Turkmenistanyn taryhy. I kitap — O.Annayewa

G i r i
·

Tьrkmen halkyny
· gadymdan gцzba
· alyp gaэdэan baэ we
·anly geзmi
· taryhy bardyr.
Ata-baba arzuwlan Gara
·syzlygymyza eэe bolanymyzdan so
·, milli taryhymyzy, medeniэetimizi, sungatymyzy dьэpli we зynlakaэ цwrenmдge doly mьmkinзilik aзyldy. Gara
·syzlygymyzy
· milletimize millilige эol aзyp bermegi bilen, halkmyzy
· taryhy kцp taraplaэyn цwrenilip ba
·landy.
·unu
· bilen bir hatarda, tьrkmenleri
· hiз bir halky
·ka me
·zemeэдn tebigy ba
·arnygy, aэratyn ukyby bilen dцredilip, uzak эyllary
· dowamynda kдmille
·en sungatymyzy
· taryhy barada gyzyklanylyp ba
·lanyldy.
Dьnэд эollaryny
· зatrygynda, цrдn amatly эerde эerle
·en Tьrkmen geзmi
·ini
· uly taryhy wakalary
· jьmmь
·inde bolupdyr. Tьrkmenistany
· Gara
·syz, Цzba
·dak dцwlet bolmagy, tьrkmen halkyny
· taryhyny has gi
· we зu
·ur цwrenmekligi talap edэдr. Tьrkmen halkyny
· taryhyny aэdy
·la
·dyrmaga kцmek berэдn зe
·meleri
· arasynda bizi
· dцwletimizde kцp bolan arheologiэa we arhitektura эadygдrlikleri – kцp sanly depeler, gadymy
·дherleri
·, galalary
·, suwary
· desgalaryny
· harabalary we
·. m. цrдn uly дhmiэete eэedir.
Tьrkmenistany
· taryhyny
· i
· gadymy dцwьrlerinde bizi
· эurdumyzda hem gadymy adamlary
· эa
·ap geзendigini arheologlar tarapyndan ylmy taэdan barlanan mekanlary habar berэдr. Jebel gowagy, Gaэly stansiэasyny
· эanyndaky, neolitik giзki da
· dцwrьne degi
·li mazarзylyk, Дnew, Namazgadepe, Yzzatguly oturymly эerleri we
·. m.
·olar эaly эдdigдrliklerdir. Tьrkmenistany
· territoriэasynda dowam eden gadymy gul eэeзiligi dцwletlerini
· kцp asyrly эa
·aэ
·yny
· alamatlary Gдwьrgala (gadymy Mary) Kцne Nusaэ, Horezmdдki gadymy
·дher harabalary bolan Galalygyr we Kьэzelygyr эaly monumental эдdygдrliklerde, hem – de olar эaly juda uly bolmadyk ba
·ga – da kцp эadygдrliklerde gцrmek bolэar.
I
· gadymy эazuw maglumatlary gadym Eэran klinopis эazgylarynda we Grek Hдzirki zaman Tьrkmenistany
· territoriэasynda эa
·an halklar we taэpalar hakyndaky hem-de Rim taryhзylaryny
· we geograflaryny
· eserlerinde hem birnдзe maglumatlar bar. Tьrkmenistany
· gadymy taryhyny цwrenmek ьзin bizi
· eramyzdan ozalky I asyrdan bizi
· eramyzy
· VIII asyryna зenli bolan dцwri цz iзne alэan Hytaэ taryhy hronikalaryndaky maglumatlary
· hem дhmiэeti bardyr. Tьrkmenistany
· taryhynda III – VIII asyrlary
· dцwrьni gьnbatar awtorlaryny
· beэan edi
·ini
· цrдn gow
·ak bolanlygy sebдpli, Hytaэ maglumatlary bizi
· ьзin has hem gymmatly maglumatlardyr.
Tьrkmenistany
· taryhy barada VII asyry
· ortasyndan XVI asyra зenli bolan dцwrь
· esasy эazuw зe
·meleri arap, pars we tдjik dillerindдki eserlerdir.
·ol eserleri
· arasynda IX – X asyrlary
· arap geograflaryny
· eserlerini, Orta Aziэa alymlaryny
· – Horezmini
·, Birunyny
·, Samanyny
·, Nesewini
·, Abdyl–ar–Razak Samarkandyny
· we ba
·galaryny
· kдn sanly taryhy we geografik eserlerini, orta asyr filology Mahmyt Ka
·garyny
· eserlerini we XI – XVI asyrlary
· Eэran taryhзylaryny
· eserlerini bellдp geзmek gerek. Tьrkmenistany
· XVII - XIX asyrlardaky taryhy цwrenmek ьзin wakalaryny
· zamanyndaky adamlary
· цzbek we pars dillerinde эazan eserleri aэratyn gymmatly eserlerdir. Цzbek taryhзylaryny
· eserlerini
· arasynda ozaly bilen Hywa hany Abylgazyny
· eserlerini we XIX asyrda Hywa awtorlary Munisi
· hem Agehini
· dьzen gi
· hronikalaryny bellдp geзmek gerek.
·ol hronikalar XVI asyry
· ba
·ynda XIX asyry
· 70-nji эyllaryna зenli bolan dцwri цz iзine alэar.
Tьrkmenistany
· XVII – XVIII asyrlardaky we XIX asyry
· birinji эarymyndaky taryhyny цwrenmek ьзin rus hem Gьnbatar Эewropa syэahatзylaryny
· beren habarlary we rus – tьrkmen aragatna
·yklaryny
· taryhyny gцrkezэдn arhiw dokumentleri цrдn mцhьmdir.
Tьrkmenistany
· Rusiэa birikdirilen wagtyndan ba
·lap, Beэik Oktэabr sosialistik rewolэusiэasyna зenli bolan dцwrьndдki taryhy boэunзa i
·
·дn mцhьm зe
·meler esasan Tьrkmenistan Merkezi dцwlet arhiwinde hem–de Moskwany
·, Leningrady
·, Da
·kendi
· we Tbilisini
· arhiwlerinde saklanэan dokumental materiallardyr. 1882 – nji эyldan 1914 – nji эyla зenli bolan dцwьrde Zakaspi oblastyny
· welaэat hasaba aly
· komiteti tarapyndan her эylda dьzьlen sanlarynda we эerli gazetlerinde hem gymmatly kцp maglumatlar bar. Welaэatda bolan rewolэusion hereketi
· taryhy
·ol herekete gatna
·anlary
· we
·ol wakalar wagtynda эa
·an adamlary
· эatlamalarynda hem beэan edilipdir; ol materiallar эerli arhiwlerde we Tьrkmenistan Ylymlar Akademiэasyny
· kitaphanasyny
· golэazma fondunda saklanэar.
Tьrkmen nusgawy edebiэatyny
· eserleri we agyzdan – agza geзip gelэдn halk dцredijiligini
· eserleri hem – de tьrkmen halkyny
· geзmi
·dдki medeniэetini, durmu
·yny we hojalygyny hдsiэetlendirmдge mьmkinзilik berэдn dьrli – dьrli etnografik materiallar Tьrkmenistany
· taryhyny цwrenmek ьзin peэdalanmaly зe
·meleri
· aэratyn topary bolup durэar.
Tьrkmenistany
· we tьrkmen halkyny
· taryhy gadym wagtlardan bдri taryhзyla
· ьnsьni зekip gelipdir. Tьrkmenistan we tьrkmenler hakyndaky maglumatlar Re
·it ed – Dini
· дgirt uly orta asyr taryhy эygyndysynda, Ibn al – Asyry
·, Mirhondy
· we beэleki gьndogar awtorlaryny
· eserlerinde эerle
·dirilipdir. Gьnbatar Эewropany
· orta asyr taryhзylaryny
· eserlerinde we rus эyl эazuwlarynda hem tьrkmenler hakynda aэry – aэry habarlar bar.
Gьndogary цwreniji gцrnьkli rus akademigi W.W. Bartoldy
· eden ylmy hyzmatlary aэratyn hem uludyr. Bu alym Orta Aziэany
· taryhy baradaky umumyla
·dyryjy eserleri bilen bir hatarda 1929 – njy эylda tьrkmen halkyny
· VIII asyrdan XIX asyry
· aэagyna зenli bolan taryhyny
· gysgaзa oзerkini зap etdi W.W. Bartoldy
· eserleri tьrkmenleri
· we olary
· ata – babalaryny
· taryhyny ylmy taэdan цwrenmek baradaky so
·raky i
· ьзin kцp tarapdan ugur aly
· зe
·me bolup hyzmat etdi.
Tьrkmenleri
· we olary
· ata – babalaryny
· taryhyny beэan etmдge geзmekden ozal эurdu
· tebigy
·ertlerini hдsiэetlendirmek we tьrkmen halkyny
· gelip зyky
·y dogrusynda ylmy edebiэatda aэdylyp geзilen garaэy
·lary gysgarak umumyla
·dyrmak zerurdyr.
Tьrkmenistany
· topragyny
· gьnorta tarapyny dag kesip gidэдn gi
· dьzlьkden ybaratdyr. Onu
· territoriэasyny
· kцp bцlegi Garagum зцli bolup, bu зцl эer эьzьnde i
· uly gumly зцlleri
· biridir. Tьrkmenistany зцlleri
· we sдhralary
· ilaty цrдn gadym eээamlardan bдri gцзьrlip we эaэla maldarзylyk bilen me
·gul bolup gelipdir. Gumda sazak, зerkez, gandym, эylak, arpagan, selin we ba
·gada kцp цsьmlikler bolup, bular mal ьзin gowy otdur. Emma зцlde akar suw эok. Suw bilen ьpjьnlik ьзin зь
·lugy kдbir эerlere 200 – 300 metre эetэдn guэular hem – de gy
·y
· we эazy
· kaklara эygnalэan эagy
· suwy ulanylэar. Tьrkmenistany
· dьzlьk bцleginde эer astynda зykэan suwlary
· kцp essesi цrдn
·or suwlardyr.
Tьrkmenistany
· gьnorta serhetlerini
· boэuny syryp, Kцpetdag bilen Kцэtendag girэдr, ondan a
·ryk gьndogar tarapa pesrдk Garabil dagy gidэдr we Amyderэany
· sag kenarynda Kцэtendag ger
·i bar. Kцpetdagdan demirgazyk – gьnbatara, Krasnowodsk эarym adasyna tarap, kiзirдk aэry – aэry dag geri
·leri – uly we kiзi Balkan daglary aэrylyp gidэдr. Tьrkmenistany
· daglaryny
· kцp bцleginde selin, зaэyr we ba
·ga otlar bar. Derelerde dьrli – dьrli iri we gyrymsy agaзlar bitэдr,
·olary
· arasynda peэwagtyna biten miweli цsьmlikler hem bar. Suwa we цsьmlige has baэ эer Kцpetdagy
· e
·
·itleri hem – de Garabil dagyny
· gьnbatar bцlegi bolup,
·ol эerde gowy цrьler kцp.
Tьrkmenistany
· i
· nygmatly эerleri derэalary
· boэlaryndaky we dag eteklerindдki oazislerdir, - Amyderэa, Murgap, Tejen, Etek hem Ahalteke oazislerdir.
Amyderэa цzьni
· orta akymynda, Orta Aziэany
· sдhralaryny
· we зцlleri
· iзinden geзip, iki эany hem gum bolup duran dar jьlgдni emele getirэдr. Ekmдge эaraэan эerlerini
· цrдn az bolanlygyna garamazdan, bu jьlge kцp wagtlardan bдri ep – esli derejede gьr ilatly bolup gelipdir. Amyderэa цzьni
· a
·ak akymynda mes toprakly we iзinden kцne akym ugurlary eri
· – argaз bolup geзэдn pesligi emele getirэдr.
·ol эerde цrдn gadym wagtlardan bдri ekeranзylyk medeniэeti цsьp gelipdir, nygmatly we gьr ilatly oazis bolan Horezm oazisi emele gelipdir,
·ol oazisi
· gьnbatar bцlegi цzьni
· gapdalyndaky Sarygamy
· oэy bilen birlikde Tьrkmenistany
· territoriэasyndan bir зaklarda Amyderэany
· suwuny
· bir bцlegi kцne Uzboэ akymy bilen gidip , Kaspiэ de
·zine guэupdyr.
Kцpetdagy
· demirgazyk e
·
·itlerini
· boэundaky dag etegi zolagynda bolan Etek we Ahalteke oazisleri daglardan akyp gelэдn we gumda эitip gidэдn onlarзa зe
·meleri
· we ownuk bulaklary
· suwy bilen suwarylэar. Эerlerini
· mesligi, suwdan ьpjьnligi we эazyna otuny
· kцplьgi -
·u zatlary
· hemmesi Etek we Ahalteke oazislerini ekeranзylyk ьзin – de maldarзylyk ьзin – de amatly эerler edip goээar.
Tьrkmenistany
· ekeranзylyk oazisleri
· tцweregi maldarзylyk hojalygyny цsdьrmek ьзin эaramly дgirt gi
· зцlli we эarym зцller tutup durэar. Зomrulara we зarwalara bцlьnmek tьrkmenleri
· arasynda XX asyry
· ba
·yna зenli saklanyp gelipdir.
Hдzirki zaman tьrkmenleri
· i
· gadymky ata – babalary Orta Aziэany
· oturymly – ekeranзylykly we зarwaзylykly taэpalary bolup, bu taэpalar эewropeid jynsyndan ekenler, цzleride hindi – эewropa dil ma
·galasyny
· Eэran toparyna girэдn dillerde gepleэдr ekenler.
Tьrkmen halky цzьni
· gelip зyky
·y we etnik sostawy boэunзa sowet Orta Aziэasyny
· birnдзe doganlyk halklary bilen hem – de da
·ary эurt Gьndogaryny
· kдbir halklary bilen ysny
·ykly baglany
·yklydyr.

