-
ýygydan duşmak bolýar. Şeýle ýagdaýlarda
döwlet edaralary, olaryň
wezipeli adamlary döwlet
gullukçyla
ryna kanuny we tertip
-
düzgüni bozanlygy
üçin jemgyýetçilik we döwlet mejbur ediş çärelerini
ulanýar
.

Şonuň bilen birlikde gulluk gatnaşyklarynda
kanuny we tertip
-
düzgüni bozan adamlaryň
(gullukçylaryň) jogapkärçiligi dogry we doly
kesgitl
en
melidir. Olar ýeke bir özleri kanunyň
bozulmagyna ýol bermän, beýleki adamlaryň hem
düzgüni bozmaklaryna ýol berme
li däldirler.

Jogapkärçiligi göz öňünde tutýan kanunçylyk
döwlet gullukçylaryna ulanylýan mejbury çäreleri
ahlak hem hukuk çärelere bölünýär. Bu çäreleriň ikisi
hem döwlet gullukçylaryny terbiýelemek üçin esasy
serişde bolup durýar.

Döwlet gullukçylaryny
ň hukuk jogapkärçiligini
kesgitlemegiň esasy görkezijisi olaryň eden
etmişleriniň häsiýetidir. Şoňa baglylykda hereket
edýän kada kanunlar döwlet gullukçylarynyň dürli

122

hukuk jogakärçiligini göz öňünde tutýar. Olar düzgün
-
nyzam, dolandyryş raýat we jenaýat
jogapkärçiliklerinden durýarlar.

Şeýlelikde, döwlet gullukçylarynyň tertip
-
düzgüni bozanlygy üçin umumy esaslarda
jogapkärçilige çekilmäge degişlidirler, mysal üçin,
hemmesiniň kanun öňünde deňligi, hukuk
bozulmanyň ýeke
-
täk seljeriş görnüşde garalmagy we

şikaýat etmäge deň hukuklarynyň bolmagy. Şonuň
bilen birlikde döwlet gullukçylarynyň
jogapkärçiliginiň birnäçe aýratynlygy hem bardyr,
mysal üçin, ýokary jogapkärçiligiň olara bellenmegi.

Düzgün
-
nyzam (dissiplinar) jogapkärçiligi
haçanda döwlet gullukçyl
ary zähmet we gulluk
borjuna degişli bolmadyk etmişleri üçin hem çekilip
bilýändir, mysal üçin, olaryň mertebesini we at
abraýyny masgaralaýan etmişleri üçin
, mysal üçin,

kazylar we beýleki gullukçylar.

Döwlet gullukçylarynyň düzgün
-
nyzam
jogapkärçiligi
gulluk borjuny bozanlygy halatynda, ol
ýagdaý dolandyryş hukuk kadalary bilen
düzgünleşdirilýär, haçanda zähmetiň düzgünini bozsa,
onda ol zähmet hukuk kadalary bilen kadalaşdyrylýar.

Düzgün
-
nyzam jogapkärçiligi üç görnüşde
çözülýär:

1.

içki zähmet düzgün es
asynda;

2.

tabynlyk esasynda;


123

3.

ýörite
tertipnamalaryň

we düzgünnamalaryň
esasynda.

Düzgün
-
nyzam temmileri haýsylar şu
aşakdakylardan ybaratdyr
:

1.

duýduryş;

2.

käýinç
;

3.

berk käýinç
;

4.

işden çykarmak.

Türkmenistanyň zähmet Kodeksiniň 164
-
nji
maddasyna laýyklykda
Türkmenistanyň kanunçylyk
namalary, tertipnamalar düzgün
-
nyzam hakyndaky
düzgünnamalar bilen işgärleriň aýry
-
aýry toparlary
üçin beýleki düzgün
-
nyzam temmileri hem göz
öňünde tutulunyp
bilner.
1

Dolandyryş jogapkärçiligi gullukçylar
tarapyndan dolandyryş et
mişleriň edilenligi üçin ýüze
çykýar. Haçanda döwlet gullukçylarynyň dolandyryş
etmişleri gulluklary bilen bagly bolmasa, onda olar
beýleki adamlar bilen deň jogap berýärler.

Şoňa görä
-
de olaryň eden etmişi gulluk borjuna
girýän wezipäni ýerine ýetimeýänli
gi üçin ýüze
çykýar, mysal üçin, edaranyň ýolbaşçysy, sanitariýa,
ýangyna garşy howpsuzlyk we başga düzgünleriň
bozulanlygy üçin.




1

Türkmenistanyň zähmet Kodeksi, Aşgabat
2009ý.(164
-
nji madda)


124

Döwlet gullukçylarynyň raýat (maddy)
jogarkärçiligi olaryň gulluk borjuny ýerine ýetirýän
mahaly bikanun hereketleri esasynda

maddy zyýan

ýetirenlikleri

üçin ýüze çykýar.

Döwlet gullukçylarynyň jenaýat jogapkärçiligi
bolsa wezipesini hyýanatly ulanyp, ede
n jenaýatlary
üçin ýüze çykýa
r.



Raýatlar we jemgyýetçilik birleşmeleri


§

1. Türkmenistanyň raýatlarynyň hukuk
ýagdaýlaryn
yň Konstitusion esaslary


Türkmenistanyň Konstitusiýasynyň 2
-
nji

bölüminde adamynyň we raýaty
ň esasy hukuklary,
borçlary hem azatlyklary kesgitleni
p görkezilen.
Konstitusiýanyň 18
-
nji

maddasynda bolsa şeýle
diýilýär, ýagny adamyň hukuklaryna el gatyp hem
b
olmaz, olary elinden alyp hem bolmaz. Beýle
diýildigi adymyny haýsydyr bir hukugyndan we
azatlygyndan

mahrum etmäge ýa
-
da çäklendir
mäge
hiç kimiň haky ýokdur diýip nygtalýar. Hukukdan
mahrum etmek ýa
-
da ony çäklendirmek meselesi diňe
Konstitusiýada we beýl
eki kanunlarda göz öňünde
tutulan halatynda ýol berilýär. Adamyň
Konstitusiýada we kanunlarda agzalyp geçilýän belli
bir hukuklary we azatlyklary onuň beýleki hukukdyr

125

azatlyklaryny inkär etmek ýa
-
da kemsitmek üçin
ulanmaly däldir.

Türkmenistanyň raýatlar
ynyň milletine, gelip
çykyşyna, emläk hem wezipe ýagdaýyna, ýaşaýan
ýerine, diline, dine garaýşyna, syýasy ygtykadyna,
haýsy partiýa degişlidigine garamazdan olara deň
hukuklar we azatlyklar berilendir we raýatlaryň kanun
öňündäki deňligi kepillendir
len
dir
.

Aýallar bilen erkekler deňhukuklydyrlar, eger ol
ýagdaý bozulsa, onda kanun esasynda jogapkärçilige
çekilmäge degişlidir.

Bir ad
am öz hukuklaryny amala aşyrmak

üçin
beýleki adamlaryň azatlyklaryna we hukuklaryna
zeper ýet
ir
meli däldir, milli howpsuzlyg
a zyýan
bermeli däldir.

Her bir adam ýaşamaga haky bardyr. Hiç kim
janyndan jyda edilmeli däldir. Ölüm jezasy
Türkmenistanda ebedilik ýatyrlandyr.

Raýatlaryň hukuklaryny hem çäklendirmek ýa
-
da ondan mahrum etmek bolmaz. Ol ýagdaýlar diňe
kanun esasynda h
emem kazyýetiň karary esasynda
ulanylmaga degişlidir.

Hiç kimi gynamak, oňa rehimsizlik, zalymlyk
etmek bolmaz, mertebesini kemsitmek, temmi bermek
bolmaz. Kanunda göz öňünde tutulan halatlarynda
raýatlary wagtlaýyn tutup saklamaga ygtyýarly
edaralaryň ha
klary bardyr.


126

Her bir raýatyň ýaşaýyş ja
ýyny almaga we ony
gurmaga hem
-
de

döwletden goldaw almaga haky
bardyr. Ýaşaýyş jaýyna el gatmak bolmaz, ol ýagdaý
diňe kanunda bellenen halatynda ulanylyp bilinýändir.

Her bir raýatyň öz şahsy durmuşyna degişli
hyý
anatçylyklardan goran
maga haky bardyr, ýaşajak
ýerini

saýlap almaga hem haky bardyr.

Nikalaşmak özleriniň razyçylygy boýunça
amala aşyrylýar, olar deň hukuklydyrlar. Her bir ene
-
ata, ýa
-
da olaryň ornuny tutýan adamlar öz çagalaryny
terbiýelemäge, saglygyn
y

we ösüşini üpjün etmäge,
olary

okatmaga zähmete taýýarlamaga we beýleki
oňat

ýollary görkezmäge borçludy
rlar. Kämillik
ýaşyna ýeten çagalar öz ene
-
atalary barada alada edip,
olara kömek bermäge borçludyrlar.

Türkmenistanyň raýatlary öz ynamlaryny erkin
beýan etmäge haky bardyr.

Kanunlarda bellenen
tertipde

ýygnaklara,
mitinglere, demonstrasiýalara gatnaşmaklygy hem
kanun esasynda kepillendirilen.

Her bir raýatyň jemgyýetiň we döwletiň işini
dolandyrmaga gatnaşmaga we özleriniň saýlan
wekilleriniň üsti

bilen gatnaşmaga hem haky bardyr.

Olaryň döwlet häkimiýet edaralaryna saýlamaga
we saýlanmaga haklary bardyr.

Türkmenistanyň raýatlary zähmet çekmäge,
hünär saýlap almaga haky bardyr, olaryň dynça
almaga, saglygyny gorap saklamaga, durmuş

127

üpjünçilikden
peýdalanmaga, ýeňilliklerden
peýdalanmaga haklary bardyr.

Her bir raýatyň mugt bilim almaga hukugy
bardyr. Olar öz çeper, ylmy we tehniki döredijiligini
erkin alyp barmaga, awtorlyk hukugyny kanun arkaly
goramaga, haklary bardyr.

Ähli Türkmenistanyň raý
atlaryna berlen
hukuklary we azatlyklary olaryň jemgyýet we döwlet
öňünde goýlan boçlary bilen aýrylmaz baglydyr.

Türkmenistanyň çäginde ýaşaýan her bir adam
Türkmenistanyň Konstitusiýasyny, kanunlaryny
berjaý etmäge we milli däp
-
dessurlaryny
hormatlamaga

borçludyrlar.

Türkmenistany goramak her bir raýatyň
mukaddes borjudyr we her bir erkek kişi ählumumy
harby borju
ny ýerine ýetirmäge borçludyr
.

Olar kanun esasynda döwlet salgytlaryny
tölemäge borçludyrlar, raýatlaryň at
-
abraýyny hem
mertebesini kazyýet
ü
sti bilen goranmaklyk
kepillendirilendir.










128

§

2. Döwlet dolandyryşynda raýatlaryň esasy
hukuklary, azatlyklary we borçlary, olaryň hukuk
taýdan kepillendirilişi. Daşary ýurt raýatlarynyň we
belli raýatlygy ýok adamlaryň dolandyryş hukuk
derejeleri


Ýokarda görüşimiz ýaly Türkmenistanyň esasy
kanunynda raýatlaryň esasy hukuklary, azatlyklary we
borçlary takyk kesgitlenen. Konstitusiýada bellenen
hukuklary, azatlyklary hem borçlary amala aşyrmakda
beýleki pudaklaryň ähmiýeti örän uludyr. Olardan
raýat

hukuk kadalary, zähmet hukuk kadalary,
maşgala hukuk kadalary we beýleki hukuk pudaklary
özlerine degişli kadalary jemläp belli
-
belli raýatlaryň
takyk hukuk gatnaşyklaryny düzgünleşdirýärler.

Esasanam biz Türkmenistanyň raýatlarynyň
hukuk ýagdaýlaryny k
esgitläp Türkmenistanyň
raýatlary hakyndaky 1992
-
nji ýylyň 30
-
njy
sentýabrynda kabul edilen
kanunyny göz ňöünde
tutmalydyr
.
1


Dolandyryş hukugy hem öz gezeginde
raýatlaryň döwletiň dolandyryş işinde sferasynda ähli
hukuklaryny, azatlyklaryny we borçlaryny

kesgitleýär.

Dolandyryş hukugy raýatlaryň döwlet
dolandyryşynda hukuk ukyplylygyny we kämillik



1

Türkmenistanyň raýatlar hakyndaky kanuny, 30
-
njy
sentýabr 1992
-
nji ýyl.


129

uky
plylygyny,

ulgamda borçlaryny, wezipelerini,
adamlaryň raýatlara degişli bolan borçlaryny,
dolandyryş edaralary bilen raýatlaryň arasyndaky ýüze
çykýan gat
naşyklaryny, raýatlaryň we wezipeli
adamlaryň döwlet dolandyryş çygrynda
jogapkärçiliklerini we başga
-
da birnäçe meseleleri
düzgünleşdirýär.

Türkmenistanyň raýatlarynyň döwlet
dolandyryşynda hukuklary we borçlary umu
my we
ýörite häsiýetlidir
.

Döwlet dola
ndyryşynyň ähli ulgamynda
şahslaryň hukuk ýagdaýlary raýatyň hukugy bilen
kesgi
tlenip umumy häsiýetli bolýar,

takyk pudakda
bolsa ýörite häsiýetlidir. Mysal üçin, wezipeli adamyň
bikanun hereketine garşy edilen raýatlaryň şikaýatlary
umumy hukuga degişli

bolýar, şol bir wagtda kanun
esasynda tüpeňi saklamak we götermek hukugy
raýatlaryň ýörite hukuklaryna degişli bolýar.

Ýokarda aýdylanlardan ugur alsak, onda
raýatlaryň hukuk ýagdaýlary ilkinji nobatda
Türkmenistanyň Konstitusiýasy, soňra dolandyryş
kanu
nçylygy bilen kesgitlenýär.

Şoňa görä
-
de raýatyň dolandyryş hukuk
ýagdaýy dolandyryş hukugynyň kadalary bilen
düzgünleşdirilýär.


Dolandyryş hukuk kadalarynyň kömegi bilen
raýatlaryň hukuk ukyplylygy hemem kämillik
ukyp
lylygy

düzgünleşdirilýär.


130

Döwlet
dolandyryşynda raýatlaryň subýektiw
hukuklary we borçlary barada aýdylanda onda olar üç
topara bölünýärler.

1.

S
osial ykdysady hukuklary


olar,
zähmete, dynç almaga, maddy
üpjünçiligine, bilime, saglygy goraýşa
bolan hukuklary
;


2.

R
aýatlaryň syýasy we demokra
tik
azatlyklary baradaky hukuklary


olar söz
azatlygy, demonstrasiýalara, mitinglere,
ýygnaklara, saýlawa bolan, jemgyýetçilik

birleşmeleriň hataryna girmek ý
aly
hukuklary
;

3.

R
aýatlaryň şahsy hukuklary we borçlary.
Raýatlaryň şahsy hukuklary olaryň
haýsydyr

bir talabyny kanagatlandyrmak
üçin niýetlenendir.

Döwlet dolandyryşynda raýatlara berlen
hukuklary we azatlyklary olaryň şol
çygyryň

işine
işjeň gatnaşmaklaryna gönükdirilendir.

Döwlet dolandyryş çygrynda raýatlaryň haýsy
hukuklary we borçlary durmuşa
geçirilýär diýlende,
onda biz şu aşakdakylary aýdyp bileris.

Konstitusiýada bellenilişi ýaly raýatlaryň
zähmete bolan hukugy her bir Türkmenistanyň
raýatynyň döwlet kärhanalarynda, edaralarynda we
guramalarynda jynsyna, milletine we beýleki
ýagdaýlaryna g
aramazdan işlemäge haky bardyr.


131

Her bir Türkmenistanyň raýaty döwlet
dolandyryş işiniň amala aşyrylmagyna gatnaşmaga
haky bardyr.

Her bir raýatyň dolandyryş edaralaryna we
wezipeli adamlara ýüz tutmaga haky bardyr.

Her bir raýat Türkmenistanyň çäginde a
zat
(erkin) hereket etmäge haklydyr.

Her bir raýatyň ýaşaýyş jaýy, onuň şahsyýeti
eldegrilmesizdir.

18 ýaşy dolan her bir Türkmenistanyň raýaty
özüniň adyny, familiýasyny üýtgetmäge haky bardyr.

Her bir raýat polisiýa edaralaryna kömek sorap
ýüz tutmaga

haklydyr.

Raýatlaryň borçlary barada aýdylanda şu
aşakdakylary nygtamak bolar:

Raýatlaryň kanunlaryň we beýleki hukuk
namalarynyň talabyny berjaý etmek borjy.

Ýaşaýyşyň düzgünlerini berjaý etmek borjy.

Ählumumy harby borçlulyk.

Zähmetiň düzgünlerini
berjaý etmek.

Döwlet edaralarynyň kada namalarynda başga
-
da birnäçe döwlet dolandyryşynda raýatlara degişli
hukuklar we borçlar bellenendir.

Türkmenistanyň raýatlarynyň hukuklarynyň
dolandyryş hukuk taýdan kepillendirilişiniň mazmuny
we görnüşleri barada

aýdylanda, onda biz raýatlaryň
umumy hukuklarynyň we borçlarynyň hakyky
durmuşa geçirilişini we olaryň goralyşyny görýäris.


132

Şahslaryň hukuklarynyň hukuk taýdan
kepillendirilişi üç topara bölünýär:

1.

Ykdysady kepillendiriş


bu bolsa raýata
özüniň hukugyny
durmuşa geçirmek üçin maddy şerti
döredýär.

2.

Syýasy kepillendiriş


döwlet apparatynyň
demokratik başlangyçlaryň kömegi esasynda
döredilýändigini aňladýar.

3.

Guramaçylyk


hukuk kepillendiriş bu bolsa
dürli hyýanatçylyklardan raýatlaryň hukuklaryny we
bähbi
tlerini goraýan hukuk kadalary bolman,
raýatlaryň hukuklaryny we azatlyklaryny goramak
boýunça dalaş edýän döwlet edaralarynyňam işlerini
düzgünleşdirýär, mysal üçin, prokuratura, kazyýet
edaralary we beýlekiler.

Ykdysady, syýasy kepillendirmek umumy
häsi
ýetli bolup, guramaçylyk
-
hukuk kepillendirilişi

bolsa ýörite häsiýetlidir
.

Raýatlaryň hukuklarynyň we azatlyklarynyň
kepillendirilişinde aýratyn orny dolandyryş
hukuk
kepillendirişi eýeleýär
.

Daşary ýurt raýatlary we belli raýatlygy ýok
adamlaryň hukuk ý
agdaýlary barada aýdylanda onda
ol mesele Türkmenistanyň daşary ýurt raýatlarynyň
hukuk ýagdaýlary hakyndaky kanunynyň esasynda
kesgitlenendir. Ol kanun 1998
-
nji ýylyň 17
-
nji

133

iýulynda kabul edilip, 1
9
98
-
nji ýylyň 23
-
nji iýulynda
güýje girizildi.
1


Türkmeni
stanyň çäginde ýaşaýan daşary ýurt
raýatlarynyň hukuk ýagdaýlary Türkmenistanyň
kanuny namalaryny
ň

we halkara ylalaş
yklarynyň
esasynda kadalaşdyryl
andyr. Belli raýatlygy ýok
adamlaryň hukuk ýagdaýlary, eger olar
Türkmenistanyň çäginde

hemişelik

ýaşaýan bo
lsalar,
onda ol mesele diňe Türkmenistanyň kanunlary arkaly
düzgünleşdirilýär.

Türkmenistanyň daşary ýurt raýatlary
hakyndaky kanunyna laýyklykda olar iki to
para
bölünýärler. Birinji topar

Türkmenistanda ýerleşýän
diplomatik wekilhanalarynyň gullukçylary,

olaryň
maşgala agzalary we Türkmenistan bilen beýleki
daşary ýurt

döwletleriniň arasynda baglan
şylan
ylalaşyklar esasynda kesgitlenen daşary ýurt raýatlary
(
)
eldegrilmesiz hukukdan peýdalanýar
lar
.
Beýle diýildigi, ýaňky eldegrilmesiz hukukdan
p
eýdalanýan daşary ýurt raýatlaryna Türkmenistanyň
kada
-
kanunlary degişli bolmaýar, olara diňe öz
ýurtlarynyň kanunlary degişli bolýar. Ýöne, muňa
garamazdan daşary ýurt raýatlary Türkmenistanyň
kanunlarynyň talabyny berjaý etmegi gönüden
-
göni
borçlydyrlar.





1

Türkmenistanyň daşary ýurt raýatlary hakyndaky
kanuny, 17
-
nji iýul 1998
-
nji ý
yl.


134

Şeýlelikde daşary ýurt raýatlary we belli
raýatlygy ýok adamlar Türkmenistanyň çäginde belli
-
belli hukuklardan we azatlyklardan peýdalanýarlar,
eger kanun esasynda başga ýagdaýlar göz öňünde
tutulmadyk bolsa.

Umumy düzgün boýunça daşary ýurt raýatlary
T
ürkmenistanyň raýatlaryna berlen hukuklardan
peýdalanýarlar we borçlary öz üstlerine alýarla
r,
kanunda başgaça ýagdaý bellenil
medik bolsa. Ýöne
berlen hukuklar, ýüklenen borçlar, Türkmenistan
döwletine, jemgyýetine hem
-
de raýatlaryna we
beýlekilere şikes ý
etirmeli däldir.

Türkmenistanda bolýan daşary ýurt raýatlary
Türkmenistanyň Konstitusiýasyna hormat
goýmalydyrlar we beýleki kanuny namalaryň talabyny
doly berjaý edip türkmen halkynyň milli däp
-
dessurlaryna hormat goýmalydyrlar.

Daşary ýurt raýatlaryna
zähmete bolan, dynç
almaga bolan, saglygyny goramaga bolan, sosial
üpjünçilige bolan, ýaşaýyşa bolan, bilime bolan,
medeniýetiň gazananlaryndan peýdalanmaga, dine
bolan azatlygy, maşgala we nika gatnaşyklaryna bolan
we başga
-
da birnäçe hukuklar berlendir.
Belli
-
belli
meseleler boýunça olaryň hukuklary çäklendirilendir.
Mysal üçin, daşary ýurt raýatlary we raýatlygy ýok
adamlar agzalan kanunyň 22
-
nji

maddasynyň
esasynda ählumumy ses bermelerine we saýlawlara
gatnaşmaga haklary ýokdur.


135

Şol kanunyň 23
-
nji m
addasyna laýyklykda olar
ähl
umumy harby gulluk borjundan hem boşadylandyr.

Daşary ýurt raýatlary kanun esasynda
Türkm
enistana gelip, ondan çykyp we ü
staşyr
geçmäge haklary bardyr.

Daşary ýurt raýatlary hakyndaky kanunyň äh
li
ýagdaýy

32
-
nji

maddanyň esas
ynda belli raýatlygy
ýok adamlara hem
d
eň derejede täsir edýär.


§

3. Jemgyýetçilik birleşmeleriň işleriniň dolandyryş
hukuk taýdan kadalaşdyrylyşynyň mazmuny


Döwlet dolandyryşyny amala aşyrmakda ýeke
bir dolandyryş edaralary
gatnaşman

jemgyýetçilik
bir
leşmeleriniň hem giň ulgamlary gatnaşýarlar.

Jemgyýetçilik birleşmeleriniň hataryna ähli uly
ýaşly adamlar girýärler. Olar golaýdan
-
golaý döwlet
dolandyryş edaralary bilen aragatnaşykd
a bolup
dolandyryşyň öňünde goý
lan dürli wezipeleri amala
aşyrmaga uly ý
ardam berýärler. Şoňa görä
-
de
jemgyýetçilik birleşmeleri hem dolandyryş hukugynyň
subýekti hökmünde çykyş edýärler.

Däp bolşy ýaly jemgyýetçilik birleşmeleri
beýleki dolandyryş hukugynyň subýektleri ýaly
özleriniň adyndan çykyş edip döwlet häkimli
ygtyýar
lyk
laryndan peýdalanmaýarlar. Olaryň
hukuklarynyň we borçlarynyň çägi biziň

136

jemgyýetimiziň syýasy ulgamynda tutýan ornuna
bagly bolýar.

Jemgyýetçilik birleşmeleri birnäçe görnüşlere
bölünýärler.

Jemgyýetçilik birleşmeleri guramaçylyk
başlangyçlara görä k
öpçülikleýin işleýän
jemgyýetçilik guramalarydyr.
1


Köpçülikleýin jemgyýetçilik birleşmeleri, mysal
üçin, Türkmenistanyň demokratik partiýasy, kärdeşler
arkalaşyklary, ýaşlar guramasy, raýatlaryň öz islegleri
esasynda döredilýär, olaryň maddy bazasyny
döre
tmek üçin agzalarynyň ählisi gatnaşýarlar. Şonuň
bilen birlikde her bir guramany


birleşmäni
dolandyrmaklyga olaryň ähli agzalary ýa
-
da özleriniň
wekilçilikli guramalarynyň üsti bilen amala aşyrýarlar.

Olar guramaçylyk taýdan döwletiň çäginde
özleriniň m
erkezleşdirilen ulgamlaryny döredip,
tertipnamalaryň

we düzgünnamalaryň esasynda
hereket edýärler.

Jemgyýetçilik birleşmeleriniň

dolandyryş
hukuk ukyplylygy olaryň wezipeleriniň mazmuny we
göwrümi bilen baglylykda döwlet tarapyndan
kesgitlenýär.




1

Türkmenistanyň jemgyýatçilik birleşmeleri
hakyndaky kanuny, 21
-
nji oktýabr 2003
-
nji ýyl,
Türkmenistan
gazeti
, 14
-
nji noýabr 2003
-
nji ýyl.


137

Döwlet

özüniň hukuk namalary b
ilen
jemgyýetçilik birleşmeleriniň

döwlet dolandyryşynda
hukuk ýagdaýyny kesgitläp, şonuň bilen birlikde
olaryň dolandyryş hukuk gatnaşyklarynyň subýekti
hökmünde çykyş edýändigini kesgitleýär.

Jemgyýetçilik birleşmeleri özleriniň
esasy
wezipelerini durmuşa geçirmek üçin birnäçe içki
guramaçylyk we daşky gatnaşyklara gatnaşýarlar.

Däp bolşy ýaly olaryň içki guramaçylyk
gatnaşyklary dolandyryş hukuk k
adalary bilen
düzgünleşdirilmeýä
r.

Jemgyýetçilik berileşmeleriň daşky
gatnaşyklary

barada aýdylanda, onda biz ol ýerde hem
köplenç ýagdaýda h
u
kuk kadalary bilen
düzgünleşdirilmeýär, şonuň bilen bir wagtda olaryň
daşky gatnaşyklary dolandyryş hukuk kadalary bilen
düzgünleşdirilip bilinýändir.

Haçan
-
da jemgyýetçilik birleşmeleri öz
agzal
arynyň hereketine täsir edenlerinde hukuk
namalaryň kömegine mätäç bolmaýarlar, sebäbi
olaryň ygtyýar
lyk
larynda ýolbaşçylyk ahlak häsiýetli
ýeterlik serişdeleri özleriniň
tertipnamalarynda

we
düzgünna
malarynda göz öňünde tutulýar.


Käbir halatlarda başga
ýagdaýlaryň şaýady
bolmaly bolýarys, ýagny haçanda hukuk
gatnaşyklarynyň obýketi dolandyryş edaralaryna ýa
-
da
raýatlara gönükdirile
n bolsa, ol gatnaşyklar ýuridik

häsiýete eýe bolýarlar, olar kähalatlarda dolandyryş

138

hukuk gatnaşyklary hökmünde çykyş edýärl
er. Bu
ýagdaýda jemgyýetçil
ik birleşmeleri hukuk häsiýetde

öz ygtyýarlaryny durmuşa geçirýärler, mysal üçin,
kämillik ýaşyna ýetmedikleriň
dolandyryş

etmişleri
etraplardaky, şäherlerdäki kämillik ýaşyna
ýetmedikler baradaky toparlar tarapyndan çözülýär we
olar dolandyryş temmileri belleýärler.
Dolandyryş
temmisi bolsa hukuk çäre bolup, döwlet tarapyndan
bellenilen temmilerdir. Şu ýerde biz olaryň hukuk
häsiýetli ygtyýar
lyk
laryny hem görýäris.



Döwlet dolandyryşynyň görnüşleri (formalary) we
usullary (meto
dlary).


§

1. Döwlet dolandyryşynyň görnüşlerine
(formalaryna) düşünje we olaryň mazmuny


Häzirki wagtda, aýratynam bazar
gatnaşyklaryna geçilýän döwürde döwlet
dolandyryşynyň görnüşleri we usullary aýratyn orna
eýedirler. Şoňa görä
-
de dolandyryşyň görnüşl
eri
ni

we
usullary
ny

täzeçe gurnamaklyk maksada laýykdyr.

Dolandyryşyň görnüşleriniň we usullarynyň
taglymatyny öwrenmeklik döwlet dolandyryşy nähili
amala aşyrylýar, olaryň wezipeleri we işleri haýsy
usullarda we görnüşlerde ýerine ýetirilýär diýmekdir.


139

Dolandyryşyň görnüşlerini we usullaryny
öwrenmeklik we olary kämilleşdirmek meseleleri
ylmy edebiýatlarda alymlaryň ünsüni çekýän
meseleleriň biridir. Muňa garamazdan häzirki wagta
çenli biziň ylmy edebiýatlarymyzda dolandyryşyň
usullary we görnüşleri bara
da ýeke
-
täk düşünjä gabat
gelinmeýär.

Dolandyryşyň görnüşleri we usullary iki sany
dürli hukuk kategoriýa bolup, olaryň her biri aýratyn
maksady eýeleýärler.

Şoňa görä
-
de, dolandyryşyň usullary we
görnüşleri diýen meseläni öwrenmeklikde ik
i

sany
ýagdaý

göz öňünde tutulmalydyr.

Birinjiden
,

agzalan hukuk kategoriýalary biri
-
birine gapma
-
garşy goý
ul
ma
ly däldir, sebäbi olar öz
aralaryn
da biri beýlekisine

baglydyr.

Ikinjiden
, şol bir wagtyň özünde olaryň
arasynda tapawut bolup özbaşdak orun tutýarlar. Şu
n
ukdaý nazardan ugur alyp döwlet dolandyryşynyň
görnüşlerini we usullaryny aýratynlykda
seredip
geçeliň
.

Ýörite ylmy edebiýatlarda döwlet
dolandyryşynyň görnüşlerini hukuk bilen bagly we
hukuk bilen bagly bolmadyk görnüşlere bölýärler.

Dolandyryşyň hukuk
formasy diýip özüniň
daşky aňlatmasyna, häsiýetine bagly bolup döwlet
edaralarynyň işlerini gurmakda ýüze çykýan

140

jemgyýetçilik gatnaşyklaryny hukuk namalarynyň üsti
bilen kadalaşdyrylyşyna aýdylýar.

Hukuk bilen bagly bolmadyk dolandyryşyň
görnüşine özüniň

daşky aňlatmasyna we häsiýetine
görä hukuk gatnaşyklaryny kadalaşdyrmaýar we belli
-
belli takyk meseleleri çözmeklik üçin ulanylýan
görnüş
i
dir. Oňa mysal edip guramaçylyk
-
köpçülik,
medeni
-
terbiýeçilik we hasaplaýyş
-
tehniki işleri
görkezmek bolar.

Ýokarda
aýdylanlary

gollanyp dolandyryşyň
görnüşlerini şu aşakdakylara bölmek bolar.

1)

kada
-
namalary kabul etmek (çykarmak);

2)

kadaly däl namalary kabul etmek
(çykarmak);

3)

guramaçylyk çärelerini geçirmek;

4)

maddy
-
tehniki işleri (operasiýalary) amal
aşyrmak.

Dolandyry
ş işlerini şeýle görnüşlere bölmeklik
maksada laýyk

hasaplanýar, olar döwlet
dolandyryşyny görnüşlere bölmeklige esas bolup
durýar. Hakykatdanam şeýle çemeleşme birinjiden
-
ä
döwlet işleriniň görnüşlerini hukuk bilen bagly we
hukuk bilen bagly bolmadyk görn
üşlere bölmeklige,
ikinjidenem, ol dolandyryşyň ähli görnüşlerini öz içine
alýar; üçünjidenem
,

dolandyryşyň görnüşlerine takyk
düşünmekligi aňladýar.

Döwlet dolandyryş edaralarynyň esasy
ugurlarynyň biri hem kadaly namalary çykarmak

141

(kabul etmek)
işidir.

Ol döwlet dolandyryş edaralary
tarapyndan dürli kadalaryň kabul edilmegine we
dolandyryş gatnaşyklarynyň kadalaşdyrylmagyny
amala aşyrýar.

Dolandyryş edaralarynyň işinde kada
-
nama

kabul etmeklik olaryň esasy wezipeleriniň biri bolup
durýar we hukuk kadal
arynyň döremegine we olaryň
ösmegine ýardam berýär.

Döwlet dolandyryşynda jemgyýetçilik
gatnaşyklaryny kadalaşdyrýan kadalaryna hem beýleki
edaralaryň kadalaryna degişli häsiýetler mahsusdyr.
Mysal üçin, dolandyryş edaralaryň kadalary kanunlara
tabyn bolu
p olaryň talabyna laýyk gelmelidir, olar
dürli
-
dürli taraplara gönükdirilendir, olar bir gezek
ulanylany bilen özleriniň güýjini ýitirmeýärler we tä
ýatyrylança, üýtgedilýänça hereket edýärler.

Dolandyryş edaralarynyň buýruk beriji
(görkezme beriji) ygtyý
arlyklary özleriniň takyk
durmuşa geçirilişini dolandyryşyň ikinji hukuk bilen
bagly bolan görnüşinde tapýandyr. Olar kada häsiýetli
bolmadyk namalardyr.

Olar döwlet dolandyryş edaralarynyň her günki
ýüze çykýan işlerini amala aşyrmak üçin
çykarylýandyr
we takyk wezipeleri durmuşa geçirmek
üçin niýetlenendir. Olaryň kömegi bilen kadalaryň
düzümini düzmek, olary ýerlerinde goýmak, olaryň
arasynda wezipeleri paýlamak, barlag geçirmek we

142

başga
-
da birnäçe gü
ndeki ýüze çykýan işleri durmuşa

geçirmek üçin peýda
lanylýar.

Kada häsiýetli bolmadyk namalaryň kömegi
bilen dürli
-
dürli jedelli meseleleriň hem çözülmegine
iň soňky namalaryň çykarylmagy bilen
tamamlanýandyr.

Görüşimiz ýaly, ýokarda aýdylan dolandyryşyň
görnüşleri hukuk bilen bagly bolup hukuk häsiýetli
bolýarlar.

Şonuň bilen birlikde döwlet dolanyryş
edaralarynyň hukuk bilen bagly bolmadyk


guramaçylyk görnüşleri olaryň döwlet häkimiýetli
ygtyýarlary bilen baglanyşyklydyr. Ýöne hukuk bilen
bagly bolmadyk hereketler ýuridiki fakty (ýagdaýy)
emele getirm
eýärler, hukuk gatnaşyklaryny
kadalaşdyrmaýarlar, ýöne döwlet dolandyryş
edaralaryň ýuridiki häsiýetli

hereket

etmeklerine esas
hökmünde gulluk edýärler.