·urdumyzy
· дhli эokary okuw mekdeplerinde цwrenilэдn “Tьrkmenistany
· taryhy” dersi bizi
· mukaddes Gara
·syzlygymyzy
· ajaэyp miwesidir. Mдlim bol
·y эaly, Gara
·syzlyk эyllarynda tьrkmen taryhyny
· milli-watanзylyk nukdaэ-nazaryndan зu
·
·ur цwrenmek we hakyky bol
·unda halkymyza эetirmek ugrunda netijeli i
·ler amala a
·yryldy. Halkymyz indi цz baэ hem
·цhratly taryhyna gцz эetirip ba
·lamak bilen, o
·a guwanyp hem buэsanyp ba
·lady. Bu dersi dьэpli цwrenmezden цsьp gelэдn эa
· nesilde цz Watanyna sцэgi hem buэsanз duэgusyny terbiэelemek mьmkin dдldir. 2008-nji эyly
· 19-njy эanwarynda Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowy
· dцredijilik intelligensiэasyny
· wekilleri bilen geзiren taryhy du
·u
·ygynda adalatly belleэ
·i эaly, эa
·lara watanзylyk terbiэesini bermeklik we bu i
·i
· guraly
·yny dьэpli kдmille
·dirmeklik tдze Galkyny
· eээamynda okuw terbiэeзilik edaralaryny
· ц
·ьnde durэan i
· derwaэys meselelerini
· biridir.
·u jдhtden эokary okuw jaэlarynda “Tьrkmenistany
· taryhy” dersini
· okadylmagy zerurlykdyr.
a). Eэsem taryh ylmy nдme ? – Taryh ylmy adamzady
· geзmi
·ini цwrenэдn ylymdyr. Эagny, adamzat эa
·aэ
·yny
· dцreэ
·ini, jemgyэetзilik gurlu
·yny, jemgyэetзilik gatna
·yklaryny we цsь
· aэratynlyklaryny цwrenэдr. Taryh-adamzady
· geзmi
· aэnasydyr, geзmi
·de bolup geзen wakalary
· gьrrь
·leri
· jemidir. Taryh ylmyny
· maksady bolup geзen wakalary doly we takyk цwrenip ondaky nogsanlyklary
·, gowulyklary
·, цsь
·leri
· sebдbini seljerip, geзmi
· ata-babalarymyzy
·
·цhratly, gahrymanзylykly, эe
·i
·li we эe
·li
·li durmu
· эollaryny цwrenmekden ybaratdyr.
·ol ata-babalarymyzy
· эol-эцrelgelerine uэup эa
·lary watanзylyk duэgusynda terbiэelemekden ybaratdyr. Taryh ylmyny
· maksady di
·e bir geзmi
·den bize miras galan эadygдrlikleri, maddy we ruhy зe
·meleri, medeni miraslary цwrenmek dдl, eэsem onu
· ьstьni
·u gьnki gьnь
· talabyna gцrд эetirip, rejelдp, durkyny tдzelдp, geljekki nesillerimize hem эetirmekden ybaratdyr. Taryh ylmyny
· esasy maksady taryhda bar bolan peэdaly zatlary geljek ьзin nusga edinmek, nogsanlyklardan bolsa gaзa durmakdan ybaratdyr.
Esasy wezipesi bolsa эag
·yny эaэmak, эamany эazgarmakdyr.
·eэle-de, “Tьrkmenistany
· taryhy” kursuny
· esasy maksady we wezipeleri gysgaзa a
·akdakylardan ybaratdyr:
– Talyplary
· Gara
·ssyz, hemi
·elik Bitarap Tьrkmenistan Watanymyza, tьrkmen halkyna, Tьrkmenistany
· Hormatly Prezidentine wepalylyk, sцэgi, hormat duэgularyny цsdьrmek we berkitmek;
– Tьrkmen halkyny
·
·цhratly bд
· mь
·эyllyk baэ taryhyna dь
·ьnmek, ata-babalarymyzy
· ge
·mi
·dдki toplan tejribesine gцz эetirmek, olary gьndelik durmu
·larynda peэdalanmaklaryna эardam etmek;
– Talyplarda цzba
·dak pikirleni
· endiklerini цsdьrmek. Olary
· taryhy wakalara dogry we doly dь
·ьnmeklerini gazanmak;

·u ugurda ylym bilen me
·gul boljak эa
·lara ylmy-barlag i
·lerine giri
·mдge ilkinji дdimlerini дtmдge эardam etmek.




Tьrkmenistany
· taryhy dersini цwrenmegi
·
maksady we wezipeleri

Tьrkmenistany
· taryhyny
· dцwьrlere bцlьnil
·i.

Taryh ylmy uzak эyllary
· dowamyndaky wakalary цzьnde jemleэдnligi sebдpli birnдзe etaplara, dцwьrlere, eээamlara bцlьnip цwrenilэдr. Arheologlar
·ol dцwьrde adamlary
· peэdalanan zдhmet gurallaryny
· hiline gцrд
·u a
·akdaky эaly dцwьrlere bцlэдrler:
1). Da
· asyry 1 mln эyl mundan ozal – b.e. ц
· V mь
· эyllygy
· II эar.
2). Mis asyry b. e. ц
· V mь
· эyllygy
· II эar. – b. e. ц
· IV mь
· эyllygy
· ahyryna зenli.
3). Bьrьnз asyry. b. e. ц
· III mь
· эyllygy
· ba
·yndan II mь
·эyllygy
· ahyryna зenli.
4). Demir asyry.
Da
· asyry hem dцrde bцlьnэдr:
1). Paleolit – gadymy da
· asyry.( grekзe, poleolis-gadymy, litos-da
·). Dьnэдde 3 mln эyl mundan (Tьrkmenistanda 1 mln эyl mundan) ц
· ba
·lanyp b. e. ц
· XI mь
· эyllyga зenli dowam edэдr.
2). Mezolit – orta da
· asyry. b.e. ц
· XI – VII mь
· эyllyklary цz iзine alэar.
3). Neolit – tдze da
· asyry b.e. ц
· VII – VI mь
· эyllyklary цz iзine alэar.
4). Eneolit – mis-da
·ary V – IV mь
·эyllyklar.
Bulardan ba
·ga-da Amerikan alymy L. Morgan ilki durmu
· jemgyэetini
· taryhyny
·eэle bцlэдr:
1). Wag
·yзylyk.
2).
·abanyзylyk.
Sowet dцwrьnde Tьrkmenistany
· taryhy hem dьnэд we SSSR taryhyny
· galybyna salnyp
·eэle bцleklere bцlьndi:
1). Ilki durmu
· jemgyэetзilik gurlu
·y dцwri.
2). Gul eэeзilik jemgyэetзilik gurlu
·y dцwri.
3). Feodalizm jemgyэetзilik gurlu
·y dцwri.
4). Kapitalizm jemgyэetзilik gurlu
·y dцwri.
5). Sosializm jemgyэetзilik gurlu
·y dцwri.
Beэik Saparmyrat Tьrkmenba
·y Tьrkmenleri
· milli taryhyny
·u a
·akdaky эaly bд
· sany Ruhy eээama bцldi:
1). Oguz han eээamy.
2). Gorkut ata eээamy.
3). Gцrogly beg eээamy.
4). Magtymguly eээamy.
5). Beэik Saparmyrat Tьrkmenba
·y eээamy.
Bulardan ba
·ga-da Tьrkmenistany
· taryhy
·u a
·akdaky dцwьrlere bцlьnэдr:
1). I
· gadymy dцwьr (b.e.ц
· III mь
· эyllyga зenli)
2). Gadymy dцwьr (b.e.ц
· III mь
·эyllygy – b.e.ц
· VI asyr aralygy)
3). Tьrkmen halkyny
· kemala geli
· dцwri (VII – XIII asyrlar)
4). Tьrkmen halkyny
· dagynyklyk dцwri (XIII – XIX asyry
· ortalary)
5). Kolonial dцwri (XIX asyry
· 2-nji эarymy – XX asyry
· ba
·y)
6). Sowet hдkimeti dцwri (1917-1991-nji эyllar)
7). Tьrkmenistany
· hдzirki zaman dцwri (1991-nji эyldan bдri).
Taryh ylmy esasan taryhy зe
·meleri
· ьsti bilen цwrenilэдr. Eэsem taryhy зe
·me nдme? Geзmi
·den habar, maglumat berэдn islendik bir zat taryhy зe
·medir? Taryhy зe
·meler esasan
·u a
·akdaky эaly toparlara bцlьnэдrler:
1). Arheologiki taryhy зe
·me. Arheologiэa taryh ylmyny
· aэrylmaz bir pudagy bolup, gadymyэet hakyndaky ylymdyr.
·agny, adamzady
· geзmi
·ini tapyndylar arkaly цwrenэдr. Adamzady
· geзmi
·inden habar berэдn islendik bir zat arheologiki taryhy зe
·medir. Arheologik ylmy adamzady
· hat-эazuwa зenli uzak dцwrьni цwrenэдr. Adamzat taryhyny
· dowamlylygyny цwrenmegi
· 99 % arheologiэa ylmyna degi
·lidir.
Arheologiэa barlag i
·leri esasan iki tapgyra bцlьnэдr:
1. Meэdan i
·leri – gцzlegler, gazuw agtary
·lar.
2. Kabinet эa-da laborotoriэa i
·leri.
2). Etnografiki taryhy зe
·me – Etnografiэa hem taryh ylmyny
· mцhьm bir pudagy bolup, ol halklary, olary
· durmu
·yny, dдp-dessurlaryny, medeniэetini цwrenэдr. Etnografiэa sцzi iki sцzden ybarat bolup:
1. Etnos-halk, 2. Grafiэa-эazmak.
Etnografiэa esasan arheologiэa, antrapologiэa, geografiэa, edebiэat we dil bilimleri bilen aэrylmaz baglan
·yklydyr.
Hat-эazuw зe
·meleri. Hat-эazuw taryhyny
· kцmekзi pudagydyr. Hat-эazuw dьrli эurtlarda эьze зykэar. Mysal ьзin, Angliэada b.e.ц
· 40-njy эylda, Fransiэada b.e.ц
· 60-njy эylda, Italiэada b.e.ц
· 500-nji эylda, Gresiэada b.e.ц
· 700-nji эylda, Hytaэda b.e.ц
· 1400-nji эylda. Mesopotamiэada, Mьsьrde
·ol sanda Tьrkmenistanda b.e.ц
· III mь
· эyllykda эьze зykэar.
·eэle-de taryh ylmynda Antropologiэa, Poleografiэa, Numizmatika, Lingiwistika эaly hem kцmekзi pudaklar bar.

Hormatly Prezidentimizi
· Tьrkmenistany
· taryhyny dogruзyl we dьэpli цwrenmek barada edэдn tagallalary.

Hormatly Prezidentimiz bьtin halk tarapyndan bir agyzdan Tьrkmenistany
· Prezidentligine saэlanyp, цz wezipesine geзip ilkinji gol зeken permany Tьrkmenistanda ylmy-bilimi цsdьrmek, kдmille
·dirmek we dьnэд ьl
·ьlerine laэyk gelэдn tehnikalary, dьnэд ylmyny
· gazananlaryny orna
·dyrmak hakynda boldy. Tдze Galkyny
·lar, Beэik Цzgertmeler zamanynda Hormatly Prezidentimiz atalyk aladasy netijesinde Gara
·syz Tьrkmenistan hem ylym-bilim uly цsь
·lere eэe boldy. Hormatly Prezidentimiz hut цzьni
· gatna
·magynda birnдзe orta we эokary okuw jaэlaryny
· binalary, mekdepler gurulyp, hдzirki zaman enjamlary bilen orna
·dyrlyp i
· berildi. Ylymy
· дhli ugurlary bilen bir hatarda Tьrkmenistany
· taryhyny we medeni mirasyny цwrenmдge hem uly mьmkinзilikler dцredildi, gi
· эol aзyldy. Esasan hem Hormatly Prezidentimizi
· hut цz permany esasynda эurdumyzda geзirilэдn ylmy-amaly maslahatlary
· hem дhmiэeti ulydyr. Olara mysal edip:
2008-nji эyly
· mart aэynda A
·gabat
·дherinde geзirilen “Medeni miras-dьnэдni
· medeni we ruhy galkyny
·laryny
· taryhyny цwrenmegi
· зe
·mesi”.
2008-nji эyly
· mart aэynda geзirilen “Magtymguly we dьnэдni
· ruhy-medeni gymmatlyklary”.
2008-nji эyly
· sentэabr aэynda geзirilen “Nejmeddin Kubra we Gьndogary
· ruhy-medeni dьnэдsi”.
2008-nji эyly
· awgust aэynda geзirilen “Tдze Galkyny
·lar zamanasy we Dehistany
· gadymy taryhy”.
2008-nji эyly
· oktэabr aэynda geзirilen “Tьrkmen topragy gadymy medeniэetleri
· we siwilizasiэalary
· ojagydyr” atly ylmy-amaly maslahatlar
2009-njy эyly
· 17-18-19-njy iэunynda “Baэram han we Mogollar
·a dцwleti”
2009-njy эyly
· 20-22-nji awgustynda “Tьrkmenistany
· gurlu
·yk senagatyny
· цsь
·i”
2009-njy эyly
· 9-11nji sentэabrynda Tдze Galkyny
· eээamyny
· ylmy we bilimi dьnэдni
· ylym, bilim ulgamynda
2009-njy эylda Gцrogla, Mollanepese, Muhammet Gaэmaz tьrkmene, Seljuklar zamanasyny
· edebi mirasyna bagy
·lanyp geзilen we aprel aэyny
· 1-4 aralygynda Dьnэд Tьrkmenlerini
· “цzgeri
·ler ьlkesi-tьrkmen эaэlasy” atly festiwalyny
· ikinji sapar geзirilmegi. Taryh ylmyny, Tьrkmeni
· medeni mirasy зu
·lap цwrenilmeginde дhmiэeti ulydyr.
·eэlede
·u ylmy-amaly maslahatlary
· geзirilmegi halklary эakynla
·dyrmakda, doganlyk-dostlugy berkitmekde, olary has-da ysny
·dyrmakda дhmiэeti цrдn ulydyr.



Tьrkmenistany
· territoriэasynda i
· gadymy adamlary
· эa
·an эerleri we me
·gullanan kдrleri.