Olaryň arasynda wajyp orny dolandyryş
edaralarynyň özleriniň işlerini ýerine ýetirmeklige
gönükdirile
n guramaçylyk meseleleri tutýarlar.
Dolandyryşyň şeýle görnüşine hukuk edebiýatlarynda
düşündiriş geçirmek, aşakdaky edaralaryň we olaryň
wezipeli adamlarynyň işlerini ýokardaky edaralaryň
barlanmagy, dolandyryş çygrynda öňde baryjy
tejribäni
, usullary düş
ündirmek we olary

ýaýratmak,
jemgyýetçilik birleşmelerini we raýatlary dolandyryş
işlerine çekmek, hukuk namalaryň mazmunyny

143

düşündirmek, ýygnaklary we beýleki köpçülikleýin
işleri gur
a
mak
lyk

girýärler.

Döwlet dolandyryşynyň ýene bir görnüşine
maddy
-
teh
niki işleri (operasiýalary) amala aşyrmak
diýlip aýdylýar. Ol hem dolandyryş işlerinde uly orna
eýe bolup dolandyryşda iň bir wajyp işleriň biridir.

Maddy
-
tehniki işleriň wajyplygy we ähmiýeti
dolandyryş edaralarynyň hukuk namalary işläp
düzmekde,
olary ç
ykarmakda örän uludyr.
Ha
kykatdanam, maddy
-
tehniki işler ýa namalary
taýýarlamak, ýa
-
da olaryň edaralary tarapyndan ýerine
ýetirilmegini üpjün edýärler.

Dolandyryşyň beýleki görnüşlerine garanyňda
maddy
-
tehniki işler kömekçi häsiýetde bolýarlar, olar
edar
alaryň kätipleriniň, kanselýariýa işgärleriniň,
arhiw işgärleriniň, okalgalaryň we beýleki tehniki
işgärleriň edýän işleridir.


§

2. Döwlet dolandyryşynyň usullary (metodlary) we
olaryň mazmuny

Döwlet dolandyryşynyň görnüşlerine seredip
biz belli
-
bir dere
jede dolandyryş işleriniň nähili ýerine
ýetir
il
ýändigini we amala aşyr
yl
ýandygyny gördük.
Dolandyryş edaralarynyň işleriniň mazmuny bolsa
dolandyryşyň usuly bilen baglydyr.

Ilki bilen döwlet dolandyryşyň esasy
mazmunyny, usullaryny öwrenmeklige geçmezden
öň

144

dolandyryşyň usullaryna degişli ylmy edebiýatlarda
olara bolan garaýşa syn salalyň.

Bu ýagdaý şu güne

çenli usullar (metodlar)
barada ýeke
-
täk düşünjäniň ýoklugy bilen baglydyr.

Soňky ýyllara çenli dolandyryş hukuk
edebiýatlarynda dolandyryşyň usulla
ry däp bolan
ynandyryş we mejbur ediş usul
l
ary diýip hasapladylar.
Sebäbi taglymat taýdan usul diýen düşünjä dürli
-
dürli
mazmun berýärler. Käbirleri usul diýip serişdä, belli
bir maksada ýetmekligiň mazmuny we ş.m. diýip
hasaplaýarlar.

Şonuň bilen birlikd
e, agzalan pikirlerden ugur
alsak onda biz dolandyrýan bilen dolandyrylýan
ulgamyň arasyndaky aragatnaşygy göz öňünde tut
u
p
bileris, ýagny, ikinjisi dolandyryşyň subýekti beýlekisi
bolsa dolandyryşyň obýekti hökmünde çykyş edýär.

Dolandyryşyň usulyny ylmy

edebiýatlarda
şeýleräk kesgitleýärler:

D
olandyryşyň usuly döwlet dolandyryş işinde
ulanylýar;

D
olandyryş usuly döwletiň adyndan onuň
ygtyýary we bähbidi üçin peýdalanylýar;

D
olandyryş usulyny dolandyryş edaralary we
olaryň ygtyýarly wekilleri (wezipeli
adamlary)

peýdalan
ýar
lar
;

D
olandyryş usuly hukuk we guramaçylyk
häsiýetli bolýar;


145

D
olandyryş usuly kesgitli bir serişde hökmünde
dolandyrýan edaranyň dolandyrylýana bolan täsirini
üpjün edýär;

D
olandyryş usuly dolandyrylýan tarapa täsir ediji
serişde
bolup dürli ugurlara täsiri dolandyryşyň köp
dürli işlerine bagly bolýar.

Dolandyryşyň usuly diýen meselä ynamly we
dogry jogaby professor Ý.M.Kozlow tarapyndan
hödürlenen. Ol şol usuly üç topara bölýär.

1.

Dolandyryş

(
Dolandyryş
)

usuly

2.

Ykdysady usuly

3.

Ahlak

usuly

Şu ýerde döwlet dolandyryşynyň obýektleri w
e
subýektleri göz öňünde tutulyp

we olaryň arasynda
hemişe özara täsiriň bardygy aýdyňlaşdyrylan. Eger
dolandyryş edaralarynyň dolandyrylýan edaralara täsir
etmek mümkinçiligi bolmasa, onda ol öz mazmunyny
ýitirýär. Başgaça aýdanym
y
zda bu çygyrda hem
döwlet dolandyryşynyň orny bolup, onuň mazmuny
„häkimiýet
-
tabynlyk“ diýen manyny berýär.

Şonuň bilen birlikde döwlet dolandyryşynda
usulyň häkimli tabşyrykdygy görkezilen, aýratyn bir
usul hökmünde edebiýatlard
a dolandyryş usuly diýen
ada eýe bolýar.

Dolandyryş usulyň mazmuny hukuk kadalary
bilen kadalaşdyrylan halatynda düşnükli mana eýe
bolýar. Şoňa görä
-
de dolandyryş usuly özüniň täsirini

146

kadasyz we kadaly namalary kabul etmek
likde

hem
öz ornuny tapýar.

Do
landyryş işinde degişli edaralar döwlet
dolandyryşyna degişli hökmany düzgünleri
berkidýärler, ol düzgünlere kontrollyk edýärler, gerek
bolan halatynda hukuk jogapkärçilige çekýärler.

Dolandyryş usuly diňe bir häkimli görkezmäniň
üsti bilen ýüze çykman, m
aslahat bermek, namalara
ýurdiki güýç bermek we rugsat etmek usullary bilen
hem ýüze çykyp bilýändir.

Şuňa baglylykda dolandyryş usuly üç ýagdaýy
göz öňünde tutýar:

1.

Gös
-
göni görkezme usuly


bu usul obýektiň
gyşarnyksyz subýektiň görkezmesini, talabyny do
gry
we doly berjaý edilmegini aňladýar. Bu ýerde her hili
maslahat we başga täsir ediş usullaryny ulanmak
bolmaýar. Beýle usul bilen ýurdy goramak, milli
howpsuzlyk, içeri işleriniň we başga
-
da birnäçe
dolandyrylyşyň meseleleri durmuşa geçirilýär

bu usul

k
ada kanunda näme bellenen bolsa, hiç hili
g
yşarnyksyz ýerine ýetirilmelidigini talap edýär
.

2.

Maslahat bermek usuly hem dolandyryş
usulyň bir görnüşidir. Bu ýerde belii
-
belli meseleleri
dolandyrmakda kada
-
kanun umumy düzgüni
berkidýär, onuň çäginde dolandyr
yşyň subýektine we
obýektine özleriniň mümkinçiliklerine
garap

hereket
etmäge we işlemäge rugsat berilýär. Bu usul esasanam

147

halk hojalygynyň we durmuş
-
medeni meseleriniň
dolandyryşynda ulanylýar.

3.

Belli
-
belli namalara ýuridiki güýji bermek.
Beýle diýildigi
, käbir namalar kabul edilen pursatynda
ýuridiki güýji

bolman, olar

diňe bir döwlet edarasy
ýa
-
da edara ýolbaşçy tarapyndan tassyklan
yla
ndan soň
ýuridiki güýje eýe bolýar. Mysal üçin, ministrlikleriň,
wedomostwolaryň we beýleki merkezi dolandyryş
edaralar
ynyň hukuk ýagdaýlaryny kesgitleýän
düzgünnamalary,
tertipnamalary

Türkmenistanyň
Prezidentiniň karary bilen tassyklanylýar we şondan
soň olar ýurdiki güýje eýe bolýarlar. Şol ýagdaýa hem
ýuridiki edebiýatlarda namalara

hukuk güýjini

bermek diýlip aýdylýa
r.

Döwlet dolandyryş çygrynda uly ähmiýetli ýene bir
usul
ulanylýar
ol hem ykdysady usuldyr. Bazar
gatnaşyklaryna geçilýän şertlerde döwlet dolandyryşy
diňe merkezleşdirilen tertipde, ýagny diňe dolandyryş
usuly bilen amala aşyrylyp bil
in
mez. Şoňa görä
-
de

dolandyryş edaralary döwletiň adyndan çykyş edýän
taraplar giňden ykdysady usuly hem ulanýarlar.

Ykdysady usulyň mazmuny birnäçe ykdysady
täsirlerden (kategoriýalardan) ybaratdyr, mysal üçi
n,
baha, alynýan peýda, gymmaty,

karz we ş.m.

Bu kategoriýalaryň
ulanylmagy döwlet
dolandyryşynda adamlaryň maddy gyzyklanmasyny
döretmeklige gönükdirilendir.


148

Türkmenistanyň


2020
-
nji ýyla çenli
ykdysady
maksatnamasynda ähli ugurlarda maddy gyzyklanma
öňe sürülendir. Oňa mysal edip Türkmenistanyň
Prezidenti
niň

ykdysady

babatdaky çykyşlary, talaplary
janly şaýatlyk edýär.

Döwlet dolandyryşynda ykdysady usulyň
umumy tapawudy esasanam halk hojalygynyň
dolandyrylyşynda kärhanalaryň, edaralaryň
işgärlerine, olaryň ýolbaşçylaryna we her bir işgärine
gönüden
-
göni gyzyklanma d
öretmäge gönükdirilendir.

Ykdysady usullar hem dolandyryş usullary ýaly
kanun arkaly berkid
il
ýär
ler
.

Hukuk kadalarynyň kömegi bilen dolandyryş
başlangyjy ykdysady usul bilen birleşýändir. Ýöne bu
dolandyryş we ykdysady usullary ýakynlaşdyrýan
ýeke
-
täk çä
re däldir. Dolandyryş we ykdysady
usullaryň dogry arabaglanyşygynyň esasy bolup
olaryň guramaçylyk taýdan ýeketäkligi we özara
baglanyşygydyr.

Döwlet dolandyryşynda dolandyryş we
ykdysady usullaryň özara dogry guralmagy we
baglanyşygy döwletiň we zähmetke
şleriň bähbitlerini
goramak üçin uly bir serişde bolup hyzmat edýändir.

Döwlet dolandyryşyny geljekde
demokratizasiýalaşdyrmak, dolandyryşyň
görnüşleriniň kämilleşmegi, dolandyryşa halk
köpçüligiň çekilmeginde uly ähmiýete eýe bolýan
usulyň biri hem ahlak
-
ruhy usuly bolup durýar.


149

Beýle häsiýetli usullar döwlet dolandyryş
edaralarynyň dolandyryş işlerini amala aşyrmakda
esasy serişdeleriň biri hökmünde hyzmat edýärler. Ol
usullar iki ýagdaýda ulanylýar. Birinjidenä, döwlet
dolandyryş edaralarynyň talabyny,

jemgyýetçilik
kadalaryny bozanlygy üçin täsir ediş çäresi hökmünde,
ikinjidenem
,

ruhy taýdan gyzyklandyrmak ýoly bilen
täsir edilýär.

Olaryň ikisi hem dolandyryş edaralarynyň
işgärleriniň we gullukçylaryň işjeňligini ýokary
götermekde esasy serişde hökm
ünde çykyş edýärler.
Mysal üçin,
hormatly
atlary dakmak, derejeleri
bermek, sag bolsun yglan

etmek we başga
-
da birnäçe
täsirler.

Ruhy
-
ahlak täsiriň, usulyň esasy bir häsiýeti, ol
hem döwlet dolandyryşynda her bir işgäriň öz öňünde
goýlan wezipäni amala aş
yrmak we ol işde özüniň
tutýan ornuna doly düşünip gazanan netijesiniň jemine
düşünilýär.



D
ö

dolandyry
ş
namalary
.


§

1 .

D
ö

dolandyry
ş
namalaryna

d
üşü
nje
,
olary
ň
hukuk

ä
hmi
ý
eti

we

g
ö
rn
üş
leri
.

D
ö
wlet

dolandyry
ş
edaralaryny
ň
i
ş
inde

i
ň
bir

esasy

or
ny

hukuk

namalaryny

ç
ykarmak

(
kabul

etmek
)
tut
ý
andyr
.
Ol

namalara

n
ä
hili

h
ä
si
ý

mahsus

bolmaly

di
ý
ip

a
ý
dany
ň
da

onda

olar

i
ň
bir

gi
ň ý
a
ý
ran


150

hukuk

namalarydyr
.
Olar

hukuk

namalary

bolup

ş
u

a
ş
akdaky

h
ä
si
ý
etlere

e
ý
edirler
: 1)
dolandyry
ş
namalaryny
ň
t
ä
siri

ilk
i

bilen

hukuk

kadalaryny

berkitmeklige

g
ö
n
ü
kdirilip

ý
a
-
da

takyk

hukuk

gatna
ş
yklaryny
ň ýü
ze

ç
ykmagyny
, ýü
tgemegini

we

togtadylmagyny

ü
pj
ü
n

ed
ýä
r
; 2)
d
ö
wlet

dolandyry
ş
edaralary

tarapyndan

kabul

edilen

hukuk

namalar

hukuk

d
ü
zg
ü
nlerini

berkitmegi

ý
a
-
da

takyk

hukuk

gatna
ş
yklaryny
ň ýü
ze

ç
ykmagyny
, üý
tgemegini

we

togtadylmagyny

a
ň
lad
ý
ar
; 3)
ol

namalary
ň
da
ş
ky

a
ň
latmasy

(
g
ö
rn
üş
i
)
d
ö

h
ä
kimliligi

bilen

ü
pj
ü
n

edilendir
.
Şu aýdylanlardan ugur alyp ol namalarda
döwlet edaralarynyň hökmany bolan görkezmesi
bellenen
dir.

Döwlet dolandyryş namalarynyň aýratynlygy
ilkinji nobatda ýerine ýetiriji we serenjam beriji
döwlet edaralarynyň häkimli ygtyýarlary kanunlaryň
ýerine ýetirilmegine gönükdirilip hojalyk, durmuş
-
medeni we dolandyryş
-
syýasy gurluş
lar
da gü
ndelik

ýü
ze
ç
yk
ýan meseleleri
ç
özmek ü
ç
in niýetlenendir.

Dolandyryş namalarynda hemişe häkimli
gurama
ç
ylyk häsiýet bolup döwlet häkim

etli
ygtyýarlar berkidilýär. Edil şonuň ü
ç
in hem
dolandyryş edaralarynyň namalary hökmany
görkezme beriji häsiýetli bolup olaryň kömegi
bilen
özüňi alyp barmaklygyň düzgünleri bellenýär, ýa
-
da
takyk dolandyryş häs

etli jemgyýet
ç
ilik gatnaşyklary
kadalaşdyrylýar.


151

Dolandyryş edaralarynyň namalary hukuk
häsiýetli bolup hemişe özüňi alyp barmaklygyň
düzgünini, hem
-
de raýatlaryň, wezipeli ada
mlaryň,
edaralaryň we kärhanalaryň hukuklaryny we
bor
ç
laryny düzgünleşdirmekden ybarat bolup durýar.
Bularyň hemmesi bir taraplaýyn erk bildirmekligiň
üsti bilen amala aşyrylýar, mysal ü
ç
in, ministriň
buýrugy ähli onuň tabynlygynda durýan edaralara,
kärhan
alara hökmanydyr. Bu ýagdaý dolandyryş
namalarynyň kime salgylanylan bolsa oňa
hökmanylygyny aňladýar.

Dolandyryş namalarynda dolandyryş
edaralarynyň ýekebir makstalary, wezipeleri
bellenmän olaryň işleriniň görnüşleri we usullary hem
kesgitlenendir.

Dola
ndyryş namalaryny
ç
ykarmaklyk bilen
dolandyryş edaralary

gös
-
göni özleriniň işinde
ýüze
ç
ykýan dürli soraglary durmuşa ge
ç
irmeklik
amala aşyrylýar.

Dolandyryş namalarynyň ähmiýeti barada
aýdanyňda onda ol köp görnüşlidir. Olar ýuridiki
faktyň rolyn
da
ç
ykyş edip, dolandyryş
-
hukuk
gatnaşyklarynyň, käbir halatlarda bolsa zähmet, raýat,
ýer, maliýe hukuk gatnaşyklarynyň ýüze
ç
ykmaklygyna, üýtgemegine we togtamagyna esas
bolup bilýändir.

Döwlet dolandyryş edaralarynyň namalarynyň
esasy bir häs

eti he
m olaryň kanuna tabynlygydyr.

152

Dolandyryş namalary hemişe kanunlaryň esasynda
we olaryň ýeri
ne ýetirilişini üpjün edýärler.

Döwlet hukuk namalarynyň ulgamynyň
arasynda kanun iň ýokary ýuridiki güýje eýedir.
Ýokary ýuridiki güý
ç
li kanunlara dolandyryş
nam
alary garşy gelsel
er, onda kanunlar täsir edýärler
,
olar bilen islendik dolandyryş namalary ýatyrylyp,
üýtgedelelip ýa
-
da togtadylyp bilinýändir. Şeýle
ýagdaý dolandyryş namalarynyň ýuridiki güýji
kanunlara garaňda pesdir. Emma ol häsiýet dolandyryş
namal
arynyň hem hökmanylygyna täsir etmeýär,
sebäbi ähli namalar, şol
sanda

dolandyryş namal
ary
hem kanunlar ýaly hökmany ýerine ýetirilmelidir
.
Şonuň bilen birlikde döwlet dürli serişdeleriň üsti
bilen ähli namalaryň kim tarapyndan
ç
ykarlandygyna
garamazdan o
laryň ýeirne ýetirilmegini üpjün edýär,
şeýlelikde ähli hukuk namalaryň üsti bilen jemgyýetde
kanun
ç
ylyk we düzgün tertip berjaý edilýär.

Ýene
-
de bir zady bellemeli, ýagny dolandyryş
namalaryna garanyňda ýokary ýuridiki güýje
Prezidentiň Permanlary hem eýe
dirler.

Dolandyryş edaralarynyň namalary kazyýet
edaralarynyň hem
ç
ykarýan namalaryndan
tapawutlydyrlar, mysal ü
ç
in höküm, kesgitnama,
ç
özgüt, karar. Kazyýet

edaralarynyň namalary kada
häsiýetli bolmaýarlar, sebäbi olar h
ereket edýäň kada
-
kanunlaryň ul
any
lmagy netijesinde emele gelýärler.
Olar belli bir kesgitli işleriň garalmagy netijesinde

153

ýüze
ç
ykýarlar we hi
ç

hili hukuk gatnaşygyny ýüze
ç
ykarmaýar.

Tersine dolandyryş namalary kanunlaryň
talabyny berjaý etmek we olary ýerine ýetirmek ü
ç
in
kada häs

etli

hem

bolýarlar. Şunlukda, dolandyryş
namalary ýeke bir kanunlary ýerine ýetirmek ü
ç
in
ç
ykarylman, ýokary döwlet dolandyryş edaralarynyň
gös
-
göni görkezme
s
i esasynda hem
ç
ykarylyp
bilinýändir.

Raýat hukuk namalarynda iki tarapyň hem
razy
ç
ylygyny talap edýär
, tersine
,

dolandyryş
namalary bolsa bir tarapyň islegi boýun
ç
a, ikinji
tarapyň razy
ç
ylygy bolmadyk ýagdaýda
ç
ykarylýandyr.

Dolandyryş namalary dolandyryş edaralarynyň,
wezipeli adamlarynyň maddy
-
tehniki işlerinden hem
tapawutlanýandyr, mysal ü
ç
in, hasa
plaýyş
,

hukuk
namalaryny taýarlamak, iş ýöredilişi. Maddy
-
tehniki
işler hi
ç

hili hukuk gatnaşyklaryny döretmeýärler,
üýtgetmeýärler ýa
-
da togtatmaýarlar. Muňa
garamazdan maddy
-
tehniki işler hem hukuk taýdan
kadalaşdyrylmagyny talap edýärler.

Şeýlelikde, d
olandyryş namalarynyň aýratyn
häsiýetleri şu aşakdakylardan ybaratdyr:

-


Dolandyryş namalary kanuna tabyndyrlar.

-


Olaryň mazmuny ýuridiki
-
häkimli, hökmany
tabşyryk bermek häsiýetlidirler,


154

-

Olar gös
-
göni kesgitli ýuridiki yz galdyryp hukuk
kadalaryny we

olary ullanmaklygy düzgünleşdirýärler.

Döwlet dolandyryş namalary barada aýdylanda,
onda biz olaryň dürli görnüşleriniň barlygyny
görýäris. Olar şu aşakdaky alamatlary boýun
ç
a
häsiýetlendirilýärler.


-

H
ukuk häsiýetleri boýun
ç
a;

-

Giňişlige bolan täsiri b
oýun
ç
a;

-

Edaralaryň, ygtyýarlarynyň häsiýetleri boýun
ç
a;

-

Namalary
ç
ykarýan edaralar boýun
ç
a.


Dolandyryş namalary özleriniň hukuk
häsiýetleri boýun
ç
a kada häsiýetli we kada häsiýeti
bolmadyk namalara bölünýärler.

Kada häsiýetli namalar


bular kadalaşd
yrýan
namalardyr. Olar jemgyýet
ç
ilik gatnaşyklaryny
kadalaşdyrmak ü
ç
in niýetlenip, uzak wagtlap hereket
edýän we kime degişli bolsa hemmesine hökmany
häsiýetlidir, mysal ü
ç
in, ýol hereketiniň düzgünleri,
pasport düzgüni we ş.m.

Şahsy

(indiwidual) dolandyr
yş namalaryna
takyk bir mesele, ýagdaý boýun
ç
a hereket edýän
kadanyň esasynda kabul edilip hukuk gatnaşyklaryny
kadalaşdyrmaýan namalar girýärler.

Şahsy

(indiwidual) namalar döwlet
dolandyryşynda iň giň ýaýran namalardyr. Olar

155

dolandyryş edaralarynyň işle
rini amala aşyrmakda
esasy serişde bolup durýarlar.

Giňişlige bolan täsiri boýun
ç
a dolandyryş
namalary merkezi we ýerli dolandyryş edaralarynyň
namalaryna bölünýärler.

Dolandyryş namalary dolandyryş edaralarynyň
ygtyýarlary babatda umumy, pudakara we puda
klaýyn
namalara bölünýärler.

Dolandyryş namalary
ç
ykarýan edaralar we
wezipeli adamlar boýun
ç
a Permanlara, kararlara,
ç
özgütlere, buýruklara we instruksiýalara bölünýärler.
Şu ýagdaý Türkmenistanyň 2005
-
nji ýylyň dekabr
aýynyň 7
-
sine kabul edilen
kadalaşd
yryjy

namalary
hakyndaky kanuny esasyn
da düzgünleşdirilýär
.

Türkmenistanyň Konstitusiýasynyň 58
-
nji

maddasyna laýyklykda Türkmenistanyň Prezidenti
Permanlar, kararlar we buýruklar
ç
ykarýar we olaryň
büti
n döwletiň
ç
äginde

hökmany güýji bardyr.

Konstitusi
ýanyň 77
-
nji

maddasynda Ministrler
Kabineti öz ygtyýarlarynyň
ç
äginde kararlar kabul
edýär
ler
, buýruklar
ç
ykarýar, bular bolsa hökman
ýeirne ýetirilmelidir.

Şu ýagdaý Türkmenistanyň

Ministler Kabineti
hakyndaky 1995
-
nji

ýylyň noýabr aýynyň 24
-
n
e
kabul e
dilen kanun
yn
da hem takyklanan, 1995
-
nji

ýylyň noýabr aýynyň 24
-
n
e kabul edilen
Türkmenistanyň häkimler hakyndaky kanunynyň
esasynda, hem
-
de 2005
-
nji ýylyň dekabr aýynda kabul


156

edilen Türkmenistanyň kadalaşdyryjy

namalary
hakyndaky kanunyna laýyklykda häk
imler öz
ygtyýarlarynyň
ç
äginde kararlar
Kabul edýärler.

Häkimleriň kararlary köplen
ç

ýagdaýlarda

kada
häsiýetli bolup, kä halatlarda gurama
ç
ylyk we
şahsy

meselelere degişli kada häsiýeti bolmadyk kararlary
ç
ykarmaga hem ygtyýarlary bardyr.

Ýerli öz özün
i dolandyrýan edaralar, ýagny
şäher
ç
eleriň, obalaryň geňeşleri
ç
özgüt
ç
ykarmaga
haklary bardyr. Olar bolsa şol
ç
äklerde hökmany
ýerine ýeitir
i
lmäge degişlidirler
1
.


Belli
-
belli meselelleri tiz
-
bökden
ç
siz
ç
özmek
ü
ç
in geňeşiň ýolbaş
ç
ysy ar
ç
yn özüniň ygtyýary
nyň
ç
äginde buýruk hem
ç
ykarýar.

Ministrlikler we beýleki merkezi döwlet
dolandyryş edaralary özleriniň ygtyýarlarynyň
ç
äginde
buýruklar hem instruksiýalar
ç
ykarýarlar.

Olaryň buýruklary kadaly we kadasyz häsiýetli
bolýarlar.

Instruksiya bolsa hemişe kada
häsiýetli bolup
düzgün boýun
ç
a, diňe ýolbaş
ç
ylara öz işlerinde
ulanmaga niýetlenendir.

Mundane başga
-
da
kärhanalar, edaralar we guramalar öz ygtyýarlarynyň
çäginde kadaly we kadasyz buýruklar çykarmaga
ygtyýarlary bardyr. Ol buýruklaryň kömegi bilen belli
-



1

Türkmenistanyň geňeşler hakyndaky kanuny,2003
-
nji ýyl 15
-
nji ýanwar.


157

belli gatnaşyklary kadalaşdyrýarlar we takyk
meseleleri çözýärler.


§

2.

Dolan
dyryş namalaryny taýarlamagyň, ç
ap
etmegiň we güýje girmeginiň düzgünleri. Dolandyryş
sanksiýaly (temmili) namalaryň aýratynlyklary.


Döwlet dolandyryş namalaryny taýarlamagyň
meýilnamalary dürli görnüşde taýralanylýar. Mysal
ü
ç
in, Türkmenistanyň Prezidentiniň Permanlarynyň
we kararlarynyň hem
-
de Minisrtler Kabinetiniň kada
häsiýetli kararlarynyň meýilnamalary Türkmenistanyň
Prezidenti tarapyndan tassyklan
yl
ýar. Ministrler,
beý
leki merkezi döwlet dolandyryş edaralarynyň
meýilnamalary olaryň özleri tarapyndan
tassyklan
yl
ýar.

Taslamany işläp düzýän edara, ýa
-
da wezipeli
adam
ony

taýarlamak ü
ç
in ýörite hünärli we
alymlardan düzülen toparlar döredýärler. Taslamany
taýarlamak işi şe
rtnama esasynda edaralara,
guramalara, ylmy edaralara, aýratyn alymlara
tabşyrylýar, ýa
-
da
bäsleşik

üsti bilen hem taýarlanyp
biliner.

Soňra taslama
ny ylmy ekspertizalara iberilýär,

mysal ü
ç
in
,

hukuk, ykdysady, maliýe, tehniki,
ekologiya we başgalara. Bu
meselede esasy maksat
taslamanyň ýokary hilli taýarlan
yl
magyny üpjün
etmekden ybaratdyr.


158

Taslamal
a
ry netije
ç
ykarmak ü
ç
in ugratmak
meselesi, mysal ü
ç
in
,

Prezidentiň Permanlary,
kararlary, Ministler Kabinetiniň kararlary
Türkmenistanyň Adalat Ministrligine
ugradylýar.

Taslamanyň ýanyna birnä
ç
e resminamalar hem
goşulmalydyr.

Türkmenistanyň Prezidentiniň we Ministler
Kabinetiň namalarynyň güýje girmek baradaky mesele
şeýle
ç
özülýär. Permanlar, kararlar kada häs

etli
bolsalar, onda olar
ç
ap edilen gününden baş
lap güýje
girýärler
,

eger kanunda başga ýagdaý göz öňünde
tutulmadyk bolsa.

Ministrlikleriň we beýleki merkezi dolandyryş
edaralarynyň kada hukuk namalary hökmany suratda
Türkmenistanyň Adalat Ministrliginde hasaba
alynmalydyr. Hasaba alynmadyk namalaryň
ýuridiki
güýji ýokdyr.

Häkimleriň we Geňeşleriň kada hukuk
namalary
ç
ap edilen gününden,

ýa
-
da ähli halk
dykgatyna ýetirilen gününden başlap güýje girýär.

D
ö
wlet dolandyryş namalarynyň arasynda uly
orna eýe bolan namalar dolandyryş sanksiýaly
namalardyr
. Bularyň beýleki dolandyryş
namal
a
ryndan
tapawudy

dolandyryş jogapkär
ç
iligini
göz öňünde tutýanlygydyr. Däp bolşy ýaly bu
namalarda tabyn bolmadyk tarapyň borjy berkidilýär.
Şeýle namalar köplen
ç

halatlarda Türkmenistanyň
Prezidenti we Ministrler Kabine
ti tarapyndan kabul

159

edilýär. Bu namalarda dolandyryş temmileri bilen
goralýan jemgyýet
ç
ilik gatnaşyklarynyň bozulanlygy
ü
ç
in jogapkär
ç
ilik bellenýär.

Dolandyryş temmileri (sanksiýalary) kesgitli
meseleler boýu
ç
a bellenýär.


§

3
.
Dolandyryş namalaryna bildi
rilýän talaplar we
olaryň berjaý edilmedik ýagdaýyndaky zyýanly
täsirleri.


Döwlet dolandyryş namalaryna bildirilýän
talaplar uly ähmiýete eýe bolup, onuň esasy talaby
kanuna doly gabat gelip ony berjaý etmekden
ybaratdyr. Bu talap dolandyryş namalarynyň k
anuna
tabynlylygy bilen kesgitlenýär. Başga bir ýagdaýda ol
talaplar dolandyryş namalary guramalaryň, edaralaryň,
kärhanalaryň we raýatlaryň gönüden
-
göni bähbitlerini
goraýandygyndan ybaratdyr.

Döwlet dolandyryş namalaryna esasy bildirilýän
talaplar şu aşa
kdakylardan ybaratdyr:

-

Dolandyryş edaralarynyň namalary ähli
ýagdaýlarda hukuk taýdan esaslandyrylan bolmalydyr.
Bu talap uly ähmiýete eýe bolup häkimli görkezmäniň
(talabyň) mazmunynyň esaslandyrylmalydygyny
görkezýär. Mundan başgada, dolandyryş namalar

hukuk esaslandyrmasyna ähli taraplaýyn ýerli şertleriň
göz öňünde tutulmagy we onuň aýratynlygyny
saýgaryp demokratik merkezeleşdirme ýörelgelerine

160

laýyk gelmelidigini talap edýär. Dolandyryş
namalaryny hukuk taýdan esaslnadyrmak dolandyryş
edaralaryny
ň ol namalary öz ygtyýarlarynyň
ç
äginde
kabul edilmegini aňladýar. Mysal ü
ç
in, hukuk taýdan
esaslandyrylmadyk diýip aýdyp bolýar, ha
ç
anda
häkim tarapyndan pudak bölüminiň ýolbaş
ç
ysyny
wezipä bellemek,

hakykatda bolsa bu mesele degişli
ministrligiň ygtyýa
ryna girýär, ýa
-
da hukuk taýdan
esaslandyrylmadyk diýip ministr özüniň orunbasaryny
işden boşatsa, sebäbi bu mesele diňe
Türkmenistanyň
Prezidenti
ni
ň ygtyýaryna berlen.

-

Döwlet dolandyryş namalary ykdysady taýdan
hem esaslandyrylan bolmalydyr. Bu talap do
lndyryş
namalary kabul edilenden soň nähili peýda
berjekdigine göz ýetirmekligi talap edýär. Ykdysady
talap maddy gyzyklanma
n
yň giňden ullanylmagyny
talap edýär.

-

Dolandyryş edaralarynyň namalary berk kesgitli
tertipde kabul edilmelidir.


Hereket edýän ka
nun
ç
ylyk döwlet dolandyryş
namalarynyň köp
ç
ülikleýin we ýeketäk


başlangy
ç

esasda kabul edilmelidigini göz öňünde tutýar.
Köp
ç
ülikleýin tertipde Türkmenistanyň Ministrler
Kabinetiniň kararlary kabul edilýär.

Ýeketäk başlangy
ç

esasynda Prezidentiň
Perman
lary, kararlary, ministrlikleriň we beýleki

161

merkezi döwlet dolandyryş edaralarynyň buýruklary,
instruksiýalal
a
ry kabul edilýär.

Döwlet dolandyryş namalaryny
ç
ykarmak üçin
ýene
-
de
birnäçe

talapalar bildirilýär,

ý
agny, namanyň
görnüşiniň ady, namanyň ady
nyň

haýsy meseläni
kadalaşdyrýanlygyny sypatlandyryşy, kada hukuk
namanyň ýazgysy, kada nama gol
ç
eken adamynyň
goly, kabul edilen güni, wagty, belligi, kabul edilen
ýeri we başgalar.

Köplen
ç

halatlarda dolandyryş namalary ýazuw
görnüşinde kabul edilýär. Ýöne
, göni, garaşmasyz
ýolbaş
ç
ylyk etmek ü
ç
in namalar dil üsti bilen hem
bellenýär, mysal ü
ç
in, ýolbaş
ç
ylaryň dil üsti bilen
berýän buýruklary, harby dolandyryşda köp namalar
dil üsti bilen aňladylýar.

Ýokarda agzalyp ge
ç
ilen dolandyryş
namalaryna bildirilýän
talapalardan başgada goşma
ç
a
talaplar hem bildirilýär. Şeýle talaplara, mysal ü
ç
in,
namanyň
ç
ykarylmagyna kesgitli möhlet goýmak,
namanyň
ç
ykarylmagyna ygtyýarly edaranyň rugsat
etmegi.

Döwlet dolandyryş namalary kanuna ters diýlip
ykrar edilm
e
gi, eger
-
de
olar kanun
ç
ylygyň talabyny
bozup kabul edilen bolsalar. Bikanun namalar olar hi
ç

zat döretmän diňe özleriniň ýatyrylmagyny talap
edýärler. Mysal ü
ç
in ýolbaş
ç
y öz baş bugalterine
jenaýatly herekedi etmekligi tabşyrsa.


162

Kä halatlarda dolandyryş namal
arynda

h
ereket
edýän kada
-
kanunlar doly bozulman belli bir bölegi
bozulýar. Mysal ü
ç
in raýatyň şikaýaty, prokuroryň
garşylyknamasy esasynda şol bozulan kadalar
düzedilýär we kanuna laýyk getirmäge mümkin
ç
ilik
berýär.