Taryh ylmyny
· so
·ky maglumatlaryna gцrд, tьrkmenistany
· эerlerinde i
· gadymy adamlary
· эa
·aэ
·y takmynan 1 mln эyl mundan ozal ba
·lanypdyr. Munu
·
·eэledigine Sumbar we Зendir jьlgelerinde
·ol wagtlar adamlary
· эa
·an эerlerini
· yzlaryny
·, zдhmet gurallaryny
· tapylmagy
·aэatlyk edэдr. I
· gadymy adamlar derэalary
· kenarynda, daglary
· jьlgelerinde, topar-topar bolup эa
·apdyrlar. Ol adamlary
· ilkinji me
·gullanan kдri эygnaэjylyk bolupdyr. Эagny adamlar tebigaty
· taээarlan iэmit ьзin эaramly zatlary
· дhlisini эygnap azyk hцkmьnde peэdalanypdyrlar we bar gьэmenjeleri ir-iэmi
·leri эygnamak bolupdyr. Wagty
· geзmegi bilen цsьmlik dьnэдsi garypla
·yp i
· gadymy adamlara azyk эetmezзiligi howp salyp ba
·lapdyr. I
· gadymy adamlar mejbury эagdaэda eti hem iэmit hцkmьnde peэdalanyp ba
·lapdyrlar. Et iэmitine geзilmegi adamlara awзylygy цwredipdir. Netijede i
· gadymy adamlary
· durmu
·ynda uly tдzelik bolup – awзylyk эьze зykypdyr.
·ol bir wagt aw awlamak, awlanan haэwan etini bцlь
·dirmek ьзin gural zerurlygy эьze зykypdyr. Taэak we da
· ol dцwьr ьзin i
· amatly gural bolupdyr. Эцne da
· esasy zдhmet guraly bolup hyzmat edipdir.
·onu
· ьзin adamlary
· эa
·aэ
·yny
· i
· gadymy we uzak dцwrьne Da
· asyry diэip at beripdirler. Gadymy da
· asyrynda Tьrkmenistanda adamlar aзyk meэdanlarda эa
·an bolsa, orta da
· asyrynda howany
· sowamagy bilen olar dag gowaklarynda эa
·amaga mejbur bolupdyrlar. Gadymy da
· asyryny
· ahyrynda odu
· ulanylyp ba
·lanmagy, adamlary
· e
·ik tikinmegi цwrenmegi, zдhmet gurallaryny
· kдmille
·megi, orta da
· asyryny
· эowuz sowamagyndan adamlary
· bir bцlegini halas edipdir. Mezoliti
· ahyrlarynda эene-de howa maэlap adamlar gowaklaryndan зykyp aзyk meэdanlarda эa
·ap ba
·lapdyrlar. Tebigaty
· ьэtgemegi bilen bilen haэwanat dьnэдsi hem ьэtgдpdir. Цnki uly sьэreniji we beэleki haэwanlara Derek has эyndam haэwanlar peэda bolupdyr.
·onu
· ьзin adamlar olary awlamak ьзin ok-эaэy oэlap tapypdyrlar. Mezolit dцwrьne degi
·li (b.e. ц
· XI-VI mэ.) adamlary
· gonalgalary we duralgalary esasan hдzirki Balkan welaэaty
· territoriэasynda gabat gelэдr. Olara mysal edip, Jebel gowagyny, Kesgirbulak, Hojasuw, Depesanak gonalgalaryny, Balkan daglaryndaky Gaэly, Damdamзe
·me gowaklary, Uzboэy
· a
·ak ugurlarynda эerle
·эдn Kelkцr, Aktam, Senrajy gonalgalaryny gцrkezmek bolar. Umuman aэdanda Balkan welaэatyny
· territoriэasynda Mezolit dцwrьne degi
·li jemi 30-dan gawrak эadygдrlik tapyldy,
·olardan Jebel, Gaэly, Damdamзe
·me ylmy esasda цwrenildi. Giзki mezolit dцwrьnde Gьnbatar Tьrkmenistanda эa
·an adamlar ilkinji haэwanlary eldekille
·dirip ba
·lapdyrlar. Munu
·
·eэledigine Damdamзe
·meden tapylan geзini
·, goэnu
·, sь
·k galyndylary
·aэatlyk edэдr. Bulardan ba
·ga-da eээam
·ol dцwьrde dini ynanjy
·, “O dьnэд” baradaky dь
·ьnjдni
· bolandygy barada Gaэly gowagyndan mundan 9-8 mь
· эyl ozalky dowre degi
·li gadymy mazary
· ьstьni aзylmagy, guburlardaky sь
·klerde okrany
· (tebigy gyzyl boэagy
·) we guburlarda pyзaga me
·ze
· gurallary
· bolmaklygy hem
·aэatlyk edэдr.











Tьrkmenistany
· territoriэasynda dцrдn gadymy medeni ojaklar.

Hojalygy
· tдze maldarзylyk, ekeranзylyk pudaklaryny
· kemala gelmegi we olary
· kдmille
·ip ba
·lamagy neolit dцwri ьзin hдsiэetli alamatlary
· biridir. Bu dцwьrde dьnэдni
· dьrli regionynda эa
·aэan gadymy adamlary
· jemgyэetinde sosial-ykdysady, medeni gatna
·yklar dьrli depginde цsьp ba
·lapdyr. Ol Tьrkmenistanda hem
·eэle bolupdyr. Mysal ьзin, Neolit eээamynda Gьnorta Tьrkmenistany
· dag etek zolagynda ekeranзylary
· medeniэeti эaэran bolsa Gьnbatar we Gьndogar Tьrkmenistanda эygnaэjylary
·, balykзylary
·, maldarlary
· цzbolu
·ly medeniэeti dowam edipdir. Taryh ylmynda Gьnbatar Tьrkmenistanda эa
·an neolit adamlaryny
· medeniэeti Merkezi Aziэany
· uly bцlegini tutэan Kelteminar medeniэetine me
·ze
· hasap edilэдr. Gьnbatar Tьrkmenistandan Neolit eээamyna degi
·li эadygдrlikler esasan Uzboэy
· эakalaryndan, Sarygamy
· tцwereklerinden tapyldy.
·onu
· ьзin bu medeniэet “Uzboэ medeniэeti” ady bilen bellidir. Uzboэ medeniэetini
· dь
·elgeleri biri-birinden 300-400 m. uzaklykda эerle
·ipdir, dь
·elgelerde эa
·aэy
· ьznьksiz dowam etmдndir. Sebдbi aw-awlamak we balyk tutmak ьзin amatly эerlere эygy-эygydan gцзьp durupdyrlar.
Uzboэ medeniэetine degi
·li эadygдrliklerden
·ol dцwre degi
·li эa
·aэy
· jaэlaryny
· galyndylary, da
·dan эasalan zдhmet gurallary, эцnekeэje зyzyklar bilen nagy
·lanan kьэze цnьmleri tapyldy. Olary
· эa
·aэy
· jaэlaryny
· эokarsy gьmmezli, uzynlygy 25 metr, ini 4 metr barabar bolup onda bir urug эa
·an bolmaly. Olar esasan awзylyk, эygnaэjylyk we balykзylyk bilen me
·gullanypdyrlar.
·eэle-de olar iri we ownuk
·ahly mallary hem eldekile
·dirip ba
·lapdyrlar.
“Jeэtun medeniэeti”. B.e. ц
· VII-VI mь
· эyllygy
· sepgidinde Tьrkmenistany
· Gьnortasyndaky dag etek zolagynda awзylyk we эygnaэjylyk bilen me
·gul bolan taэpalary
· hojalyk durmu
·ynda dьэpli ьэtge
·meler эьze зykyp ugraэar. Olar oturymlylyga geзip эuwa
·-эuwa
·dan ekeranзylyk we maldarзylyk bilen me
·gullanyp ba
·lapdyrlar.
·eэlelikde olar
·akyn Gьndogary
· i
· gadymy ekeranзylyk medeniэetini
· biri bolan “Jeэtun medeniэetini” dцredipdirler. Jeэtun obasy A
·gabady
· 27-30 km. Dg. Gb-da эerle
·эдr. Jeэtun kakyny
· golaэyndaky gadymy ekeranзylary
· oturymly эeri ilkinji bolup alymlary
· ьnsьni цzьne зekdi.
·onu
· ьзin neolit dцwrьne degi
·li Gьnorta Tьrkmenistandaky дhli эadygдlikler “Jeэtun medeniэeti” diэip atlandyrylэar. Jeэtun эadygдrliklerini
· umumy meэdany 0,5 ga. de
· bolup, onda 40-a golaэ bir otagly эa
·aэy
· jaэlary
· ьsti aзylэar. Her otagy
· ortaзa meэdany 23,5 kw. metre de
· bolup, her otagda 5,6 adamdan ybarat jьbьt ma
·gala эa
·an bolmaly. Olary
· jaэlary pagsa (palзyk) jaэlar bolupdyr. Jeэtunlylary
· esasy kдri ekeranзylyk we maldarзylyk bolupdyr. Munu
·
·eэledigine
·ol эerde geзirilen gazuw barlag i
·leri netijesinde tapylan dдnдni
·, samany
· yzlary, 533 sany зakmak da
·yndan эasalan oragy
· tapylmaklygy, geзini
·, iti
·, goэnu
· sь
·klerini
· tapylmaklygy
·aэatlyk edэдr.
·onu
· эaly-da Jeэtunlylar kьэzegдrзilik bilen hem me
·gullanypdyrlar, toэun, palзykdan gap-gaзlar эasapdyrlar. Jeэtun medeniэetini
· эadygдrlikleri esasan ьз dцwre bцlьnэдr:
1). Irki dцwri – Jeэtun depe, Tegelek depe (Bцrme).
2). Ortaky dцwri – Зopan depe, Pessejik depe (Gцkdepe etr.).
3). Giзki dцwri – Зagylly depe (Kaka etr.).

Дnew medeniэeti.

Eneolit – tдze da
· asyryndan bьrьnз asyryna geзi
· dцwridir. Bu dцwьr Gьnorta Tьrkmenistany
· ilatyny
· taryhy цsь
·inde aэratyn bir eээam bolup durэar. Tьrkmenistanda eneolit dцwrьne degi
·li эadygдrliklerden 30-dan gowragy anyklandy. Olar esasan Gьnorta Tьrkmenistanda эerle
·эдrler. Olara mysal edip Tilkidepдni, Owadandepдni, Дnew depдni, Garadepдni, Namazgadepдni,
·ylgynlydepдni, Gцksь
·ri эadygдrliklerini gцrkezmek bolar.
·olary
· ilkinji цwrenilip ba
·lanany Дnew depedir.
·onu
· ьзin Eneolit zamanyna degi
·li Gьnortadaky taryhy эadygдrlikler “Дnew medeniэeti” ady bilen bellidir. Дnew medeniэetini
· Jeэtun medeniэetinden tapawutlylykda цz aэratynlyklary bar. Bu dцwьrde suwarymly ekeranзylygy
· цsmegi netijesinde ilat oturumlylyga geзip ba
·laэar. Gadymy suwarymly ekeranзylar b.e. ц
· V mь
· эyllygy
· II эarymynda peэda bolэarlar. Maldarзylyk we ekeranзylyk hojalyga berk orna
·dyrylэar, ekin meэdanlary gi
·eldilэдr, oturymly halky
· sany artэar, demir eretmek, dokmaзylyk, kьэzegдrзilik эaly hьnдrler цzle
·dirilэдr. Toэun gap-gaзlarda зyzgylar peэda bolup ugraэar. Haэwanlar i
·зi gьэji hцkmьnde ulanylyp ba
·lanэar. Дnew medeniэetini
· эadygдrlileri Serdar (Gyzylarbat) bilen Gцksьэri (Tejen) aralygynda эerle
·ip ьз zolaga bцlьnэдr:
1). Gьnbatar zolok – Serdar – Дnew.
2). Merkezi zolok – Дnew – Gow
·ut.
3). Gьndogar zolok – Gow
·ut – Gцksьэri.
Esasan hem Gцksьэri oazisi has o
·at цwrenilendir. Gцksьэriden (Molladepede) ekeranзylygy
· suwarymly gцrnь
·ine degi
·li tapyndylar, dдne saklanэan kьэzeler, dдne owguзlary, saky we saky da
·lary tapyldy.
·eэle-de kьэzegдrзilik, maldarзylyk hem bolupdyr. Дnew medeniэetini
· ilkinji эadygдrligi bolan Дnew depede 1904-nji эylda Amerikan alymy Rafael Pampelli arheologiki gazuw barlag i
·lerini geзirэдr we ol эerde b.e. ц
· V mь
· эyllyga degi
·li Ak bugdaэy
· tohumy tapylэar.
·eэle-de Дnewliler metaly gyzdyryp эenзmek usulyny i
·lдp bilipdirler. Дnewlileri
· jaэlary bir otagly зig kerpiзden bolupdyr. So
·ky dцwьrlerinde gurlu
·yk materially hцkmьnde bi
·en da
· kerpiзler hem ulanylypdyr.