Döwlet dolandyry
şynda ynandyryş we mejbur ed

ç
äreleri.

§

1.

Döwlet dolandyryşynda ynandyryş
ç
ärelerine
düşünje.


Biziň ýurdymyzda kanunlary we beýleki kada
namalary ýerine ýetirmekde we olary ulanmakda
ynandyryş
ç
äreleri giňden ullanylýar
. Dolandyryş
ulgamynda dolandyrýan tarapyň we dolandyrylýa
n
tarapyň bähbitleri birdir. Şunuň bilen birlikde
dolandyryş hukuk gatnaşyklarynyň subýektleriniň we
obýektleriniň arasynda bähbitleri birdir. Sebäbi
dolandyrýan tarap bilen dolandyrylýan tara
p

maksady doly bazar gatnaşygyna ge
ç
ip, halkyň hal
ýagdaýyny
ýokary götermekdir.

Şoňa görä
-
de ynandyryş usuly (metody) döwlet
dolandyryşynda kanunlaryň we beýleki namalaryň
talabyny doly berjaý etmek ü
ç
in giň şertleri döredýä
r.

Ynandyryş usuly serişde hökmünde adamlaryň
özlerini dogry alyp barmakal
a
ryna täsir edýär,

olar

163

terbiýe
ç
ilik, düşündiriş, iň gowy tejribeleri
görkezmek, wezipeleriň ýerine ýetirilenligi ü
ç
in
sylaglamak we başgada birnä
ç
e
ç
äreleriň üsti bilen
amala aşyrylýar.

Kadaly we kadasyz namalar göz öňünde tutulyp
dolandyrylýan taraplar ü
ç
in iň ýokary şer
tleri
döretmeklikde ynandyryş usullary üpjün edýärler.

Sebäbi höweslendirmek diňe bir gurama
ç
ylyk
häsiýetli bolman maddy häsiýetli hem bolup bil
ýä
r,
ýagny
, ykdysady täsirleri dolandyryş obýektlerine
ullanamak ýoly bilen.

Şeýlelikde döwlet dolandyryşynda yn
andyryş
usullaryny giňişleýin ullanmak ähli kada
-
kanunlaryň
berjaý edilmegi ü
ç
in kepil hökmünde hem
ç
ykyş
edýär.

Ähli hukuk namalarynyň dogry we doly ýerine
ýetirilmegi hakyky kepil we olara boýun bolunmagy
biziň döwlet we jemgýet
ç
ilik gurluşymyzyň mazmuny

bilen kesgitlenýär. Sebäbi ähli döwlet namalary, ähli
adamla
ryň bähbitlerini aňladyp, olar

kanunda
berkidilip kepillendirilýär. Şunlukda ähli raýatlar doly
kada
-
kanunlaryň olaryň bähbidini we erkinligini
goraýandygyna düşünýärler, mysal ü
ç
in
,

hukuk
namal
aryň kömegi bilen zähmetkeşleriň bähbitleriniň
ýokary göterilmegine ýardam berýändigine
düşünilýär. Bularyň hemmesi adamlaryň halal,
zähmet
ç
ekmelidigine we kadalaryň talabyny doly
berjaý edilmelidigine düşünmekden ybaratdyr.


164

Döwlet tarapyndan yzygiderli

kanun
ç
ylygy
berkitmek barada uly işler ge
ç
irilýär, ol işler
raý
a
talary terbiýelemekde we jemgyýetiň tertip
düzgünine boýun bolmaklyga
ç
agyrmak durmuşyň
esasy kanuny bolup durýar.

Şeýlelikde döwlet dolandyryşynda ynandyryş
serişdeleri
ni

ullanmany başarmak

dolandyryş
edaralarynyň we olaryň ýolbaş
ç
ylarynyň işleriniň
işleýiş öl
ç
egi hökmünde hyzmat edýär.

Şoňa görä
-
de biziň ýolbaş
ç
y işgärlerimiziň
işlerinde uly orny a
damlary terbiýelemek eýeleýär
.
Şunlukda, eger islendik ýolbaş
ç
a ýeketäk başlangy
ç

esasynda işl
emek hukugy berilen hem bolsa, ol diňe
buýrugyň güýjine esaslanmaly däldir. Şol sebäpdenem
Türkmenistanyň Prezidenti
Gurbanguly
Berdimuhamedow

hemişe hojalyk we terbiýe
ç
ilik
işleriniň aýrylmaz baglydygyny belläp ge
ç
ýär. Ol işi
ýolbaş
ç
y işgärleriň hemişe yk
dysady we dolandyryş
ç
özgütleriň terbiýe
ç
ilik ähmiýetiniň zerurdygyny
nygtap belleýär.

Döwlet dolandyryşynyň demokratizasiýalaş
-
dyr
y
lmagynda ynandyryş, ýagny gurama
ç
ylyk we
köp
ç
ü
ligi terbiýelemek köp derejede dolandyryşyň
esasy şerti hökmünde durýar.

Döwle
t dolandyryş edaralary ynandyryş
serişdelerini özlerine


gönüden

-

göni tabyn bolan
edaralara, kärhanalara, işgärlere, hem
-
d
e raýtalara we
jemgyýet
ç
ilik birleşmelerine ullanýarlar.


165

Şeýlelikde, döwlet dolandyryş edaralary
ynandyryşy özlerine tabyn bo
lan işgärlere kabul edilen
ç
özgütleriň peýdaly ýollaryny we serişdelerini
görkezip goýulan meseleleri dogry we doly
ç
özmekligi düş
ü
ndirýärler. Mysal ü
ç
in, düşündiriş
ge
ç
irmek, ýygnaklary, maslahatlary ge
ç
irmek, öňde
baryjy tejribäni jemlemek we ýaýratmak,
maddy we
ruhy taýdan sylaglamak, bäsleşikleri guramak,
edebiýat, sungat, medeniýet, ylym we beýleki
meseleler boýun
ç
a.

Jemgyýet
ç
ilik birleşmeleri we raýatlar babatda
döwlet dolandyryş edaralary olaryň jemgyýet
ç
ilik
özbaşdaklygynyň ösmekligine, köp
ç
üligi do
landyryş
namalary ýerine ýeitrmek ü
ç
in
ç
ekmek, olara usuly
taýdan kömek bermek, hukugy ýaýratmak,
düşündirmek we ş.m.

Şunuň bilen birlikde terbiýelemek we
ynandyrmak maksady ü
ç
in giň derejede ahlak täsirleri
hem ullanylýar mysal ü
ç
in, gullygy boýun
ç
a
gull
uk
ç
yny öz işdeş ýoldaşlarynyň arasynda ara
-
alyp
maslahatlaşmak. Ähli jemgyýet
ç
ilik täsirli
ç
äreleri
hem döwlet dolandyryş edaralary hemem
jemgyýet
ç
ilik birleşmeleri tarapyndan ullanylýar.

Ýenede bir zady bellemeli, ýagny ynandyryş
serişdeleri, düşündiriş,

gurama
ç
ylyk, sylaglamak
ç
äreleri hukuk bozulmalaryň
hem
edi
l
m
e
zligine
ýardam edýär. Olar ýeke bir degişli adama täsir etmän,

166

töwerekdäki beýleki adamlara hem täsiri bardyr,
mysal ü
ç
in, sylaglamak.

Ýöne ynandyryş
ç
äreleriniň giň ullanylmagy
käbir ýagdaýlar
da mejbury
ç
äreleriň hem
ullanylmagyny aradan aýyrmaýar.


§

2.

Dolandyryş mejbur ediş ç
ärelerine düşünje we
olaryň mazmuny.


Dolandyryş mejbur ediş
ç
äreleriniň ullanylmagy
zerurlygy, ha
ç
anda aýry
-
aýry wezipeli adamlar we
raýatlar düzgün
-
tertibi bozan halat
larynda, kanunlaryň
we beýleki kadalaryň talaplaryny doly berjaý etmedik
ýagdaýynda ýüze
ç
ykýar.

Mejbur ediş
ç
äreleri döwlet tarapyndan göz
öňünde tutulyp hukuk tertibini bozan adamlara
ullanylýar, mysal ü
ç
in, dolandyryş jogapkär
ç
iligi.

Däp bolyşy ýaly biz
iň jemgyýetimizde mejbur
ediş
ç
äreleri esasy täsir ediş
ç
äreleri bolman kömek
ç
i
serişde hökmünde ullanylýar. Ol
ç
äreler ynandyryş
ç
äreleriň esasynda ullanylýar. Mejbury
ç
äreler
birinjidenä ha
ç
anda ynandyryş
ç
äreleri ýeterlik
derejede täsir edip bilmedik ýa
gdaýynda, ikinjidenem,
mejbury
ç
äreler deslapky ynandyryş
ç
ärelerine
esaslanýar, ýagny terbiýeleýji, düşundiriş we
höweslendirmek täsirleri bilelikde alnyp barylýar,
ü
ç
ünjidenem, dolandyryş namalary umumy hökmany
düzgünleri göz öňünde tutup bir wagtda ol d
üzgünler

167

bozulan halatynda jogapkär
ç
iligi hem göz öňünde
tutýarlar.

Ýenede bir zady bellemeklik hökmany bolup
durýar, ýagny mejbur edişiň durmuş tebigatyny hem
göz öňünde tutmaly bolýar. Mejbury
ç
äreleri ullanmak
zerur bolan halatynda ol halkyň bähbidi ü
ç
i
n köp
bolmadyk borjyny ýerine ýetirmeýän gulluk
ç
ylaryň
we raýatlaryň garşysyna ullanylýar.

Şunuň bilen birlikde mejbury
ç
äreleriň diňe bir
mejbur ediş maksady bolman, eýsem olaryň duýduryş
hem
-
d
e terbiýe
ç
ilik ähmiýete eýediklerini bellemeli.

Mejbury
ç
ärel
er döwlet hem
-
de jemgyýet
ç
ilik
häsiýetlidirler. Döwlet mejbury
ç
äreleri wezipeli
adamlar we raýatlar tarapyndan düzgüniň berjaý
edilmedik ýagdaýynda göz öňünde tutulýar. Şunlukda
döwlet mejbury
ç
äreleri ýa
-
da kazyýet edaralarynyň
üsti bilen, ýa
-
da dolandyr
yş ýol bilen amala aşyrylýar.

Mejbur ediş häsiýetli
ç
äreler jemgyýet
ç
ilik
dolandyryşyna hem mahsusdyr. Ýöne bu
ç
äreler
hukuk häsiýetli bolman jemgyýet
ç
ilik,

ahlak häsiýetli
bolýar.


§

3.

Dolandyryş mejbur ediş ç
äreleriň görnüşleri we
olaryň hukuk häsiýetl
eri.

Hukuk edebiýatlarynda bellenilişi ýaly islendik
döwletiň hukuk namalary döwlet häkimiýetini aňladyp
bir wagtda mejbur ediş, bor
ç
ly ediş häsiýetden
mahrum däldir.


168

Dolandyryş mejbur ediş
ç
äreleri döwletiň takyk
bir mejbury
ç
äresi bolup
birnäçe

häsiýetle
re eýedirler.

Birinjiden, dolandyryş mejbury
ç
äreleri
gös
-
göni

döwlet dolandyryş edaralary (wezipeli adamlary)
tarapyndan ullanylýar;

Ikinjiden, kanunda göz öňünde tutulan
halatlarynda belli
-
belli dolandyryş mejbury
ç
äreler
kazyýet edaralary (kazylar) ta
rapyndan bellenýär;

Ü
ç
ünjiden, dolandyryş mejbury
ç
äreleri döwlet
dolandyryşynyň ähli gatnaşyjylary tarapyndan
bellenilmän, ýörite edaralary tarapyndan bellenilýär,
mysal ü
ç
in, dolandyryş toparlary, polisiya işgärleri
,
döwlet inspeksiyalary we beýlekiler.

Dördünjiden, dolandyryş mejbury
ç
äreleriň
ullanylyşynyň düzgünleri dolandyryş hukuk kadalary
bilen düzgünleşdirilýär;

Bäşinjidenem, dolandyryş mejbury
ç
äreleriň
maksady bolup duýduryş, hukuk bozulmanyň öňüni
almak, bozulan düzgüni dikeltmek, hem
-
de
günäkär
leri jogapkär
ç
ilige
ç
ekmekden ybarat bolup
durýar.

Dolandyryş mejbury
ç
äreleri ü
ç

görnüşe bölünýär:

1.

Dolandyryş


duýduryş
mejbur ediş
ç
äreleri;

2.

Dolandyryş öňüni alyş
ç
äreleri;

3.

Dolandyryş temmi
ç
äreleri.

Dolandyryş mejbur ediş (duýduryş)
ç
äreleri
döwlet d
olandyryşynda hukuk bozulmanyň öňüni
almak ü
ç
in, ýa
-
da jemgyýet
ç
ilik howpsuzlygyny

169

üpjün etmek ü
ç
in, mysal ü
ç
in, betbagt
ç
ylyk
ýagdaýlary ýüze
ç
ykanda, tebigy betbagt
ç
ylyk
halatlarynda. Olary ha
ç
anda adamlaryň saglygyna
ýa
-
da janyna howply ýagdaýlar ýü
ze çy
kan halat
lar
ynda
ullanylýar. Ýöne olar hukuk bozulma bilen bagly
bolmaýarlar.

Dolandyryş duýduryş
-
mejbur ediş
ç
äreleriniň
sanyna şu aşakdakylar girýärler:

-

Polisiýa işgärleriniň ýaşaýyş

we gulluk

jaýlaryna
girmegi

(passport režimini


barlamak)
;

-

Ula
g serişdeleriniň we raýtalaryň hereketlerini
togtatmak
(belli bir howpyň


abanmagy zerarly)
;

-

Karantin girizmek

(ýokunç keselleriň ýaýramagy
zerarly)
;

-

Ulag serişdelerini ullanamak

(kanun esasynda
zerurlyk ýüze çykan


ýagdaýynda)
;

-

Rekwizisiýa


zady öwezini gaýtaryp berip mejbury
ýagdaýda elinden almak;

-

Serhet uçastoklaryny ýapmak

(
ýokunç keselleriň
ýüze çykan ýagdaýynda
)
;

-

Belli
-
belli işgärleriň saglyk ýagdaýlaryny barlamak

(jemgyýetçilik iýmiti


edaralarynyň işgärlerini )
;

-

Gümrük bar
lagy

(döwlet serhedinden harytlaryň we
beýleki zatlaryň döwlet


170


serhedinden geçirilmegini barlamak)
;

-

Açyk dolandyryş gözegçiligini bellemek

(belli
-
belli
adamlara tussaglykdan boşandan soň polisiýa
edaralary tarapyndan bellenýän gözegçilik)
.

Agza
lan
ç
äreleriň mejbury ediş häsiýeti ikinji
bir tarapyň razy
ç
ylygy hökman däl diýlip hasaplanýar.
Bu
ç
äreleri kanunda göz öňunde tutulan edaralar,
wezipeli adamlar ullanyp bilýärler. Mysal ü
ç
in
polisiýa, saglygy goraýyş, gümrük we beýleki
edaralarynyň ygtyý
arly wezipeli adamlary.

Dolandyryş öňüni alyş
ç
äreleri ha
ç
anda mejbury
ýagdaýda bikanun hereketleri togtatmak we öň
ü
ni
almak maksady ü
ç
in ullanylýar. Olar şu
aşakdakylardan ybarat:

-

Hukuk bozulmanyň bes edilmegini talap etmek

(
sanitar gözegçiligi

edarala
rynyň sanitariýa


arassaçylyk düzgünleriniň
bozulma
laryny togtatmak
baradaky talaby
)
;

-

Dolandyryş taýdan tutup saklamak

(dolandyryş
etmişlerini eden adamlary gysga wagtlaýyn tutup
saklamak)
;

-

Kärhanalaryň işini togtatmak

(adamlaryň we
işgärleriň saglygy
na we janyna howp dörän
ýagdaýynda kärhanalaryň işnini togtatmak)
;

-

Ulag serişdeleriniň ullanylyşyny togtatmak

(ulag
serişdeleriň tehniki ýagdaýynyň bozulan halatynda)
;

-

Özbaşdak gurlan gurluşyklary aradan aýyrmak
(
bikanun özbaşdak salnan gurluşyklary
ýykmak);


171

-

Töwerek daşa howply bolan keselli adamlary
mejbury bejergä ibermek;

-

Ýarag ullanmak

(başga serişdeleriň üsti bilen
öňini alyp bolmajak howpa


ullanylýan çäre)
;

-

Fiziki täsir etmek

(polisiýa edaralaryna hukuk
bozujylary mejbura getirmek)


Do
landyryş jogapkär
ç
ilik
ç
äreleri bolsa döwlet
dolandyryş çygrynda takyk dolandyryş hukuk
jogapkär
ç
iligini ullanmak bilen bagly bolup
dolandyryş temmileri bellemek göz öňunde tutulýar.



Dolandyry
ş

jogapkärçiligi.


§

1.

Dolandyryş jogapkärçiligine düşünje
we onuň
esasy häsiýetleri,


H
ä
zirki

wagtda hukuk bozulmalarynyň
häsiýetine garap, döwlet tarapyndan dürli
-
dürli hukuk
jogapkärçiligi kesgitlenendir. Has takyk aýdanyňda
bolsa hukuk jogapkärçiliginiň 4 görnüşi bellenendir:
ýagny, düzgün
-
nyzam hukuk bozulma
laryna bolan
jogapkärçilik, jenaýat jogapkärçiligi, raýat
gatnaşyklaryndan gelip çykýan jogapkärçilik hem
-
de
dolandyryş jogapkärçiligi.

Hukuk jogapkärçiligi hukuk gatnaşyklarynyň
ýörite goraýjysy hökmünde çykyş edýär. Şoňa görä
-

172

de, jogapkärçilige çekmek ha
kyndaky karar hukuk
talaby bolup hyzmat edip, ol jogapkärçiligiň hukuk
gatnaşyklaryny emele getirýär.

Hukuk jogapkärçiliginiň esasy häsiýeti şu
aşakdakylardan ybaratdyr: birinjiden, hukuk düzgünini
goramak serişdesi bolup döwlet hä
k
imiýetini amala
aşyrmak;

ikinjiden, hukuk taýdan kesgitlenen hukuk
kadalarynyň temmilerini ulanmak; üçünjiden,
jogapkärçilik jemgyýete garşy edilen günä bilen bagly
bolup; dördünjiden, jogapkärçilik döwletiň we
jemgyýetiň garşysyna hukuk kadalarynyň
bozulandygyndan gelip çykýandy
r; bäşinjiden,
jogapkärçilik mejbury çäre bolup, hukuk kadalaryny
bozana
ýaramaz täsir edýär (ahlak hem maddy
görnüşde) we öz gezeginde günä eden adam şol täsire
boýun bolmalydyr; altynjydan, jogapkärçilik belli
-
belli işleri seljermek görnüşinde durmuşa ge
çirilýär.
Agzalan hukuk alamatlary jogapkärçiligiň hemme
görnüşlerine mahsusdyr.

Öz gezeginde, dolandyryş jogapkärçiligi hukuk
jogapkärçiliginiň aýratyn bir görnüşi bolup, oňa hem
ýokarda agzalan häsiýetleriň hemmesi doly
mahsusdyr.

Şeýlelikde, dolandyryş
jogapkärçiligi,
dolandyryş mejbury çäreleriň esasy bölegi bolup
durýar, dolandyryş etmişleri bolsa dolandyryş
jogapkärçiliginiň esaslary bolup durýar.


17
3

Ýöne bir zady bellemek hökmandyr, ýagny
Türkmenistanyň dolandyryş hukuk tertibiniň
bozulmalary hakyndaky
kodeksiniň

36
-
njy
maddasynda jenaýat işini gozgamakdan
ýüz döndirilen
ýa
-
da jenaýat işi ýatyrylan halatynda, emma
dolandyryş etmişleriniň alamatlary bar bolsa, onda
dolandyryş jogapkärçiligine çekilmäge degişlidigi
nygtalýar.

Dolandyryş jogapkärçiligine ç
ekilen adamlar
barasynda dolandyryş temmileri bellenilýär. Mysal
üçin: Türkmenistanyň dolandyryş hukuk tertibiniň
bozulmalary hakyndaky
kodeksiniň

23
-
nji
maddasynda dolandyryş temmileriniň jogapkärçilik
çäresidigi ýene bir gezek takyklanylýar.

Dolandyryş j
ogapkärçiligine çekmek meselesi
dürli
-
dürli edaralar tarapyndan amala aşyrylýar.
Olaryň doly atlary Türkmenistanyň dolandyryş
hukuk
tertibiniň bozulmalary hakyndaky
kodeksiniň
bölümlerinde gutarnykly bellenilip geçilýär.

Dolandyryş jogapkärçiliginiň ýene b
ir özboluşly
häsiýeti, ol hem onuň ýörite tertipde amala
aşyrylýanlygydyr we dolandyryş hukuk kadalary bilen
kadalaşdyrylýanlygydyr. Ol kadalaryň üsti bilen
dolandyryş etmişleriniň, dolandyryş temmileriniň
nämeden ybaratdygy we dolandyryş işlerine haýsy
ed
aralaryň garamalydygy takyklanandyr.

Şeýlelikde, dolandyryş jogapkärçiligi diýlip,
dolandyryş etmişlerine (hukuk bozulmalaryna) garşy

174

kanun esasynda
bellenilen dolandyryş temmileriniň
ulanylyşyna aýdylýar.

Dolandyryş jogapkärçiligini düzgünleşdirýän
hukuk
kada namalary barada aýdylanda, dolandyryş
jogapkärçiliginiň hukuk esaslary diýlip, dolandyryş
temmileriniň bellenilişini kadalaşdyrýan hukuk
kadalarynyň ulgamyna aýdylýar. Olar mazmuny
boýunça maddy, seljeriş we guramaçylyk
kadalaryndan ybarat bolup, joga
pkärçiligiň umumy
meselelerini, dolandyryş jogapkärçiliginiň
wezipelerini, ulgamyny, subýektlerini, dolandyryş
temmilerini, dolandyryş etmişleriniň düzümini,
dolandyryş hukuk bozulmalary hakyndaky işlere
garamagyň düzgünlerini we dolandyryş işlerine
seredý
än edaralar hakyndaky maglumatlary öz içine
alýar.

Dolandyryş etmişleri (hukuk bozulmalary)
hakyndaky
kadalar birnäçe hukuk çeşmelerinde
bellenendir. Olaryň içinde esasysy Türkmenistanyň
dolandyryş hukuk tertibiniň bozulmalary hakyndaky
kodeksidir
. Ol bite
wi kanun 1984
-
nji ýylyň dekabr
aýynyň 17
-
sinde Türkmenistan SSR
-
niň Ýokary
Soweti tarapyndan Kabul edildi. Dolandyryş
jogapkärçiliginiň köp bölegi ýo
karda agzalan
kodeksde bellenýär
.

Dolandyryş hukuk bozulmalary hakyndaky
kanunlar dolandyryş hukugynyň esas
y bölegini tutýar.
XX
asyryň altmyşynjy, ýetmişinji ýyllarynda alymlar

175

tarapyndan dolandyryş jogapkärçiligi hakyndaky
kanunlary işlemekde we taýýarlamakda köp işler
geçirildi.

Öňki soýuzyň we soýuz respublikalarynyň
dolandyryş hukuk tertibiniň bozulmalar
y hakyndaky
esaslary dolandyryş hukugynyň ilkinji toplanan
(kodifikasiýalaşdyrylan) resminamasydyr. Ol esaslar
42 maddadan ybarat bolup, olarda dolandyryş
jogapkärçiliginiň esasy düzgünleri we dolandyryş
hukuk bozulmalry, dolandyryş temmileri hakda ilkinji

gezek düşünje berildi.

Türkmenistanyň dolandyryş hukuk tertibiniň
bozulmal
a
ry hakyndaky

kodeksi 31 bapdan ybarat
bolup, umumy düzgünleri öz içine alýar. Ol kodeks
Türkmenistan döwletinde dolandyryş hukugy boýunça
ilkinji kanunlar toplumydyr.

Türkmenistan
yň dolandyryş hukuk tertibiniň
bozulmalary hakyndaky kodeksiniň birinji bölüminde
onuň esasy wezipeleri we gurluşy takyklan
ýa
r. Ikinji
bölüminde, dolandyryş jogapkärçiligi we dolandyryş
hukuk bozulmalry barada gürrüň gidýär, şeýle hem
kodeksiň umumy we ýör
ite bölümlerden durýandygy
görkezilendir. Umumy bölüminde dolandyryş
etmişleri barada düşünje, jogapkärçiligiň subýektleri,
olaryň günäsi, dolandyryş temmileri we olary
bellemegiň düzgünleri görkezilendir. Ýörite bölüm 27
bapdan ybarat bolup, onda hereketl
i we hereketsiz
edilýän dolandyryş etmişleri kesgitlenendir. Ýa
-
da

176

başga söz bilen aýdanyňda, etmişleriň düzümleri
bellenendir we onuň her bir maddasynda ýeke bir
etmişiň takyk düzümi kesgitlenmän, eýsem onuň
temmisi hem kesgitlenendir.

Kodeksiň üçünji böl
üminde dolandyryş hukuk
tertibiniň bozulmalaryna garaýan edaralaryň we
wezipeli adamlaryň ygtyýarlyklary kesgitlenendir. Ol
bölümiň ýörite babynda haysy işlere, haýsy edaralaryň
we wezipeli adamlaryň seredip bilýändikleri
görkezilendir.

Dolandyryş hukuk
tertibiniň bozulmalary
hakyndaky işleri ýöretmekligiň esasy maksady,
ýörelgeleri

we ygtyýarlyklary kodeksiň dördünji
bölüminde kesgitlenendir. Bu ýerde ýene
-
de
dolandyryş derňewiniň, dolandyryş işlerine
garamagyň we olaryň netijesinde çykarylan kararlar
ha
kynda şikaýat etmekligiň hem
-
de garşylyknama
getirmekligiň tertibi bellenilendir.

Kodeksiň iň soňky bäşinji bölüminde
dolandyryş temmilerini bellemek barada çykarylan
kararlaryň ýerine ýetirilişi hakynda aýdylýar.

Bize mälim bolşy ýaly, dolandyryş etmişle
ri bir
wagtda edilen hem bolsa, seredilýän wagty başga
wagta gabat gelýär. Etmişiň edilen güni bilen
jogapkärçilige çekilen
gününiň aralygynda belli bir
möhlet içinde kanunyň üýtgemegi hem mümkindir.
Eger köne hukuk kadasy ýatyrylan bolsa, onda hukuk
kadas
yny ulanýana haýsy kadany, etmişiň edilen

177

wagtyndaky kadany ýa
-
da işe garalýan wagtyndaky
kadany ulanmak zerur? Bu mesele dürli
-
dürli
çözülýär.

Umumy düzgün boýunça kodeksiň 9
-
njy
maddasyna laýyklykda, dolandyryş etmişini eden
adam dolandyryş jogapkärçil
igine etmişiň edilen
wagtyndaky hereket edýän kanun esasynda çekilip
bilinýär. Sebäbi biziň kanunçylygymyzyň
ynsanperwerlik ýörelgelerinden ugur alyp, täze kabul
edilen kanun hukuk etmişini eden adamlaryň
ýagdaýyny ýeňilleşdirýän
ýa
-
da ony jogapkärçilikden

boşadýan halatynda täze kanun esasynda çözülmelidir.
Täze çykarylan kanun günäkäriň ýagdaýyny
agyrlaşdyrýan bolsa
, onda etmişiň edilen wagtyndaky
kanun täsir edýändir. Seljeriş (prosessual) kadalary
barada aýdylanda, düzgün düýpgöter başgaçadyr.
Mysal üçi
n, dolandyryş hukuk tertibiniň bozulmalary
hakyndaky işleriň ýöredilişi dolandyryş etmişiň edilen
wagtyndaky kanunyň esasynda çözülmän, etmişe
seredilýän wagtdaky hereket edýän kanunlar esasynda
çözülýär we başgaça çözgüt talap etmeýär. Bir mysal,
eger ada
m dolandyryş etmişini eden wagtynda bir
seljeriş kanun täsir edýän bolsa, işe seredilýän wagty
bolsa täze seljeriş kanunynyň esasynda seredilmelidir.
Bu ýagdaýy Türkmenistan SSR
-
niň Ýokary Sowetiniň
1984
-
nji ýylyň
dekabr aýynyň 17
-
sinde çykaran
Türkmenista
nyň dolandyryş hukuk tertibiniň
bozulmalary hakyndaky kodeksini güýje girizmek

178

hakyndaky kararynda hem aýdyň görmek bolýar.
Ýagny, dolandyryş hukuk tertibiniň bozulmalary
hakyndaky işleri ýöretmekligiň düzgünleri şu
kodeksiň kabul edilmezinden öň edilen et
mişlere hem
degişlidir diýlip nygtalýar. Beýle diýildigi, etmişiň
edilen wagtyndaky kanun hereket (täsir) etmän, işe
seredilýän wagtyndaky kanunlar esasynda seredilip
bilinýär diýildigidir.





§

2. Dolandyryş etmişleri (hukuk bozulmalry)
barada düşünje, o
laryň jenaýat we düzgün
-
nyzam
hukuk bozulmalaryndan tapawudy


Ýokarda belleýşimiz ýaly, biziň ýurdumyzda
kanun esasda dört sany hukuk jogapkärçiligi
bellenendir. Ýagny, jenaýat jogapkärçiligi, raýat
hukuk jogapkärçiligi, düzgü
-
nyzam we dolandyryş
jogap
kärçiligi. Bularyň öz aralarynda uly tapawudy
bolup, özlerine mahsus bolan alamatlary bardyr.
Mysal üçin, jenaýat jogapkärçiligi jenaýat edilenligi
üçin, raýat jogapkärçiligi

raýat gatnaşyklarynyň
bozulanlygy üçin, düzgün
-
nyzam jogapkärçiligi işde,
gullukd
a edilen etmiş üçin, dolandyryş jogapkärçiligi
dolandyryş etmişiniň edilenligi üçin ýüze çykýandyr.

Türkmenistanyň dolandyryş hukuk tertibiniň
bozulmalary hakyndaky kodeksiniň 9
-
njy maddasynda
dolandyryş etmişlerine şeýle kesgitleme berilýär.
Ýagny, doland
yryş etmişi
-
döwlet ýa
-
da jemgyýetçilik

179

tertibine, eýeçilige, raýatlaryň hukuklaryna we
azatlyklaryna, bellenilen dolandyryş tertibine hukuk
taýdan ters gelýän hyýanatly, ýazykly, bilgeşleyin ýa
-
da seresapsyzlyk bilen edilen hereket ýa
-
da
hereketsizlik dola
ndyryş hukuk tertibiniň bozulmagy
(etmişi) diýlip hasap edilýär. Şu kesgitlemede
dolandyryş etmişleriniň häsiýetlerini doly suratda
görmek bolýar.

Belli
-
belli alymlaryň aýtmaklaryna görä,
dolandyryş etmişleri jemgyýet üçin az howply bolup,
jenaýat bolsa je
mgyýet üçin uly howplulygy bilen
tapawutlanýarlar. Eger şu aýdylanlardan ugur alynsa,
onda
dolandyryş etmişleri
-
de jenaýatçylykly etmişler
ýaly jemgyýet üçin howpludyr diýmekdir. Jenaýat
jemgyýet üçin uly howply, dolandyryş etmişi az
howply diýildigidir.

Meseläniň şeýle goýulmagy
jenaýatyň beýleki hukuk bozulmalaryndan hil taýdan
tapawudynyň barlygyndadyr. Hakykatdan
-
da, jenaýat
jemgyýet üçin uly howply bolup, ol esasy
jemgyýetçilik gatnaşyklaryna uly howp salýan
hereketli we hereketsiz etmişdir.

Jenaýat
jemgyýet üçin howpludyr diýen
kesgitleme Türkmenistanyň jenaýat kodeksiniň 10
-
njy
maddasynda bellenilendir. Kähalatlarda
bolsa kiçi

howply jenaýatlar jenaýat kanunçylygynda görkezilen
hem bolsa jemgyýet üçin howpsuz bolan ýagdaýynda
jenaýat diýip hasaplany
lmaýandygy bellenilendir.


180

Şeýlelikde, kanunda aýdyň bellenilişi ýaly, az
howply jenaýatçylykly etmişler jemgyýet üçin howply
bolmaýarlar, şoňa görä
-
de oňa jenaýat diýlip
aýdylmaýar.

Ylmy edebiýatlarda alymlar öňräkden bäri
dolandyryş etmişleri jemgyýet ü
çin howplumy ýa
-
da
howpsuzmy diýen düşünje barada çekişmeler alyp
barýarlar. Biziň pikirimizçe, jemgyýet üçin howply
diýen düşünjäni doly çözüp, gutarnykly netijä gelip
bolmaýandygy hem aýdyňdyr. Mysal üçin, awtoulag
serişdelerine pul tölemän münmek, köçel
eriň
görkezilmedik ýerlerinden geçmek jemgyýet üçin
howplumy ýa
-
da howpsuzmy diýen sorag orta atylýar.
Jemgyýet üçin howplulyk diýen düşünjäniň serhedi
(çägi) nirede?

Jemgyýet üçin howplu diýlip, haçan
-
da bikanun
hereketli ýa
-
da hereketsiz edilen
etmişler
jemgyýetçilik gatnaşyklaryna eýýäm ymykly zyýan
ýetiren bolsa ýa
-
da ýetirmäge ukyply bolan
halatlaryna aýdylýar. Şu nukdaýnazardan ugur alyp,
dolandyryş etmişleriniň köpüsini jemgyýet üçin
howply diýmek bolmaýar.

Hakykatdan
-
da, belli
-
belli dolandyryş hukuk

bozulmalary jemgyýet üçin howpludyrlar. Muny
Türkmenistanyň jenaýat kodeksiniň 2
-
nji maddasynyň
ikinji bölüminde aýdyň görmek bolýar. Bu ýerde
bellenilişi ýaly jemgyýet üçin haýsy hereket we
hereketsiz etmişler jenaýat bolup bilýändigi

181

takyklanyldy. Ýöne
kanun jemgyýet üçin howply
bolan ähli etmişleri jenaýat diýip hasaplamaýar, sebäbi
olaryň hemmesi üçin jenaýat serişdesini ulanmagyň
hökman däldigi görkezilýär.

Tejribede dürli
-
dürli ýagdaýlarda bir edilen
etmişiň hem jenaýat, hem dolandyryş etmişi bolup
bilýändigi baradaky düşünjäni öňe sürýärler, ýöne
birini agyr etmiş, beýlekisini ýeňil etmiş diýip
kesgitleýärler. Meseläni şeýle goýmak, biziň
pikirimizçe, ýalňyşdyr, sebäbi jenaýatyň hil taýdan
beýleki hukuk bozulmalaryndan tapawudynyň
bardygyny bellemek

gerek.

Hakykatdan
-
da, jenaýat jemgyýet üçin uly
howply hem zyýanly bolup
durýar. Şol zyýanyň
çäginde hil taýdan jemgyýet üçin täze howplulyk ýüze
çykýar.


Şeýlelikde, jemgyýet üçin howplulyk diýen
düşünjäniň ähli etmişlere degişli bolup durýandygyny
görke
zmek zerurdyr. Ýöne her bir etmişiň (hukuk
bozulmanyň) özüne ýeke
-
täk mahsusu bolan
häsiýetiniň bardygyny nygtamak hökmandyr. Şeýle
häsiýet jenaýat bilen dolandyryş hukuk bozulmalaryny
biri
-
birinden tapawutlandyrmaga mümkinçilik berýär.

Ýokarda aýdylanlar
dan ugur alyp, şeýle netijä
gelmek bolýar. Ýagny, ähli dolandyryş etmişleri
jemgyýet üçin howply diýmek bolmaz, sebäbi belli
topar dolandyryş hukuk bozulmalary jemgyýet üçin
howply bolmaýarlar, ýöne jemgyýet üçin howplulyk

182

käbir hukuk bozulmalaryna mahsusd
yr. Şonuň
üçinem, jemgyýet üçin howplulyk diýen netijä gelmek
kanun çykaryjy tarapyndan kesgitlenilýär. Mysal üçin,
1956
-
njy ýylda ownuk huligançylyga dolandyryş
jogapkärçiligi
bellenildi we bir ýylyň içinde ownuk
huligançylyk hereketi iki, üç, dört gezek

gaýtalansa
-
da, günäkär her bir etmişine aýratynlykda dolandyryş
jogapkärçiligine çekilýärdi. 1960
-
njy ýylda bolsa
eýýäm ownuk huligançylyk üçünji gezek bir ýylyň
dowamynda gaýtalansa, günäkär jenaýat
jogapkärçiligine çekilýärdi. 1966
-
njy ýyldan başlap
jen
aýat jogapkärçiligine bir ýylyň dowamynda ikinji
gezek ownuk huligançylyk etmişini eden adam
jenaýata çekilip bilinýärdi. 1977
-
nji ýyldan başlap
bolsa ownuk huligançylyk hereketi näçe gezek
gaýtalansa
-
da, jenaýat jogapkärçiligine degişli
bolmaýar.

Şu ýerde

şeýle netijä gelmek bolýar, ýagny,
1960
-
njy ý
ylyň kanuny boýunça üçünji sapar

edilen
ownuk huligançylyk hereketi jenaýat hasap edilen
bolsa, 1966
-
njy ýylyň kanuny boýunça ikinji gezek
edilen ownuk huligançylyk jenaýat diýlip
hasaplanylypdyr. 1977
-
nji ýyly
ň kanunçylygy
boýunça gaýtalanyp edilen ownuk huligançylyk
hereketi jemgyýet üçin howplulygyny ýitirip,
gaýtalanyp edilenligine garamazdan, diňe dolandyryş
jogapkärçiligine çekilýär. Şunlukda, name 1960
-
1966
-
njy ýyllarda ownuk huligançylyk hereketi jemgyýe
t

183

üçin howply bolup, 1977
-
nji ýyldan başlap, eýýäm ol
howplulyk aýryldymy?! Elbetde, ýok. Görkezilen
möhletlerde ownuk huligançylyk hereketi öz
häsiýetini üýtgetdimikä?! Ýok, üýtgedenok, ýöne ol şu
günki hereket edýän kanunda şeýle
kesgitlenýär.

Dolandyryş

etmişleri umumy düzgün boýunça
jemgyýet üçhin howply däl
-
de, zyýanly hereketi we
hereketsiz edilen etmiş diýlip hasaplanýar.
Türkmenistanyň dolandyryş hukuk tertibiniň
bozulmalary hakyndaky kodeksiniň belli
-
belli
maddalaryna salgylansak, onda ony aýdyň gö
rmek
bolýar. Mysal üçin, kodeksiň 10
-
11
-
nji maddalarynda
kesgitlenişi ýaly, bilgeşleýin we seresapsyzlyk bilen
dolandyryş hukuk tertibiniň bozulmagy diýlende,
jemgyýet üçin howply diýlip aýdylman, zyýanly
netijelere getirmek mümkinçiligini öňünden aňan
bol
sa diýilýär. Sebäbi jenaýat kanunçylygynda diňe
jemgyýet üçin howply diýen düşünje barada gürrüň
gidýär. Görşümiz ýaly,
ýokarda agzalan maddalarda
bizi gyzyklandyrýan mesele jemgyýet üçin howply ýa
-
da zyýanly diýen düşünjelere doly jogap bolup bilýär.

Dola
ndyryş etmişleriniň ýene bir esasy alamaty,
ol hem kada
-
kanuna ters gelýänligidir we hökmany
suratda hukuk kadalarynyň bozulmagy bilen
baglylygydyr.

Jezalandyryş jenaýatyň esasy alamatlarynyň biri
bolsa, onda dolandyryş etmişlerine hem temmi
bellemek mahsu
sdyr. Ýöne köp halatlarda dolandyryş

184

etmişlerine dolandyryş temmileri bellenýän hem
bolsa, kähalatlarda ygtyýarly edaralar we wezipeli
adamlar etmişleriniň häsiýetini we olary edenleriň
şahsyýetini göz öňünde tutup, dolandyryş etmişleri
hakyndaky işleriň r
esminamalaryny işleýän ýerine
iberip bilýärler ýa
-
da dolandyryş jogapkärçiliginden
boşadýarlar.

Durmuş tejribesine we ylmy taglymata
esaslanyp, hukuk bozulmalaryny jenaýata we
etmişlere bölmek bolýar. Ýokarda belleýşimiz ýaly,
jenaýat jemgyýet üçin howply
bolup, hil taýdan
beýleki etmişlerden düýpgöter tapawutlanýandyr.
Etmiş bolsa özüniň derejesi we häsiýeti boýunça
jemgyýet üçin howply bolan, zyýanly hereket we
hereketsizlikdir. Şoňa görä
-
de, durmuşda jenaýat bilen
etmişi tapawutlandyrmagyň uly ähmiýeti b
ardyr.
Sebäbi hukuk bozulmalaryny jenaýata we etmişlere
bölmekligiň düýp manysy müňlerçe adamyň ykbaly
bilen baglydyr.

Türkmenistanyň jenaýat we dolandyryş
kanunçylygynda dolandyryş etmişleriniň we jenaýatyň
arasyndaky tapawudyň umumy ýagdaýy düşündirilýä
r.
Ol bolsa dolandyryş etmişleriniň az howplulygy we az
zyýanlylygydyr. Haçan
-
da, jenaýat bilen dolandyryş
etmişini biri
-
birinden tapawutlandyrmak kyn bolan
ýagdaýynda tejribede jemgyýet üçin kiçi howply we
az zyýanly diýen netijeden ugur alýarlar. Kiçi
de
rejelilik (jemgyýet üçin az howply) diýen düşünje

185

hukuk bozulmasynyň düzüminiň bir tarapyny
häsiýetlendirýär. Sebäbi hereketli we hereketsiz edilen
dolandyryş etmişi kiçi derejelimi ýa
-
da dälmi diýen
sorag etmişiň ähli obýektiw we subýektiw
alamatlaryny g
öz öňünde tutýandyr. Mysal üçin,
etmişiň ýetiren zyýany, onuň edilen ýeri, usuly,
serişdesi, günäniň häsiýeti, maksady, subýektiň
aýratynlygy we başgalar.

Jenaýat jemgyýet üçin uly howply bolup, ol
jenaýat kanunçylygynda bellenendir. Dolandyryş
etmişi bols
a kada
-
kanuna ters gelip,
dolandyryş hukuk
kadalarynda takyklanandyr. Eger jenaýatyň düzümi
diňe kanunlar bilen kadalaşdyrylan bolsa, onda
dolandyryş etmişiniň düzümi hem kanun hem
-
de
beýleki hukuk kadalary bilen kesgitlenendir we hukuk
kadalarynyň esasynd
a hem jenaýata, hem dolandyryş
etmişlerine dürli
-
dürli temmiler bellenendir.

Mundan başga
-
da jenaýat işlerine seretmegiň
tertibi bilen dolandyryş etmişlerine seredilişiniň
tertibiniň arasynda uly tapawudyň bardygyny hem
bellemek gerek. Sebäbi jenaýata baha

berip, ahyrky
netijäni çykarýan kazyýet edaralary bolsa, dolandyryş
işlerine, köplenç ýagdaýda, dolandyryş edaralary,
käbir halatlarda kanunda bellenen
ýagdaýynda kazylar
ýeke
-
täk seredip bilýändirler, hatda belli
-
belli işlere
jemgyýetçilik birleşmeleri h
em garaýarlar.

Köplenç halatlarda dolandyryş hukuk
bozulmalaryny beýleki hukuk bozulmalaryndan

186

tapawutlandyrmak kyn bolmaýar. Muňa mysal edip,
awtoulaglara pul tölemän münmek, bellenilmedik
ýerlerde söwda nokadyny açmak, pasportlary harlap
saklamak, ýitir
ilmegine eltmek we başgada birnäçe
işleriň ýüze çykan ýagdaýynda hukuk kadalaryny
ulanýan edaralara jenaýat bilen dolandyryş
temmilerini tapawutlandyrmak üçin hiç hili kynçylyk
ýüze çykmaýar. Ýöne jenaýat bilen dolandyryş
etmişlerini biri
-
birinden tapawutl
andyrmagyň kyn
şertleriniň hem gabat gelýändigini unutmaly däldir.şol
halatlarda jemgyýet üçin howplulyk (zyýanlylyk)
hem
-
de kada
-
kanuna ters gelýän diýen düşünjäni
ulanmak hökmandyr.
Muňa mysal edip, huligançylyk
etmişini görkezmek bolar. Sebäbi huligançy
lyk
dolandyryş etmişi hem bolup bilýär, jenaýat hem
bolup bilýär. Dolandyryş huligançylyk etmişi ownuk
huligançylyk diýlip atlandyrylýar. Haçan
-
da,
huligançylyk hereketi ownuk huligançylygyň
çäginden çykan ýagdaýynda, kanun tarapyndan ol
jenaýat diýlip kes
gitlenýär.

Köp halatlarda dolandyryş etmişleri gaýtalanyp
edilende kanun boýunça jenaýat diýlip hasaplanýar.
Mysal üçin, ownuk ogurlyk, spirtli içgileri bikanun
satyp, söwdanyň düzgünini
bozmak, bikanun aw
awlamak we başga
-
da birnäçe beýleki hukuk
bozulma
lary, eger şol hereketleri eden adamlar öň
dolandyryş jogapkärçiligine çekilen bolsalar,
gaýtalanyp edilen diýlip hasap edilýär.


187

Kähalatlarda bolsa jenaýat dolandyryş
etmişlerinden ýetirilen zyýanyň möçberi boýunça hem
tapawutlandyrylýar. Mysal üçin, ýol h
ereketiniň
düzgünlerini bozmak, döwlet we jemgyýetçilik
emlägini ogurlamak ýaly hukuk bozulmalary ýetirilen

zyýanyň möçberi boýunça kesgitlenýär.

Türkmenistanyň dolandyryş hukuk tertibiniň
bozulmalry hakyndaky kodeksiniň 174
-
nji
maddasynda kämillik ýaşyna
ýetmedik ýetginjekleri
serhoş ýagdaýa getirmek diýen etmişe dolandyryş
jogapkärçiligini belleýän bolsa, Türkmenistanyň
jenaýat kodeksiniň 239
-
njy maddasy ol herekete,
ýagny, eger kämillik ýaşyna ýetmedik gulluk
ýagdaýyna tabynlykda bolan bolsa, jenaýat
jog
apkärçiligini göz öňüne tutýar. Şu ýerde getirilen
mysalda dolandyryş etmişi bilen jenaýat günäkär bilen
ejir çekeniň arasyndaky gatnaşygyň häsiýetine garap
tapawutlandyrýarlar.

Ýene
-
de bir zady bellemek gerek, ol hem
dolandyryş hukuk bozulmalaryny jenaýat
lardan
tapawutlandyrmak etmişleriň ediliş usullarynyň,
günäniň görnüşleriniň, hukuk bozulmasynyň
hereketiniň we beýleki häsiýetleriň üsti bilen amala
aşyrylýar.

Bir wagtda bir hukuk bozulmasynyň hem
dolandyryş etmişi, hem
-
de
jenaýat bolup
bilmeýändigini he
m nygtamak hökmandyr.
Türkmenistanyň dolandyryş hukuk tertibiniň

188

bozulmalry hakyndaky kodeksiniň 9
-
njy maddasynyň
2
-
nji bölüminde şeýle diýilýär: “Eger dolandyryş
hukuk tertibiniň bozulmalary özüniň häsiýeti boýunça
ulanylyp gelinýän kanunlara laýyklykda j
enaýat
jogapkärçiligine eltmeýän bolsa, onda hukuk terti
biniň
bozulmagy üçin şu kodeksde

göz öňünde tutulan
dolandyryş jogapkärçiligi ýüze çykýar”. Dolandyryş
hukuk bozulmasynyň we jenaýatyň hakyky bileliginiň
bolmaýandygyny hem nygtamak gerekdir. Ýöne
kan
un çykaryjy jenaýata ýokary üns derejäni berýär,
şol sebäpli haçan
-
da bir etmişde hem dolandyryş, hem
jenaýat etmişiniň alamatlary bolan ýagdaýynda, onda
ol jenaýat diýlip hasaplanýar we günäkär jenaýat
jogapkärçiligine çekilýär.
Şu ýagdaýda etmişi eden
ad
ama dolandyryş temmisini bellemek bolmaýar, ýöne
eýýäm dolandyryş jogapkärçiligine çekilen bolsa, ol iş
boýunça jenaýatyň gozgalmagyna hiç hili päsgelçilik
bermeýär. Muňa jogap edip, Türkmenistanyň jenaýat
seljeriş kodeksiniň 261
-
nji maddasyny görkezmek
bo
lar, ýagny haçan
-
da kazyýetiň hökümi boýunça
hukuk tertibiniň bozulmagy jenaýat diýlip hasap
edilen bolsa, onda ol bir wagtda dolandyryş etmişi
hasap edilmeýär. Şoňa görä
-
de, ol etmiş üçin ozal
dolandyryş temmisi belenen bolsa, onda ol
ýatyrylmalydyr ýa
-
da

kazyýet öz çykaran höküminiň
içine salmalydyr.

Şeýlelik
-
de, biz dolandyryş etmişleriniň jenaýat
etmişinden
nähili tapawudynyň bardygyny anykladyk.


189

Indi bolsa dolandyryş hukuk bozulmalarynyň
we düzgün
-
nyzam etmişleriniň arasyndaky
tapawudyny anyklamalydyry
s.

Biziň pikirimizçe, hem dolandyryş, hem
düzgün
-
nyzam etmişleriniň janaýatdan uly
tapawutlary bar diýip hasap edýäris. Dolandyryş, we
düzgün
-
nyzam etmişleri jemgyýet üçin howply
bolmaýarlar. Olar baradaky işler, olara temmi
çärelerini bellemek mese
lesi ýerine ýetiriş we
serenjam beriş edaralary tarapyndan amala aşyrylýar.
Şonuň ýaly
-
da, olar başga
-
da birnäçe umumy
häsiýetlere eýedirler (günäkärlik, kada
-
kanuna terslik
we şuňa meňzeşler).

Dolandyryş we düzgün
-
nyzam hukuk
bozulmalrynyň tapawutlary ba
rada bir eýýam belli
netijä gelnendir. Ol tapawutlar nämeden ybarat bolup
durýarlar?! Mysal üçin, düzgün
-
nyzam etmişi
dolandyryş etmişinden hukuk bozulmasynyň subýekti
boýunça (işçi, gullukçy, islendik raýat ýa
-
da wezipeli
adam); olaryň obýektleri boýunça
(edaralaryň,
kärhanalaryň içki zähmet düzgüni, döwlet
dolandyryşynyň düzgüni, tehniki howpsuzlyk
düzgünleri, sanitariýa we gigiýena düzgünleri, pasport
hakyndaky kada we başgalar); jemgyýet üçin zyýanyň
derejesi boýunça; temmi çäreleri boýunça; temmileri
b
elleýän edaralaryň ygtyýarlygy boýunça hem
-
de ol
jogapkärçilikler barada iş ýöretmekligiň
aýratynlyklary boýunça tapawutlanýarlar.


190

Düzgün
-
nyzam, dolandyryş etmişleri diňe
jemgyýet üçin zyýanlylygy bilen biri
-
birinden
tapawutlanýarlar diýen düşünje bilen
yl
alaşmak
bolmaýar. Sebäbi düzgün
-
nyzam we dolandyryş
hukuk bozulmalry, ikisi hem etmiş diýlip hasaplanýar.
Ýöne düzgün
-
nyzam, dolandyryrş hem
-
de jenaýat
temmileriniň ahyrky maksady ähli hukuk düzgünlerini
goramakdan ybarat bolup durýandyr. Şonuň bilen
birli
kde düzgün
-
nyzam
temmileri bilen goralýan
jemgyýetçilik gatnaşyklary dolandyryş temmileri bilen
goralýan jemgyýetçilik gatnaşyklaryndan düýpgöter
tapawutlydyrlar. Mysal üçin, düzgün
-
nyzam kada
-
kanunyna dürli harby düzgünli edaralarda,
kärhanalarda içki zäh
met düzgünini berjaý etmek we
başga
-
da birnäçe düzgünnamalar degişlidirler. Şonuň
üçin hem diňe ýokarda aýdylanlardan ugur alyp,
düzgün
-
nyzam jogapkärçiligini dolandyryş
jogapkärçiliginden doly tapawutlandyrmak bolmaýar.
Ol tapawutlary kesgitli anyklamak ü
çin şu
aşakdakylary bellemegimiz hökmandyr:

Birinjiden, düzgün
-
nyzam, dolandyryş
jogapkärçilikleri biri
-
birinden, ilkinji nobatda, hukuk
çeşmeleri boýunça tapawutlanýarlar
, ýagny,
dolandyryş etmişleri dolandyryş hukuk kadalarynda
kadalaşdyrylandyr, düzgün
-
nyzam etmişleri bolsa gös
-
göni ýa
-
da gytaklaýyn dolandyryş, zähmet hukugynyň
kadalarynda düzgünleşdirilendir.


191

Ikinjiden, düzgün
-
nyzam etmişleriniň
subýektleri bolup
anyk işçiler, gullukçylar durýarlar,
barlag edilişiniň subýektleri bolup işgärleriň
ýolbaş
çylary durýarlar. Dolandyryş hukuk
bozulmalarynyň subýektleri raýatlar we wezipeli
adamlar bolup, olar barlagyň we mejbur edilişiň
subýektleri bilen durnukly guramaçylyk gatnaşygynda
bolmaýarlar.

Üçünjiden, düzgün
-
nyzam etmişi işçileriň we
wezipeli adamlar
yň gös
-
göni zähmet ýa
-
da gulluk
borjundan gelip çykýar. Dolandyryş etmişi bolsa
dolandyryş düzgünnamalarynyň bozulmagyndan,
raýatlaryň işleýän ýerine we haýsy wezipäni
eýeleýändigine garamazdan yüze çykyp bilýär. Muňa
garamazdan, käbir halatlarda wezipeli
adamlaryň,
sürijileriň, söwda işgärleriniň we başga
-
da birnäçe
işgärleriň zähmet we dolandyryş hukuk bozulmalary
gabat gelýärler we bu hukuk bozulmalary, düzgün
-
nyzam hem dolandyryş etmişleri bolup durýarlar.





Dördünjiden,
düzgün
-
nyzam etmişlerine
düzgün
-
nyzam temmileri edaranyň, kärhananyň
direktorlary, ýokary okuw mekdepleriniň rektorlary,
harby bölümleriň serkerdeleri ýa
-
da ýokary edaralaryň
ýolbaşçylary tarapyndan bellenilýär. Dolandyryş
hukuk bozulmalary üçin temmiler dolandyryş
häkimiýetiniň w
ekilleri tarapyndan bellenilýär.

Bäşinjiden, düzgün
-
nyzam etmişlerine düzgün
-
nyzam (dissiplinar) temmiler bellenilýär, dolandyryş

192

etmişlerine dolandyryş temmileri we kanunda
görkezilen ýagdaýda dolandyryş etmişlerine düzgün
-
nyzam (dissiplinar) temmileri he
m bellenilip bilinýär.












§

3.


Dolandyryş etmişi dolandyryş jogapkärçiligiň
esasydyr.

Dolandyryş e
tmişi
ni
ň düzümi (elementleri)


Dolandyryş jogapkärçiligine näme esas bolup
bilýär diýilende onda biz ilkin
ji nobatda dolandyryş
etmişlerini göz öňünde tutmalydyrys. Olar näme
diýlende ýokarda belleşimiz ýaly biziň döwletim
i
zde
birnäçe

dolandyryş düzgünnamalary hereket edýärler
we olaryň talabyny berjaý etmek her bir raýatyň

we
wezipeli adamynyň

mukaddes borjyd
yr. Şoňa görä
-
de
ol düzgünnamalaryň kadalary bozulan halatynda
dolandyryş etmişleri
emele gelýär
, o
lara

bolsa kanun
esasynda dolnadyryş jogapkärçiligi göz öňünde
tutulýar.

1984
-
nji

ýylyň

dekabr aýynyň 17
-
de kabul
edilen Türkmenistanyň dolandyryş hukuk
tertibiniň
bozulmalary hakyndaky
kodeksiniň
9
-
njy

maddasynda şeýle bellenýär, ýagny döwlet ya
-
da
jemgyýetçilik tertibine, eýeçilige, raýatlaryň
hukuklaryna we azatlyklaryna, bellenen dolandyryş
tertibine hukuk taýdan ters gelýän hyýanatly, ýazykly
bilgeşl
eýin ýa
-
da seresapzylyk bilen edilen hereket ýa
-
da hereketsizlik, ýagny özi üçin kanun arkaly
dolandyryş jogapkärçilik göz öňünde tutual
a
n, şeýlede

193

hereket ýa
-
da hereketsizlik dolandyryş hukuk
tertibiniň bozulmagy (etmişi) diýlip hasap edilýär.

Şu kesgitle
meden görnüşi ýaly dolandyryş
hukuk bozulmanyň (etmişiň) esasy onuň hyýanatlyk
häsiýetidir we umumy berkidilen düzgüni
bozmagydyr. Şoňa görä
-
de döwletiň esasy wezipesi
düzgün
-
tertibi berkitmek bolup özi üçin howply we
zyýanly bolan hereket ýa
-
da hereketsiz
ligi gadagan
edýär.

Dolandyryş etmişiniň


hukuk bozulmasynyň
düzümi barada aýdylanda, onda biz onuň
birnäçe

elementiniň bardygyna göz ýetirýäris. Olar haysylar,
etmişiň obýekti, etmişiň obýektiw tarapy, etmişiň
subýekti we etmişiň subýektiw tarapy.

Her b
ir hukuk bozulmada dört elementiň biri
bolmadyk ýagdaýynda dolandyryş jogapkärçiligi
barada gürrüň hem etmek bolmaz, has takygy ol
jogapkärçilik ý
ü
ze çykyp bilmeýär.

Dolandyryş etmişiniň obýekti diýip ähli
dolandyryş temmileri bilen goralýan jemgyýetçilik
gatnaşyklaryna aýdylýar. Ýene bir bellemeli zat, ol
hem bikanun hyýanatly hereket, ýa
-
da hereketsizlik
nämä gönükdirilen we haysy jemgyýetçilik
gatnaşyklarynyň kadalaryny bozýarlar.

Şeýle netijä nämäniň esasynda gelindi diýilende

a mysal edip Tü
rkmenista
nyň dolandyryş hukuk
tertibiniň bozulmalary hakyndaky
kodeksiniň

1
-
nji

maddasynyň mazmunyny görkezmek bolýar. Ýagny,

194

Türkmenistanyň dolandyryş hukuk tertibiniň
bozulmalary hakyndaky kanunlarynyň wezipeleri
jemgyýtçilik gurluşyny, eýeçiligi, raýatlaryň du
rmuş
-
ykdysady, syýasy we şahsy hukuklaryny hem
-
de
azatlyklaryny, şeýle hem kärhanalaryň, edaralaryň we
guramalaryň hukuklaryny we kanuny bähbitlerini,
bellenilen dolandyryş tertibini, döwlet we
jemgyýetç
ilik tertibini gora
makdan, kanunçylygy
pugtalandyrmak
dan, hukuk tertibiniň bozulmasynyň
öňüni almakdan, raýatlary Türkmenistanyň
Konstitusiýasyny we kanunlaryny takyk hem
-
de
gyşarnyksyz berjaý etmek, beýleki raýatlaryň
hukuklaryna, namysyna we mertebesine, umumy
ýaşaýyş kadalaryna hormat goýmak, öz borçlaryn
y
päk ýürekli ýerine ýetirmek, jemgyýetiň öňünde
jogapkärçilik çekmek ruhunda terbiýelemekden
ybaratdyr.

Şeýlelikde dolandyryş etmişiniň obýekti diýip
hukuk kadalary bilen kadalaşdyrylan we dolandyryş
temmileri bilen goralýan ähli jemgyýetçilik
gatnaşyklar
yna aýdylýar.

Haçanda etmişiň obýekti hakynda gürrüň
edilende biz oňa dolandyryş hukuk bozulmasynyň
düzüminiň bir elementi hökmü
nde ga
ramalydyrys. Ol
obýektler
kodeksiň
birnäçe

maddalarynda agzalandyr.
Kä halatlarda
kodeksiň
ýörite bölüminde goralýan
obýek
tiň alamatlary
ny

gös
-
göni görkezmek bolýar,
ýöne köp ýagdaýlarda goralýan obýekt
kodeksiň

195

ýörite bölüminiň baplarynda hem görkezilýär. Mysal
üçin, 5
-
nji babynda zähmeti we ilatyň saglygyny
goramak baradaky dolandyryş hukuk tertibiniň
bozulmalary; 6
-
njy ba
pda bolsa dolandyryş hukuk
tertibiniň eýeçilige hyýanat edilmegine getirýän hukuk
bozulmalary barada nygtap ýokarda aýdylanlary ýene
bir gezek tassyklaýar.

Dolandyryş etmişiniň obýektiw tarapy diýip
nämä aýdylýar? Dolandyryş hukuk bozulmasynyň
obýektiw tar
a
p
y bolup etmişiň kanun esasynda daşky
görnüşini häsiýetlendirýän zada aýdylýar. Daşky
aňlatmalara görä dolandyryş etmişleri kanuna garşy
edilen hereker we kanuna garşy edilen hereketsizlik
bilen amala aşyrylýar. Beýle diýildigi, dolandyryş
etmişleri here
ketli ýa
-
da hereketsiz edilip bilinýär
diýildigidir. Mysal üçin, kämillik ýaşyna ýetmedikleri
serhoş ýagdaýa getirmek, polisiýa işgärleriniň raýatlar
tarapyndan kanuny talabyny ýerine ýetirmezlik we
başgada onlarça dolandyryş etmişleri diňe hereketiň
üsti
bilen edilip biliner. Bu ýerde kanun, bikanun
hereketiň edilmegini gadagan etse
-
de

günäkär şol
hereketi amala aşyrýar. Başga bir ýagdaýda, kanun
belli
-
belli subýektlerden kanuny hereket etmekligi
talap edýär, ýöne gynansagam şol talap edilýän
hereketi amal
a aşyrmakdan subýekt ýüz dö
nde
rýär.
Netijede dolandyryş etmişi ýüze çykýar. Mysal üçin,
harby
wekiliň

çagyrmagy boýunça oňa sebäpsiz
barmazlyk, uzak wagtlap pasportlary hasaba

196

goýmazlyk ýaly etmişleri kanuny talap edilýän
hereketi etmekden boýun
gaç
yrýar
lar, netijede
dolandyryş etmişi ýüze çykýar.

Dolandyryş etmişiň subýekti näme?
Türkmenistanyň dolandyryş hukuk bozulmalary
hakyndaky
kodeksiniň
12
-
nji

maddasyna laýyklykda
dolandyryş etmişiniň subýekti bolup hukuk tertibini
bozan pursatynda 16 ýaşyny dol
duran
Türkmenistanyň raýatlary, belli raýatlygy bolmadyk
adamlar we eldegirmezlik hukukdan peýdalanmaýan
daşary ýurt raýatlary jogapkärçilige çekilmäge
degişlidirler. Ýöne kada kanuna ters gelýän hereketi
ýa
-
da hereketsizligi eden mahalynda akyly ýerinde
b
olmadyk, ýagny häli şindi gozgap durýan dälilik
keseli, wagtlaýyn
ý
eldirgeme, akyly kemlik ýa
-
da
başga hili kesellilik ýagdaýy sebäpli öz eden
hereketlerine akyl ýetirip bilmedik ýa
-
da öz hereketine
erk edip bilmedik adam dolandyryş jogapkärçiligine
çekilm
eýär (19
-
njy

madda).

Ýene
-
de bir zady bellemek biziň pikirimiz
boýunça wajyp bolup durýar, ol hem adamlar 16
ýaşdan 18 ýaşa çenli dolandyryş etmişlerini eden
ýagdaýynda köplenç halatlarda kämillik ýaşyna
ýetmedikler baradaky toparyň düzgünnamasynda
bellene
n çäreler ulanylyp biliner. Mysal üçin, jebir
çekeniň öňünde ötünç soramak, käýinç, berk käýinç
bermek, jerime salmak we başgada
birnäçe

temmiler
bellenilýär.


197

Birnäçe edilen dolandyryş hukuk bozulmalary
üçin jogapkärçilige wezipeli adamlaryň hem çekilip
bi
linýändigini unutmaly däldiris.

Türkmenistanyň dolandyryş hukuk bozulmalary
hakyndaky
kodeksiniň
14
-
nji

maddasyna laýyklykda
wezipeli adamlar dolandyryş tertibini, döwlet we
jemgyýetçilik tertibini, tebigaty, ilatyň saglygyny
goramak barasynda bellenilen k
adalary we özleriniň
gulluk borçlary boýunça ýerine ýetirilmegini üpjün
etmeli bolan beýleki kadalary, berjaý etmezlikleri
bilen baglanyşykly hukuk tertibiniň bozulmalary üçin
dolandyryş jogapkärç
iligine

çekilmäge
degişlidir.Mysal üçin, elektrik we ýyllyl
yk
energiýasynyň bisarpa harçlanmagy üçin şu aşakdaky
wezipeli adamlar
dolandyryş

jogapkärçiligine çekilip
biliner: edaranyň, kärhananyň, guramanyň
ýolbaşçylary, baş injenerler, baş energetikler, baş
mehanikler, sehiň naçalnikleri, dolandyryş hojalyk
gullu
klarynyň ýolbaşçylary.

Şeýle edilmegi, wezipeli adamlaryň öz
gullugynda adamlaryň şahsy jogapkärçiligini
ýokarlandyrmak üçin gönükdirilendir.

Bulardan başgada dolandyryş jogapkärçiliginiň
subýekti hökmünde daşary ýurt raýatlary, belli
raýatlygy ýok adamlar
, harby gullukçylar we olara
deňelýän gullukçylar, belli
-
belli halatlarda guramalar
hem çykyş edýärler.


198

Dolandyryş jogapkärçiliginiň subýektiw tarapy
diýilip etmiş bilgeş
leý
in ýa
-
da seresapsyzlyk bilen
edilipmi diýen soraga jogap bolup bilýär.

Türkmenistan
yň dolandyryş hukuk tertibiniň
bozulmalary hakyndaky
kodeksiniň
10
-
njy

maddasyna laýyklykda eger dolandyryş hukuk
tertibini bilgeşleýin bozan adam öz eden hereketiniň
ýa
-
da hereketsiliginiň kada
-
kanuna tertsdigine
düşünýän bolsa, onuň zyýanly netijelere
getirjegini
öňünden aňan bolsa we şol netijeleriň bolmagyny islän
bolsa ýa
-
da şol netejeleriň gelip ýetmegine
bilkastlaýyn ýol beren bolsa, şonda dolandyryş hukuk
tertibi bilgeşleýin bozulan diýilip hasap edilýär.

Şoňa görä
-
de dolandyryşda edilýä
n

etmişler

köp bölegi bilgeşleýin edilýä
r
, mysal üç
in, ownuk
huli
ganç
ylyk, ownuk ogurlyk, adamy
ň mertebesini
peseltmek, pýanç
ylyk, awu
ň düzgünini bozmak we
ýene
-
de ýüzlerçe etmiş
ler

diňe bilgeşleýin edilýä
r
.

Käbir halatlarda dolandyryşda edilýän etmişler
seresaps
yzlyk bilen edilen diýip hasaplanýar.

Türkmenistanyň dolandyryş hukuk tertibiniň
bozulmalary hakyndaky
kodeksiň
10
-
njy

maddasyna
laýyklykda eger etmiş eden adam öz eden hereketiniň
ýa
-
da hereketsizliginiň zyýanly netijelere getirmek
mümkinçiligi öň
ü
nden aň
an bolsa, emma welin şol
netijeleriň öňüniň alynjakdygyna ýeňilkellelik bilen
baran bolsa ýa
-
da şonuň ýaly netijeleriň gelip ýetmek
mümkinçiligini öňünden aňmaly we aňyp biljek bolsa
-

199

da muny aňlamadyk bolsa, şonda dolandyryş hukuk
tertibi seresapsyzlykdan

bozulan diýlip hasap edilýär.


§

4
. Dolandyryş temmileri.

Türkmenistanyň dolandyryş

hukuk bozulmalary

hakyndaky
kodeksiniň

22
-
nji maddasynda bellenilişi
ýaly temmi jogapkärçilik çäresi bolup durýar we ol
etmişi eden adama kanunlary berjaý etmek, umum
y
ýaşayyş kadalaryna hormat goýmak ruhunda
terbiýelemek şonuň ýaly
-
da hukuk tertibini bozan

adamlaryň özleriniň hem beyleki adamlaryň hukuk
tertibini täzeden bozmaklarynyň öňüni alm
ak maksady
bilen ul
anylýar. Dolandyryş hukuk tertibiniň
bozulmalary üçin ş
u aşakdaky temmiler ul
anylýar
: 1)
duýduryş bermek; 2)

jerime salmak;

3)

dolandyryş
hukuk tertibiniň bozulmagynyň guraly ýa
-
da gös
-
göni
obýekti bolan zady (predmeti) öwezini tölemek bilen
düzgüni bozujynyň elinden almak; 4) dolandyryş
hukuk tertibini bozmag
yň guraly ýa
-
da gös
-
göni
obýekti bolan, zady (predmeti) döwletiň haýryna
geçirmek (konfiskasiýalamak); 5) şol raýata berlen
ýörite hukukdan mahrum etmek; 6) düzediş işlerinde
işletmek; 7) dolandyryş taýdan tussag etmek; 8)
ýurtdan çykarmak.

Duýduryş berme
k.


Duýduryş bermek temmisi islendik görnüşde
bellenilip bilinýän däldir. Dolandyryş temmisi

200

hökmünde duýduryş bermek diňe ýazuw üsti bilen
bellenilip bilinýär (
kodeksiň
25
-
nji

maddasy). Dil
bilen duý
dury
lan ýagdaýynda duýduryş profilaktika
ýa
-
da oňünialyş

çä
releri hasaplanýar
. Şoňa görä
-
de
duýduryş bermekde hökmany suratda karar ýa
-
da
çözgüt çykarmaklygyň üsti bilen amala aşyrylýar.

Duýduryş ygtyýarly döwlet edaralary we olaryň
wezipeli adamlary

tarapyndan

ýeňil etmişler üçin
ulanylýar, kä halatlarda bols
a etmişiň häsiýetine we
etmişi eden adamynyň kanuny hakykatdanam
bilmänligi sebäpli bellenip bilinýär. Belli
-
belli
ýagdaýlarda duýduryş jerimäniň ýerine hem bellenip
bilinýär.