Altyndepe we Margu
· siwilizasiэasy

Tьrkmenistany
· bьrьnз asyry b.e.ц
· III-II mь
· эyllyklary цz iзine alэar. Bьrьnз da
·dan эasalan zдhmet gurallaryny gysyp зykarэar. Magdan gцzlegleri demiri i
·lдp bejerme, зig mal we taээar цnьm зal
·ygy цz gerimini gi
·eldэдr. Urug gatna
·yklarynda Materialhalda (Enelik urugy), Derek, Patriarhat (Atalyk urugy) orna
·эar, эokary tire-taэpa birle
·meleri emele gelip ugraэar.
·eэdip ilkinji
·дherler dцreэдr. Gьnorta Tьrkmenistandaky oturymly эerleri
· arasynda Altyndepe has ц
·e saэlanypdyr. Altyndepe hдzirki Altyn Asyr etrap (Kaka etr.), Mдne obasyny
· 3-4 km. Gьndogar Kцpetdagy
· eteginde эerle
·эдr.
Ylymda Altyndepдni
· taryhyny цwrenmek i
·i XX asyry
· 30-njy эyllarynda professor A.A.Semэonowy
· эolba
·зylygynda ba
·landy. So
·ra Tьrkmenistanly Arhiologlar A.A.Maru
·enko bilen Ganэalin (1957-63э.), Sankpeterburkly professor W.M.Masson (1965-83э.) dagyny
· эolba
·зylygyndaky ekspedisiэalar цwrendiler. Altyndepдni
· tutэan meэdany 46 (50) ga. barabar bolupdyr. Altyndepede arhitektura (binagдrзilik) цsen derejede bolup, ol эerde ybadathana, эa
·aэy
· jaэlary, gorany
· desgalary bolupdyr. Bu bolsa Gьnorta Tьrkmenistanda gadymy Gьndogartipli
·дherle
·mek prosesini
· bolandygyny gцrkezэдr. Arheologik maglumatlar Altyndepe jemgyэetinde sosial de
·sizligi
· bolandygyna
·aэatlyk edэдr. Эagny onu
· ilaty esasan ьз topara bцlьnipdir:
1). Serdarlar we ruhanylar.
2). Senetзiler we hьnдrmenler.
3). Azat ob
·inaзylar.
Ol toparlar цz maddy hal эagdaэy, эa
·aэy
· jaэlaryny
· hдsiэeti, jeset jaэlaэy
· dдp-dessurlary, iэmitleri boэunзa biri-birinden tapawutlanypdylar. Mysal ьзin, Serdarlar we Ruhanylar
·дheri
· merkezinde 80-100 mr2 jaэlarynda эa
·apdyr. Bir Ruhanyny
· mazaryndan altyndan эasalan цkьzь
· we mцjegi
· kelleleri tapylэar.
Alymlary
· pikrine gцrд, Altyndepдni
· gьllдp цsen dцwrьnde onda bд
· mь
·dengowrak adam эa
·an bolmaly. Ilaty
· ortaзa эa
·y 246 эyldan geзmдndir. Altyndepede
·дheri
· эьze зykmagy hem-de irki synpy jemgyэeti
· kemala gelmegi jemgyэetзilik prosesine, hьnдrmenзiligi
· senetзiligi
·, sungaty
· цsmegine, bilimi
· toplanmagyna tдsir edipdir. Ol эerden tapylan kцp sanly bьrьnз we kьmь
· mцhьrler, da
· we bьrunз gaplar, ba
·ga-da эokary ussatlyk bilen эasalan zatlar senetзiligi
· we hьnдrmenзiligi
· цsenligini gцrkezэдr. Зyzykly belgileri bolan heэkeljikleri
· (100-den gowragy), Bьrьnзde, kьmь
·den, da
·dan, bi
·en palзykdan эasalan, эьzьne dьrli
·ekiller зekilen mцhьrleri
· tapylmagy ilkinji hat-эazuwy alamatlandyrэar. B.e.ц
· II mь
·эyllygy
· ortalarynda dьnэдni
· gadymy siwilizasiэasyny
· biri bolan Altyndepede эa
·aэy
· birden kesilipdir.
·дher цz ugryna ta
·lanypdyr, ybadathana bo
·ap galypdyr. Senetзilik we sungat pese dь
·ьpdir. Namazgadepede hem
·onu
· эaly эagdaэ bolup geзipdir.
Altyndepдni
· we Namazgadepдni
· aglaba kцpьsi ekeranзylyk i
·lerini alyp barmak ьзin tдze amatly эerlere – Murgap derэasyny
· a
·ak akymyna эa-da Amyderэany
· Orta akymyna gцзьp gitmдge mejbur bolupdyr. Ekeranзylygy
· Murgap derэasyny
· jьlgelerindдki hem-de Amyderэany
· orta akym ugurlaryndaky эerleri
· gi
· mцзberde цzle
·dirilmegi b.e.ц
· II mь
·эyllygy
· ortalarynda Murgap derэasyny
· a
·ak akymlarynda Margu
· эurduny
· tдze merkezini
· dцremegine getiripdir. Olary
· oturymly эerleri Demirgazykda Kelleli diэen эerden ba
·lap, Gьndogarda Tahyrэaba зenli birnдзe gadymy irrigasion jьlgeleri emele getiripdir. Ol эerlerden Margu
· эurduna degi
·li 150-den gowrak gadymy nokady
· galyndylary эьze зykaryldy. Margu
·y
· paэtagty Go
·urdepe bolupdyr. Go
·urdepede kц
·k ymaratyny
· bolanlygy anyklanyldy. Ol kц
·kde эurda degi
·li meseleler bilen me
·gullanan эerli administrasiэa эerle
·ipdir. Go
·urdepede hьnдrmenleri
· birgiden kwartallary bolupdyr. Ol эeri
· ilatyny
· b.e.ц
· II mь
·эyllykda zorastrizme эakyn dine uэanlygy hem anyklanyldy. So
·ra I mь
· эyllygy
· ba
·ynda Murgaby
· a
·ak akymynda oturymly ekeranзylygy
· merkezi Margiana dцreэдr. Margianada maldarзylyk we ekeranзylyk bilen me
·gullananlygyna arheologiki gцzlegler netijesinde tapylan zatlar
·aэatlyk edэдr.
·eэlede Margianany
· mes toprakly bol hasylly bolanlygy barada Grek awtorlary Strabon we Pliniэ hem эazэar.



Tьrkmenistanda Ahemeniler we Parfiэa dцwletini
· dцremegi we Aleksandr Makedonskini
· эцri
·leri

B.e.ц
· I mь
· эyllykda hдzirki Tьrkmenistany
· дhli эerlerinde doly oturymly ilat эa
·apdyr. Olar esasan ekeranзylyk we maldarзylyk bilen me
·gullanypdyr. Olara Grek awtorlary skifler diэse, Eэranlylar Saklar diэipdirler. Эцne kцp эazgylarda olar эerli toponimiki atlar bilen bagla
·dyrylyp: Ariэler, Saklar, Sarmatlar, Dahlar, Sagdiэanylylar, Baktriэalylar, Girkaniэalar, Massagetler, Horezminler, Margianylar hem diэilip atlandyrylypdyr. Kцp halatda olar aэry-aэry taэpalar bolup цzba
·dak dolandyrylypdyr. B.e.ц
· VI asyry
· ortalarynda hдzirki Eэrany
· territoriэasynda Ahemeniler dцwleti dцrдpdir. Цzem 200 эyldan gowrak dowam edipdir. Ony esaslandyran Kir II Ahemeniler dцwleti dцrдn ilkinji эyllarynda Gьnorta Tьrkmenistany
· dag etegi zolagynda эerle
·эдn ilatyda цzьne tabyn edipdir.
·eэlede uzak wagt geзmдnkд Kir II Merkezi Aziэany
· kцp эerini Horezmi, Baktriэany, Margianany, Sagdianany цzьne tabyn edip b.e.ц
· 530-njy эyly
· tomsunda Massagetleri
· ьstьne эцri
· edэдr.
·ol wagt Massagetleri
·
·asy zenan Tomiris (Tumar
·a) bolupdyr. Bu sцwe
·de Kir II go
·unlary зym-pytrak edilэдr we Kir II цzem цldьrilэдr. Kir II цldьrilenden so
·ra hem onu
· mirasdь
·erleri basybalyjylykly uru
·lary alyp baryp kцp эerleri цzьne tabyn edipdir we agyr salgytlar alypdyrlar.
·onu
· ьзin dцwleti
· iзinde hдli-
·indi gozgala
·lar bolup durupdyr.
·eэle gozgala
·lary
· biri hem b.e.ц
· 522-nji эylda Margianada bolan gozgala
·dyr. Bu gozgala
·a Margianaly Frada эolba
·зylyk edipdir. Fradany
· gozgala
·y Dariэ I (b.e.ц
· 522-486э.)gцrkezmesi bilen Baktriэany
· satraby Dadri
· tarapyndan b.e.ц
· 522-nji эyly
· dekabr aэyny
· 10-na basylyp эatyrylэar. Gozgala
· basylyp эatyrylanda 55 mь
· adamy
· цldьrilenligi, 6,5 mь
· adamy
· эesir dь
·enligi Eэrandaky Behistun эazgysynda aэdylэar. Behistun sцzi Bisьtin эa-da “Baga-Stana” sцzьnden bolup, “Baga-Stana” “Hudaэy
· эeri” (Ahur Madza hudaэyny
· эeri) diэmekdir. Bu эazgyly gaэa Eэrany
· Hemedan
·дherinden Siriэa gidэдn эolu
· gyrasynda эerle
·эдr. Behistan эazgylary ьз dilde эazylypdyr:
1). Aranoэ – Gadymy Eэran.
2). Elam – Mesopotamiэa.
3). Akkat – Wawilon.
Ahemeniler basyp alan эerlerini edara etmek ьзin administratiw-territoriэa taэdan dolandyrmak ьзin satraplyklara bцlьnipdir. (Welaэatlyklara). Dariэ I (b.e.ц
· 522-486э.) dцwrьnde dцwlet 20 satraplyga bцlьnipdir. Tьrkmenistany
· эerleri Parfiэa, Baktriэa эaly satraplyklara bцlьnipdir. Ahemeniler dцwrьni
· kцne galalary Gьnorta we Demirgazyk Tьrkmenistany
· kдbir эerlerinde saklanyp galypdyr. O
·a mysal edip Kaka etrabyndaky
·elkendepe harabalygyny, Kцne Sarahs galasyny, Murgapdaky Erk galany, Da
·oguz welaэatyndaky Kьэzeligyz we Galalygyz galalaryny gцrkezmek bolar.

Aleksandr Makedonski
· эцri
·leri

B.e.ц
· 334-330-njy эyllarda A.Makedonskiэ Ahemenileri
· gar
·ysyna basybalyjylykly эцri
·ler edэдr. B.e.ц
· 330-njy эylda Ahemenileri
· so
·ky paty
·asy Dariэ III цldьrilэдr.
·ondan so
· A.Makedonskiэ Ahemenileri
· дhli эerlerini цzьne tabyn edip, olary
· paэtagty Persopel
·дherini ilki talaэar we so
·ra otladэar. B.e.ц
· 330-327-nji эyllarda A.Makedonskiэ Horezmden ba
·ga hдzirki Tьrkmenistany
· дhli эerlerini цzьne tabyn edip Hindistana эцri
·e ba
·laэar. Ol эerden gelip b.e.ц
· 323-nji эylda эurdu
· paэtagty Wawilon
·дherinde aradan (33 эa
·ynda) зykэar. Эerli ilat Makedonski
· gar
·ysyna hem birnдзe gozgala
·lar edэдr.
·eэle gozgala
·lary
· biri b.e.ц
· 328-nji эylda Sagdianada bolэar. O
·a Spitamen эolba
·зylyk edipdir. Bu gozgala
·a hдzirki Lebap welaэatyny
· ilaty hem i
·e
·
·ir gatna
·ypdyr. Spitameni
· alyp baran gцre
·ini Baktriэalylar we Sagdianalylar goldapdyrlar. Spitamen b.e.ц
· 328-nji эyly
· gьэzьnde зarwa taэpalary
· serdary tarapyndan цldьrilэдr. A.Makedonskiэ basyp alan эurtlaryny
· цzьne wepaly hцkьmdarlaryndan Sagdianadaky gozgala
·y basyp эatyrmaga gatna
·magy talap edipdir.
·eэdip gozgala
·y basyp эatyrypdyr. A.Makedonskiэ Merkezi Aziэany
· esli bцlegini basyp alan hem bolsa, ol Horezmi
·ol sanda Demirgazyk Tьrkmenistany
· ilatyny boэun egdirmдge synan
·yk etmдndir. A.Makedonskiэ boэun egdiren эerlerinde цz tдsirini nika gatna
·yklary arkaly berkitmдge зal
·ypdyr. Onu
· цzi Baktriэaly Oksiart diэen barly adamy
· gyzy Roksana цэlenipdir. Mu
·a eэerip 80 serkerde, 10-mь
· esger Aziэaly gyzlara цэlenipdirler. B.e.ц
· 323-nji эylda A. Makedonskini
· aradan зykmagy bilen onu
· dцreden imperiэasy, dцreэ
·i эaly зalt hem dargapdyr.
·eэle эagdaэda imperiэany
· Aziэada эerle
·эдn esli bцlegi
·ol sanda Tьrkmenistany
· hem Demirgazygyndan ba
·ga дhli эerleri Aleksandry
· go
·un serkerdesi Selewk I-i
· golastyna dь
·ьpdir. Selewk I Spitameni
· gyzy Apamada цэlenipdir. Ondan bolan ogly Antioh Sotardir. Onu
· эurdy dolandyran wagty b.e.ц
· 280-261-nji эyllarda эurtda birnдзe gurlu
·yk i
·leri alnyp barylэar. Ol Margiana Antiohiэasy
·дherini
· (Gдwir gala) dьэbini tutэar.
·eэlede Antioh Murgaby
· эokary akymynda hem Antiohiэa
·дherini (Tagtabazar etr. Merwerut) gurdurэar. Selewkileri
· agalygy dцwrьnde watanymyzy
· здklerinde suwarymly ekeranзylyk, oba hojalygy sцwda, senetзilik,
·onu
· bilen birlikde
·дherler we pul-haryt gatna
·yklary цsьpdir. Tьrkmenistany
· territoriэasyndan geзэдn, Hindistany we Baktriэany Mesopatamiэa hem-de Siriэa bilen birikdirэдn sцwda эollary gaэtadan janlanyp ba
·laэar. Bu bolsa Parfiэany
·, Margianany
· we Baktriэany
·
·ol zamany
· ц
·de baryjy dцwletleri bilen ykdysady aragatna
·yklara girmegine gi
· эol aзэar. B.e.ц
· IV-III asyrlarynda Grek medeniэetini
· Tьrkmenistana arala
·magy gьэзlenipdir. Grek hem-de Gьndogar medeniэetlerini
· biri-birine uэgunla
·magy netijesinde, taryhda “Ellin medeniэeti” dцrдpdir. Parfiэany
·, Margianany
· hem-de Baktriэany
· ykdysady taэdan эokary gцterilip ba
·lamagy ol эerleri
· gara
·syzlyga bolan ymtyly
·yny hem artdyrypdyr. Munu
· цzi b.e.ц
· III asyry
· ortalarynda Tьrkmenistany
· ilatyny
· Selewkileri
· agalygyndan doly azat bolmagyna getiripdir. Netijede b.e.ц
· III asyry
· ortasynda Tьrkmenistanda Grek – Baktriэa we Beэik Parfiэa dцwletlerini
· dцremegine getiripdir.

Parfiэa dцwleti

Gьnorta Tьrkmenistany
· welaэatlary Ar
·akitleri
· gul eэeзilik Parfiэa dцwletini
· emele gelip ba
·lan territoriэasyny
· bir bцlegi bolupdyr. Bu dцwleti
· emele gelmegi grek – makedon hцkьmdarlaryny
· gar
·ysyna azatlyk ugrunda эerli ilaty
· bizi
· eramyzdan ozalky III asyry
· ortasynda ьstьnlikli tamamlanan hereketi
· netijesi bolupdyr.
Oh derэasyny
· (Tejeni
·) boэunda gцзьp gelэдn parnlary
· bir bцlegini
· Ar
·agy
· serkerdeligi astynda ba
·ga bir bцlegi bolsa – Ar
·agy
· Friapany
· nesilleri bolan iki dogan Ar
·agy
· we Tiridaty
· serkerdeligi astynda Parfiэa geзip, ol эerde
·ol wagt цzba
·dak hцkьmdar bolan ozalky Selewkit hцkьmdaryny
· gar
·ysyna gцnьkdirilen halk gozgala
·yna parnlary
· ba
· bolmagyna eltipdir.