Jerime salmak.


Jerime salmak pul görnüşinde bellenýär. Jerime
ähli dolandyryş
etmişleriniň temmilerinde göz öňü
nde
tutulýa
r.

Türkmenistanyň dolandyryş hukuk tertibiniň
bozulmalary hakyndaky
kodeksine
1993
-
njiy

ýylyň
dekabr aýynyň 28
-
de girizilen goşmaçalar we
üýtgetmeler hakyndaky Türkmenistanyň kanunynyň
26
-
njy

maddasynda dolandy
ryş hukuk tertibiniň
bozulmalary üçin raýatlara salynýan jerime, kada
hökmünde zähmet hakynyň iň pes möçberiniň on
essesine we wezipeli adamlara bolsa zähmet hakynyň
iň pes möçberiniň ýigrimi essesine çenli bellenilip

201

bilinýär. Şol maddanyň ikinji bölümin
de bolsa
dolandyryş hukuk tertibiniň bozulmalarynyň aýry
-
aýry görnüşleri üçin jogapkärçiligi ýokarlandyrmak
zerur bolan mahalynda Türkmenistanyň kanunçylyk
namalary arkaly jerimäni kanunda bellenen
möçberden köp hem belläp bolýandyr diýip
nygtalýar.

Ýene
bir bellemeli zat ol hem kanunçylykda
jerime otnositel kesgitlenen we absolýut kesgitlenen
temmiler arkaly bellenendir. Otnositel kesgitlenen
jerime temmisi jerimäniň iň pes hem ýokary
möçberini ýa
-
da iň ýokary möçberini belleýändir.
Absolýut kesgitlenen

jerime temmilerinde bolsa diňe
jerimäniň kesgitli möçberi bellenendir.


Dolandyryş hukuk tertibiniň bozulmagynyň guraly
ýa
-
da gös
-
göni obekti bolan zady (predmeti)
öwezini tölemek bilen düzgüni bozujynyň elinden
almak.


Dolandyryş hukuk tertibiniň bozulm
agynyň
guraly ýa
-
da gös
-
göni obýekti bolan zady öwezini
tölemek bilen düzgün bozujynyň elinden almak işi ony
mejbury suratda elinden almakdan we soňra bolsa
alnan zady satmak üçin edilen çykdajylary düşen
puluň

ujun
dan çykaryp galanyny zadyň ozalky eýesin
e
gaýtaryp bermekden ybaratdyr.


202

Haýsy zady öwezini tölemek bilen hukuk
bozujynyň elinden mejbury ýagdaýda alyp bolýar.
Şuny düşündirmek üçin iki ýagdaýa ý
ü
zlenmeli
bolýarys. Birinjiden
-
ä
,

öwezini tölemek bilen mejbur
edip elinden alynmaly zat, ýa
-
ha etmiş
iň gös
-
göni
obýekti bolmaly ýa
-
da etmiş edilende ulanylan gural
bolmaly. Günäkäriň başga şahsy (hususy) eýeçiligine
degişli zatlary
ny

almak bolmaýar. Ikinjidenem,
öwezini tölemek bilen günäkäriň

elin
den mejbur edilip
alynýan zat hökmany suratda hukuk bozuj
ynyň şahsy
(hususy) eýeçiliginde duran zat bolmaly. Islendik
ý
agdaýda

agzalan temmini ulanmak üçin, ý
okarda
agzalan

iki ýagdaýy nazarda tutmak hökmandyr.


Dolandyryş hukuk tertibiniň bozulamgynyň guraly
ya
-
da gös
-
göni obýekti bolan zady döwletiň
haýryna g
eçirmek.


Dolandyryş hukuk tertibiniň bozulamgynyň
guraly ýa
-
da
gös
-
göni


obýekti bolan zadyň döwletiň
haýryna geçirmek bu zadyň döwlet eýeçiligine
mejbury suratda mugt geçirilmeginden ybaratdyr.
Eger
-
de
,

Türkmenistanyň kanunçylyk namalarynda
başga ýagdaý
göz öňünde tutulmadyk bolsa, onda diňe
hukuk tertibini bozujynyň şahsy eýeçiligindä
ki zady

döwletiň haýryna geçirilip biliner.

Ýöne, käbir halatlarda konfiskasiýa degişli zat
hukuk bozujynyň şahsy eýeçiligine degişli bolman

203

başga bir adamynyňky hem bolsa
k
onfiskasiý
alaşdyrmaga degişlidir
. Mysal üçin
gümrük barlagynyň esasynda Türkmenistanyň çägine
getirmek we çykarmak üçin gadagan edilen zat bolsa
onda ol kimiň emlägi bolsada döwletiň haýryna
geçirilmäge degişlidir.


Raýaty


özüne berlen ýörite hukukdan ma
hrum
etmek.


Raýaty özüne berilen ýörite hukukdan mahrum
etmek çäresi raýatlaryň konstitusion ýa
-
da beýleki
hukuk kadalarynyň berkiden hukuklaryna degişli
bolman döwlet edaralary tarapyndan berlen ýörite
hukuklaryna degişli bolup durýandyr. Mysal üçin
işle
mäge bolan hukugyny okamaga bolan hukugyny,
ýaşaýyşa bolan hukugyny we başgada birnäçe
ýaşamaga degişli bolan hukuklardan mahrum etmek
kanun esasynda gadagan edilýär. Beýle diýildigi,
raýatlary özüne berlen ýörite hukukdan mahrum
etmek çäresi olaryň umumy
hukkuklaryna degişli
bolman, ýörite döwlet edaralary tarapyndan berlen
hukuklaryna degişli bolup durýar. Haçan we haýsy
ýagdaýlarda raýatlary ýö
rite ber
len hukkulardan
mahrum edip bolýar diýen soraga jogap bermek üçin
Türkmenistanyň dolandyryş hukuk bozul
malary
hakyndaky
kodeksiniň
29
-
njy

maddasyna
ýüzlenmelidiris. Şol maddada şeýle diýilýär, ýagny

204

raýatlar özüne berlen ýörite hukukdan peýdalanmak
düzgünini gödek ýa
-
da birsyhly bozup gelenligi üçin,
olara berlen şol ýörite hukukdan belli bir möhlete
çenli

mahrum etmek çäresi ulanylýar.

Mysal üçin, s
ü
rüji ýol hereketiniň düzgünini
gödek bozan ýagdaýynda, ulag serişdelerini öz
peýdasy üçin (döwlet tarapyndan ýörite rugsat
berilmedik bolsa) ulanan bolsa ýa
-
da ulag serişdelerini
içgili ýagdaýda süren halatynda

sürüjini sürüjilik
hukugyndan belli bir möhlet
e

mahrum edilýär. Awçy
aw awlamagyň kada
-
kanunyny bozan ýagdaýynda ýa
-
da bolmasa senetçilik
-
hünärmentçilik bilen
meşgullanmak tertibini bozan bolsa onda ol adamlar
hem görkezilen hukuklaryndan mahrum edilý
ärler.

Şu ýerde ýene bir zady bellemek hökmandyr,
ýagny raýat özüne berlen ýörite hukukdan mahrum
etmek çäresi maýyplygy sebäpli ulag seişdelerinden
peýdalanýan adamlar serhoş ýagdaýda süren
halatlaryndan başga halatlarda,
ulag

serişdelerini
sürmek hukugy
ndan mahrum edilip bilinýän däldir.


Düzediş işleri.


Bu çäräniň mazmuny, ýagny hukuk bozujynyň
gazanan zähmet hakynyň 20 göterimine çenli döwletiň
haýryna geçirmek arkaly iki aya çenli möhlet bilen
ulanylýar. Ýöne möhleti onbäş günden az bolmaly
däldir.


205

Ş
u çäre 30
-
njy

maddanyň belleýşi ýaly hukuk
bozujynyň esasy işleýän ýerinde geçirilmelidir. Eger
-
de hukuk boz
u
jy etmişi eden wagtynda hiç ýerde
işlemeýän bolsa, onda bu çäreniň geçilmeli ýeri
düzediş işlerini ýerine ýetirýän edara tarapyndan
kesgitlenýär.
Ýöne bu ýagdaýlar seýrek duş gelýärler.

Düzediş işleri belli
-
belli dolandyryş etmişlerine
bellenilýär. Mysal üç
in, ownuk huli
gançylyk, polisiýa
işgärleriniň kanuny görkezmesine ýa
-
da talabyna
bilkastlaýyn boýun bolmazlyk ýaly etmişlerine garşy
ulanylyp b
ilinýän çäredir.

Düzediş işleri şu aşakdaky etmiş eden adamlara
garşy ulanylmaýar, ýagny maýyplara, kämillik ýaşyna
ýetmediklere, göwreli aýallara we ýaş çagaly aýallara.

Düzediş işleri diňe kazylar tarapyndan bellenip
bilinýär.


Dolandyryş taýdan tussag e
tmek.


Bu çäre hukuk bozujyny gysga wagtlaýyn
azatlykdan mahrum etmekden ybaratdyr. Dolandyryş
tussagy belli
-
belli dolandyryş etmişine bellenilýän
temmidir. Mysal üçin, ownuk
huligançylyk
, polisiýa
işgäreniniň kanuny görkezmesine ýa
-
da talabyna
bilkastlaý
yn boýun bolmazlyk ýaly etmişlere we
başgada kanunda bellenilen dolandyryş etmişlerine
garşy ulanylýan temmidir.


206

Dolandyryş taýdan tussag edilen adam umumy
düzgün boýunça zähmete çekilmelidir we tussag
döwründe dürli işlerde işledip bolýandyr. Olaryň
zähme
tini guramak we iş bilen üpjün etmek ýerli
häkimlikler tarapyndan çözülýär.

Dolandyryş tussag etmekligiň umumy möhleti
on bäş gije
-
gündize çenli bellenip bilinýär. Kä bir
halatlarda ol möhlet uzaldylyp hem bilinýär. Mysal
üçin, adatdan daşary ýagdaý yglan
edilen ýerde
jemgyýetç
ilik tertibini bozan adam

30 gije
-
gündize
çenli tussag edilýär.

Dolandyryş taýdan tussag etmek temmisini
dolandyryş hukuk tertibiniň bozulmasy hakyndaky
kodeksiň
31
-
nji

maddasynyň esasynda şäher, etrap
kazylary tarapydan bellenilip

bilinýär, haçanda
dolandyryş etmişleri adatdan dasary ýagdaýda edilen
bolsa onda dolandyryş taýdan tussag etmek temmisi
etrap, şäher içeri işler edarasynyň başlyklary ýa
-
da
olaryň orun basarlary hemde ýerlerdäki komendantlar
tarapyndan bellenip bilinýär.


Dolandyryş taýdan tussag etmek temmisi
göwreli aýallar, on iki ýaşa ýetmedik çagalary bar
bolan aýallar barasynda, on sekiz ýaşyny doldurmadyk
adamlar, birinji we ikinji topar maýyplar barasynda
ulanylyp bilinmez.





207

Türkmenistanyň çäginden çykarmak.



rkmenistanyň 1993
-
nji

ýylyň
oktýabr

aýynyň 8
-
de kabul edilen daşary ýurt raýatlarynyň
hukuk ýagdaýlary baradaky kanunyna layyklykda
daşary ýurt raýatlary Türkmenistanyň çäginden şu
aşakdaky halatlarda çykarylyp biliner:


-


E
ger daşary ýurt raýatlarynyň

hereketleri milli
howpsuzlygyň bähbidine ýa
-
da jemgyýetçilik tertibini
goramak meselelerine garşy gelen ýagdaýynda;

-

Ilatyň saglygyny, Türkmenistanyň rayatlarynyň
we beýleki adamlaryň hukuklaryny we kanuny
bähbitlerini goramak üçin gerek bolan halatynda;

-


Dasary ýurt raýatlary özleri baradaky
kanunlaryň talabyny ýa
-
da gümrük
,

walýuta
kanunlaryň talabyny gödek bozan halatlarynda
ýurtdan çykarylmaga degişlidirler.

Ýurtdan çykarmak baradaky çözgüdi daşary ýurt
raýatlaryny hasaba alyş döwlet

migiratsiýa

gul
lygy
edaralary amala aşyrýar we daşary ýurt raýatlary
bellenen möhletde ýurtdan çykmaga


borçlydyrlar.
1





1

Türkmenistanyň migratsiýa gullugy hakyn
daky
kanuny, 11
-
nji noýabr 2009 ý. Türkmenistanyň
Mejlisiniň Maglumatlary, 2009 ý. №4


208

§

5
. Dolandyryş temmiler
ini

ullaný
an edaralar we
dolandyryş jogapkärçiligini kadalaşdyrýan namalar


Türkmenistanyň dolandyryş hukuk tertibiniň
bozul
malary hakyndaky
kodeksiň

206
-
njy

maddasyna
laýyklykda

dolandyryş temmilerini ulanmaga

şu
aşakdaky edaralar
a

(wezipeli adamlara) ygtyý
ar
berilýär
.


-

Etrap, şäher, şäherlerdäki etrap häkimlikleriniň
ýanyndaky dolandyryş

toparlary, şäherçeleriň,
obalaryň

geňeşleriniň (arçynlarynyň) ýanyndaky

dolandyryş toparlary;

-

Şäherleriň, obalaryň arçynlary;

-

Kemala gelmedikleriň işleri baradaky etrap, şäher
toparlary;

-

Türkmenistanyň Goranmak Ministrliginiň Döwlet
ýol gözegçiligi gullygynyň toparlary;

-

Etrap, şä
her kazyýetleri (kazylary);

-

Polisiýa edaralary, döwlet inspeksiýalary we
kanun esasynda ygtyýar berlen

beýleki edaralar we
wezipeli adamlar.

Dolandyryş etmişleri kollegial hem ýeketäk
başlangyç esasynda garalmaga degişli diyip kanunda
kesgitlenen.

Ko
llegial (toparlaýyn) ýagdaýda etmişlere
garaýan edaralar olar etrap, şäher, şäherlerdäki etrap
häkimlikleriniň ýanyndaky dolandyryş toparlary,

209

şäherçeleriň, obalaryň geňeşleriniň ýanyndaky
dolandyryş toparlary, kemala gelmedikleriň işleri
baradaky etrap, ş
äher toparlary.

Etmişlere ýeketäk başlangyç esasynda garaýan
edaralar (wezipeli adamalar) olar etrap, şäher
kazylary, polisiýa, edaralary, köp dürli döwlet
inspeksiyalary we beýleki ygtyýar berlen edaralar we
wezipeli adamlar.

as takygyny, jemläp aýdanymyz
da olar şu
aşakdakylardan ybarat bolup
kodeksiň
16
-
njy

babybnda doly kesgitlenendir.


-

Dolandyryş toparlary (şäher, etrap, säherçe, oba
dolandyryş toparlary);

-

Säherçeleriň we obalaryň arçynlary;

-

Kemala gelmedikleriň işleri baradaky toparlar;

-

Etrap
(şäher) kazyýetleri (kazylary);

-

Polisiýa edaralary (etrap, şäher);

-

Döwlet ýangyn gözegçiligi edaralary;

-

Deňiz ulag edaralary;

-

Derýa ulagynyň edaralary;

-

Türkmenistanyň kiçi göwrümli gämiler
baradaky döwlet inspeksiýasy;

-

Howa ulag edaralary;

-

Ýo
llagçy şäher we şäherara awtomobil ulag
hem
-
de elektro ulag edaralary;

-

Gümrük edaralary;


210

-

T
ürkmenistanyň
Goranmak ministrliginiň
edaralary (harby komissariatlar);

-

Döwlet sanitariýa gözegçiligini amala aşyrýan
edaralar;

-

Döwlet wetirinariýa gözegçili
gi edaralary;

-

Suw resurslaryny we daşky gurşawy goraýyş
edaralary;

-

Balyk goraýyş edaralary;

-

Aragatnaşyk ministrliginiň ulgamyndaky döwlet
elektrik aragatnaşygy

inspeksiýasy edaralary;

-

Döwlet oba hojalyk tehniki gözegçilik edaralary

(obahyzmat)
;

-

Döwlet edaralary
ny
ň, kärhanalary
ny
ň we
guramalary
ny
ň ýolbaşçylary;

-

Türkmenistanyň Döwlet serhet gullugynyň
wekilleri we serhet gözegçilik

edaralary;

-

Türkmenistanyň Daşary ýurt raýatlarynyň
hasaba alyş döwlet

migiratsiýa
gullugy
;



-

Standarti
zasiýa, metrologiýa, ýerasty
baýlyklary goramak we halk

hojalygynda

işleri
howpsyz alyp barmak baradaky baş döwlet
gulluklarynyň edaralary;


-

Türkmenistanyň Söwda we daşary ykdysady
aragatnaşyklar Ministrliginiň Döwlet söwda
gözegçiligi gull
ugynyň edaralary;


-

Aýry
-
aýry ýeriň (etrapyň) komendanty;


-

Türkmenistanyň Goranmak ministrliginiň, Içeri
işler ministrliginiň, Milli

howpsuzlyk ministrliginiň

211

we Döwlet serhet gullugynyň edaralarynyň we

goşunlarynyň sanitariýa gözegçiligini a
mala aşyrýan
saglygy goraýyş

gulluklary;


-

Türkmenistanyň oba hojalyk ministrliginiň
edaralary;


-

Gidrometeorologiýa baradaky milli komitetiň
edaralary;


-

Gymmatly materiallaryň hil belliginiň döwlet
gözegçiligini amala aşyrýan

edaralar;


-

D
öwlet salgyt gullyklar edaralary;


-

Ýeriň peýdalanylyşynyň we goralyşyna
gözegçiligi amala aşyrýan edaralar;


-

Döwlet hasaplaýyş edaralary;


-

Türkmenistanyň ykdysadyýet ministrliginiň

edaralary;


-

Türkmenistanyň maliýe ministrliginiň
edaralary;




Dolandyryş jogapkärçiligini kadalaşdyrýan
kada
-
namalar barada aýdylanda, onda biz şu
aşakdakylary bellimelidirs, ýagny Türkmenistanyň
kanunlary, Türkmenistanyň Prezidentiniň Permanlary
we ka
rarlary
, Türkmenistanyň Ministrler Kabinetiniň
kararlary hemde bel
li meseleler boýunça welaýat,
etrap, şäher häkimlikleriniň kararlaryny görkezip
bolar.

Welaýat, etrap, şäher häkimlikleri dolandyryş
jogapkärçiligini göz öňünde tutýan kararlary, ýagny

212

diňe tebigy betbagytçylyk, epidemiýa we epizotiýa
meseleleri boýunça şo
l jogapkärçiligi göz öňünde
tutýan kararlary çykaryp bilýärler.

Dolandyryş jogapkärçiliginiň

ä
hli meselelerini
kadalaşdyrýan kadalar Türkmenistanyň dolandyryş
hukuk tertibiniň bozulmalary hakyndaky
kodeksinde
jemlenendir. Ol kanun 1984
-
nji

ýylyň
dekabr

aýynyň
17
-
de kabul edildi we oňa Türkmenistan özüniň
garaşsyzlygyny alandan soň 1993
-
nji

ýylyň
dekabr

aýynyň 28
-
de ýörite kanun esasynda üýtgetmeler we
goşmaçalar girizildi

we bu iş häzirki güne çenli
dowam edýär.

Ýokarda agzalan döwlet edaraalryndan
(
wezipeli adamalaryndan başga hiç hili edara
(wezipeli adam) dolandyryş jogapkärçiligini göz
öňünde tutýan kada
-
namalary kabul etmä
ge
ygtyý
arlary ýokdyr.



Dolandyryş prosessi.


§

1.

Dolandyryş prosessine düşünje we onuň esasy
aýratynlyklary. Onuň beýleki p
rosessual işleri bilen
arabaglanyşygy.


Dolandyryş

prosessi


bu giň düşünjedir. Şol bir
wagtyň özünde hem bu barada edebiýatlarda dürli
-
dürli
pikirler

bar.
Dolandyryş prosessi barada pikirleri
esasy

iki topara bölmek
bolar. Birinji topar bu

213

prosessiň m
anysyna

garap
dolandyryş

prosessi ýerine
ýetiriş we serenjam beriş edaralary tarapyndan döwlet
dolandyryş çygrynda indiwidual
(şahsy)
anyk işleriň
çözüliş tertibi we ol amala aşyrylýan wagty ýüze
çykýan jemgyýetçilik gatnaşyklarynyň
dolandyryş

prosessual h
ukuk kadalary arkaly
kadalaşdyrylmagydyr diýip

belleýän bolsa, i
kinji topar
dolandyryş

prosessi bu nirede jedel bar bolsa şol ýerde
he
m ýüze çykýar

diýen pikiri öňe sürýär. Ýöne belläp
geçişimiz ýaly
dolandyryş

prosessi bu giň düşünje we
ol diňe bir jedell
eri çözmek bilen çäklenmeýär.


Dolandyryş

prosessi döwlet dolandyryşy bilen
berk baglydyr. Eger
-
de bu baglanyşygy has
umumylaşdyryp prinsipial häsiýetde alsaň, onda
dolandyryş

prosessini dolandyryş işiniň
maddy

hukuk
kadalaryny

ulanmaklykdan gelip çykýa
n bölegi
hökmünde häsiýetlendirseň hem bolýar.


Ýagny döwlet dolandyryş sferasynda indiwidual

(şahsy)

anyk işleriň çözülişi göz öňünde tutulýar. Bu
iki hadysanyň arasyndaky baglanyşygyň bolmagy
olaryň birmeňzeşligini aňlatmaýar.
Dolandyryş

prosessi diýen
düşünje döwlet dolandyryşyna
garanyňda dar düşünjedir. Ol ýörite düzgünler bolan
d
olandyryş

prosessual
kadalar

bilen kadalaşdyrylýar.
Şoňa görä
-
de dolandyryş işiniň
d
olandyryş

prosessual
kadalary

bilen kadalaşdyrylýan böleginden galany
d
olandyryş

prosessin
e degişli bolmaýar. Ýöne olar
döwlet dolandyryşyna degişlid
ir. Biz bu ýerde ýerine

214

ýetiriş

we serenjam beriş edaralarynyň operatiw
-
guramaçylyk işlerini we beýleki hereketlerini göz
öňünde tutýarys.

Dolandyryş

prosessini dolandyryş işiniň ýörite
hukuk

düg
zünler
i

bilen kadalaşdyrylýan bölegi
hasaplamak bilen bu
ulgamyň

elementleriniň
arasyndaky baglan
y
şyk aspekti ý
ü
ze çykýar. Has
dogrusy
dolandyryş

prosessi bilen
dolandyryş

prosessual hukugynyň baglanyşygy. Bu baglanşyk iki
elementiň özara täsiri bilen çäk
lenmeýär. Ol bütin
ulgam

üçin dolulygyna ähmiýete eýedir. Islendik
hadysanyň barlaglarynyň bähbidi ylmy aýlanşykda
ulanylýan
adalgalaryň

ýeke
-
täk ulanyşygyny talap
edýär. Bu ýöne ýere däl. Alymlaryň
d
olandyryş

prosessiniň meseleleri bilen has
-
da giňden gy
zyklanyp
başlamaklary netijesinde ýörite

hukuk

edebiýatlar
yn
da, esasan jenaýat we raýat prosessinde
ulanylýan adalgalar giňden ulanylyp başlandy. Bu
ýerde gürrüň esasan „prosess“ we „önümçilik“ diýen
düşünjeler hakynda gidýär.
Dolandyryş

prosessiniň
mazmun
y we aýratynlyklarynyň häsiýetnamasynda
ilki bilen „proses“ we „önümçilik“
adalgalary

dyňlaşdyrmaly. Muny bolsa
d
olandyryş

hukuk
edebiýatlarynda şu mesele boýunça öňe sürlen, dürli
-
dürli
pikirleriň üsti bilen amala aşyrylýar
.

Uly ensiklopediýada şeýle d
iýilýär: „Prosess
(lat.
pro
cessus
-
öňe hereket,
procede
-
öňe gidýän)


1.
Belli bir obýektiw kanunlara görä bir zadyň ýa
-
da

215

hadysaň üznüksiz özgermegi; kesgitli bir netijäni
gazanmaklyga gönükdirl
en dowamly hereketleriň jemi
(Mysal
ü
çin
, önümçilik prosessi)

.

2.


a) kazyýet

işiniň seljerşi; b) jenaýat,
raýat

işlerini çözmek we
kazyýet

seljeriş işiniň kanun
tarapyndan bellenilen tertibi. “

Şeýelikde prosess


kesgitli döwlet
edaralarynyň öz öňlerinde goýlan wezipelerini ýerine
ýetirmekleri bilen bagly. Kan
un tarapyndan
kadalaşdyrylýan işlerine düşünmeli. Jenaýat hem raýat
prosessleri bilen baglanyşdyrsaň, onda olar
dolulygyna
kazyýet

edaralarynyň işlerini düzýärler.
Şonuň üçin köplenç raýat prosessini raýat


kazyýet
önümçiligi bilen deň
eşdirilmegi tötänden
däldir.
Emma
kazyýet

önümçilik prosessi hem öz gezeginde
umumy ýa
-
da ýörite häsiýete eýe bolan dowamly
amala aşyrylýan hereketlerden durýar. Şunda özüniň
mazmuny we gönükdirilen maksady boýunça birligi
emele getirýän ýörite hereketleriň aýratyn topary
kanu
n çykaryjylykda we taglymatda „önümçilik“
diýip atlandyrylýar. Bu
adalga

işiň kesgitli
kategoriýasyny ýa
-
da degişli
kazyýet

edarasynyň


işiniň ýagdaýyny (prosedurasyny) gurşap alýar.

Kanuna ýüzlenip göreliň. Türkmenistanyň raýat

prosessual kodeksi işleri
ň kesgitli kategoriýalarynyň
kazyýetde

seredilişiniň düzgünlerini kadalaşdyrýar.
Onda bellenişine görä raýat


prosessi birnäçe
önümçilikleriň jeminden durýär. Oňa:


216

a)

talap önümçiligi
;

b)

aýratyn önümçilik boýunça işler
;

c)

Dolandyryş

hukuk bozulmalaryndan gelip
çy
kýän işler boýunça önümçilik
;

d)

kassasion instansiýa boýunça önümçilik
;

e)

gözegçilik instansiýa boýunça önümçilik
;

f)

t
äze ýüze çykýan ýagdaýlar boýunça
önümçilik
;

g)

ýerine ýetiriş önümçilik
.

Jenaýat prosessinde hem şuňa meňzeş. Ýagny:

a)

birinji instansiýaly
kazyýet
d
e

önümçilik
;

b)

kassasion instansiýaly

kazyýetde

önümçilik
;

c)

gözegçilik instansiýaly kazyýetde önümçilik;

d)

täze ýüze çykan

ýagdaýlar boýunça
önümçilik;

e)

kämillik ýaşyna ýetmedikleriň işi boýunça
önümçilik we ş.m.

Şu ýerde

hem görkezilen prosess we önümçilik di
ýen
düşünjeleriň gatnaşygy suratlan
dyryl
ýar. (umumy we
ýörite)


Önümçilik


prosessiň bölegi; prosess


önümçilikleriň jemi.

Hukuk hadysa hökmünde umumylyk prosessiň
her bir görnüşine mahsus bolan aýratyn, onuň ýörit
e
häsiýetlerini ýüze çykarmakda

p
rosess

hukuk

kategoriýa hökmünde nähili umumy hereketlere
eýedigine seredeliň.


217

Birinjiden


bütewligine alanyňda prosess
döwlet häkimiýetiniň kesgitli ýüze çykma
sy
dyr.
Başgaça aýdanyňda, prosess


döwlet häkimiýetini
amala aşyrmakda ýörite usul. Döwlet bilen
aýrylmaz
baglanyşygy


prosessiň möhüm (özüne mahsus)
häsiýetleriniň biridir.

Prosess
şol bir wagtda amala aşyrylan
da
jemgyýetçilik guramalar
ynyň hem gatnaşygyna ýol
berýär.

Ý
öne onuň işiniň esasyny ygtyýarly döwlet
edaralarynyň işi düzýär.

Eger
-
de umumy
dan aýratyn, ýagny prosessiň
aýratyn görnüşine geçsek, onda bu ýerde ilkinji orna
prosessiň görnüşleriniň berk baglanyşygy hökmünde
döwletiň adyl
kazyýetligi
, döwlet dolandyryşy
ny

amala aşy
rmakda alyp barýan işi çykyş edýä
r. Bu
ýerde arabaglanşyk adyl
kazy
ýetligi

amala aşyrmaklyk
döwletiň işiniň görnüşi hökmünde gös
-
göni jenaýat
we raýat prosessleri tarapyndan edilýän bolsa, döwlet
dolandyryş
y

bolsa
d
olandyryş

prosessinde gös
-
göni
ýüze çykýar. Döwlet işiniň

görnüşi
şu ýagdaýda
prosessiň dürli görnüşlerine
degişli bolmak bilen
birinji hadysa hökmünde çykyş edýär we şundan
görnüşi ýaly bu
görnüşleriň

aýratynlyklary prosessiň
görnüşleriniň aýratynlyklaryny hem kesgitleýär.

Ikinjiden, prosess


bu hemme ýagdaýlarda
degişli döwlet edaralarynyň işini aňladýan d
inamiki
düşünjedir. Prosessiň her bir görnüşi


d
olandyryş
,
jenaýat, raýat


adyl
kazyýet
l
i
li
k we döwlet

218

dolandyryşy baradaky meseleleri çözýän kesgitli
döwlet häkimiýet edaralarynň işini ýüze çykarýar.
Agzalan
Görnüşleriň

öňünde durýan meseleleriň
dürli
-
dürli bolan
lyg
y üçin olaryň haýsy
-
da bolsa bir
prosess netijesinde amala aşyrylyş usuly hem kesgitli
häsiýetler bilen tapawutlanýar.

Üçünjiden, prosesse esasy mahsus bolan zat


munuň islendik bir iş däl
-
de, gutarnykly
hukuk

işligidir. Şonuň üçin prosess
iň anyk görnüşini döwlet
işiniň şu
görnüşiniň hukuk ýüze çykmasy

diýmäge
esas bar.

Prosessiň hukuk tebigaty (
d
olandyryş
, jenaýat,
raýat) ilki bilen onuň niýetleniş
in
de ýüze çykýar,
ýagny, hukugyň dürli pudaklarynyň maddy
kadalaryny durmuşa geçirmekligi
üpjün etmek

göz
öňünde tutulýar. Prosessiň her bir görnüşi özünde
maddy hukuk kadalaryny durmuşda amala aşyrmagy
maksat edinýän yzygiderli amala aşyrylýan
hereketleriň tertibini berkidýär. Emma diňe
hukuk

maksady bellemek prosessiň hukuk tebigatynyň
häsiý
etini doly açyp görkezmeýär. Prosessiň islendik
görnüşi döwlet tarapyndan kesgitlenen sosial
düzgünleri durmuşa geçirmeklik üçin niýetlenendir


maddy hukuk kadalar. Şonuň üçin hem ol diňe
hukuk

tertip bolmalydyr, ýogsa
m

hukuk kadany
ýaýbaňlaşdyrmak
asla

mümkin däl. Işiň öz prosessual
tertibiniň ýörite
hukuk

düzgünler tarapyndan

219

kesgitlenýändigini we kadalaşdyrylýandygyny
bellemek kyn däl.

Ol düzgünler


prosessual hukuk kadalarydyr



d
olandyryş

prosessual, jenaýat prosessual, raýat
prosessual.

Prosess
iň ähli görnüşleriniň
hukuk

netijeli işligi
prinsipial mazmuna eýedir. Bu
hukuk

netije aýratyn
anyk işleriň çözülmeginiň netijesinde gazanylyp
bilner.

Şeýlelikde,
d
olandyryş

prosesine


ýerine
ýetiriş we serenjam beriş edaralary tarapyndan
(kanun
d
a göz
öňünde tutulan ýagdaýlarda beýleki
subýektler hem bolup biler) döwle
t dolandyryş
çygrynda şahsy

anyk işleriniň çözüliş tertibi we amala
aşyrylýan wagtynda jemgyýetçilik gatnaşyklaryny
ýüze çykarýan işi hökmünde düşünmeli. Ol
gatnaşyklar hem
d
olandyryş

pros
essual hukuk
kadalary


arkaly kadalaşdyrylýar.

Dolandyryş

prosessine häsiýetli alamatlar
şulardan ybaratdyr:

Dolandyryş

prosessi döwlet dolandyrşy bilen
asyl manyda baglanyşyklydyr. Emma
Dolandyryş

prosessiniň düzümine döwlet häkimiýetiniň ýerine
ýetiriş
we serenjam beriş edaralarynyň ähli dolandyryş
işleri girmeýär, oňa diňe hukuk bilen bagly bolan
(hukuk formada ýaýbaňlanýan) arassa
hukuk

görnüşleri

degişli hasap edilýär.


220

Dolandyryş

prosessi maddy
d
olandyryş

hukugy
bilen baglanyşklydyr. Bu baglanşyk ha
çanda
d
olandyryş

prosessiniň wezipeleri ýerine ýetirlende
ýüze çykýar. Şonda döwlet dolandyryş çygrynda şahsy
anyk işleriň çözülişi bolup geçýär. Şahsy anyk işleriň
çözülişi


bu şu meselä degşli maddy hukuk
gy

ulanmak, şu kadada


göz öňünde tutulýan zatla
ryň
ýüze çykmak mümkinçiligi.

Dolandyryş

maddy hukuk kadalarynyň
ulanylmagy


döwlet häkimiýetiniň ýerine ýetiriş we buýruk beriji
edaralarynyň we käbir beýleki ygtyýarly edralaryň
giňişleýin we örän köp häsiýetli işleridir. Ol öz içine
agzalan edaralaryň

ygtyýaryna

girýä
n, haýsy pudaga
degişlidigine bagly bolmazdan şahsy anyk işleriň ähli
kategoriýalaryny alýar. Başgaça aýdanyňda
d
olandyryş

prosessi nirede döwlet
dolandyryşynda
ygtyýarly edara
anyk iş çözmek, dolandyryş häsiýetli
anyk gatnaşygy kadalaşdyr
mak we
hukuk

netije
almak zerurlygy ýüze çyksa amala aşyrylýar.

Şundan görnüşi ýaly
d
olandyryş

prosessi bir
wagtda döwlet häkimiýetiniň ýerine ýetiriji we buýruk
beriji edaralarynyň dolandyryş häsiýetli işiniň ýüze
çykmagy we maddy
d
olandyryş

hukuk kadala
rynyň
durmuşa geçirilemgi
niň

görnüşi (formasy) bolup
durýar.

Maddy
d
olandyryş

kadalarynyň ulany
ly
şy
dolandyryş

prosessual hukuk kadalarynyň
kadalaşdyrýan, belleýän tertibinde amala aşyrylýar. Şu

221

kadalara degişlilikde döwlet dolandyryş edaralary öz
garamag
yna degişli işleri çözýär. M
ysal
ü
çin,

d
olandyryş

prosessual kadalary raýatlaryň tekliplerine,
arzalaryna we şikaýatlaryna serediliş tertibini,
dolandyryş
diwanynda

guramaçylyk işleriniň çözüliş
tertibini,
d
olandyryş

töledip alyş çäreleriniň ulanyş
terti
bini we beýlekileri kadalaşdyrýar.


Dolandyryş

prosessi


bu döwlet dolandyryş
çygrynda degişli maddy hukuk kadalaryň
ulanylyşynyň kesgitlenen prosedurasy bolmak bilen
çäklenmän, amala aşyrlanda ýüze çykýan gatnaşyklary
d
olandyryş

prosessual hukuk kadalar
y tarapyndan
kadalaşdyrylýan işe hem düşünmeli. Şu kadalaryň
täsir etmegi bilen agzalan gatnaşyklar
d
olandyryş

prosessual hukuk gatnaşyklary häsiýetine eýe
bolýarlar.

Islendik hadysa onuň esasy alamatlaryna baha
bermek bilen alnan analiz (barlag) bilen çä
klenmek
bolmaz. Oňa doly häsiýetnama bermeklige özüne
meňzeş, bir görnüşli hadysa bilen deňeşdirmek has
-
da
kömek edýär. Has dogrusy
d
olandyryş

prosessi bilen
raýat we jenaýat prosesslerini deňeşdirmeklik göz
öňünde tutulýar.


222

Ö
ň belläp geçişimiz ýaly
d
ola
ndyryş

prosessini
prosessual işiniň beýleki iki görnüşine mahsuslykda
emele getirmek pikirleri bar.
1

Dolandyryş

prosessini raýat we jenaýat
prosessleri bilen deňeşdirilende soňky iki görnüşleriň
umumy alamatlaryna üns bermezlik bolmaz.

„Jenaýat we raýat
prosessleriniň umumylygy
olaryň umumy kadalaşdyrýan predmetiniň
barlygyndadyr


bu adyl
kazyýet
li
k diýip
atlandyrylýan döwlet edaralarynyň işiniň görnüşidir.
Adyl
kazyýet
li
k


jenaýat we raýat prosessleri üçin
deň möhüm bolup duran merkezi düşünjedir.“
2

Bu

prosessiň iki görnüşini prosessual gatnaşyklaryna
mahsus bolan element


häkimlik hem
ýakynlaşdyrýar.
3

M.S.Strogowiçiň pikirine görä bu iki
prosess hukuk gatnaşyklarynyň iki dürli çygrynda
ýeke
-
täk adyl
kazyýet
ligi

amala aşyrmaklygyň
usullary we görnüşler
i. Adyl
kazyýet
ligiň

we
Türkmenistanyň
kazyýet
l
e
r
ini
ň birligi raýat we
jenaýat prosessleriniň hem birligini aňladýar. Elbetde



1

Н.Г.Салищева. Административный процесс.
Юридиче
ская литература, 1964, стр. 11.

2

Н.Н.Полянский. Вопросы теории уголовного
процесса, издательство МГУ, стр. 220.

3

Н.Н.По
лянский. Вопросы теории уголовного
процесса, издательство МГУ, стр.

221.



223

prosessiň bu iki görnüşi belli bir derejede biri
-
birinden
tapawutlanýarlar. Ýagny
kazyýet

önümçiliginiň iki
tertibi hökmünde di
ýip

belleseň bolýar. Emma olaryň

tapawutlanýan
dyklaryna seredilen
de biri
-
birine
golaýlaşdyrýan
ýagdaýlar

has kän diýip belleseň
bolýar. Şonuň üçin hem deňeşdirmäni bir wagtyň
özünde iki prosess

bilen hem deň ýerine ýetirilýär.


Dolandyryş

we beýleki prosessl
eri
deňeşdirilende ilki bilen bu düşünjeleriň
umumylyklaryny belläp geçsek maksada laýyk bolar.
Bu ýerde esasy iki
ýagdaý



syýasy we
hukuk
ýagdaýlary

bellemek bolar. Syýasy
ýagdaýyň

esasyny


prosessiň dürli görnüşleriniň hemmesi demokratiki
tebigata eý
e bolmagy düzýär. Ol jemgyýetiň we
döwletiň bähbitlerine jogap berýär we olaryň her biri
demokratiki gurluşyň wezipelerini ýaýbaňlaşdyrmagy
berjaý edýär.

Hukuk

umumylyk barada gürrüň edilende
d
olandyryş
, jenaýat we raýat prosessleriniň hemmesi
hukuk tara
pyndan kadalaşdyrylýan tertip we şonuň
kömegi bilen maddy hukuk
kadalarynyň

dürli hukuk
pudaklary boýunça durmuşa geçirilmegini üpjün
etmeklige düşünilýär. Şol bir wagtda prosessiň her bir
görnüşi degişli prosessual hukuk namalary tarapyndan
kadalaşdyrylýa
r.
Hukuk

edebiýatlarda prosessleriň
umumylygy barada başga pikirler hem öňe sürlen.

Kähalatlarda

d
olandyryş

we jenaýat prosesslerini ilki
bilen birleşdirýän zat
kazyýet

we dolandyryş

224

edaralarynyň häkimiýet edaralary bolmagydyr we
mundan başga
-
da olaryň
umumy wezipeleriniň
(meseleleriniň) ýagny hukuk bozulmalara garşy göreş
bolmagy birleşdirýär diýip belle
nil
ýär. Şeýlelikde
prosessiň üç görnüşiniň umumylyklary olaryň
mazmunynda we
hukuk

tebigatynda aýdyň duýulýar.

Indi bolsa
d
olandyryş

prosessiniň beýlek
i
görnüşlerinden tapawutlaryna seredip geçeliň.

-

Dolandyryş

prosessi raýat we jenaýat
prosesslerinden öz mazmuny boýunça tapawutlanýar.
Ýagny ol döwletiň dolandyryş işiniň kesgitli bölegini
emele getirýär. Belli bir derejede
dolandyryş

prosessi


bu durnuk
ly elementleri ýüze çy
karýan we hukuk
kadalaşdyrmasyna

mätäçlik çekýän guramaçylyk
işidir. Şundan ugur alsaň ýerine ýetiriji we serenjam
beriji edaralarynyň işleriniň köpüsi özlerin
i
ň
operatiwligi we mazmuny boýunça üýtgäp
durýanlygy, şonuň üçin hem onuň a
mala
aşyrylmagynda belli düzgünleriň durnukly
berkidilmegini talap etmeýänligi bilen tapawutlanýar.

-

Dolandyryş

prosessi raýat we jenaýat
prosesslerinden öz öňünde durýan wezipeleri bilen
tapawutlanýar. Hereket edýän kanunçylyga
laýyklykda Türkmenistanda a
dyl
kazyýet
li
k islendik
nädogry hereketlerden goralmaga gönükdirilendir.
Ýagny bu ýerde Türkmenistanyň Konstitusiýasynda
berkidilen döwlet we jemgyýet gurluşyny, eýeçiligiň
dürli görnüşlerini goramak, Türkmenistanyň

225

raýatlarynyň Konstitusiýada berkidilen s
yýasy,
zähmete bolan, ýaşaýyş jaýa bolan we beýleki şahsy
we emläk hukuklaryny we bähbitlerini goramak,
döwlet edaralarynyň, kärhanalarynyň we
jemgyýetçilik guramalarynyň kanun tarapyndan
berkidilen hukuklaryny we bähbitlerini goramaklyk
ýaly zatlary belle
mek bolar.
Dolandyryş

prosessi
barada gürrüň edilende bolsa ol diňe hukuk goraýyş
wezipelerini çözmek bilen çäklenmeýär. Öň belläp
geçişimiz ýaly döwlet dolandyryş we adyl
kazyýet
l
i
k
biri
-
birinden öz anyk maksatlary we wezipeleri
esasynda tapawutlanýan dö
wlet işiniň iki sany
özbaşdak görnüşidir.
Dolandyryş

prosessi hem
dolandyryş işiniň bölegi bolany üçin oňa ýerine ýetiriş
we serenjam beriş işiniň maksatlaryny we wezipelerini
durmuşa geçirmegiň bir usuly diýip alsaň bolar.
Şeýelikde
d
olandyryş

prosessiniň

gidişinde hukuk
goraýyşdan başga
-
da döwlet dolandyryşyň beýleki
birnäçe işleri amala aşyrylýar.

-

Dolandyryş
, raýat we jenaýat prosessleri kesgitli
gurlyş, düzüm taýdan hem tapawutlanýar. Prosessiň
her bir görnüşi düzüm taýdan birmeňzeş bolmadyk
birnäçe ön
ümçiliklerden durýar. M
ysal
ü
çin,

jenaýat
prosessini düzýän önümçiligiň esasy görnüşleri yzly
-
yzyna goýulýar we şol tertipde hem ýüze çykýarlar.
Kassasion instansiýa boýunça önümçiligiň ýüze
çykmagy üçin hökmany suratda onuň öňünden şol iş
boýunça
kazyýet
de

birinji instansi
ý
ada seredilen

226

bolmaly. Şunuň ýaly ýagdaýy raýat prosessiniň esasy
komponentlerine degişlilikde hem görmek
bolar.
Emma kanun üç parallel hereket edýän önümçilikleri
tapawutlandyrýar


talap önümçiligi,
d
olandyryş

hukuk bozulmalaryndan ge
lip çy
kýan işler we aýratyn
önümçilik
. Bular bir wagtda hereket edýän
önümçiligiň ilkinji görnüşleri. Olaryň yzyndan hukuk
kesgitli yzygiderlilikde kassasion instnasiýa boýunça
önümçilik, gözegçilik instansiýa boýunça önümçilik
we ş.m. ýerleşýärler.
Doland
yryş

prosessi barada
aýdylanda bolsa oňa önümçiligiň irki görnüşleriniň
parallel ýerleşmegi häsiýetlidir. Şunda olaryň käbiri
üçin umumy düzgün boýunça dowam etdirilmegi
zerur bolmaýar, ýagny özboluşly ikinji instansiýa
(basgançak) gerek bolmaýar. Olaryň s
anyna
dolandyryşda kada

namalary çykarmak boýunça
önümçilik we ş.m. degişli. Önümçiligiň agzalan
görnüşleri düzgün bolşy ýaly gatnaşyjylaryň şol bir
düzüminde başlanýar we gutarýar.
Dolandyryş

önümçiliginiň beýleki görnüşleri şol işleri
çözmeklikde goşmaç
a formalaryň bolmagyny
makullaýarlar.

Şonuň ýaly hem işi gutarnykly
ç
özmäge ukyply we hukukly goşmaça edaralaryň
gatnaşmaklaryny talaba laýyk hasaplaýar.
Dolandyryş

prosessinde şunuň ýaly biri
-
birinden mazmun taýdan
tapawutlanýan gurluşyň bolmagy, olaryň h
er biriniň
anyk aýratynlyklaryny

hasaba alyp
kadalaşdyrmaklygy derwaýys

mesele edip goýýar.


227

-

Dolandyryş

prosessini raýat we jenaýat
prosessinden olary amala aşyrýan edaralary boýunça
hem tapawutlandyrmak bolar.
Kazyýet

edaralary bilen
dolandyryş edaralar
ynyň tapawudyny subut etmek
zerur bolmasa gerek, sebäbi olar örän aýdyň bolup
durýar. Islendik
kazyýet

edarasy (Türkmenistanyň
ýokary
kazyýet
inde
n başlap etrap
kazyýet
lerine

çenli)
gutarnykly adyl
kazyýet
li
g
i

amala aşyrmak üçin
döredilýär.
Dolandyryş

prose
ssini raýat we jenaýat
prosesslerinden başga alamatlar boýunça hem
çäklendirmek bolar. M
ysal
ü
çin,

prosessual işiniň
kesgitli görnüşlerini kadalaşdyrýan degişli prosessual
kadalarynyň toparynyň aýratynlyklary boýunça, her
bir agzalan prosessiň görnüşlerin
iň gidişinde şahsy
anyk işleriň çözülýan wagtynda ulanylýan usullar we
emelleri boýunça we ş.m. Şeýlelikde
Dolandyryş

prosessi raýat we jenaýat prosessleri bilen bir hatarda
şahsy anyk işleriniň çözülişiniň kesgitli usuly
hökmünde çykyş edýär. Ol prosessua
l işiň beýleki
görnüşlerinden özüni tapawutlandyrýan
aýratynlyklara

eýedir we degişli hukuk kadalary tarapyndan
düzgünleşdirilýär.


§
2. Dolandyryş prosesiniň ýörelgeleri

Her bir hukuk pudagyna ýa
-
da prosess
e

mahsus
bolşy ýaly
d
olandyryş

prosessi hem birn
äçe
ýörelgelerinden ugur alyp, ş
olaryň esasynda amala
aşyrylýar
.


228

Döwlet dolandyryşyndan gelip çykmak bilen
onuň bölegi hökmünde
d
olandyryş

prosessi döwlet
dolandyryşy
ny
ň umumy ýörelgelerine salgy
lan
ýar.
Dolandyryş

prosessi bilen baglanyşdyrylmagy bu
umumy

ýörelgeleriň anyklanmagyna, ýörite
öwüşginlere eýe bolmagyna sebäp bolýar.

-

Kanun
ylyk

ýörelgesi. Bu esasy ýörelgeleriň
biri bolmak bilen diňe bir
Dolandyryş

prosessine däl,
beýleki prosesslere we hukuk pudaklaryna hem
mahsus ýörelg
e
dir. Bu ýörelgäniň esas
y maksady
kanunlaryň we olara esaslanýan hukuk namalarynyň
berk ýerin
e ýetirilmegini göz öňünde tut
ýar. Ýöne şu
ýerde bellemeli zat

olaryň

diňe bir ýerine ýetirilmegi
däl
-
de şol hukuk namalary
ň degişli ýagdaýda doly we
dogry ulanylmagy hem girýär.


Soňky

belläp
geçenimiz
d
olandyryş

prosessi üçin birinji derejeli
ähmiýete eýedir. Sebäbi şonuň amala aşyrylýan
wagtynda hem maddy hukuk kadalarynyň ulanylmagy
bolup geçýär.

-

Köpçüligiň gyzyklanmak ýörelgesi. Bu
ýörelge döwlet dolandyryşyna köpçüligiň gatnaşmagy

diýen umumy ýörelgäniň
d
olandyryş

prosessini amala
aşyrlanda we onuň netijesinde has anyklaşan
görnüşidir. Bu prosessual ýörelgäniň hereket etmegi
döwlet bilen şahsyýetiň arasynda garşylykly
gyzyklanmanyň ýoklugyny şertlendirýär. Şonuň üçin
hem bu raýatla
ryň tekliplerine, arzalaryna we
şikaýatlaryna garamak işleri geçirlende hem

229

köpçüligiň ýokary derejedäki işjeňligi üpjün ed
il
ýär.
Köpçüligiň gyzyklanmak
ýörelgesi

döwlet dolandyryş
edaralarynda jemgyýet
çilik

tarapyndan kömekleriň
dürli görnüşlerini ulanm
aklyga amatly şert döredýär.
Şu ýörelgä laýyklykda her bir gyzyklanýan tarapyň
eger
-
de bu şahsyýetiň ýa
-
da jemgyýetiň goragyny
talap edýän bolsa, prosesse girmäge hukugy bardyr.

-

Prosessiň çaltlygy ýörelgesi. Bu ýörelge
döwlet dolandyryş işiniň operatiwlig
iniň ýüze
çykmasydyr. Başga bir tarapdan bolsa bu ýörelge
prosesse gatnaşyjylaryň subýektiw hukuklarynyň we
kanuny bähbitleriniň amala aşyrylmagynyň kesgitli
hukuk

kepilnamasy hökmünde çykyş edýär. Şonuň
üçin hem hereket edýän kanunçylyk belli bir
möhletle
ri belleýär. Ýagny şol möhletleriň
dowamynda şol ýa
-
da beýleki bir
d
olandyryş

işi
boýunça önümçilik hökmany suratda amala
aşyrylmaly. M
ysal
ü
çin,

raýatlaryň şikaýatlaryna
garamaklygyň möhleti,
d
olandyryş

ýa
-
da düzgün
-
nyzam meselesi bilen bagly işlere sere
tmekligiň
möhletleri we ş.m.

-

Döwletiň we şahsyýetiň bähbitlerini
goramaklyk ýörelgesi. Bu ýörelge ilki bilen
d
olandyryş

işleri seredilende formalizmiň dürli ýollar
bilen emele gelmegine garşy gönükdirilen bolup
durýar. Şonuň bilen birlikde hem onuň başga b
ir
mazmunly tarapy bardyr. Döwletiň we şahsyýetiň
yzygiderli, doly we gyşarnyksyz bähbitleriniň sanawy

230

gönüden
-
göni
d
olandyryş

prosessiniň peýdalygynda
ýüze çykýar


we
d
olandyryş

işine seredýän islendik
edaranyň ýa
-
da wezipeli adamyň öňünde borç
döredýär.
Şonuň ýaly
-
da onuň wezipesine taraplaryň
öz hukuklaryny talaba laýyk ulanmaklaryna gözegçilik
etmek hem girýär.

-

Prosessiň aýanlygy ýörelgesi. Bu ýörelge
esasynda degişli döwlet edaralarynyň ygtyýaryna
girýän şol ýa
-
da beýleki bir soraglaryň çözgütleri bil
en
giň halk köpçüligini tanyşdyrmaklygy göz öňünde
tutulýar. Şonuň ýaly
-
da
d
olandyryş

prosessiniň
taraplaryna hiç bir päsgelçiliksiz iş boýunça
resminamalar we ş.m. bilen tanyşmaklaryna
mümkinçiligi üpjün edýär. Bu bolsa
d
olandyryş

işleriniň dogry seredilm
egine we çözülmegine amatly
şertleriň biri hasap edilýär.

-

Maddy hakykat ýörelgesi. Bu netije bermeli
işiň şunuň ýaly seljerişi alnyp gidilmegi obýektiw
ýagdaýa doly gabat gelmegini aňladýar. Kanun
d
olandyryş

işine seredýän edarany şu işe degişli bolan
ähl
i mümkinçilikleri ulanmaga borçly edýär. Olary
öwrenmekligi we dogry baha bermegi tabşyrýar.
Kanun birtaraplaýyn, şonuň ýaly hem subutnamalar
a

baha berlende we çözgüt çykarlanda ýüzleý
garama
z
lygy talap edýär. Şol ýa
-
da beýleki bir işi
çözýän wezipeli adam
lar olary düýp mazmuny
boýunça ünsli seljermelidir. Zerur bolan halatynda
meseläni obýektiw çözmek üçin gerek
resminamalary


231

talap edip almaly, işgärleri ýerin
d
e barlamak üçin
ibermeli we beýleki çäreleri geçirmeli.

-

Taraplaryň deňligi ýörelgesi. Bu

ýörelge


kanun öňünde hemme raýatlaryň deňligi diýen has
umumy ýörelgeden gelip çykýar. Her bir raýat
a
, her
bir wezipeli adama onuň gulluk ýagdaýyndan
garaşsyzlykda kanunyň kadalary deň derejede täsir
edýär. Bu ýörelgäniň mazmuny taraplara kesgitli
hukuk statusy
ň (derejäniň) berkidilmeginde, belli bir
hukuk gatnaşygyň görnüşine gatnaşyjylar hökmünde
olaryň
d
olandyryş

prosessual hukuklarynyň we
borçlarynyň dikeldilemginde öz beýanyny tapýar. Şu
ýörelge mätäçlik çekýän tarapa degişli hukuk
kömegini bermeklik zerurl
ygyndan ýüze çykýar. Şol
bir wagtda hem degişli edaralary taraplaryň öz
hukuklarynyň bolmalysy ýaly ulanmaklaryna we olara
ýüklenen borçlaryny ýerine ýetirmeklerine gözegçilik
etmegi borçly hasaplaýar.

-

Dolandyryş

prosessiniň ýerli ilatyň dilinde
amala aşy
rylmak ýörelgesi. Bu ýörelge milletleriň
deňhukuklygy barada Konstitusiýada berkidilen
hukuklardan we ýurdumyzyň ilatynyň köpmilletli
düzümleriniň bolmagyndan gelip çykýar. Iş boýunça
önümçiligiň alnyp gidilý
ä
n dilini bilmeýän
d
olandyryş

prosessine gatnaşy
jy adam öz ene dilinde çykyş edip,
düşündiriş berip, haýyşlar edip bilmek üpjün edilýär.
Şonuň ýaly
-
da onuň hiç bir päsgelçiliksiz terjimeçiniň
kömeginden peýdalanmaga hukugy bardyr.


232

-

Dolandyryş

işleri
ne

seredilende çözgüt
çykarmaklygyň özbaşdaklygy. Bu
ýörelge döwlet
dolandyry
şynda demokratik merkezleşdirme

ýörelgesinden gelip çykýar. Çözgüt çykarmaklygyň
özbaşdaklygyny üpjün etmekligi özygtyýarlyklarynyň
çägindäki işler boýunça amala aşyrmak edaralaryň ýa
-
da wezipeli adamlaryň borçlary bolup durýar. Şu
ýerden görnüşi ýaly, birinjiden, hiç bir zerurlygyň
bolmazdan ýokarda durýan edara aşakda durýan
edaranyň ýa
-
da wezipeli adamyň kanunalaýyk, dogry
çözgüt çykarmagyna päsgelçilik bermeli däldir,
ikinjiden, edaralar we wezipeli adamlar öz
garamagyna degişli
bolup duran işleri çözmeklik
borjuny aşakda duran instansiýa geçirmäge haklary
ýokdur. Şu ýörelgäniň bozulmagy hökmany suratda öz
ygtyýaryna girýän işleri çözmek boýunça edaranyň
jogapkärçiliginiň peselmegine getirýär we bir edara
bilen beýlekiniň çalşyryl
magyna getirýär.

-

Dolandyryş

prosessiniň ikiderejelilik
ýörelgesi.
Dolandyryş

işiniň seljer
i
lişiniň
gatnaşyjylary, ilki bilen hem prosessiň gidişinde
hukuklary we bähbitleri dikeldilýän tarap şu işe
seredýän döwlet dolandyryş edarasynyň ýa
-
da
wezipeli adam
ynyň islendik ilkinji hereketine şikaýat
edip biler. Islendik birinji instansiýanyň çözgüdi
şikaýat edilip bilner. Ýagny degişli ikinji instnasiýa


döwlet dolandyryşynyň ýokardaky duran edarasy,
kazyýet

ýa
-
da
d
olandyryş

işiniň ýa
-
da kanunçylygy

233

dikelt
mek
häsiýetine garaşlylykda islendik başga
edara. Şonuň bilen birlikde ikiderejelilik ýörelgesi
ikinji instansiýanyň çözgüdine şikaýat etmekligi
maksada laýyk däl hasaplamagyndan hem gelip
çykýar. M
ysal
ü
çin,

Dolandyryş


toparyň
kararyna
raýatlaryň şikaýaty bo
ýunça çykarylan etrap
kazyýet
i
n
i
ň
ç
özgüdi gutarnykly we täzeden şikaýat
etmeklige degişli däl diýip hasap edilmegi.

-

Wezipeli adamlaryň we gullukçylaryň
prosessi
d
olandyryş

prosessual namalarynda göz
öňüne tutulşy ýaly alnyp gidilmezligi üçin
jogapkäçilik
ýörelgesi. Raýatlaryň tekliplerine,
arzalaryna we şikaýatlaryna garalanda berkidilen
tertibiň bozulmagy
ü
çin degişli kanunçylyk günäkär
bolan wezipeli adamlary degişli düzgün
-
nyzam
jogapkärçiligine çekmegi göz öňünde tutýar.

Şu bell
enip

geçilen ýörelgeler
iň esasy maksatlary
prosessiň dogry we doly, özwagtynda alnyp gidilmegi,
hiç bir raýatyň döwletiň kanuny bähbitleriniň
bozulmagyna ýol ber
il
mezlig
ine

gönükdirilendir.



§

3.
Dolandyryş

prosessiň subýektleri

(gatnaşyjylary)


Dolandyryş

prosessinde prosess
e gatnaşyjylar
hökmünde döwlet edaralary çykyş edýärler


dolandyryş edaralary, prokuratura edaralary,
kazyýet
le
r (
kazylar
), wezipeli adamlar. Şolar bilen bir

234

hatarda
d
olandyryş

prosessiniň gatnaşyjylary bolup
jemgyýetçilik guramalary we olaryň wezipeli
ad
amlary hem çykyş edip bilerler.
Dolandyryş

prosessiniň gatnaşyjylary
ň

esasy t
oparyny bolsa
raýatlar tutýar
.

Dolandyryş

prosessiniň subýektleriniň
ýagdaýyna seredip geçeliň. Birinjiden, bu


d
olandyryş

işinde we şonuň bilen birlikde
d
olandyryş

prosessinde
tarap. Ol şol ýerde özüniň gönüden
-
göni
(bähbidini) prosessiň beýleki tarapy bilen jedelleşilýä
n
ýa
-
da bozulýan bähbitlerini, ö
z hukuklaryny goraýar.

Dolandyryş

prosessinde

bir

tarap prosessiň
beýleki

bir

tarapy bilen bäsdeşlikli ýagdaýda bolmak
bilen pro
sessual hukuklaryň we borçlaryň jemine
eýedir.

Ikinjiden,
d
olandyryş

prosessiň gatnaşyjylary
üçünji tarap hökmünde hem çykyş edip bilýärler.
Ýagny şaýat, ekspert we ş.m.
Dolandyryş

hukuk
bozulmalary bilen bagly işlerde jebir çeken hem
prosesse gatnaşyjy h
asaplanýar. Prosessiň
taraplarynyň hukuklaryny gorap çykyş edýän adamlar
hem
d
olandyryş

prosessiniň gatnaşyjysy bolup bilýär.

Ýokarda agzalyp geçilen ýagdaý
laryň

hemmesi
birnäçe şertleriň jemine baglylykda prosesse
gatnaşyjylaryň hukuk ýagdaýynyň aýratyn
lygyna
eýedir: şu anyk ýagdaýa ulanylýan maddy kadalar,
hukugyň iş pudagy üçin
d
olandyryş

prosessiniň
aýratynlyklary. Şunuň bilen baglylykda
d
olandyryş


235

prosessual hukuk ukyplylyk baradaky soraga seredip
geçmek gerek. Döwletiň her bir raýatyna döwlet we
jem
gyýetçilik edaralarynyň bikanun hereketlerine
şikaýat etmek hukugyny kepillendirýär. Şonuň ýaly
hem beýleki raýatlaryň bikanun hereketlerine şikaýat
etmekligem degişlidir. Bu hukuk her bir raýatyň gös
-
göni özüniň ýa
-
da öz wekiliniň üsti bilen öz subýektiw
hukuklaryny goramak üçin ygtyýarly döwlet
edaralaryna, kanunda göz öňünde tutulýan halatlarda
bolsa
kazyýet
e

ýüz tutmaga bolan mümkinçilik bilen
üpjün edilýär.

Dolandyryş

prosessinde subýektiw hukuk
düşünjesiniň esasy elementlerine şular degişlidir:

1)

Obýek
tiw hukk kadalaryna esaslanýan,
subýektiw prosessual hukugy;

2)

Subýektiw prosessual hukuklaryna eýe bolan
taraplaryň belli bir hereketleri amala aşyrmaga bolan
mümkinçiligi (şikaýat etmek, ýetirlen zyýanyň
öwezini talap etmek, prosessi alyp barýan adamlara
ynam bildirmek we ş.m.)

Şunuň ýaly hereketleri amala aşyrmagy beýleki
taraplary hem belli bir anyk hereketleri amala
aşyrmaga (ýa
-
da tersine) borçly edýär.


Dolandyryş

prosessual gatnaşyklarynyň
subýektlerini üç uly topara bölüp seredip geçeliň.


Öň bel
läp geçişimiz ýaly olara döwlet edaralary
degişli bolup durýar, i
lki

bilen hem dolandyryş
edaralary girýär. Subýektleriň bu topary dolandyryş

236

häsiýetli şahsy anyk işleriň çözülmeginde kesgitli rol
oýnaýar. Şonuň bilen birlikde döwlet dolandyryş
edaralaryn

d
olandyryş

prosessual subýektlilik
hukugy deň dälidir. Ol umumy, pudaklaýyn, ýörite
diýip bölünýär.

Umumy subýektlilik hukugyna pudak
degişliligine ga
raşsyzlykda işleriň uly toparyny

çözmäge ygtyýarly döwlet edaralary eýedir.
Häkimlikde ýörite bölümlere
, şonuň ýaly hem
ministrliklere pudaklaýyn subýektlilik hukugy
degişlidir. Sebäbi olaryň wezipelerine şahsy anyk
işleriň öz ygtyýarynyň çäginde şol pudaga degişlilerini
çözmeklik girýär. Ýörite subýektlilik hukugy barada
aýdylanda bolsa işleriň örän dar mö
çberini çözýän
dolandyryş edaralaryna häsiýetlidir. Şunuň ýaly
subýektlilik hukugy ýerlerdäki
d
olandyryş


top
a
r
laryna

hem

mahsusdyr.

Döwlet dolandyryş edaralarynyň

d
olandyryş

prosessual hukuk ukyplylygy barada kanun
çykaryjynyň berkitmegi häzirkizaman ş
ertlerinde
birinji derejeli mazmuna eýe bolýar. Sebäbi has
maksada laýyk, tygşytly we effektli proseduralarynyň
esasynda garamaga degişli işleriň çözülmegini üpjün
edýär.


Döwlet edarasy bir wagtda iki hilde çykyş edip
bilýär:

-

işi çözýän instnansiý
a hökmünde;

-

d
olandyryş

prosessiniň tarapy hökmünde.


237

Haçan
-
da dolandyryş edarasy işi çözmäge
ygtyýarly bolmasa, ol
d
olandyryş

prosessiniň tarapy
hökmünde çykyş edýär. M
ysal
ü
çin,

wezipeli adamyň
hereketine ýokardaky durýan döwlet edarasyna şikaýat
edilen
de, wezipeli adam bu ýerde
d
olandyryş

prosessiniň tarapy hökmünde çykyş edýär
we belli bir
prosessual borçlary

öz üstüne alýar. Kanun bu
wezipeli adamyň zerur bolan subutnamalary getirmek,
ýüze çykan iş boýunça düşündiriş bermek we ş.m.
borçlaryny göz öňün
de tutýar.
1



Dolandyryş

etmişleriniň edilmegi bilen
baglanyşykly ýüze çykýan
d
olandyryş

işlerinde,
d
olandyryş

prosessinde tarap hökmünde etmişiň
edilenlik faktyna şaýatlyk edýän degişli
d
olandyryş

teswirnamasyny düzen wezipeli adam çykyş edýär.

Dolandyry
ş

prosessinde görnükli ýer
prokuratura edaralaryna degişlidir. Özüne berlen
d
olandyryş

işlerine gözegçilik hukugyny amala
aşyrmak bilen, prokuror dolandyryş edaralary we
käbir jemgyýetçilik guramalary bilen kesgitli
d
olandyryş

prosessual gatnaşyklaryna gir
ýär. M
ysal
ü
çin,

bikanun
d
olandyryş

taýdan töledip alynmagy



1

Административное право под. ред.
П.Т.Василенкова. Юридическая литература, 1981,
стр. 205

1

Türkmenistanyň prokuratura hakyndaky kanuny, 15
-
nji aw
gust, 2009 ý., Aşgabat 2009 ý.


238

üçin umumy gözegçilik tertibinde garşylyknama
getirmek bilen prokuror dolandyryş edaralary bilen
prosessual gatnaşyklara girýär. Kanun garşylyknama
getirmegiň tertibini kadalaşdyrýar we dolandyry
ş
edaralarynyň we jemgyýetçilik guramalarynyň degişli
borçlaryny dikeldýär. M
ysal
ü
çin,

prokuror
garşylyknamasyna seretmeklik üçin on günlik
möhlet.
1



Dolandyryş

prosessual gatnaşyklarynyň
subýekti hökmünde jemgyýetçilik guramalary we
olaryň wezipeli ada
mlary hem çykyş edip bilýärler.
Esasan hem olaryň döwlet dolandyryş edaralaryna
ýüzlenmelerine seredilende degişli.

Jemgyýetçilik guramalary
d
olandyryş

prosessual gatnaşyklarynyň tarapy hökmünde döwlet
edaralary tarapyndan olaryň üstüne ýüklenýän işleri
ý
erine ýetirilende çykyş edip bilýärler. M
ysal
ü
çin,
durmuş
l ätiýaçlandyryş çygrynda, zähmeti goramak
bilen bagly we ş.m. Kanun döwlet edaralarynyň
işleri
ni

j
emgyýetçiligiň seretmeklerine ib
ermeklik
mümkinçiligini hem göz öňünde tutýar, şonuň ýaly
-
da
degiş
li döwlet edaralary tarapyndan amala aşyrylýan
d
olandyryş

prosesslerine jemgyýetçilik guramalarynyň
wekilleriniň gatnaşmak, şolary işe çekmekligi hem
belleýär. Häzirki döwürde jemgyýetçilik
guramalarynyň rolunyň ulanmagy bu guramalaryň





239

d
olandyryş

prosess
indäki subýektlilik hukugynyň
ähmiýetini hem artdyrdy. Olaryň subýektlilik
hukugynyň çeşmesi bolup işleriň dürli taraplaryny
kadalaşdyrýan kada namalar çykyş edýärler. Bu hem
olaryň
d
olandyryş

prosessual hukuk gatnaşyklarynyň
gatnaşyjysy bolmak üçin mümkin
çiligini üpjün edýär.


Dolandyryş

prosessiniň subýekti hökmünde
Türkmenistanyň raýatlary, şonuň ýaly
-
da kanunda
bellenilen ýagdaýlarda daşary ýurt raýatlary, raýatlygy
ýok adamlar hem çykyş edip bilýärler. Kanun
çykaryjy raýatlaryň
d
olandyryş

prosessual h
ukuk
ukyplylygyny we
d
olandyryş

prosessual kämillik
ukyplylygyny kesgitlemek bilen raýatlaryň prosessual
hukuklaryny we borçlaryny berkidýär.


Raýatlaryň
dolandyryş
prosessual kämillik
ukyplylygyny hakykat ýüzünde şu hukuklaryň
ulanylmagynda ýüze çykýar:
hut özüniň şikaýat
bermek hukugy, işiň materiallary bilen tanyşmak,
haýyşlar bildirmek, subutnama getirmek, iş boýunça
düşündiriş bermek, ýagdaýlaryň täzeden
barlanylmagyny talap etmek, edaralaryň kararlaryna
we çözgütlerine şikaýat etmek, iş boýunça çykar
ylan
çözgüdiň mejbury ýerine ýetirilmegini talap etmek we
ş.m.


Raýatlar ählumumy subýektlilik hukugyna
eýedirler, şol sanda ýörite talaplaryň hasaby bilen
d
olandyryş

prosessual hem degişli. Bu bolsa
dolandyryş çygrynyň islendik böleginde raýatlaryň

240

d
olan
dyryş

prosessiniň gatnaşyjysy bolup, bi
lýanligini
aňladýar


hojalyk, durmuş
-
medeni,
d
olandyryş
-
syýasy çygyrlarynda.


Raýatlaryň
Dolandyryş

subýektlilik hukugynyň
şu häsiýeti
d
olandyryş

prosessiniň ähli beýleki
subýektlerini raýatlaryň hukuklaryny berjaý
etmeklige
borçly edýär.


Raýatlaryň
d
olandyryş

prosessual subýektlilik
hukugynyň aýraynlygy


çäklendirlen görnüşde bolsa
-
da subýektlilik hukugynyň käbir beýleki
görnüşlerinden öň ýüze

çyk
m
agydyr,

mysal
ü
çin,

raýat.