·ol hцkьmdary gozgala
·зylar цldьripdirler, hдkimiэet hereketi
· parnlardan bolan ba
·tutanlary
· eline geзipdir.

·ol dцwleti
· dьэbi bizi
· eramyzdan ozalky III asyry
· ьзьnji здrэeginde Tridat I – nji zamanynda tutulypdyr, цzi – de ilki wagtlarda onu
· soran эerlerini
· цzeni Parfiэana welaэaty (onu
· merkezi Nusaэ bolup, hдzirki wagtda A
·gabatdan 18 kilometr uzaklygy Bagyr obasy); Apawartikena welaэaty (эana
·yk daglar эerler bilen birlikde Kaka sebiti) we Astauena bolupdyr. Tridat tagta geзenden so
· tizlikde Girkaniэany alypdyr. Selewkitler tarapyndan we Grek – Baktriэa paty
·alygy tarapyndan hьjьm edilmeginden howatyr edip, Tridat ozaldan uly go
·un dьzьpdir.
Heniz kiзirдk dцwlet bolmagyna galan Parfiэa bizi
· eramyzdan ozalky II asyry
· birinji здrэeginde esasan gьnbatar tarapa basybalyjylyk hereketini эaэba
·landyryp ugrapdyr. Parfiэany
· uly dцwlete цwrьlmegi bizi
· eramyzdan ozalky II asyry
· ortasynda Mitridat I – i
· dolandyran эyllarynda (171 (?) – 138-nji эyllarda) bolupdyr.
·ol wagtdan wag
·yзylykly basybalyjylyk uru
·lary ba
·lanэar, bu uru
·lar bolsa tutu
· Parfiэa halkyny
· dдl – de, han – begleri
· bдhbidine alnyp barlypdyr. Ilkinji alnan territoriэa Grek – Baktriэadan alnan territoriэa bolup,
·ondan pafiэalylar iki sany kiзijik satraplygy – Turiwiэa we Aspiona satraplyklaryny alypdyrlar.
Parfiэa dцwletlerini
· serhetlerini
· so
·raky has kцp gi
·elmegi Selewkitler dцwletini
· enзeme ownuk цzba
·dak welaэatlaryna bцlьnmegi sebдpli mьmkin bolupdyr. 50 – nji эyllarda Mitridat Midiэany basyp alypdyr. Kцp harby oljany
· alynmagy Parfiэa gaznasyny
· ep – esli derejede ьstьni эetiripdir. Tigr derэasyny
· boэnundaky Selewkiэany
· eэelenmegi we Mitridaty
· „Wawilon paty
·asy“ diэlip jar edilmegi bolsa Parfiэany
· gadym dьnэдni
· beэik dцwletine цwrьlmegi
· da
·ky beэany bolupdyr.
Selewkit go
·unlary
· derbi dagyn edilmeginden so
· gelip, pitne turzupdyrlar.
·olary
· gar
·ysyna bolan sцwe
·leri
· birinde Ar
·akit paty
·asy Fraat II – ni
· oruntutary Artaban II (129/8 – 124-nji эyllar) hem
·ol эerde selewkitleri
· gar
·ysyna sцwe
·de agyr эaralanyp цlьpdir.
Saklary tabyn etmeklik parfiэalylara di
·e Mitridat II – ni
· (124 – 87-nji эyllar) wagtynda ba
·ardypdyr. Bizi
· eramyzdan ozalky II asyry
· so
·ky здrэegini
· ortalarynda birnдзe gezek bolan sцwe
·lerden so
·, Sakastena Parfiэa Satraplygyna цwrьlipdir. Takmynan
·ol wagt bьtin Ariэa we Margiэana hem gutarnykly basylyp alynypdyr.
·ol zamandan ba
·lap bizi
· eramyzdan ozalky I asyry
· 30 – njy эyllaryna зenli Parfiэa dцwletini
· kuwwatyny
· we harby ьstьnlikleri
· i
· эokarky derejede цsen dцwri bolupdyr. Mitridat II – ni
· zamanynda Parfiэany
· здkleri ep – esli gi
·elэдr, onso
· hem onu
· dьzьminde Ermenistany
· bir bцlegi we demirgazyk – gьndogar tarapda toharlardan alnan welaэatlar hem girizilipdir. Parfiэany
· Rim bilen bagla
·an
·ertnamasy boэunзa dьnэд mцзberinde i
· uly dцwletler bolan
·u dцwletleri
· serheti Эewfrat derэasy diэlip ykrar edilipdir. Gьэз birikdirip, Kiзi Aziэada Pontiэ paty
·alygy derbi – dagyn etmek ьзin 92 – nji эylda Sulla parfiэalylar bilen soэuz bolmagy gazanэar. 88-nji эylda selewkit DmitriэII Filopator эesir alnypdyr. Parfiэadan diplomatik ilзiler Rimada, Hytaэada gidэдr ekenler. Hytaэy
· resmiэazgylarynda, Hytaэy
· bizi
· eramyzdan ozal II asyry
· aэagynda – I asyry
· ba
·ynda diplomatik agentleri
· эazan maglumatlaryna gцrд, Parfiэany
· „elinde uly we kiзi
·дherlerden эьze golaэ
·дher bar, gi
· эerleri eэelдp oturэar hem uludan – uly dцwlet diэlip hasap edilэдr“diэlip bellenilэдr. Ar
·akit paty
·alaryny
· arasyndan ilki bilen Mitridat II цzьne „
·ahynda“ diэen ady dakэar.
·ol zamanda parfiэa kuwwatly gul eэeзilik monarhiэasy bolupdyr, onu
· da
· gцrnь
·ini
· baэlygy bolsa Eэrany
·, Mesopotamiэany
·, Ermenistany
· halklaryny rehimsiz talamak bilen we hut цz halkyny
· ekspluatasiэalamak bilen gazanypdyr.
Bizi
· eramyzdan ozalky 65-nji эylda dabaraly Korduэenany eэelemegi
· ьstьnde Rim bilen Parfiэany
· ilkinji эaragly зakny
·ygy bolup
·u dцwleti
· arasyndaky uzak wagtly gцre
·i
· ba
·yny ba
·lapdyr. Parfiэa go
·unlaryny
· uly ьstьnligi bizi
· eramyzy
· I asyry
· ortalarynda Orod I – i
· (53-38/37-nji эyllar) zamanda bolupdyr, onda Parfiэa serkerdesi Sьren 53 – nji эyly
· maэynda Rim serkedesi Krassy
· эe
·ip 10 mь
·e golaэ adamy эesir alypdyr. Bizi
· eramyzdan ozal 30 – njy эyllardan ba
·lap, bizi
· eramyzy
· birinji on эylygyny
· aэagyna зenli bolan dцwьr Parfiэa dцwletini
· syэasy we ykdysady taэdan gow
·amagyny
· zamany boldy.
Parfiэa dцwletini
· dowam eden eээamynda Tьrkmenistany
· territoriэasynda эa
·an ilaty
· dьzьmi garym – gatym bolupdyr. Parfiэa dцwleti zamanynda Gьnorta Tьrkmenistany
· territoriэasyny
· demirgazyk gьndogar welaэatlary kem – kдs эa – da doly suratda o
·a gara
·ly bolupdyr.
Margiэanada we Parfiэa dцwletini
· hemme demirgazyk-gьndogar welaэatlarynda i
· uly
·дher Mary bolupdyr. Erkgala
·дheri
· merkezi bolupdyr.
Parfiэa dцwleti jemi 4 gezek paэtagtyny зal
·эar. Ktesifon, Ekwatan, Gekotompil hem – de i
· so
·ky paэtagty Nusaэ.
Parfiэa dцwletinde ekeranзylyk uly дhmiэete eэe bolupdyr. Has – da ьzьmdarзylyk цsьpdir. Parfiэa – da iri magdan baэlyklary hem kцp bolupdyr.
·ol zamanda Margiэana demri uly
·цhrat gazanypdyr.
Parfiэa dцwletini
· manat sistemasy kьmь
·e esaslanypdyr. Altyn manatlar zikge edilmдndir. Birlik diэlip edilmдndir. Birlik diэlip ilki ba
·da grek – makedon standarty boэunзa зykarylan drahma hasap edilipdir. Bizi
· eramyzdan ozalky II asyry
· ortasyndan ba
·lap pul зykarmakda
·u dцwletini
· hut цzini
· standarty berkarar bolup ugraэar.
Parfiэany
· цz taryh edebiэaty bolupdyr, emma bu edebiэat dur
·y bilen эitipdir. Eger pars dilinde эazylan kiзi edebiэatda saklanyp galan eserler bolan „Palma bilen geзini
· jedeli“ diэen we „zarir hakynda эadygдrlik“ diэen iki eseri hasap etmese
·, Parfiэa зeper edebiэatynda – da hiз zat galmandyr diэen эalydyr. Emma Ferdцwsini
· dцreden epik eserleri bolan „
·anamany
·“ kдbir dцwьrlerinde Parfiэa dцwletini
· эa
·an zamanyny
· tдsiri gцrьnэдr, зьnki
·ol eserde gahrymanlary
· durmu
· beэanyna Ar
·akitler dinastiэasyny
· wekillerini
· hakyky eden i
·lerini
· epizodlary girizilipdir.
Parfiэa zamanynda Gьnorta Tьrkmenistany
· arhitekturasy эokary цsь
·e эetipdir. Esasy gurlu
·yk materiallary bolup eэlenen palзyk we зig kerpiз hyzmat edipdir. Agaз, kerpiз, da
·, gips hem ulanylypdyr.

Tьrkmenistany
· halklary arap basybalyjylaryna gar
·y gцre
·de.

Bizi
· eramyzy
· VIII asyry
· ortalarynda Gьnorta Tьrkmenistan emeli suwary
· esasynda цsэдr, эokary derejedдki ekeranзylykly эurt bolupdyr.
Gьnorta Tьrkmenistanda suw degirmenleri gi
· эaэrap ugrapdyr, munu
· цzi bolsa
·ol zaman ьзin tehnikany
· ep - esli derejede цsendigini a
·ladэar, adamy
· gol gьэjьni
· deregine batly e
·эдn suwu
· gьэji ulanylypdyr.
Suw degirmenlerini
· Murgapda we Kaspini
· эakasynda Gьrgende bolandyklary hakynda maglumatlar bar. Suw degirmenleri
· beэleki suwlary
· boэunda hem guranlyklary
·ubhesizdir. Эasamak ьзin эцrite gural – esbaplary
· bolmagyny talap edэдn degirmen da
·laryny
· цndьrili
·i цzle
·dirilipdir. Olary da
· bejeriji ussalar эasapdyrlar. Bu maglumatlar
·ol dцwьrdдki Gьnorta Tьrkmenistany
· hojalygynda dдne ekinleri mцhьm rol oэnapdyr we kцp mukdarda dдne цnьmleri bilen sцwda edilipdir diэip tassyklamaga mьmkinзilik berэдr.
VII asyry
· ortasynda Gьnorta Tьrkmenistany
· ykdysady цsь
·i araplary
· basyp almagy zerarly wagtlaэynзa togtadylypdyr.
Orta Aziэany basyp almaklaryny
· ц
·ьsyrasynda arap taэpalaryny
· hojalyk we medeni цsь
·ini
· derejesi Orta Aziэa halklaryny
·kydan pes bolupdyr: ilaty
· galapyn kцpьsi зarwaзylyk bilen me
·hur bolupdyr, galanlary bolsa
·дherlerde эa
·apdyrlar. Arabystany
·
·дherleri gadymy we цz zamany ьзin эokary medeniэeti
· merkezleri bolupdyrlar, emma VI – VII asyrlarda pese dь
·ь
· эagdaэynda ekenler. Gul eэeзilik gurlu
·ygyny
·
·ol zamanda bьtin gadymy dьnэдni diэen эaly цz iзinde alan krizisi Arabystana hem agyr tдsirini эetiripdir. Ц
· эurduny
· ilatyna kцp girdeji getirip duran sцwda azalypdyr,
·дherleri
· we зarwa taэpalary
· arasynda synpy gar
·ylyklar эitile
·ipdir.
VII asyry
· ba
·larynda araplarda tдze dini taglymat – yslam эьze зykypdyr.
Yslam dinini esaslandyran Muhamet Mekge
·дherinden eken. Muhammet tдze dine daэanyp, araplary
· dцwletini dцredipdir,
·ol dцwlete hem dini, hem dьnэewi hдkimiэeti цz eline alypdyr. Ol 570 – nji эylda doglupdyr. Ol 632 – nji эylda aradan зykэar.
Araplary
· da
·ary syэasaty basybalyjykly hдsiэetde bolupdyr. Muhammedi
· oruntutarlary – dцrt зaryэarlar Abu Bekir (632 – 634); Omar (634 – 644); Osman (644 – 656); Aly (656 – 661) we ondan so
·kular
·eэle syэasaty dowam etdiripdirler. Olara „halyf“, dцwletlerine „halyflyk“ diэen at beripdir.
Yslam dinini
· esasy kada – kanunlary „Kuran“ (Gurhan) atly kitapda toplanandyr. „Kuran“ sцzi arapзa „okuw, okamak“ diэen manyny a
·ladyp, yslam dinini
· dьzgьnlerini, talaplaryny цwredэдn kitapdyr. „Kuran“ 114 sureden (bцlekden) ybarat, her sьre birnдзe aэata bцlьnэдr. Aэatlary
· jemi sany 6 mь
·den gowrakdyr.
Yslam dinine uээanlardan bд
· parzy эerine эetirmek talap edilэдr: 1) Дhli zady эaradany
· – allany
· эeke – tдkdigini. Muhammet pygamberi
· onu
· эerdдki wekilidigini (resul - ylla) ykrar etmeli; 2) gьnde bд
· wagt namaz okamaly; 3) remezan aэynda oraza tutmaly (agzy
·y beklemeli); 4) Mekge
·дherindдki Kдbe ybadathanasyna zyэarata gidip, hajy bolmaly; 5) maly
· kyrkdan birini garyplara zekat bermeli.
Arap agalygy Tьrkmenistany
· эerli ilatyny
· etnik dьzьmine hem gьэзli tдsir эetirэдr we эerli ilaty
· bir bitewi halk bolup kemala gelmegini gijikdirэдr.
Arap basypaly
·lary, ykdysady, milli we dini sьtem эerli ilata agyr degipdir. Ilat aэaga galmaga mejbur bolupdyr. Araplary
· цz aralarynda hem agzybirlik эok eken. Эokary hдkimiэet ьзin olary
· arasynda dinastiэa bдsle
·igi bolupdyr. Bдsle
·ik dolandyrэan omeэatlar we olara gar
·y durэan abbasytlar arasynda mцwз alypdyr. Dinastiэalary
· ikisi hem kцpзьligi
· nдrazylygyndan peэdalanmaga зal
·ypdyr.
·onu
· ьзin эerli ilaty
· azat edijilikli gцre
·i kдhдlatda araplary
· dinastiэa ara gцre
·i bilen utga
·ypdyr.
Araplara gar
·y aэgyrtly gцre
· Mukannany
· ba
·tutanlygynda bolupdyr. Onu
· hakyky ady Ha
·ym ibn Hekim bolup, elmydam эьzi эa
·yl эьpek mata bilen эapylgy gezэдn eken.
·onu
· ьзin onu
· Mukanna („эьzi perdeli“) lakamy цz adyna цwrьlэдr.
Mukanna Merw tцwereklerinde garyp ma
·galada dьnэд inipdir. Ol эa
·lykdan egin – e
·ik эuwup gazanз edipdir. Эetginjek wagty Abu Muslimi
· gozgala
·yna ba
· go
·updyr.
·onu
· ьзin ol Bagdatda zyndana salnypdyr. Ondan gaзyp, цz mekany Merw tцwereklerine gelэдr. Kцp awtor onu
· juda sowatly, ukyply, dilewar bolandygyna belleэдr.
776 – nji эylda tuta
·an gozgala
·a gatna
·yjylar arap agalygyny
· syэasy hem – de emlдk de
·sizligini
· so
·una зykmagy
·ygar edinipdirler. Gozgala
·y
· tuta
·an эeri Merw tцwerekleri bolsa – da, kцp waka Mawerannahrda bolup geзipdir. Gozgala
·зylar kцplenз aз e
·ik geэipdirler.
·onu
· ьзin awtorla
· kдbiri bu gozgala
·a „ak lybasly gozgala
·y“ hem diэipdir. Gozgala
· gi
· territoriэany hem kцpзiligi цz iзine alypdyr. Mukanna эesir dь
·mejek bolup, lowlap эanэan odu
· iзine цzьni oklapdyr.
Tьrkmenistany
· territoriэasyny
· arap go
·unlary tarapyndan basylyp alynmagy ekeranзylyk welaэatlaryny weэranзylyga sezewar edipdir. Dogry, araplara sцwe
·siz tabyn bolan has iri
·дherler, mysal ьзin, Nusaэ we Mary, weэranзylyga sezewar bolmandyrlar. Emma basybalyjylara gar
·ylyk gцrkezen kдbir
·дherler we obalar эer bilen эegsan edilipdir. Mundan ba
·ga – da, Tьrkmenistany
· territoriэasynda geзirilen arheologik barlaglar VII asyry
· dowamynda эa
·amagyny bes eden gallalary
·,
·дherleri
· we obalary
· harabaзylyklaryny эьze зykardy, bu hem arap basyp al
·yny
· gцs – gцni netijesidir.
Arap basybalyjylary tabyn edilen halklary
· boэnuna цzlerini
· dini bolan yslamy dakypdyrlar we ba
·ga dinlerini
· tдsirini aradan aэyrmak maksady bilen hereket edip, эerli ilat tarapyndan dцredilen edebiэat we sungat eserlerini эok edipdirler. Эerli ilaty
· dini ygtykatlary – zoroastrizm, maniheэlik, hristianlyk we buddizm – basybalyjylary
· dinini
· zory astynda kem – kemden эitip gidэдrler. Tьrkmenistany
· ilatyna tдze dini
· kabul etdirilmegi цrдn uzaga зekipdir we birnдзe asyrlary
· dowamynda taээarlanypdyr.
Orta Aziэa gelen araplar asla bir kysymdan kцpзilik dдl eken. Olary
· hataryna dьrli arap taэpalary girip, bu taэpalar hem, kцplenз, biri – birleri bilen du
·manзylykly gatna
·ykda bolanlar. Dьrli taэpalary
· we syэasy toparlary
· wekillerini
· arasyndaky gцre
· kцp wagtlarda aзyk, эaragly зakny
·malara baryp эetэдn eken.
VII asyry
· birinji эarymynda halyfaty
· iзinde dinastiэa gцre
·i эaэba
·lanypdyr. 661 – nji эylda dolanyp gelen Omeэatlar dinastiэasy araplary
· arasynda дhliumumy goldaw tapmandyr. Muhammedi
· gyzy bolan Patmany
· дri halyf Alyny
· nesillerini
· halyfatda эokary hдkimiэete eэe bolmak hukugyny goran bir toparlany
·yk bolupdyr. Bu topar цzьni
·aэylar diэip atlandyrypdyr. Has hem beter, Muhammedi
· daэysy Apbasy
· nesilleri, эagny Apbasitler diэilэдnler hдkimiэeti цz ellerine aljak bolup dawa tutupdyrlar, bular halyfatda цzlerini
· peэdasyna gi
·den wagyz – nesihat geзiripdirler.
Orta Aziэany
· дhli ilatyny
· edi
·i эaly, tьrkmenistany
· halklary hem arap hцkьmdarlaryna gar
·y telim gezek gozgala
· turzup, keseki эurtly basybalyjylary
· эigrenji hдkimiэeti agdarjak bolup, bar gьэзlerini goэupdyrlar.
VIII asyry
· birinji эarymynda Tьrkmenistany
· territoriэasynda halyfatda hцkьmdarlyk eden omeэatlary
· dinastiэasyna gar
·y gцnьkdirilen enзeme эaragly зyky
·lar bolupdyr, зь
·ki bulary
· edэдn i
·inden ilaty
· gi
· kцpзьligi nдrazy eken. Bu gozgala
·lary guraэjylar syэasy эa – da dini hдsiэetdдki niэetler bilen hцkьmete gar
·y зyky
· edipdirler. Bu gozgala
·lary
· maksady arap hцkьmdarlygy agdarmakdan dдl-de, di
·e hдkimiэet ba
·yndaky dinastiэany зal
·yrmakdan ybarat bolan hem bolsa, Tьrkmenistany
· halklary olara i
·e
·
·ir gatna
·ypdyrlar.
·unda, gozgala
·lara gatna
·anlary kдbirleri hдkimiэeti
· зaly
·magy netijesinde цzlerini
· эagdaэlaryny
· gowulanmagyny umyt edipdirler, beэlekileri bolsa gozgala
·y has gi
· эaэba
·landyrmak we ony araplary
· hemmesine gar
·y gцnьkdirmek mьmkinзiligine umyt baglapdyrlar.
VIII asyry
· 30 – njy эyllarynda Horasanda Haris ibn Sureэj зyky
· edipdir. Gozgala
·y harijitler ba
·lapdyrlar, bular halyfatda onu
· ilkinji эyllaryndan ba
·lap emele gelen mezhep eken.
Эerli ilat Abu – Muslimi
· gozgala
·yna has hem gi
·den gatna
·ypdyr, bu gozgala
·y
· maksady bolsa Omeэatlar dinastiэasyny agdarmakdan we Apbasitle
· hдkimiэetini berkarar etmekden ybarat bolupdyr.
Gozgala
· 747 – nji эylda Maryny
· eteklerinde ba
·lapdyr. Abu – Muslim цz tarapdarlary bilen Maryny
· gьnbatarynda эerle
·ip, bu эerde birnдзe berkitmeleri dцredipdir. Onu
· esasy daэanз punkty Mahuwan obasy eken, bu эerde ol dцrt aэy
· dowamynda bolupdyr. Abu – Muslimi
· зagyry
·lary эerli ilaty
· arasynda uly ьstьnlige eэe bolupdyr. Зe
·melerde Abu – Muslime go
·ulan daэhanlary
· sany hakynda maglumatlar bar: kдbir obalary
· ilaty onu
· ygtyэaryna 1000 – e golaэ pyэada esger beripdirler. Arap basybalyjylaryna gar
·y gцre
·i
· baэdagy astynda hemme synplary
· wekilleri birle
·ipdirler: daэhanlar we garyp senetзiler bilen bir hatarda Abu – Muslimi
· go
·unlarynda sцwdegдrler hem, эerli han begleri
· wekilleri hem bolupdyrlar.
Mahuwanda Abu – Muslim цzini
· hemme otrэadlaryny dolandyrmak ьзin merkez dцredipdir. Bu эerde onu
· go
·unyna girэдnleri
· sanowlary эцredilipdir we her bir esgere belli bir mukdarda aэlyk berilipdir.
Araplary
· taэpa ara du
·manзylygyndan peэdalanyp, Abu – Muslim Maryny alypdyr.
·aэymgala diэilэдn эer Abu – Muslimi
· Maryny almagy цz эanynda guran berkitmesini
· harabaзylygydyr diэen зaklama bar. So
· gozgala
· has hem ьstьnlikli bolupdyr. Abu – Muslimi
· зagyry
·yna Gьndogar Horasany
· hemme
·дherlerinden: Marydan, Saragtdan, Abywertden, Nusaэdan we beэleki
·дherlerden adamlar gelipdirler; 100 mь
· adama зenli gozgala
·зy эygnanypdyr.
Uly go
·un toplap, Abu – Muslim merkezi hцkьmete gar
·y зyky
· edipdir. Omeэatlary
· tarapdarlary derbi – dagyn edilipdir, halyf tagtdan dь
·ьrilipdir we цldьrilipdir.

Arap halyfyny
· gow
·amagy.

Dьnэдde i
· o
·at matalary
· Merwde, Nusaэda, dokalandygy barada taryhзylar gadymyэetde эazypdyrlar. Tьrkmen эaэlasy эьpek matalary, эьpek halylary bilen hem dьnэдde me
·hurlyk gazanypdyr.
Araplary
· basyp alan gi
· territoriэasynda hдli –
·indi halk gozgala
·lary we зyky
·lary bolup durupdyr.
·o
·a gцrд-de IX asyry
· ba
·larynda Bagdat halyflaryny
· kuwwaty pese dь
·ьp ba
·lapdyr. Bu эagdaэy
· ц
·ьni almak ьзin halyflyk kцp synany
·yklar edipdir. Basylyp alynan эerlerde gra
·dan-administratiw dolan
·yk we harby i
·lere эerli han-beglere barha gi
· зekilip ba
·lanylypdyr.
Arap halyflygy Demirgazyk Horasany, Gьnorta Tьrkmenistany elde saklamaga aэratyn uly ьns beripdir. Sebдbi ol bu эurtdan dцwlet hazynasyna kцp mukdarda salgyt girdeэji alypdyr.
Horasany
· Nusaэ welaэatyndan Sarahs, Abywertden kцp mukdarda salgyt alynypdyr. Salgytlar dirhem (pul) saэlama tohum atlar, goэun we ba
·ga gцrnь
·lerde alynypdyr.
IX asyrda Arap halyflygy дgirt gi
· territoriэany цzьne birikdiripdir. Bu bolsa эurdy dolandyrmakda uly kynзylyk dцredipdir. Halyflygy
· dьzьmine girэдn dьrli sosial – ykdysady derejedдki welaэatlary
· цzara hojalyk gatna
·yklary hem цwerlikli bolmandyr. Emlдk de
·sizligi esasdaky зyky
·lary
·,
·eэle hem milli azat edijilik hereketini
· эitile
·megi, go
·undaky agzalalyk halyflygy opurypdyr. Ellerinden giden ekin meэdanlaryny jemlдn harbylary
· we эerli iri эer eэelerini
· separatistik (merkeze boэun bolmazlyk) зyky
·lary bu prosesi has hem gьэзlendiripdir. Halyflyk entek formal taэdan bitewiligini tд 1258 – nji эylda mongollar Bagdady basyp alэanзa saklasa-da, onu
· bazasynda birnдзe цzba
·dak dцwletler dцrдpdir.

·eэle dцwletle
· biri Tahyrylar dцwleti bolэar. Halyflykdaky kynзylykly эagdaэlar Horasany
· эokary gцterilmegine we цzba
·daklyga ymtylmagyna mьmkinзilik berэдr.
821-nji эylda Horasany
· hцkьmdary edilip Hyratly Tahyr Ibn Huseэn bellenilэдr. Onu
· bu wezipд bellenilmegi
· sebдbi, Mamul bilen Mamuny
· doganyny
· arasynda bolan tagt ugrundaky gцre
·lere Tahyr Mamun kцmek beripdir.

Tahyrylar dцwletini
· dцremegi.

Taryh Ibn Huseэn hцkьmdar bolandan so
·, arap halyflygyndan gara
·syz syэasat alyp barypdyr. Hцkьmdarlyga bellenenden bir эyl so
·ra 822-nji эylda Merwde Juma namazyny
· birinde ol Halyfy
· adyna hutba okamandyr, adyny tutmandyr.
·ol wakadan so
·ra kцp wagt geзmдnkд ol цz цэьnde duэdansyz цlэдr. Зak edili
·ine gцrд o
·a awy berlen bolmagy зemeli. Ondan so
·ra ol цldьrьlen hцkьmdary
· ogly Talha Ibn Tahyr atasyny
· ornuny eэeleэдr (822-828).
·ondan beэlдk hem Tahyrlar dinastiэasyny
· nesilden-nesle geзi
·i ba
·lanэar. Dinastiэany
· dьэbьni tutan Tahyr Ibn Huseэn hasaplanэar.
Talha Ibn Tahyr цrдn зeэe syэasat alyp barypdyr. Ol Juma namazyndan Halyfa hutba okasa-da, цz adyndan pul zikge edipdir. Salgytdan gelэдn pullary di
·e bir bцlegini Halyf hazynasyna geзirip, galanyny цzьnde goэupdyr. Halyfy Horasany
· iзki i
·lerine gaty
·mazdan зetle
·diripdir. So
·ra bu dцwleti
· territoriэasy Hazar de
·zine зenli gi
·elipdir. Dцwleti
· paэtagty Hyratdan Ni
·apura geзirilipdir. Tahyrlar dinastiэasy gьэзli цsen dцwri Abdulla Ibn Tahyry
· edara eden эyllary (828-844) bolupdyr. Ol dцwьrde kцp sanly araздk galalary we kerwensaraэlar gurlupdyr. “Kдrizler hakda kitap” (Kitap Al-Kuny) dьzьlьpdir. Onda suwdan peэdalanmagy
· dьzgьnleri jikme-jik beэan edilipdir.
Tahyrlar dцwleti ilaty
· gi
· kцpзьligine ylmy elэeterlik etmek ьзin kдbir mцhьm здreler i
·lдp dьzьpdir.
·дherlerde metjitleri
· we medreseleri
· gurlu
·ygy artypdyr. Bu dinastiэa 873-nji эylda (51 эyl) Saffarylary
· zarbasy netijesinde synypdyr.