Dolandyryş

prosessiniň gatnaşyjysy
hökmünde
raýatlaryň hukuklaryna we borçlaryna ýene
-
de bir
möhüm aýratynlyk mahsusdyr, raýatlar döwlet
dolandyryş çygryndaky işleri çözmäge ygtyýarly
däl
dirler
, eger
-
de olar degişli prosessual hereketleri
amala aşyrmaga ýörite ygtyýarlyklardan
peýdalanmaýan

bolsa
lar
.


Raýatlygy ýok adamlar, daşary ýurt raýatlary
özleriniň umumy hukuk ýagdaýlarynyň
aýratynlyklaryna baglylykda
d
olandyryş

prosessual
hukuklary we borçlary kesgitlenýär.
1



Dolandyryş

prosessual hukuklara we borçlara
eýe bolan wezipeli adamlar we
döwlet gullukçylary.



1

Türkmenistanyň „Daşary ýurt raýatlary hakyndaky“
kanuny, 8
-
nji oktýabr, 1993 ý.


241

Dolandyryş

prosessiniň subýekti hökmünde döwlet
gullukçylary hem çykyş edýärler. Olaryň
Dolandyryş

prosessual subýektlilik hukugy iki ýagdaý bilen
şertlendirilýär.

Birinjiden, döwlet gullukçylarynyň kesgitli
kategoriýa degişli bolmagy

aýratyn ähmiýete eýedir


ýolbaşçylar, hünärmenler (spesialist) we ş.m. bu ýerde
ýolbaşçylaryň subýektlilik hukugyna garanyňda
giňgidi bellidir.

Ikinjiden, degişli kategoriýalary gullukçylaryň
wezipe hukuklarynyň we borçlarynyň mazmuny uly
rol oýnaýar
,

m
ysal
ü
çin,

zawodyň direktory.

Kanunda göz öňünde tutulan ýagdaýlarda
kazy
laryň hem ýekelikde öz hukuklarynyň çäginde
prosessual işleri amala aşyrmaga ygtyýarlyklary
bardyr.

Dolandyry
ş
prosessual

kada

di
ý
ip

d
ö
wlet

tarapyndan

bellenen

umumy

d
ü
zg
ü
n

bolup

d
ö
wlet

dolandyry
ş
ynda

şahsy

takyk

meseleleri

çö
zmekde

ýü
ze

ç
yk
ý
an

jemgy
ý
ç
ilik

gatna
ş
yklaryny
ň
kadala
ş
dyrylmagyna

a
ý
dyl
ý
ar
.
Şeýlelikde dolandyryş
prosessual kadalaryň esasy wezipesi ilkinji nobatda
dolandyryş hukuk kadalaryny durmuşa geçirmekden
ybaratdyr.

Dolandyryş prosessual kadalar nähili we
haýsy düzgünde nähili maddy kadalaryň durmuşa
geçirilmelidigini kesgitleýär.


242

Dolandyryş prosessual kadalar nähili toparlara
bölünýär diýlende onda olar özleriniň mazmunlary
boýunça , kadalaşdyryş möçberi boýunça, hu
kuk güýji
boýunça, obýektleriň topary boýunça, dolandyryş
işlerine garalyşy boýunça, dispozisiýanyň häsiýeti
boýunça, wagta bolan häsiýeti boýunça bölünýärler.

Mazmuny boýunça dolandyryş prosessual
kadalary umumy häsiýetde olaryň belli çygyra bolan
täsirin
i kesgitleýär. Şuňa laýyklykda, ol kadalar halk
hojalygynyň, durmuş
-
medeni we dolandyryş
-
syýasy
gurluşlary kadalaşdyrýan prosessual kadalardan
ybaratdyrlar.

Olar özleriniň kadalaşdyrýan meseleleriniň
göwrümine görä umumy, pudaklaýyn we ýörite,
kadalara bö
lünýärler.

Hukuk güýji boýunça dolandyryş prosessual
kadalar ýokary, merkezi we ýerli döwlet häkimiýet we
dolandyryş edaralarynyň tarapyndan
çykarylýandygyny aňladýar.

Obýektleriň topary boýunça dolandyryş
prosessual kadalary dö
wlet dolandyryş

edaralarynyň
,
olaryň içki bölünişikleriniň işleýiş tertibi,
jemgyýetçilik birleşmeleriniň işleýiş tertibini,
raýatlara degişli düzgünleri berkitmek baradaky
wezipeleri amala aşyrmaklygy kesgitleýär.

Dolandyryş işlere garamagyň tertibi boýunça
dolandyryş
-
prosessual kad
alary döwlet dolandyryş
hukuk namalaryny kabul etmek, raýatlaryň

243

tekliplerine, arzalaryna we şikaýatlaryna
garamaklygyň tertibini, jedelleriň çözülişi boýunça,
döwlet edaralarynda guramaçylyk häsiýetli işleri
amala aşyrmaklygy, dolandyryşda sylaglamak
haky
ndaky we dolandyryşda mejbury çäreleri
ullanmaklygy göz öňünde tutýar.

Dispozisiýanyň häsiýetine gorä dolandyryş
prosessual kadalary borçly edýän, gadagan edýän we
rugsat berýän kadalara bölünýärler.

Giňişlige edýän täsiri boýunça dolandyryş
prosessual kad
alary Türkmenistanyň bütiň çägine,
hem
-
de belli
-
belli dolandyryş çäk bölünişine täsir
edýän kadalara bölünýärler.

Wagta bolan täsiri boýunça dolandyryş
prosessual kadalary möhleti kesgitlenmedik (çäksiz)
täsir edýän we kesgitli möhlete degişli kadalardan
y
baratdyr.

Dolandyryş prosessual gatnaşyklary barada
aýdylanda bolsa, onda olar döwlet dolandyryş
çygrynda indiwidual
-
takyk işleri çözmeklige hyzmat
etmeklige niýetlenen kadalardyr. Dolandyryş
prosessual gatnaşyklar azyndan iki subýektiň arasynda
ýüze çykyp

kesgitli hukuklardan we borçlardan
peýdalanýarlar.

Dolandyryş prosessual hukuk gatnaşyklarynyň
durmuşa geçirilmegi ilkinji nobatda ynandyryş we
mejbur ediş çäreleri bilen üpjün edilýär.


244

Dolandyryş prosessual gatnaşyklarynyň maddy
gatnaşyklardan tapawudy
özleriniň ýüze
çykmaklygynyň aýratynlyklary bilen
tapawutlanýarlar. Maddy gatnaşyklarynyň ýüze
çykmaklygy üçin hukuk kadasy, ýuridiki fakt (esas)
we hukuk subýektliligi zerurdyr, dolandyryş
prosessual gatnaşyklaryň ýüze çykmaklygy üçin
ýokarda agzalanlarda
n başgada dolandyryş prosessual
kadalary zerurdyr.



Dolandyryş





ýöredilşi.


§

1.

Dolandyryş iş

ň ýöredilişine düşü
nje


Dolandyryş prosessi raýat, jenaýat prosessleri
ýaly çylşyrymly gurluşy bolup
birnäçe

basgançakdan
ybaratdyr. Eger dolandyryş proses
si takyk işleri
çözmekligi düzgünleşdirýän bolsa, onda dolandyryş
önümçiligi ol eýýäm kesgitli işlere seretmegiň we
çözmegiň düzgünidir.

Her bir dolandyryş önümçiligi özüniň
özbaşdaklygy we aýratynlygy bilen häsiýetlendirilýär.
Şonuň bilen birlikde
birnäçe

görnüşli önümçilik kanun
bilen berkidilip we olaryň durmuşa geçirilmeginiň
yzygiderliligi zerur serişde hökmünde işleri dogry we
ählitaraplaýyn garamaklyga kepil geçip kanunylyk
ýörelgelerini berjaý edýär.


245

Dolandyryş önümçiligi
ni

görnüşlere bölmek
häsiýet
i indiwidual
-
takyk işiň adatdaky häsiýetine
bagly bolup olaryň umumy häsiýetini açyp görkezýär.
Mysal üçin, dolandyryş çygrynda şikaýatlaryň umumy
häsiýeti, döwlet dolandyryşynda ýüze çykyp,
mazmunyna garamazdan olaryň ý
ü
zlenmesiniň
häsiýeti raýatlaryň huk
uklarynyň bozulandygyny
aňladýar. Şu aýdylan zatlardan ugur alyp aşakdaky
dolandyryş önümçiliginiň görnüşlerini görkezmek
bolar:

-

Döwlet dolandyryşynda hukuk namalaryny kabul

etmek
;

-

Raýatlaryň tekliplerine, arzalaryna we şikaýatlaryna
garamagyň tertibi;

-

Döwlet dolandyryş edaralarynda guramaçylyk
işleriniň çözülişi;

-

Dolandyryş çygrynda sylaglamak (höweslendirmek);

-

Dolandyryş hukuk tertibiniň bozulmalaryna
garamaklygyň

tertibi;

-

Düzgün
-
nyzam iş ýöredilşi.

Her bir dolandyryş önümçiligini durmuşa
geçi
rmek meselesi dolandyryş prosessual kadalary
bilen amala aşyryl
ýandygyny şu aşakdaky
önümçilikleriň üsti bilen düşündirmeklik, ýagny
dolandyryş
-
hukuk tertibiniň bozulmalaryna garamak,
raýatlaryň tekliplerine, arzalaryna, şikaýatlaryna
garamaklygyň tertibi
we düzgün
-
nyzma iş ýöredilşi
hakynda makul bilindi. Şoňa görä
-
de şu üç sany

246

önümçiligiň (iş ýöredilişiniň) düzgünleri bilen
tanyşalyň
.



§

2
.

Dolandyryş
hukuk tertibiniň bozulmalary
hakyndaky işlere goramak.


Dolandyryş hukuk tertibiniň bozulmalary
hak
yndaky işe garamaklygyň tertibi ilkinji nobatda
Türkmenistanyň dolandyryş hukuk tertibiniň
bozulmalary hakyndaky
kodeksi
bilen
kadalaşdyrylýar.

Bu önümçilik ýörite ygtyýarly edaralar we
wezipeli adamlar tarapyndan amala aşyrylýar. Mysal
üçin, dolandyryş to
parlary, polisiýa edaralarynyň
ýolbaşçylary (naçalnikleri), demir ýol, deňiz, derýa,
howa ulaglary edaralary, kazylar we başgada
birnäçe

subýektler tarapyndan amala aşyrylýar. Onuň esasy
wezipesi günäkäri anyklap kanuny dogry ulanyp her
bir etmiş eden adam
a adalatly
d
olandyryş

çäre
sini

görmekdem ybaratdyr.

Şu önümçilik aş
akdaky
basgançaklardan ybaratdyr:

a)

dolandyryş işleri boýunça iş gozgamak;

b)

dolandyryş işlerine seretmek;

c)

iş boýunça karar kabul etmek;

d)

karara şikaýat etmek;

e)

karary ýerine ýetirmek.

Dolandyry
ş hukuk tertibiniň bozulmalary
hakyndaky işleri gozgamak meselesiniň esasy

247

dolandyryş etmişleridir. Türkmenistanyň dolandyryş
hukuk tertibiniň bozulmalary hakyndaky
kodeksiniň
239
-
njy

maddasyna laýyklykda hukuk bozulmagy
hakyndaky işi ýöretmäge başlanylyp

bilinmez,
başlanynlan iş bolsa ýatyrylmaga degişlidir:

-

dolandyryş etmişiniň wakasynyň

bolmazlygy;

-

dolandyryş etmişini eden pursatynda günäkäriň 16
ýaşyny doldyrmanlygy;

-

günäkäriň akylynyň ýerinde dälligi;

-

adamyň bialaç zerurlyk ýa
-
da zerur goranyş

ýagdaýynda bikanun hereket



etmegi;

-

amnistiýa (günä geçiş) namasynyň çykarylmagy;

-

jogapkärçiligi belleýän namanyň ýatyrylmagy;

-

işe seretmekligiň möhleti geçenligi we başgada
birnäçe

ýagdaýlarda adamyň etmişi edenligi baradaky
ýagdaýy belli
-
bel
li wezipeli adamlar, jemgyýetçilik
birleşmeleriniň wekilleri tarapyndan amala aşyrylýar
eger
-
de olara şol hukuk berlen bolsa.

Umumy düzgün boýunça dolandyryş hukuk
bozulmasy üçin ýörite teswirnama düzülýär.
Kähalatlarda kanun teswirnamanyň düzülmegini tala
p
etmeýär, mysal üçin, haçanda etmiş üçin ýerinde
jerime salnyp bolýan bolsa. Kanun teswirnamanyň
düzülişiniň düzgünini, onuň mazmunyny we görnüşini
kesgitleýär. Teswirnamada şu aşakdaky talaplar
görkezilmelidir, ýagny, teswirnamanyň düzülen ýeri
we wagty,

ony düzen adamyň familiýasy, ady,

248

atasynyň ady, günäkäriň ady, familiýasy, atasynyň
ady, ýaşaýan ýeri, eger işleýän bolsa iş
leýän ýeriniň

ady, aýlyk hakynyň möçberi, käri, ýaşaýan ýeri,
maşgala ýagdaýy, onuň şahsyýetini anyklaýan
resminama, etmişiň edile
n wagty, ýeri, etmişiň
mazmuny, jogapkärçiligi göz öňünde tutýan namanyň
ady, şaýatlaryň we ejir çekeniň familiýalary, ýaşaýan
ýerleri.

Teswirnamany düzen adam gol çekýär, hemem
günäkär, eger şaýatlar bar bolsa onda olar hem gol
çekip bilýärler (247
-
nji

m
adda).
Teswirnama

doly
düzülenden soň ygtyýarly edaralara we wezipeli
adamlara iberilýär.

Kähalatlarda etmişi eden adamyny
tutup saklamaklyk zerurlygy hem ýüze çykýar.

Dolandyryş taýdan tutup saklamaklyk
Türkmenistanyň dolandyryş hukuk tertibiniň
bozulmal
ary hakyndaky kodeksiniň 253
-
nji
maddasynyň esasynda ygtyýarly edilen edaralar
(
wezipeli adamlar
)

t
arapyndan amala aşyrylýar. Mysal
üiçn
, polisiýa işgärleri, serhet goşunlary we goralýan
obýektiň ýerleşýän ýerinde harbylaşdyrylan saklawyň
uly wezipeli adam
y tarapyndan saklanyp bilinýär.

Saklawyň möhleti umumy düzgün boýunça üç
sagatdan artyk bolmaly däldir, ýöne aýratyn zerur
halatlarda ol köp möhlete hem saklanyp bilner.
Türkmenistanyň döwlet serhedinden geçiriş
punktlarynda düzgüni bozan adamlar ähli ýagd
aýlary
anyklamak üçin üç gije
-
gündize çenli tutulyp saklanyp

249

bilner. Ýöne, ol barada 24 sagadyň içinde degişli
prokurora hat üsti bilen mälim edilmelidir, käbir
halatlarda bolsa prokuroryň idini esasynda 10 gije
-
gündize çenli tutup saklap bolýar.

Ownuk hu
ligançylyk eden adamlar
y

kazylar ýa
-
da polisiýa edarasynyň başlygy we onuň orunbasary
tarapyndan işe garalmazdan ozal kanunçylyk
nama
larynda bellenen möhlete tutup

saklanyp
biln
ýändi
r.

Eger tutulyp saklanan adam serhoş ýagdaýda
bolsa, onda saklawyň möhleti

teswirnama düzmek
üçin onuň huşa gelen wagtyndan hasaplan
ylýar
.

Hukuk tertibini bozujynyň özüni barlamak
barada aýdylanda,

onda

ol iş polisiýa edaralarynyň,
harbylaşdyrlan saklawyň, howa ýollarynyň, gümrük
edaralarynyň we serhet goşunlarynyň ygtyýarly
w
ezipeli adamlary tarapyndan, kanunda göz öňünde
tutulan hala
tla
rynda bolsa beýleki edaralaryň wezipeli
adamlary tarapynd
an hem amala aşyrylyp bilinýä
r.
Etmiş eden adamyň özüni barlamak işi ony barlamaga
ygtyýar edilen wezipeli adam bilen barlanýan adam
bi
r jynsda bolmalydyr we şol jynsdan iki sany
güwäniň gatnaşmagynda amala aşyrylmalydyr.

Hukuk tertibini bozujynyň
zatlaryny barlamak
barada aýdylanda, ony polisiýa edaralary,
harbylaşdyrlan saklawyň, howa ýollarynyň, gümrük
edaralarynyň we serhet goşunlaryn
yň, tokaý goragy
edaralarynyň, balyk goraýjy edaralaryň, aw awlamak

250

kadalaryna gözegçilik edýän edaralaryň ygtyýar edilen
wezipeli adamlary tarapyndan geçirilýär.

Zatlar barlanan mahalynda aw awlaýan, balyk
tutýan gurallary, ele salnan önümleri umumy düzgü
ne
laýyklykda, şol zatlaryň eýesi kim ýa
-
da olara kim
eýelik ediji bolup durýan bolsa, şol adamyň
gatnaşmagynda geçirmeklik zerurdyr. Haçan
-
da
barlagy gaýra goýmak bolmaýan halatynda ol,
zatlaryň, goşlaryň eýesi bolmasa
-
da, iki sany güwäniň
gatn
aşmagynda a
mala aşyry
lýar.

Barlaglar barada, hökmany suratda, aýratyn
teswirnama düzülmelidir ýa
-
da bolmasa, dolandyryş
hukuk tertibiniň bozulmalary hakyndaky
teswirnamada görkezilmelidir.

Dolandyryş hukuk tertibini bozan adam tutulyp
saklanyp, onuň özi we zatlary,
r
esminamalary
barlanyp, hukuk bozulmanyň guraly ýa
-
da gös
-
göni
obýekti bolan zatlar ýüze çykarylan halatynda, olar
kodeksiň 253,255
-
nji maddalarynda göz öňünde
tutulan edaralaryň wezipeli adamlary tarapyndan
düzgüni bozujynyň elinden alynýar. Al
n
an zatlar w
e
resminamalar ýörite kesgitlenen ýerlerde saklanylýar,
işe garalyp gutarylandan soň bolsa zatlar we
resminamalar kanun esasynda döwlet eýeçiligine
geçirilýär ýa
-
da eýesine gaýtarylyp berilýär, ýogsa
-
da
ýok edilýär, haçan
-
da zatlar öwezini tölemek maksady
bilen elinden alnan bolsa, onda ol zatlar satylmaga
degişlidir.


251

Kontrabanda bilen bagly bolan zatlar tutulyp
saklananda, eger şol adamyň Türkmenistanda
hemişelik ýaşaýan ýeri bolmasa, jerimäni tölemekligi
üpjün etmek üçin günäkäriň zatlary elinden alynýar.


Zatlar we beýleki resminamalar elinden alnanda
teswirnama düzülmelidir, ýa
-
da bolmasa, dolandyryş
hukuk tertibiniň bozulmalary hakyndaky zatlary
barlamak, tutup saklamak baradaky resminamalarda
ýazylmalydyr.

Ýene
-
de bir zady bellemek hökmandyr, ýagny
haç
an
-
da ulag serişdelerini sürýän sürüjiler serhoş
ýagdaýda diýip guman etmäge ýeterlik esas bar bolsa,
onda sürüjiler ulag serişdelerini sürmekden
çetleşdirilmelidir hem
-
de serhoşlyk ýagdaýyny
anyklamak üçin bellenen tertipde barlagdan
geçirilmelidir.





Prosessual dokument hökmü
nde teswirnama

ygtyýarly
edara tarapyndan işe garamaklyga esas bolýar.
Dolandyryş toparlar

işe 10 güniň dowamynda
garaýarlar. Käbir
dolandyryş

etmişleri boýunça
gysga
l
dylan möhletiň içinde olara garalýar, mysal üç
in
ownuk huli
ganç
ylyk baradaky materiala polisiýa
edaralary tarapyndan bir gije
-
gündiziň dowamynda
garalýar we oňa jerime salynýar, ýa
-
da polisiýa
işgärleri tarapyndan jerime salmaklygy ýeterlik hasap
edilmese, onda ol işiň materiallary şol saklanan,
düzgüni bozan adam bi
len şäher, etrap
kazylaryna


252

gowşurylýar, ol bolsa öz gezeginde bir gije
-
gündiziň
dowamynda ýeke
-
täk
kazy

tarapyndan işe garalýar,
elbetde günäkäriň gatnaşmagynda kanunda bellenen
temmi bellenýär.

Işe doly we gutarnykly garalandan soň karar
çykarylýar. K
ara
r
laryň görnüşleri
dolandyryş

hukuk
tertibiniň bozulmalary hakyndaky
kodeksiň


274
-
nji

maddasyna laýyklykda şu aşakdakylardan ybarat:

1.

dolandyryş

temmi bermek hakynda;

2.

işiň ýöredilmegini ýatyrmak hakynda.

Şondan soň iş boýunça çykarylan karary yglan

etmeli we üç güniň dowamynda kararyň
nusgasy

jogapkärçilige çekilene gowşur
yl
maly.

Temmi bellemek hakyndaky karary ýerine
ýetirmek meselesi başga ýagdaý bellenilmedik bolsa
onda temmi bellemek baradaky karar onuň çykarylan
gününden başlap ýerine ýetirlmäg
e degişlidir.

Umumy düzgün boýunça
dolandyryş

jogapkärçiligine çekilen adam özi barada çykarylan
karara şikaýat etmäge haky bardyr. Onuň umumy
möhleti 10 günden geçmeli däldir.

Kodeksiň 285
-
nji

maddasyna laýyklykda

şikaýat
a

ýa
-
da
garşylyknama

ga
raýan eda
ranyň
(wezipeli adamyň) ç
ykar
an karar
y

baradaky şikaýata
ýa
-
da garş
ylyknama garalanda

aşakdaky çözgütlerden
birini kabul edýär:

-

karary üýtgetmän galdyrýar, şikaýaty ýa
-
da
garşylyknamany kanagatlandyrman galdyrýar;


253


-

karary ýatyrýar we iş
e

täzeden

seretmäge
iberýär;


-

karary we işi ýatyrýar;


-

temmi beriş çärelerini göz öňunde tutulan
çäklerde üýtgedýär, ýöne ony


güýçlendirmesizden.


§

3.

Raýatlaryň tekliplerine, arzalaryna we
şikaýatlaryna garamak, onuň düzgünleri we möhleti.



1999
-
njy

ýylyň
ýanwar

aýynyň 14
-
e kabul
eden “Raýatlaryň ýüz tutmalary we olara
garamaklygyň tertibi” hakyndaky Kanunyna
laýyklykda raýatlaryň ýüzlenmelerine öz wagtynda
seretmek, olaryň sebäplerini ýüze çykarmak we
başgada etmiş bilen bagly bolan zatlary an
yklamak
göz öňünde tutulýar.


Mundan başgada 1999
-
njy ýylyň ýanwar
aýynyň 14
-
e “Türkmenistanyň Prezidentine raýatlaryň
ýüzlenmesi hakyndaky Permany”. Şu agzalan kadalara
laýyklykda raýatlaryň teklipleri, arzalary we
şikaýatlary Türkmenistanyň Konstitusiýas
yna we
beýleki namalaryna laýyklykda seredilmelidir we
çözülmelidir.

Ähli döwlet edaralary, jemgyýetçilik
birleşmeleri we wezipeli adamlar raýatlara hat we dil
üsti bilen teklipler, arzalar we şikaýatlar bermäge
bolan hukuklaryny doly berjaý etmelidirler.
Ol

254

ýüzlenmeler haçanda döwlet edaralarynyň
jemgyýetçilik birleşmeleriniň we wezipeli adamlaryň
raýatlaryň hukuklaryny we azatly
klaryny kemsidiji
hereketleri gö
ýberen halatlarynda.

Teklipler, arzalar, we şikaýatlar raýatlar
tarapyndan şu ýüzlenmeleri çözmäg
e ygtyýarly bolan
döwlet edaralaryna, jemgyýetçilik birleşmelerine we
wezipeli adamlaryna berilmelidir.

Kanunda bellenen halatlarynda şikaýat
kazyýetlere hem berilip bilinýär.

Raýatlaryň ýazuw görnüşindäki ý
ü
zlenmeleri
olar tarapyndan gol ç
ekilip,

familiýa
sy, ady, atasynyň
ady,
görkezilmelidir,

teklipleň, arzalaň we şikaýatlaň
mazmunyndan başgada olaryň ýaşaýan ýerleri, işleýän
we okaýan ýerleri hem görkezilmelidir.

Döwlet edaralary, jemgyýetçilik birleşmeleri we
wezipeli adamlar raýatlaryň ýüzlenmelerinde
goýulan
meseleler olaryň ygtyýar
yna

girmeýän bolsa onda olar
üç güniň dowamynda ygtyýaryna girýän taraplara
ugratmalydyrlar we ol barada ýüz tutanlara habar
berilmelidir, eger
-
de olaryň özi bar ýagdaýynda olara
nirä ýü
z tutmalydygy
ny

düşündir
il
meli.

Arza
lar, şikaýatlar gowşan gününinden beýläk
20 güniň içinde çözülmelidir.

Haçanda arzalary, şikaýatlary çözmek üçin
ýörite derňew, barlag geçirilmeli bolsa olaryň möhleti
10 güne çenli uzaldylyp bilinýär, ýöne
ol barada

ýüz
tutan adamyny habarly etmeli.


255

Döwle
t edaralary, jemgyýetçilik birleşmeleri we
beýleki wezipeli adamlar raýatlary özleri kabul
etmäge borçlydyrlar.

Raýatlary kabul etmeklik bellenilen wagtda
geçirilip ol barada olara habar bermeli, zerur bolan
halatynda bolsa işleýän ýa
-
da ýaşaýan ýerlerin
d
e

agşamlaryna geçirilmeli.

Arzalara, şikaýatlara garamaklygy guramaklyk
üçin döwlet edaralarynda, jemgyýetçilik
guramalarynda, kärhanalarynda, olaryň degişli
wezipeli adamlarynyň üstüne ýüklenip olar ol barada
jogapkärdirler.

Döwlet edaralary, jemgyýetçili
k birleşmeleri,
edaralaryň, kärhanalaryň, guramalaryň ýolbaşçylary
raýatlaryň ýüzlenmesine garanlarynda aşakdaky
ýagdaýlary anyklamaga borçlydyrlar:

-

D
ykgat bilen goýulan soraga doly we dogry seredip,
gerek bolan halatynda resminamalary talap edip,
ýerler
e gidip degişli çäreleri görüp esaslandyrylan
çözgüt çykaryp olaryň ýerine ýetirilişini üpjün
etmelidir;

-

Raýatlara çykarylan netije (çözgüt) barada ýazuw ýa
-
da dil üsti bilen habar berilmeli, ýa
-
da
kanagatlandyrylmadyk halatynda onuň esaslaryny we
ol bar
adaky çözgüde şikaýat bildirmegiň düzgünlerini
düşündirmeli;

-

Teklipleriň, arzalaryň we şikaýatlaryň garalyşyny
doly seljerip oňa baha bermeli.


256


Harby gullukçylaryň teklipleri, arzalary we
şikaýatlary gullugy geçmek bilen bagly bolsa onda
olar Türkmenista
nyň. Ýaragly Güýçleriniň düzgün
-
nyzam hem
-
de içki gullugy hakyndaky
Tertipnamasynyň

esasynda çözülýär.

Kimde
-
kim teklip, arza ýa
-
da şikaýat bilen bagly
bolan düzgünleri bozsa onda ol Türkmenistanyň
degişli kanunlary arkaly jogap berýär.

Welaýatlaryň, etrap
laryň, ministrlikleriň,
wedomstwalaryň, kärhanalaryň, edaralaryň, we
guramalaryň ýolbaşçylary özleriniň degişli ýokary
edaralaryna şol işiň ýagdaýy hakynda hasabat
berýärler.

Şu Permanyň täsiri ähli döwlet edaralaryna,
jemgyýetçilik birleşmelerine, öz özün
i dolandyryş
edaralaryna, kärhanalara we guramalara, ähli görnüşli
birleşmelere we eýeçilikere degişlidir.

Şu Perman beýleki kada
-
kanunlar bilen
kadalaşdyrylýan tekliplere, arzalara we şikaýatlara
degişli däldir.


§

4. Düzgün
-
nyzam iş ýöredilişi


Döwlet do
landyryş sferasynda mejbur ediş

çäreleri ulanmak baradaky işleriň görnüşleriniň biri
hem
d
üzgün
-
nyzam iş ýöredilişidir.


257

Ol umumy we ýörite häsiýetli kadanamalary
bilen düzgünleşdirilýär.

Iş ýöredilişiniň bu görnüşiniň aýratynlygy
şundan ybaratdyr, ýagny o
l subýektleriň belli bir
toparyna, ýagny zähmet wezipelerini ýerine
ýetirýänlere, şol sanda wezipeli adamlara we döwlet
apparatynyň gullukçylaryna degişliligidir.

Düzgün
-
nyzam iş ýöredilişi birnäçe tapgyrlary
geçýändir:

-

iş ýöredilişini gozgamak;

-

düzg
ün
-
nyzam işine garamak;

-

iş boýunça

çözgüt

kabul etmek we ony ýerine
ýetirmek;

-

düzgün
-
nyzam işi boýunça şikaýat etmek.

Düzgün
-
nyzam iş ýöredilişini gozgamaklygyň
esasy bolup, wezipeli adam ýa
-
da gullukçy tarapyndan
edilen etmiş, ýagny günäli, hukuga gar
şy, adamyň
gulluk borçlarynyň
bozulmagy bilen bagly hereket
çykyş edýär.


Ygtyýarly adam (edara) iş boýunça meteriallara
seredende doly we obýektiw maglumatlary almak

üçin
hut özüniň çözmekligine we etmişi eden işgärden
düşündirişi almaklyga borçlydyr. Düş
ündiriş dilden
ýa
-
da ýazuw görnüşinde berilýär. Zerur ýagdaýlarda
gulluk barlagy hem bellenilýär.


Düzgün
-
nyzam işine garaýan e
dara ýa
-
da
wezipeli adam şulary
göz öňünde tutmalydyr, ýagny:


258

-

edilen etmişiň we ýetirilen zyýanyň agyrlyk
derejesini;

-

edilen
etmişiň ýagdaýlary (sebäpleri);

-

adamyň


hukuk
bozujynyň öňki gullugyny.

Ygtyýarly edara ýa
-
da wezipeli adam
meteriallara we

hukuk

bozujynyň düşündirişine garap,
kanunda göz öňünde tutulan düzgün
-
nyzam
temmisiniň degişli çäresini ulanmak hakynda çözgüt
kabul edýär.

Şu tapgyrda iş ýöredilişini amala aşyrmaklyk
aşakdaky esasy kadalar bilen düzgünleşdirilýär:

-

düzgün
-
nyzam temmisi
gös
-
göni etmişiň
edilenligi ýüze çykarylanda bellenilýär, ýagny etmişiň
edilenligi ýüze çykarylandan 1 aýdan gijä galman ýa
-
d
a düzgün
-
nyzam etmişi edilenden 6 aýdan gijä
galman;

-

şol bir etmiş üçin diňe bir düzgün
-
nyzam
temmisi belenilýär;

-

wezipeli adam
düzgün
-
nyzam temmisini
özüniň

ygtyýarlyklarynyň çäklerinde u
l
a
nmalydyr;

-


temmi düzgün
-
nyzam jogapkärçiligine
çekilen işgär
e buýruk bilen bildirilýär we bu barada
ony

tanyşdyrylyp gol çekdirilýär;

-

düzgün
-
nyzam temmisi bellenilenden soň
ýerine ýetirilýär.

Düzgün
-
nyzam temmisine çekilen adam ony
şikaýat etmeklige hukuklydyr. Şikaýat etmegiň tertibi
işgäre degişli bolan düzgün
-
nyzam jogapkärçiliginiň

259

görnüşi bilen kesgitlenilýär. Türkmenistanyň zähmet
kodeksine laýyklykda şikaýat etmekligiň iki ýoly
bellenilýär:

1)
düzgün
-
nyzam jogapkärçiligine
çekilen işgärler
içerki zähmet düzgün tertibi boýunça özlerine
bellenilen temmileri d
egişlilikde zähmet jedelleri
boýunça

topar
, edara
-

kärhanalaryň

kärdeşler
arkalaşyklaryna soňra etrap şäher kazyýetlerine
şikaýat edýärler. Şikaýat etmekligiň tertibi we möhleti
zähmet jedellerine garamaklygyň tertibi hakyndaky
düzgünnama bilen kesgitleni
lýär;

2) düzgün
-
nyzam jogapkärçiligine çekilen
işgärler düzgün
-
nyzam tertipnamasyna
(düzgünnamasyna) laýyklykda, özlerin
e temmi bellän
adamlardan ýokarda

durýanlara ters bellenilen
temmiler barada şikaýat edýärler. Şikaýat işgäre
temminiň yglan edilen gün
ünden 10 günden gijä
galman berilýär.

Şikaýat düzgü
n
-
nyzam temmisiniň hereketini
t
ogtatmaýar.


Umumy kada
boýunça 1 ýylyň dowamynda
işgär täze düzgün
-
nyzam etmişini etmese onda ol
düzgün
-
nyzam jogapkärçiligine çekilmedik
hasaplanylýar.

Işgär täze etmişi et
mese we öz gulluk
borçlaryny ýerine ýetirende tertip
-
düzg
ünini we ak
ýü
rekliligini görkezse, onda temmi

degişli buýruk
bilen 1 ýyldan öň hem aýrylyp bilinýär.





260


Döwlet dolandyryşynda kontrollygyň we tertip
-
düzgüniniň berjaý edilişi.


§
1. Döwlet dolandy
ryşynda kanunçylygyň we tertip
-
düzgüniň berjaý edilmeginiň ähmiýeti.


Döwlet dolandyryşynda esasy ýörelgeleriň biri
kanunylykdyr. Kanunylygyň esasy mazmuny berk we
gyşarnyksyz kanunlaryň we beý
leki kada

namalaryň,
hem
-
de ähli döwlet edaralary, olaryň wezip
eli
adamlary, jemgyýetçilik birleşmeleri we raýatlary
tarapyndan berkidilen tertibi berjaý etmekden
ybaratdyr.

Şoňa görä
-
de döwlet we hökümet tarapyndan
kanunçylygy berjaý etmek, barada hemişe çäreler
görülip, hukuk bozulmalaryny aradan aýyrmaklygy
we onu
ň sebäplerini ýok etmekligi üpjün edýär.

Häzirki wagtda kanunçylygy we döwlet tertip
düzgünlerini berjaý etmeklik döwlet edaralarynyň
işlerini kämilleşdirmek bilen aýrylmaz bagly bolup
durýar.

Şoňa görä
-
de kanunçylygyň talabyny berjaý
etmek ilkinji nobatda

döwlet dolandyryşy üçin uly
ähmiýeti bardyr. Şonuň üçin hem kanunçylygyň
talabyny berjaý etmeklik dolandyryş edaralaryň hem
esasy wezipesi bolup özleriniň gündelik işlerinde
hojalyk, sosial
-
durmuş we dolandyryş syýasy

261

ugurlardaky işleri durmuşa geçirmekde

uly ähmiýeti
bardyr.