Saffarylar we Samaniler dцwletlerini
· emele gelmegi.

Saffarylar dцwletini (861-900 эyllar) esaslandyran
·akup Ibn Leэs (861-878 ээ.) bolupdyr. Rowaэata gцrд
·akup mis ussasy eken. “Saffar” diэen arapзa sцzь
· misзi эa-da mis ussasy manysy bar.
·o
·a gцrд-de bu dinastiэany
· ady Saffarylar diэilipdir.
·ol dцwьrde эцrite meэletin otrэadlar dцredilipdir, olara gazylar, din-ynanз ugrunda gцre
·ijiler diэip at beripdirler. Olary
· hataryna эurdu
· has garyp gatlagyndan professional ur
·ujylar зekilipdir. Nirede зakny
·yk эьze зyksa
·ol ur
·ujylary эollapdyrlar. Olar esasan serhet эakalaryny gorapdyrlar. Kazylar halk hereketlerinede aktiw gatna
·ypdyrlar.
Arap halyflygy Horasanda Saffarylary
· tдsirini
· artmagyndan nдзe howatyrlansada onu
· ц
·ьni alyp bilmдndir. 874-nji эylda Halyf
·akup Ibn Leэse bьtьn Horasany dolandyrmagy tab
·yrypdyr.
·akup go
·unda berk tertip-dьzgьnleri girizipdir.
·akup Bagdada tarap
·owsuz эцri
·ler edipdir.
·akup Ibn Leэs aradan зykandan so
·ra, onu
· dogany Emir Ibn Leэs (879-900 ээ.) dinastiэany
· tagtyny eэeleэдr. Onu
· edara eden dцwrьnde hem Tahyrylar эaly Halyfdan цzba
·dak syэasat alyp barypdylar. Tahyrylardan tapawutlanyp Saffarylar Halyfa salgyt bermдndirler. Emma o
·a garamazdan halky
· hal эagdaэy gowla
·mandyr. Gaэtam, alynэan salgytlary
· mukdary we gцrnь
·leri artypdyr. Emir Ibn Leэsi
· edara eden dцwrьnde цэde эьplьk egiren garry aэallardan-da salgyt alynypdyr. Syэahatзylardan sцwdegдrlerden alynэan gьmrьk pullary
· mцзberi has artdyrlypdyr.
Samanylar dцwleti (874-999 ээ.) Merkezi Aziэany
· ep-esli bцlegini Horasany
· Sogdy эurduny цzьne tabyn edipdir. Dцwleti Ismaэyl Ibn Ahmet (874-907 ээ.) esaslandyrэar. Dцwleti
· paэtagty Buhara
·дheri bolupdyr. Ysmaэyl enзeme halk hereketlerini basyp эatyrypdyr. Dцwleti
· dьzьmine Horasan Horezm we Mawerannahr эerleri giripdir. Bu эagdaэ Merkezi Aziэany
· keseki эurtlary
· hцkьmdarlygyndan dyndyrypdyr. Tдze эerleri цzle
·dirmek, suwary
· desgalaryny gurmak we ozalkylardan эeterlikli peэdalanmak boэunзa birnдзe i
·ler durmu
·a geзirilipdir. Suwary
· desgalary dцwlet gцzegзiligine alynypdyr. Samanylar dцwletini
· цsen wagty Ysmaэyly
· dцwri bolupdyr. Ol dцwьrde merkezle
·dirilen dцwlet dцredilipdir. Buharada mekdep-medreseler aзylyp yslam taglymatyny эaэradyjy kadrlar taээarlapdyrlar. Ruhanylary
· we metjitleri
· maddy ьpjьnзiligini gowulandyrmak maksady bilen olara эer bцlьnip berilipdir. Ylym we din dili hцkmьnde pars dili gi
·den ulanylypdyr. Merw, Ьrgenз, Buhara Samarkant
·дherleri
·ol zamany
· ylmy we medeni merkezleri bolupdyr. Samanylar dцwletinde ilatdan alynэan salgytlary
· hasabyna kцp sanly edara edi
· dikmeleri saklanypdyr. Go
·un gullugyndaky adamlary
· эagdaэlary pes bolupdyr.
944-nji эylda Horasanda go
·unlary
· uly зyky
·y bolup, Samany hцkьmdary Nuhy agdarmaga synany
·yk edilipdir. X asyry
· ortalaryndan ba
·lap, Samanylar dцwleti pese dь
·ьp ba
·lapdyr we Garahany tьrkleri
· zarbasy netijesinde synypdyr. Samanylar dцwleti dargandan so
·ra onu
· ozalky agalyk eden эerleri birnдзe bцleklere bцlьnipdir. Mawerannahr – Amul derэany
· Demirgazyk we Demirgazyk Gьndogary Garahanlylar dцwletini
· dьzьmine Amul derэany
· gьnorta we gьnbatar taraplary эagny Horasan, Tabarystan, Seэistan we Owganystan hдzirki territoriэasy Gaznawylar dцwletini
· dьzьmine giripdir.

Araplary
· dцwrьnde Tьrkmenistany
· эerlerinde

·дherleri
· цsmegi.


·eэlelik bilen, Horasan we Mawerannahr ьз asyry
· dowamynda diэen эaly ilki ba
·da Horasan hцkьmdarlygyny
· здklerinde, so
·ra Tahiritleri
· Samanitleri
· dцwletlerini
· dьzьminde syэasy taэdan birle
·dirilgi halda bolupdyrlar. Mawerannahry
·, Horasany
· we Horezmi
· зet эurtlary
· hцkьmdarlygy arasynda azat edilmegi цndьriji gьэзleri
· ep-esli цsmegine эardam edipdir.
Hojalygy
· i
· mцhьm pudagy suwarymly ekeranзylyk bolupdyr. Suwary
· desgalary эurdu
· guwanjy we onu
· abadanзylygyny
· esasy bolup durэan eken. Ylaэta-da, Mary oazisini
· suwary
· sistemasy цsen halda bolupdyr. 930-933-nji эyllarda eserini эazan geograf Istahri Mary oazisi Murgapdan Mary
·дherini
· эokary эanynda Zark we Razik (hдzirki Tьrkmengalany
· эerle
·эдn эeri) obalaryny
· эanyndan зykarylan uly kanallar bilen suwarylэardy diэip habar berэдr.
·дheri
· iзinden geзэдn kanallary
· i
· ulularyny
·, эagny Hurmuzaffar, Majan, Razik we Asadi diэen kanallary
· adyny sanap geзmek bilen Istahri
·eэle эazэar: “Maryny
· uly derэasy bar, эatlanyp geзilen kanallary
· hemmesi we welaэat kanallary (rusak)
·ondan aэrylyp gaэdэar Bu derэa Zark obasyny
· эanyndan bцlьnip ba
·laэar, ol эerde Maryny
· sakasy bar. Her kwartal we kцзe ьзin bolsa bu derэadan kiзijik эaplar зekilipdir. Suw kцpelen wagtynda bolsa, suwdan peэdalanэan her bir adam artykmajyndan цz paэyny alэar.
·u suwu
· ьsti bilen 10 mь
·den hem kцp adam зцrek iээдr.”
Ululy-kiзili kanallary
· цsen sistemasy Dehistany
· we Horezmi
· эerlerini suwarэan eken. Horezmi
· kanallary
·eэle bir uly bolupdyr, hatda olary
· kдbirlerinden gдmiler hem эцrдpdir. Ylaэta-da Demirgazyk Horezmi
· paэtagty bolan Gьrgenje suw berэдn Wedak kanaly uly bolupdyr. Kцpetdagy
· etegindдki zolakda ekinler dag зe
·melerinden alynyp gelnen ownuk эaplar we kцp sanly kдrizler bilen suwarylypdyr.
Emeli эol bilen suwarylэan ekinlerden ba
·ga-da, dьme ekinler hem ekilipdir. IX-X asyrlarda Horasany
· we Horezmi
· ekeranзylary kцp dьrli oba hojalyk ekinlerini цsdьrip эeti
·dirэдn ekenler. Olary
· hojalygynda galla ekinleri
· – bugdaэ, arpa we megerem dary ekinlerini
· uly дhmiэeti bolupdyr. Makdisi we Istahri Maryny
· зцregini “Horasanda i
· gowy” зцrek diэip biзak цwэдrler. Bu эerlerden galla beэleki welaэatlara hem дkidilip satylypdyr. Emma ekeranзylykly welaэatlary
· hemmesinde – Horezmde, Amyderэany
· orta akymyndaky эerlerde, Kцpetdag iзlerinde hem dдne ekinleri ekilэдn eken. Hatda maldarзylygy
· agdyklyk edэдn эeri bolan dag etegi sebitlerinde – Saragt, Guzgun sebitlerinde hem dьme dдne ekinleri uly дhmiэetli bolupdyr. Maryda, Horezmde, Nusaэda we Abywertde kцp mukdarda kьnji ekilip, ondan эag i
·lenip зykarylypdyr.
Hemme эerlerde ьzьmзilik we bagзylyk bolupdyr. Mary sebitlerinde ьzьmзilik has hem uly rol oэnapdyr. Ьzьmзilik bilen Horezmde hem me
·gul bolupdyrlar, ol эerde, Makdisini
· sцzlerine gцrд, kцp sanly ьzьm mynjyrady
· presleri bolupdyr. Ьzьmзilik Amyderэany
· orta akymyndaky oazislerde hem bolupdyr. Ir-iэmi
·leri
· цndьrili
·i hem Maryda we umuman Mary jьlgesinde hemme эerdдkiden цsen eken, emma Horezm hem, Nusaэ hem Orta Amyderэa hem baglary, ir-iэmi
·leri bilen
·цhratlanэar eken.
Дhli ekeranзylyk zolagyny
· ilaty hem gцk ekinзilik bilen me
·gul bolэar eken. Ylaэta-da Mary gawunlary
·цhratly bolupdyr. Bular dilim-dilim edilip kesilэдr eken we Yraga iberilэдr eken (kakadylan gцrnь
·inde bolsa gerek). Bossanзylyk barada maglumat az, emma eээam X asyrda Nusaэda bossanзylyk zor цsьpdir. Зьnki Makdisi de
·i-taэy bolmadyk Nusaэ badamjanlary barada gьrrь
· edip geзэдr.
Hьnдrmenзilik we sцwda. Horasany
· oba hojalygynda pagtany
· дhmiэeti uly bolupdyr. Esasy pagtaзylyk welaэaty Mary oazisi bolupdyr. Ol эerde pagtany
· merwi diэen цrдn o
·at sorty цsdьrlip эeti
·dirilэдr we dьrli эurtlara дkidilэдr eken, bir bцlegi bolsa
·ol эeri
· цzьnde i
·lenэдr eken. Зe
·melerde эьpek hakynda has kцp gьrrь
· berilэдr. Зig эьpek ep-esli mukdarlarda Marydan ba
·ga эurtlara дkidilэдr eken. Mary bolsa Istahrini
· sцzlerine gцrд эьpekзiligi
· i
· bir gadymky merkezlerini
· biri bolup, эьpekзilik bu эerden Horasany
· we Eэrany
· kцp welaэatlaryna эaэrapdyr. Эьzьne эьpek hatlary эazylan parзalar Mary matalaryny
· i
· o
·at sorty hasap edilэдr eken. Makdisi Nusaэ bilen Abywertde hem эьpek цndьrilendigini bellдp geзэдr.
Istahry Mary эerlerinde kendr matalaryny
· dokalandygy barada эatlap geзэдr. Maryny
· ba
·ga эurtlara satylyp, ol эerlerde me
·hurlyk gazanan harytlardan biride halylardyr.
Ibn Haэkaly
· berэдn habarlaryndan Horezmde geээдn go
·ur, gara we beэleki re
·kdдki baganalary berэдn garakцli goэunlar kцpeldilipdir.
Sarahsda galapyn maldarзylyk эerleri bolupdyrlar. Sarahsda dьэe kцpeldilipdir, dьэe galla bilen bir hatarda sцwda maly bolupdyr.
Kaspiэ de
·zinde we Amyderэany
· a
·aky akymlarynda balykзylygy
·, awзylygy
· kдbir derejede дhmiэeti bolupdyr. Senetзilik эokary цsь
· derejesine эetipdir.
·ol wagtky Orta Aziэa ilatyny
· hojalyk durmu
·ynda senetзiligi
· дhmiэeti uly bolupdyr. IX-X asyrlardaky Horasan bilen Horezm senetзilik цnьmзiligi
· derejesi boэunзa
·ol zamanadaky ц
·debaryjy эurtlary
· hiз birinden kem bolmadyk bolsalar gerek. Senetзiligi
· i
· uly merkezi Mary bolupdyr. Bu эerde enзeme senetзilik kwartallary bar eken.
Akademik W.W.Bartoldy
· “Maryny
· taryhy dogrusynda” diэen i
·inde bu
·дherdдki kцp hьnдrdдki senetзileri
· i
·lдndikleri we эa
·andyklary bellenilip geзilэдr. Ylaэta-da Maryny
· эьpek parзalary we lybaslary
·цhratly bolupdyr,
·eэle hem эь
·, nah we kendr matalar dokalypdyr. Arheologik maglumatlara gцrд, Mary keramiki цnьmзiligi
· uly merkezi bolupdyr.
·eэle hem deri eэlenendigi, azyk цnьmleri we kдbir beэleki цnьmleri
· цndьrilendigi barada maglumatlar bar. Marydan kiзi hem bolsa, ep-esli дhmiэeti bolan beэleki bir
·дherlerede Nusaэ bolupdyr. IX-X asyrlarda Nusaэy
· Rabatyny
· (etraplaryny
·) цsьp, ol эerde hem tдjirler bilen senetзileri
· arheologik i
·leri tarapyndan anyklanyldy. Ol эerden keramiki peзlerini
· galyndylary, eredilen demir lokgalary, зьэ
·e lokgalary, mis galyndylary bular bolsa senetзilik цnьmзiligini
· цsendigine we dьrli gцrnь
·li bolandygyna
·aэatlyk edэдr. Nusaэda dokma senagaty hem цsьpdir. Owadan цэ esbaplaryny
· galyndylary,
·дher ilatyny
· gurply эa
·andyklary barada
·aэatlyk edэдr. Ьrgenз эaly we beэleki
·дherleri hem senetзiligi
· uly merkezi bolupdyr. Horezmi
·
·дherlerinde эьpek эь
· we nah matalary dokalypdyr. Эaэlar, keзeler, metal цnьmleri we beэleki kцp цnьmleri эasalypdyr.
Gьrgende, Abywertde, Saragtda, Murgapda oazislerindдki we Amyderэany
· kenarlaryndaky
·дherlerinde hem senetзiligi
· цnьmзiligi bolupdyr.
IX-X asyrlardaky demirgazyk Horasany
· we Horezmi
·
·дherlerinde senetзilik цэ цnьmini
· здklerinde ep-esli derejede цsьp geзipdir, onu
· цnьmleri di
·e bir эerli bazarlarynda dдl, beэleki halkara bazarlaryna-da barэar eken. Mary bilen Ьrgenз hem halkara дhmiэetli senetзilik merkezleri bolupdyr.
