Düzgün bolyşy ýaly kanunçylygyň we düzgün
-
tertibiň bozulmagyna garşy ginişleýin ynandyryş,
düşündiriş we terbiýeçilik çäreleri giňden ulanylýar,
eger ol çäreler täsir etmese, onda döwlet

tarapyndan

mejbury çä
reler

u
lanylýar.

Şunuň bil
en birlikde kanunçylygy we döwlet
tertibini berjaý etmek meselesi dolandyryş çygrynda
gündelik işleriň ýer
i
ne ýetirilmegi bilen amala
aşyrylýar we şu aşakdaky ýagdaýlarda özüniň
beýanyny

tapýar:



-
kanunçylygyň we tertip düzgüniň bozulmagynyň
öňüni almak.

-

Bikanunlygyň sebäplerini aýdyňlaşdyrmak we olaryň
döreýşini ýok etmek



çäreleri;

-

Rayatlaryň we jemgyýetçilik birleşmeleriniň
hukuklary bozulan halatynda



olary dikeltmek we
olaryň
bähbitlerini goramak;

-

Kanuny we döwlet düzgün
-
tertibini boz
an adamlara
çäre görmek;

-

Kanunçylygyň bozulmazlygy üçin oňaýly şert
döretmek;

-

Dolandyryş edaralarynyň işgärlerini kanunçylygy
berk we doly berjaý etmek



ruhynda terbiýelemek.


262


Ýokarda bellenenlere laýyklykda häzirki wagtda
döwlet dolandyryş çygrynd
a kanunçylyk we düzgün
tertip aşakdaky kontrollyklar bilen üpjün edilýär:

-

döwlet kontrollygy;

-

dolandyryş gözegçiligi;

-

prokuror gözegçiligi;

-

kazyýet kontrollygy;

-

araçy kazyýet edaralarynyň kontrollygy we başgalar.

Kontrollygyň, ýerine ýetirilişiň

we gözegçiligiň
arabaglanyşygy barada aýdylanda, onda biz olara
gysgajyk aýry
-
aýrylykda düşünje bermegimiz zerur
bolup durýar.

Kontrol näme, ol belli
-
belli hereketleriň

dogru
lygyny barlamaklygy aňladyar. Döwlet
dolandyryş çygrynda kontrol dolandyryş edara
larynyň,
wezipeli adamlaryň, jemgyýetçilik birleşmeleriň we
raýatlaryň hereketleriniň
kanuna

laýyklygyny
aňladýar. Şunuň bilen birlikde kontrol döwlet
dolandyryş edaralary tarapyndan kanunyň talabyny
berjaý etmekde näme edilipdir. Edil şu ýagdaýda
kontrol

ýerine ýetirilişi barlamagy hem aňladýar.

Şeýlelikde kontrol diýen düşünje iki sany
elementi özüne birleşdirýär: 1) hereketiň dogrylygyny
barlamak; 2) ýerine ýetirilişini barlamak. Kähalatlarda
bolsa kanunlaryň we beýleki namalaryň takyk ýerine
ýetirilişi
ni barlamakdan ybaratdyr.


263

Kontrol hem ýerine ýetirilişi barlamak düzgün
boýunça ol her bir ýolbaşçynyň işiniň zerur bir bölegi
bolup durýar. Şoňa görä
-
de kontrol hem ýerine
ýetirilişi barlamak köplenç tabynlykda
durian taraplara

gönü
kdirilýär
.

Kontrollyk
bilen ýerine ýetirlişi barlamak
olaryň işleriniň we ygtyýarlarynyň göwrümi boýunça
geçirilmelidir. Kontrollygyň mazmuny ýerine
ýetirlişden giň bolup, ýerine ýetiriliş kontrollygyň bir
aýrylmaz bölegi bolup hyzmat edýär. Kontrollyk
ýerine ýetirilişi barlama
kdan başgada özleriniň
tabynlygynda durý
an edaralary
ň, kärhanalaryň we
guramalaryň maliýe, hojalyk işlerini barlamak bilen
bir hatarda beýleki ähli meseleleri guramaklyk, mysal
üç
in, kad
rlary seçip almak
,

olary ýerinde goýmak we
başgalardan ybaratdyr.


zegçilik hem dolandyryşda kanunçylygy
berjaý etmekligi üpjün etmekligi talap edýär.

Gözegçiligiň kontrollykdan esasy aýratynlygy
ol hem özlerine tabynlykda durmaýan obýektlere
edilýär. Gözegçiligiň kontrollykdan esasy aýratynlygy
gözegçilik edaralary hemiş
e özlerine tabyn bolmadyk
dolandyryş edaralarynyň üstünden gözegçiligi amala
aşyrýarlar.

Mundan başgada kontrollygyň netijesinde
düzgün
-
nyzam çäreleri ulanylýan bolsa, gözegçiligiň
netijesinde bolsa dolandyryş çäreleri görülýär (mysal
üçin jerime).


264

Häzirki

wagtda dürli döwlet edaralary
tarapyndan gözegçilik amala aşyrylýar. Mysal üçin,
prokuror gözegçiligi (umumy gözegçilik) hemem
döwlet inspeksiýalary tarapyndan

geçirilýän
gözegçilik

(dolandyryş gözegçiligi).


2.

Döwlet kontrollygy we onuň görnüşleri.
Dola
ndyryş gözegçiligi we onuň aýratynlyklary.


Döwlet kontrollygy ähli döwlet edaralarynyň
özleriniň gündeki işlerini amala aşyrmak bilen
aýrylmaz baglydyr. Döwlet kontrollygy diýilip
aýdylýanynyň sebäbi ol döwletiň adyndan ýörite
görnüşde we döwlet häkimiýet

ygtyýarlygy esasynda
amala aşyrylýar.

Özüniň häs

eti we göwrümi boýunça döwlet
kontrollyk işleri umumy we ýörite görnüşe
bölünýärler.

Umumy kontrollyk giň meseleler boýunça
amala aşyrylýar, ýagny umumy kontrollyk bilen
barlanýan obýektleriň ähli işlerin
i öz içine alýar
(mysal üç
in, doly rew
iziýa (barlag) geçirmek.

Ýörite kontrollyk bolsa takyk meseleler
boýunça amala aşyrylýar (mysal üçin, takyk kada
namalaryň ýerine ýetirilişini barlamak) ýa
-
da
sanitariýa
-
gigiýena meselesine degişli ýagdaýlary
barlamak.


265

Mundan başgada döwlet kontrollygy içki we
daşky kontrollykdan ybaratdyr.

Içki döwlet kontrollygy diýilip haçanda döwlet
dolandyryş edaralary özleriniň güýji bilen ony amala
aşyrýan bolsalar, mysal üçin, ýokarda durýan edara
aşakda durýan edaranyň işine ko
ntrollyk edýär.

Daşky kontrollyk


bu başga bir edaranyň
kömegi bilen amala aşyrylýan kontrollyk, ýagny
guramaçylyk taýdan tabyn bolmadyk edaranyň işine
kontrollyk etmek, mysal üçin, dolandyryş gözegçiligi.

Döwlet kontrollygy özüniň usuly boýunça hem
tapaw
utlanýar, oňa laýyklykda döwlet kontrollygy
deslapky, häzirki (hakyky), geljekki kontrollyga
bölünýärler.


Döwlet kontrollygy özüniň ygtyýarynyň
göwrümine görä şu aşakdakylara bölünýär:

-

Türkmenistanyň Prezidenti tarapyndan
amala
aşyrylýan

kontrollyk;

-

U
mumy ygtyýarly döwlet dolandyryş edaralary
tarapyndan edilýän kontrollyk;

-

Pudakara edaralary tarapyndan amala aşyrylýan
kontrollyk;

-

Pudaklaýyn edaralary tarapyndan amala aşyrýan
kontrollyk;

-

Maliýe we kredit (karz) edaralary tarapyndan amala
aşyrýan k
ontrollyk;


266

-

Dolandyryş çygrynda amala aşyrýan kazyýet we
araçy kazyýet tarapyndan


edilýän kontrollyk;

-

Dolandyryş gözegçiligi.

Dolandyryş gözegçiligi


ol belli
-
belli dolandyryş
edaralaryň ýörite hukuk goraýyşy bilen bagly bolan
işleri.

Dolandyryş göz
egçiligi ýörite düzgünleriň
talabyny
ň

berjaý edilmegini amala aşyrýar.

Dolandyryş gözegçiliginiň subýekti bolup döwlet
inspeksiýalary (gulluklary) çykyş edýärler.

Şunlukda döwlet inspeksiýalarynyň gözegçiligi
özlerine guramaçylyk taýdan tabyn bolmadyk
obý
ektlere ýörite kontrollyk edýärler, şoňa göräde
dolandyryş gözegçiligi köplenç halatlarda
wedomstwalaň üstünden ygtyýarlary bolup olara
gözegçilik edýärler.

Dolandyryş gözegçiliginiň easy mazmuny bolup,
birinjiden
-
ä degişli düzgünleriň we instruksiýalaryň
talaplaryny berjaý etmek; ikinjidenem, olaryň
talabynyň ýerine ýetirilmeginiň we berjaý edilişini
guramak. Şu ýerde kontrollygyň hem gözegçiligiň bile
alnyp barylýandygyna göz ýetirýäris. Bu bolsa döwlet
inspeksiýalarynyň esasy aýratynlyklaryny tassyklaýan

ýagdaýdyr.

Döwlet inspeksiýalary diňe bir düzgün
bozulmalary ýüze çykarmak bilen çäklenmän, olar
göni görkezme bermäge hem haklydyrlar, mysal üçin,

267

rugsat etmek, gadagan etmek, ýa
-
da belli hereketleri
gadagan etmek we düzgüni bozanlara dolandyryş

siri u
lanmaklyga hem haklary bardyr.


§
3
.
Kazyýet kontrollygynyň mazmuny.


Kazyýet kontrollygy döwlet kontrollygynyň
ýörite bir görnüşidir. Kazyýet kontrollygynyň
dolandyryş çygrynda ähmiýeti uly bolup döwletiň we
jemgyýetiň öňünde durýan wezipelerini amala

yrmakda uly ähmiýeti bardyr.

Kazyýet edaralary dolandyryş çygrynda
kontrollyk wezipesini amala aşyrmakda özüne mahsus
bolan aýratynlygy bilen tapawutlanýar. Ol aýratynlyk
näme bilen bagly diýeniňde beýleki kontrollyk işlerini
amala aşyrýan edaralar ýaly he
mmişilik dolandyryş
edaralarynyň işine kontrolyk etmän, diňe durmuşda
gabat gelýän özleriniň işlerini amala aşyran
mahalyndaky meselelere kontrollyk etmäge
ygtyýarlary bardyr.

Şoňa laýyklykda kazyýet edaralary dolandyryş
edaralaryna degişli bolan meseleler
e jenaýat işlerine,
raýat işlerine hem
-
de dolandyryş

(administratiw)

işlerine garan mahalynda ýüze çykan bikançylyklara
degişli meseleleri çözmäge ygtyýarlydyrlar.
Şeýlelikde kazyýet özüne ygtyýar edilen usulyň üsti
bilen dolandyryş çygryna kontrollyk edý
är. Şoňa
göräde kazyýet kontrollygy diňe kazyýet mejlisini

268

geçiren halatynda amala aşyrýar. Başga söz bilen
aýdanyňda kazyýet kontrollygy yzygiderli dolandyryş
kanunçylygynyň berjaý edilişine kontrollyk etmän,
diňe işlere garanda amala aşyrylýar.

Türkmenis
tanyň kazyýet gurluşy hakyndaky
kanunyna laýyklykda adyl
kazyýet
i
ň esasy wezipesi
bolup kanunlaryň edaralar, guramalar, wezipeli
adamlar we raýatlar tarapyndan dogry we gyşarnyksyz
berjaý edilmegini üpjün edýär.

Haçanda kazyýet edaralary jenaýat, raýat,
do
landyryş jedelli meselelere garanda dolandyryş
edaralarynyň işinde, wezipeli adamal
a
ryň hereketinde
bikanunçylyk bilen bagly bolan meseleler ýüze çykan
halatlarynda onda kazyýet ýörite teklipnama ýa
-
da
hususy kesgitleme bilen ýüzlenýär we g
ö
ýberilen
ýalnyş
laryň düzedilmegini talap edýär.

Araçy kazylaryň döwlet dolandyryş çygrynda
kontrollygy näme diýlende, onda olar edaralaryň,
guramalaryň, kärhanalaryň arasyndaky emläk bilen
bagly bolan jedelli meseleleri çözmäge ygtyýar
lary
bardyr
.

Şeýlelikde araçy kazyl
ar ýörite edara bolup
edaralaryň, kärhanalaryň arasyndaky ýokarda
belleşimiz ýaly emläk bilen bagly bolan jedelli
meseleleri çözýärler.

Her bir jedelli meseläni çözmäge baş araçy kazy
araçy kazyny belleýär we onuň başlyklyk etmeginde
mejlis çagyrylýar. Mej
lisde her bir jedel edýän

269

tarapdan bir sany wekil gatnaşýar olaryň
gatnaşmazlygy jedeli çözmek üçin oňa garamaga
päsgel bermeýär.

Araçy kazyýetiň talaby boýunça edaralar,
kärhanalar we guramalar zerur bolan maglumatlary,
resminamalary bermelidirler we olar
yň wezipeli
adamlary bolsa düşündiriş bermäge gelmelidirler. Olar
ekspertiza (barlag) bellemäge, harytlaryň we beýleki
zatalryň nusgasyny we beýleki zerur bolan zatlary işi
gutarnykly çözmek üçin talap etmäge haklary bardyr.

Araçy kazyýetler takyk jedelli
meselelere garap
kanunçylygyň we döwletiň düzgün
-
nyzamynyň berjaý
edilişini barlap, bikanun hereketleriň ýüze çykan
ýagdaýynda günäkärlere degişli çäreleri ulanýarlar.


§ 4.

Prokuraturanyň umumy gözegçiligi.


Türkmenistanyň prokuratura hakyndaky
kanunyň
3
-
nji maddasyna laýyklykda prokuraturanyň
işiniň maksatlary we ugurlary şu aşakdakylardan
ybarat bolup durýar,

ýagny

p
rokuraturanyň

umumy
gözegçiligi diýip

Türkmenistanyň kanunlarynyň,
Türkmenistanyň Pezidentiniň, Türkmenistanyň
Ministrler Kabinetiniň
namalarynyň, Türkmenistanyň
Mejlisiniň kararlarynyň takyk we birmeňzeş berjaý
edilişine, şeýle
-
de Türkmenistanyň kanunlarynyň
talaplaryna laýyklykda kabul edilen beýleki
kadalaşdyryjy hukuk namalarynyň ýerine ýetirilişine

270

gözegçilik etmeginiň maksady Kanun
yň ähli zatdan
ýokary tutulmagyny üpjün etmekden we kanunçylygy
pugtalandyrmakdan ybarat bolup:


raýatlaryň durmuş
-
ykdysady, syýasy we gaýry
hukuklaryny hem
-
de azatlyklaryny;


döwlet häkimiýeti, Ýaragly Güýçleriň we
beýleki goşunlaryň, ýerli öz
-
özüňi dola
ndyryş
edaralarynyň, kärhanalarynyň, edaralaryň,
guramalaryň, jemgyýetçilik birleşikleriniň
hukuklaryny;


önümçilik
-
hojalyk we täjirçilik işine
gatnaşýanlaryň hukuklaryny goramakdyr.

Mundan
başgada prokuratura Türkmenistanyň raýatlarynyň,
daşary ýurt raýat
larynyň we raýatlygy ýok adamlaryň
hukuklarynyň we azatlyklarynyň berjaý edilişine;


şu maddanyň 1
-
nji böleginiň 2
-
nji we 3
-
nji
bendinde raýatlar tarapyndan kanunlaryň we beýleki
kadalaşdyryjy hukuk namalarynyň ýerine ýetirilişine
prokuraturanyň umumy gö
zegçiligi diýilýär.
1

P
rokuraturanyň umumy gözegçiligi dolandyryş
hukuk tertibiniň bozulmalary hakyndaky işlere
garamaga ygtyýarly edilen edaralaryň kabul edýän
kararlarynyň kanunylygyny öz içine alýar. Kanunlaryň
ýerine ýetirilişini barlamak işi kanunçylyg

bozulandygy muňa bolsa prokuroryň gös
-
göni baş



1

Türkmenistanyň prokuratura hakyndaky kanuny 15
-
nji awguts 2009 ý.


271

galdyrmagynyň gerekdigi hakynda gelip gowşan
habarlar hem
-
de bar bolan beýleki maglumatlar
esasynda geçirilýär.


T
ü
rkmenistany
ň
prokuratura

hakyndaky

kanunyna

la
ý
yklykda

prokuror

umumy

g
ö
zeg
ç
iligi

amala

a
ş
yranda

kanunda

g
ö
rkezilen

g
ö
zeg
ç
ilik

ob
ý
ektlerine

p
ä
sgel
ç
ilik
siz
,
barmaga
, ş
e
ý
le

hem

olary
ň
resminamalary

we

materiallary
, ş
ol

sanda

komersi
ý
a

syrly

dokumentleri

we

materiallary

bilen

p
ä
sgel
ç
ilik
siz

tany
ş
maga

m
ü
mkin
ç
iligi

bardyr
.
Prokuraturanyň şu madda es
asynda alan komersiýa
syrly maglumatlary aýan edilmeli däldir.

Haçanda kanunçylygyň bozulandygy hakynda
maglumat bar bolsa onda ol duşýan arzalara,
şikaýatlara we beýleki maglumatlara görä kanunlaryň
ýerine ýetirilişini barlamaga haklydyr.

Gerek bolan hala
tynda ýolbaşçylardan we
beýleki wezipeli adamlardan zerur bolan
resminamalary, materiallary, hasabat (statistiki) we
gaýry maglumatlary bermeklerini, olaryň
kontrollygyndaky we garamagyndaky kärhanalaryň,
edaralaryň, guramalaryň hem
-
de olaryň
tabynlygyndak
y wezipeli adamlaryň işini barlamagy
we derňemegi; ýüze çykan meseleleri aydyňlaşdyrmak
üçin hünärli adamlaryň berilmegini talap etmäge haky
bardyr. Prokuratura edarasyna gelip gowşan
materiallaryň, habarlaryň, arza
-
şikaýatlaryň
barlanmagyny, ekspertiza g
eçirilmegini talap edýär we

272

olaryň netijeleri barada habar bermäge borçly edýär.
Prokuroryň ähli ýokarda aýdylan (görkezilen)
talaplary hak tölenmän ýerine ýetirilýär.

Mundan başgada prokuror wezipeli adamlary
hem
-
de raýatlary çagyryp olardan kanunyň bozul
magy
barada düşündiriş bermeklerini talap etmäge haky
bardyr.

Prokuror dolandyryş taýdan bikanun tutulyp
saklanan adamlary boşatmaga, kanuna ters gelýän
namalar barada garşylyknama bermäge hem
-
de
kanunyň bozulmagyny düzetmek hakynda
tabşyryknama we teklipn
ama çykarmaga ygtyýary
bardyr.

Kanunda bellenen halatlarda, raýatlaryň we
döwletiň hukuklaryny hem
-
de kanun arkaly goralýan
bähbitlerini goramak üçin kazyýete ýüz tutýar, gerek
bolan halatynda kanun arkaly jenaýat işlerini,
dolandyryş etmişleri baradaky we

düzgün
-
nyzam
hakyndaky işleri gozgamaga hem haky bardyr.

Türkmenistanyň prokuratura hakyndaky
kanunynyň 52
-
nji maddasyna laýyklykda

p
rokuror
düzgün
-
tertibiň bozulmalary ýüze çykarylan halatynda
öz ygtyýarlyklarynyň çäklerinde Türkmenistanyň
kanunlarynda
bellenilen esaslarda we tertipde şu
aşakdaky täsir ediş namalaryny kabul edýär:

-


garşylyknama

bildirýär
;

-


teklipnama

berýär
;

-


tabşyryknama

berýär
;


273

-


karar

çykarýar
;

-


prokuroryň kazyýete hak isleýiş talap arzasy

berilýär
;

Prokuratura hakyndaky ka
nunyň 53
-
nji
maddasynyň esasynda garşylyknama, eger prokuror şu
k
anunyň 3
-
nji maddasynda görkezilen hukuk
gatnaşyklaryna gatnaşyjylaryň hereketleriniň we
namalarynyň Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyk
gelmeýändigi barada ýazmaça garşylyknama berýär;


proku
ror garşylyknamada bikanun namanyň
ýatyrylmagyny ýa
-
da onuň Türkmenistanyň
kanunçylygyna laýyk getirilmegini, şeýle hem
wezipeli adamyň bikanun hereketiniň bes edilmegini
we bozulan hukugyň dikeldilmegini talap edýär;


prokuror Türkmenistanyň kanunçylygyna

garşy
gelýän hukuk namasy baradaky garşylyknamasy ony
çykaran ýa
-
da ýokarda durýan edara berilýär.
Wezipeli adamyň bikanun hereketlerine hem hut şu
tertipde garşylyknama bildirilýär;


prokuroryň garşylyknamasyna onuň gelip
gowşan gününden başlap, on günüň

dowamynda
degişli edara ýa
-
da wezipeli adam tarapyndan,
kollegiýal edaranyň çykaran çözgüdi barada
garşylyknama berlen mahalynda bolsa, şol edaranyň
ýakynda boljak mejlisinde, ýöne bir aýdan gaýra
goýulman seredilmelidir. Oňa seredilmeginiň netijeleri
bar
ada prokurora habar berilýär. Garşylyknama
kollegial edara tarapyndan seredilende mejlisiň boljak

274

güni hakynda prokurora habar berilýär, onuň bolsa şol
mejlise gatnaşmaga hukugy bardyr.


Kanunlarda bellenilen halatlarda we tertipde
garşylyknama seredilýänç
ä garşylyk bildirilen
namanyň ýerine ýetirilmegini togtatmaga prokuroryň
hukugy bardyr.


Prokuroryň garşylyknamasyna seredilýänçä
onuň özi ýa
-
da ýokardaky prokuror tarapyndan
garşylyknama yzyna alnyp bilner.


Prokuratura hakyndaky kanunyň 54
-
nji
madd
asynda şeýle bellenilýär prokuror kanunlaryň
bozulmasyny düzetmek hakyndaky teklipnamany
şeýle düzgün bozulmany aradan aýyrmaga ygtyýarly
edara ýa
-
da wezipeli adama iberýär;


teklipnama gaýra goýulman seredilmelidir we
teklipnama berlen gününden başlap, bi
r aýyň
dowamynda degişli edara ýa
-
da wezipeli adam
tarapyndan ýol berlen kanun bozulmalary, şuňa
getiren sebäpleri we şertleri aradan aýyrmak boýunça
anyk çäreler görülmelidir;


seredilen teklipnamanyň netijeleri we görlen
çäreler hakynda edara ýa
-
da wezip
eli adam prokurora
ýazmaça habar berýär. Kollegiýal edara tarapyndan
teklipnama seredilende mejlisiň geçiriljek güni
hakynda prokurora habar berilýär, onuň bolsa şol
mejlise gatnaşmaga hukugy bardyr.

Prokuroryň tabşyryknamasy Türkmenistanyň
prokuratura ha
kyndaky kanunyň 55
-
nji maddasyna

275

laýyklykda eger kanun bozulmasy raýatyň, döwletiň,
kärhananyň, edaranyň, guramanyň hukuklaryna hem
-
de kanuny bähbitlerine düýpli zyýan ýetirip bilmegi
mümkin bolsa, onda şol kanun bozulmasy haýal etmän
aradan aýyrmak hakynd
aky ýazmaça tabşyryknama
berilýär;


tabşyryknama kanun bozulmasyna ýol beren,
şeýle düzgün bozulmany düzetmäge doly ygtyýarly
bolan edara ýa
-
da wezipeli adama ýa
-
da tabynlyk
tertibinde ýokardaky edara ýa
-
da wezipeli adama
iberilýär;

tabşyryknamada haýsy ka
nunyň bozulandygy,
hukuk bozulmasynyň häsiýeti we kanun bozulmasyny
aradan aýyrmak boýunça çäreler hakynda anyk
teklipler görkezilmelidir;

tabşyryknama haýal edilmän ýerine
ýetirilmelidir. Tabşyryknamanyň ýerine ýetirilendigi
hakynda prokurora ýazmaça haba
r berilýär.


Prokuroryň karary prokuratura hakyndaky
kanunyň 56
-
njy maddasynyň esasynda prokuror
wezipeli adamyň ýa
-
da raýatyň kanuny nähili
häsiýetde bozlandygyna baglylykda jenaýat işini,
düzgün
-
nyzam önümçiligini ýa
-
da
d
olandyryş

hukuk
tertibiniň bozul
andygy hakyndaky önümçiligi
gozgamak hakynda delillendirilen karar çykarýar.
Prokuror delillendirilen karary özüniň talaplaryny
bildirmegiň görnüşi hökmünde beýleki halatlarda hem
çykaryp biler;


276


prokuroryň düzgün
-
nyzam ýa
-
da
d
olandyryş

önümçiligini gozgam
ak hakyndaky kararyna ygtyýarly
edara ýa
-
da wezipeli adam tarapyndan şol kararyň
gelip gowşan wagtyndan soň on günden gaýra
goýman, mejbury ýagdaýda getirmek hakyndaky
kararyny bolsa gaýra

goýulmasyz ýerine ýetirilmelidir
we onuň netijeleri barada prokuror
a habar
berilmelidir.

Prokuroryň kazyýete hak isleýiş arzasy şol
kanunyň 57
-
nji maddasyna laýyklykda döwletiň,
kärhanalaryň, guramalaryň, edaralaryň we raýatlaryň
bähbitleri üçin prokuroryň öz ygtyýarlyklarynyň
çärelerine Türkmenistanyň kazyýetlerine ha
k isleýiş
arzasy bilen ýüz tutmaga we işiň seljerilişine
gatnaşmaga hukugy bardyr;

kanunlara laýyk gelmeýän hukuk namasyna
getirilen garşylyknama ret edilen halatynda prokuror
onuň bikanundygyny ykrar etmek hakyndaky hak
isleýiş arza bilen kazyýete ýüz tut
ýar;

garşylyknamanyň ret edilmegi bilen
baglanşykly kazyýete berlen arza kanunçylyk
tarapyndan bellenilen tertipde prokuroryň we
garşylyknamany ret eden edaranyň wekiliniň
gatnaşmagynda kazyýet tarapyndan seredilýär. Ýöne
prokuroryň kazyýete ýüz tutmagy ga
rşylyknama
getirilen hukuk namasynyň hereketini kazyýet
tarapyndan arza seredilýänçä togtadmaga haky bardyr.



277

MAZMUNY

Giriş .......................................................................
.
.1

D
ö

dolandyry
ş
y

barada

d
üşü
nje

we

onu
ň

esasy

ýö
relgel
eri
……
.....................................

..
…3



§ 1. Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly



Berdimuhamedowyň
döwlet dolandyryş


syýasaty..............................................................
3



§ 2. Dolandyryşyň umumy düşünjesi, onu
ň esasy



kategoriýalary


(ulgam, obý
ekt, subýekt, işleri



(funksiýa)

Sosial dolandyryş we onuň



görnüşleri.
.............................................................4


§ 3. Döwlet dolandyryşyna düşünje we onuň esasy



häsi
ýetleri
...
......................................
.....................8


§ 4. Döwlet dolandyryşynyň esasy



ýörelgeleri
....
...........
............................................15



§ 5. Daşary ýurtlaryň dolandyryş



hukugy.
..............
...
......
......................................20


Dolandyry
ş
hukugyny
ň
predmeti

we

onu
ň
ulgamy
.
.....
..........................
.............................
.
..
..
....
.
22

§ 1. Dolandyryş hukuk pudagy bilen kadalaşdyrylýan



jemgyýetçilik gatnaşykl
ary we olaryň



aýratynlyklary.
....................................................22


278

§ 2. Dolandyryş hukugynyň beýleki hukuk


pudaklary

bilen arabaglanyşygy.
..
......
.............25


§ 3. Dolandyryş hukugynyň ulgamy
.......................28


Dolandyry
ş
hukuk

kadalary
.
..........................
......
.29

§ 1. Dolandyryş hukuk kadalaryna düşünje, olaryň



gurluşy we görnüşleri. Maddy we prosessual



kadalar
...................................................................29


§ 2. D
olandyryş hukuk çeşmeleri
.......
......
.................35

§ 3. Dolandyryş hukuk kadalarynyň giňişlige,


wagta, taraplara bolan täsiri we olaryň durmuşa



geçirilişi
.............................................................38


Dolandyry
ş
hukuk

gatna
ş
yklary
.
........................
...
.40

§ 1. D
o
landyryş
hukuk gatnaşyklaryna düşünje


we
olaryň

a
ýratynlyklary.
.................................40

§ 2. Dolandyryş hukuk gatnaşyklarynyň görnüşleri,
subýektleri (gatnaşyjylary).
..
.......
...
..........................43

§ 3. Dolandyryş hukuk gatnaşyklarynyň ýüze


çykmagynyň, üýtgemeginiň we togtamagynyň



esaslary
.....
.....
....
..
...............................................45


D
ö

dolandyry
ş
edaralary
…………………
...
…46

§ 1. Döwl
et dolandyryş edaralaryna düşünje we


o
laryň

hukuk ýagdalary.
.....................................46

§ 2. Döwlet dolandyryş edaralarynyň


279


görnüşleri.
...
...............
........................................49

§ 3. Türkmenistanyň Prezidenti, o
nuň ýerine ýetiriş



we serenjam beriş
i
şleri.
...
..
...............................51

§ 4. Türkmenistanyň Ministrler Kabinetiniň hukuk


ýagdaýy.
....................................
........................55

§ 5. Merkezi we ýerli döwlet dola
ndyryş


edaralary
.......
.....................
.................................60


D
ö

gullugy

(
gulluk
ç
ylary
).
..............................
.
.63


§ 1. Döwlet gullugy barada düşünje we onuň esasy


ýörelgeleri
..
...............................
.....
....................63

§ 2. Döwlet gullukçylary barada düşünje, olaryň


esasy görnüşleri


we hukuk ýagdaýlary
..
....
.......67

§ 3. Döwlet gullugyna girmekligiň we ondan


çykmaklygyň hukuk taýdan



kadalaşdyrylyşy
...
............
.
................................70

§ 4. Döwlet gullukçylaryny sylaglamak we olaryň


jogapkärçiligi
.
..................................
..................72


Ra
ý
atlar


we

jemgy
ý
ç
ilik

birle
ş
meleri
……
……
…75

§ 1. Türkmenistanyň raýatlarynyň hukuk




ýagdaýlarynyň Konstitusion


e
saslary
...
...........................
.................................75

§ 2. Döwlet dolandyryşynda raýatlaryň esasy



hukuklary, azatlyklary we borçlary, olaryň



hukuk taýdan kepillendirilişi. Daşary ýu
rt



raýatlarynyň we belli raýatlygy ýok a


damlaryň dolandyryş hukuk derejeleri
............77


280

§ 3. Jemgyýetçilik birleşmeleriň işleriniň dolandyryş


hukuk taýdan kadalaşdyrylyşynyň mazmuny
.
....82


Döwlet dolandyryşynyň görnüşleri (
formalary) we
usullary (metodlary)
………………………………
..84

§ 1. Döwlet dolandyryşynyň görnüşlerine
(formalaryna) düşünje we olaryň
mazmuny
........
......................
.....................................84

§ 2. Döwlet dolandyryşynyň usullary (metodlary) we
olary
ň mazmuny
............87


D
ö

dolandyry
ş
namalary
.
.....................
......
.....
..91

§ 1 . Döwlet dolandyryş namalaryna düşünje, olaryň


hukuk ähmiýeti we

görnüşleri.
.
..
.
....
..................91

§ 2. Dolandyryş namalaryny taýarlamagyň, çap



etmegiň we güýje girmeginiň düzgünleri.


Dolandyryş sanksiýaly (temmili) namalaryň



aýratynlyklary.
.
.........................................
........96

§ 3. Dolandyryş namalaryna bildirilýän talaplar



we olaryň berjaý

edilmedik

ýagdaýyndaky


zyýanly

täsirleri....
......
......................................98


D
ö

dolandyry
ş
ynda

ynandyry
ş
we

mejbur


e
di
ş

çä
releri
.
.............
...........................................
...100

§ 1. Döwlet dolandyryşynda ynandyryş çäreler
ine


düşünje.
..
................................
..........................100

§ 2. Dolandyryş mejbur ediş çärelerine düşünje we


olaryň mazmuny.
...
.................................
..........102


281

§ 3. Dolandyryş mejbur ediş çäreleriň görnüşler
i we
olaryň hukuk häsiýetleri.
...
.
.....................................103



Dolandyry
ş

jogapk
ä
r
ç
iligi
.
.
.............................
....
..106

§ 1. Dolandyryş jogapkärçiligine dü
şünje we onuň
esasy häsiýetleri..............106


§ 2. Dolandyryş etmişleri (
hukuk bozulmalry) barada
düşünje, olaryň jenaýat we düzgün
-
nyzam hukuk
bozulmalaryndan tapawudy
.
....................................110

§ 3. Dolandyryş etmişi dolandyryş jogapkärçiligiň


esasydyr. Dolandyryş etmişiniň düzümi



(elementler
i)
......................................................119

§ 4. Dolandyryş
t
emmileri.
......
...............................123

§ 5. Dolandyryş temmilerini ullanýan edaralar we



dolandyryş jogapkärçiligini kadalaşdyrýan



namalar
.......
..
..
..................................................
.129



Dolandyry
ş
prosessi
.
...........
...................................
.132

§ 1. Dolandyryş prosessine düşünje we onuň esasy



aýratynlyklary. Onuň beýleki prosessual işleri



bilen

arabaglanyş
ygy.
...
..
.................................133

§ 2. Dolandyryş prosesiniň ýörelgeleri
................
....142

§
3
.

Dolandyryş prosessiň subýektleri



(gatnaşyjylary)
.
.....
....
......
.................................146


Dolandyry
ş
i
ş ýö
redil
ş
i
.
.
...
.............................
....
.153

§ 1. Dolandyryş iş ň ýöredilişine
düşünje
...................................................
.....
.....
..
.153


282

§ 2. Dolandyryş hukuk tertibiniň bozulmalary
hakyndaky işlere goramak.
.......................
..
....
.
.
..154

§

3. Raýatlaryň tekliplerine, arzalaryna we



şikaýatlaryna garamak,



onuň düzgünleri we möhleti.
.........................
...
.159

§ 4. Düzgün
-
nyzam iş ýöredilişi
......
..............
...
..161


D
ö

dolandyry
ş
ynda

kontrollygy
ň
we



tertip
-
d
ü
zg
ü
nini
ň

berja
ý
e
dili
ş
i
….
.
..........
...
....
.163

§ 1. Döwlet dolandyryşynda kanunçylygyň we


tertip
-
düzgüniň berjaý edilmeginiň



ähmiýeti.
........................................................163

§ 2. Döwlet kontrollygy we onuň görnüşleri.



Dolandyryş gözegçiligi we



onuň aýratynlyklary.
.
...
............................
.
....166

§ 3. Kazyýet kontrollygynyň mazmuny.
..
...
.
.......168


§ 4. Prokuraturanyň umumy gözegçiligi.
....
....
....169




Приложенные файлы

  • pdf 9565340
    Размер файла: 1 MB Загрузок: 6

Добавить комментарий