Beэik Seljuk dцwletini
· dцremegi.

Зarwa hojalygyny
· feodalla
·magy hem jemgyэeti
· baэ gatlagyny
· eэeзiliginde дgirt uly mal sьrьleri
· toplanmagy oguzlary
· kethudalaryny
· – hanlarydyr beglerini
· цzba
·daklyga ymtylmaklaryny barha gьэзlendiripdir.
·eэle meэiller oguzlary
· gynyk taэpasyny
· begleri arasynda hasam gylawly eken. Oguzlary
· Merkezi Gazagystan birikmesini
· ba
·tutanlary – baэat we gaya taэpalaryny
· begleri Syrderэany
· a
·ak akymyny eэelдp, gynyklar taэpasyny
· bu эerde ц
·den gelэдn agalyk ediji эagdaэyny syndyranlaryndan so
·, gynyk tireleridir uruglary, Syrderэany
· a
·ak akymyny ta
·lap, kem-kemden gьnorta tarapa sьэ
·ьp ba
·lapdyrlar.
·ol wagt olara Takyk ba
·tutanlyk edipdir. Takygy
· ogly Saltyk (Seljuk) urugda
·lary bilen X asyry
· ahyrynda Syrderэany
· orta akymynda эerle
·en Jent topragyna gцзьp barэar.
·u эerde-de, ili bilen ol musulman dinini kabul edэдr hem samanlar dцwletini
· raэatlygyna geзэдr.

·u wakadan so
·, arap hem pars taryhзylary oguzlary ikд bцlьp ba
·laэarlar. Bцlьni
·ik boэunзa, Syrderэany
· a
·ak akymynda galan demirgazyk oguzlar ц
·kileri эaly oguzlar adyny gцterэдrler. Jent topragynda jemlenen gьnorta oguzlar bolsa, indi tьrkmenler diэen ada eэe bolэarlar. (Mundan beэlдk oguzlary
· bu toparyny
· adyny tьrkmen-oguzlar diэip tutarys). Эokarda getirilen klassifikasiэada dini tapawutlylyga, oguzlary
· gьnorta toparyny
· musulman dini kabul etmegine aэgytlaэjy faktor hцkmьnde garamak meэli gaty gьэзli.
·u
·a gцrд-de, dini hдsiэetdдki rowaэat hem dцredilipdir. Onu
· manysy: tьrkmen diэen at aslyэetinde “tьrk” hem “iman” diэen sцzlerden emele gelen. Olarda “imana gelen tьrk” эa-da “musulman tьrk” diэen dь
·ьnje bolmaly. Bu rowaэatda belli bir real hakykatam эok dдl.
·ol dцwьrden ba
·lap tьrkmenler diэen at, oguzlar diэen ada garany
·da, has эцrgьnli bolup ugraэar. Oguz ilini
· дhlisini
· musulman dinine uэmagy bilen bolsa, tьrkmenler diэen at oguzlary
· hemme taэpalarydyr uruglaryna mahsus bolup galэar.
Indi Jent topragynda jemlenen gьnorta oguzlary
· ilkinji serdaryny
· ady barada. Ol Saltykmy эa-da Seljukmy? Ilki bilen, okyjylary
· ьnsьni Saltyk diэen has ady
· tьrkmenler arasynda geзmi
·de-de henizlerem эцrgьnlidigine зekmekзi. Munu
· tersine, Seljuk diэen has at tьrkmenleri
· uly hem kiзi nesillerini
· arasynda dьybьnden эok. Bu ada taryhy geзmi
·de-de цrдn seэrek du
· gelinэдr. Munu
· ьstesine-de, ilkinji taryhy зe
·melerde Seljugy
· adyny
· asly dцreэ
·i rowaэat gцrnь
·inde beэan edilэдr.
·a
· эigit wagtynda Seljuk salзy bolup, эolagзy adamlary hem olary
· onзakly uly bolmadyk эьklerini Amyderэany
· bir kenaryndan beэlekisine geзirenmi
·in. Gadymy tьrki dillerinde salзy “seljuk” gцrnь
·ь
·inde alnyp, so
·abaka onu
· kдri
·ahsy adyny – Seljuga цwrьlipdir. Geзmi
·de kдrine laэyklykda, adamlary
· has эцrgьnli atlaryny
· dцremegi taryhda az dдl. Emma Seljugy
· эa
·lykda salзy bolanlygy gaty bir ynandyryp baranok. Takyk ogly Seljuga 1500 dьэe, 50 mь
· ownuk mal hem 100 atly nцkeri цzьnde jemlдn otrэady miras galdyrypdyr.
·eэle baэlyga erk eden adamyny
· perzendini
· salзy bolmagy asla mьmkin dдl. Seljugy
· adyny, kдbir halatlarda, mongol dilinden alnan “Saljy” we “ut” sцzlerine syrykdyrэarlar.

Seljuklar imperiэasy

Seljuklar dinastiэasyny
· dьэbьni tutan saltyklar nesli gelip зyky
·y boэunзa oguzlary
· gynyk urugyndandyr. Diэmek, seljuklar oguzlary
· bir
·ahasydyr.
Edebiэatda seljuklar dinastiэasyny
· gelip зyky
·y barasynda iki hili pikir bar. XI asyrda nдbelli awtor tarapyndan эazylan “Mдliknamada” Seljugy
· kakasyny
· Tokakdygy aэdylэar. Zahir ed-Din Ni
·apuryny
· XII asyrda эazan “Seljuknama” eserinde dinastiэany esaslandyran adam Kerikuзi hojadyr. Ol takmynan IX-X asyry
· 1-nji эarymynda эa
·apdyr.
Kerikuзi hojany
· Tug
·yrmy
· atly oglundan 3 ogul: Saryk, Togrul we Arslan dьnэд inipdir. Sarзyk tokak Seljugy
· kakasydyr, эцne seljuklar meselesi bilen gyzyklanэan alymlary
· kцpьsi Tokagy Seljugy
· kakasy hasaplaэar. Seljuk kдmillik эa
·yna эetende, эabgu (paty
·a) ony emirlige belleэдr we o
·a suba
·y (emir, go
·unba
·y) зinini berэдr.
·abguwy
· hereketlerinden nдrazy Seljuk onu
· gar
·ysyna bir bada зykyp bilmejekdigini a
·yp: “Mallarymyza цri meэdany darlyk edэдr” diэen bahana bilen цz toparyny alyp, tдze mekana gцзэдr. Olar Jent sebitinde Syrderэany
· orta akymlarynda mesgen tutэarlar.
·eэlelikde X asyry
· ortalarynda Garadagy
· eteklerinde, gadymy Oguzlary
· эurdunda tдze seljuklar dinastiэasyny
· dьэbi tutulэar. Ony esaslandyryjy Seljuk X asyry
· ba
·larynda dьnэд inipdir. Kдbir maglumatlara gцrд, ol 1010-njy эylda 107 эa
·ynda aradan зykypdyr we Jent topragynda jaэlanypdyr.
X asyry
· ahyrlaryna зenli seljuklar uly birle
·mд цwrьlipdir. Bu dцwьrde olary
· hataryna gelip зyky
·y boэunзa biri-birine эakyn oguz, tьrkmen we beэleki taэpalar go
·ulypdyr.
Dinastiэany esaslandyryjy Seljugy
· 4 ogly: Ysraэyl (Arslan), Mikail,
·unus we Musa bolupdyr. Ysraэyly
· syэasy durmu
·da uly agramy bolmandyr. Mikail hem ir aradan зykypdyr. Seljugy
· kiзi ogly Musa эabgy Kylэan diэipdirler. Seljuklar dinastiэasyny
· gьэзlenen dцwrьnde ony dolandyrmakda Seljugy
· kiзi ogly Musa, agtyklary, esasan hem Mikaili
· ogullary Togrul beg, Muhammet we Зagry beg (Dawut) dagy esasy rol oэnapdyrlar.
Seljuklar эurtda dinastiэa hцkmьnde emele gelip ba
·lan dцwrьnden ц
·ki tirede
·leri bilen gцre
·e giri
·diler. Olar ilkinji nobatda Aral kцlьni
·, Demirgazyk Kaspiэ kenar sдhralaryny eэelдn gьnbatar oguz taэpalaryny
· serdarlary bilen зakny
·эarlar.
·eэle bдsde
·lik netijesinde X asyrda oguzlar ikд bцlьnэдr. Olary
· demirgazyk (
·a
·ykent) toparyna ц
·kьsi эaly “oguzlar” diэseler, gьnorta bцlьmine “seljuklar” (gьndogarly awtorlarda – “tьrkmenler”) diэip at berэдrler.
Seljuklar nдhili эagdaэda ц
·e saэlanyp, tдze dinastiэany esaslandyryp bildilerkд? Onu
· sebдpleri nдmeler bilen baglyka? Birnдзe alym seljuklary
· ц
·den bдri oguz hanlaryna эakyn bolmagyny olar ьзin dinastiэa esaslandyrmaga deslapky
·ert hasaplaэar. Beэleki bir pikire gцrд, seljuklary
· yslam dinini kabul etmegi olara ц
·ki oguz birle
·mesinde ц
·e зykmagy olary
· harby-ykdysady meselelere has ukyply эolba
·зylygy
· edendigi bilen baglydyr.

Seljuk soltanlanlary

XI-XII asyrlar seljuklary
· asyrydyr. XI asyry
· 20-nji эyllaryny
· ba
·larynda olar iki dogan Зagry begdir Togrul begi
· ba
·tutanlygynda hдzirki Цzbegistany
· Buhara welaэatyny
· Nur Buhara diэen daglyk raэonyna gцзьp barэarlar olary
· tцweregine oguz ilini
·, beэleki tьrki taэpalary
· birle
·megi gьэзlenэдr. Merkezi Gazagystanda, Hazary
· kenarlarynda, uly Balkandyr Ma
·gy
·lakda эa
·aэan oguz-tьrkmen taэpalaryny
· bir uly umumy birle
·mд jemlenmegi bolup geзэдr. Uly harby gьэje цwrьlen bu birle
·me seljuklary
· ba
·tutanlygyndaky tьrkmen ilini dцredэдr.
Seljuklar kem-kemden gьnorta, hдzirki Tьrkmenistany
· эerlerine sьэ
·ьp ugrapdyr. Olary
· bu hereketi iki dцwlet, эagny X-XI asyrlary
· sepgidinde Merkezi Aziэany
·, Owganystany
· we Eэrany
· kцp эerini birle
·diren Garahanlylar dцwleti we Gaznawylar dцwleti bilen baglany
·yklydy. Зьnki Mawerannahr эerleri – Amyderэa зenli bolan aralyk garahanlylara, Amyderэany
· bдri tarapy – hдzirki Owganystany
·, Eэrany
· we Tьrkmenistany
· эerleri bolsa gaznawylara degi
·lidi.
·eэlelikde, seljuklary
· эurdumyzy
· эerlerini arala
·magy, bir tarapdan, garahany-gaznawy ur
·una, ikinji tarapdan, garahanylary
· цzara tagt, эer-эurt ugrundaky goh-galmagyna gabat gelipdi.
·onda Seljuk begzadalary garahanlylary
· dawalaryna gatna
·yp, цzara ikд bцlьnipdirler. Olary
· bir topary Ysraэyly
· эolba
·зylygynda garahanylary
· Buharany we Samarkandy dolandyryjy emire Aly Tegini, beэleki topary Dawut Зagry begi
· we Muhammet Togrul begi
· эolba
·зylygynda Bugra (Bogra) hany goldapdyrlar. Bu bolsa seljuklara agzalalyk we kцp эitgi getiripdi. Sebдbi garahany agzalalygynda Bugra hany gaznawy soltany Mahmyt hem goldapdy.
·eэlelikde, ol o
·u
·mazlyk garahany-gaznawy-seljuk bдsde
·ligine цwrьlipdi.
·onda Mahmyt Gaznawy seljuk soltany Ysraэyly aldap ele salyp, ony Hindistana sьrgьnlige iberipdi. Ol
·ol эerde 1034-nji эylda aradan зykypdy.
Bu wakalardan so
· Mawerannahrdaky seljuklar iki topara bцlьnipdir. Olary
· bir topary hдzirki Tьrkmenistany
· эerlerine takmynan 1025-nji эylda arala
·yp ba
·laэar.
·ol wagt, megerem, seljuklary
· di
·e bir topary, эagny Ysraэyly
· ili gцзьp gelipdir. Seljuklar Horasany dolandyrэan gaznawylary
· ьstьne wekil iberip, olardan цzlerine Horasan эerlerine gцзьp barmaga razylyk bermegini haэy
· edipdirler. Цz nobatynda olar gaznawylary
· hyzmatynda bolup bilmek gowy nцkerlerini
· bardygyny эazypdyrlar. Mahmyt Gaznawyny
· razylygy boэunзa, olara зarwaзylyk ьзin mes toprakly Sarahs, Abywert we Ferawy эerlerinde orna
·mak miэesser edipdir. Bu gцзhд-gцзlьkde seljuklara
·agmyr, Buka, Gцkda
· we Gyzyl эolba
·зylyk edipdirler.
Seljuklary
· Horasana gцзьp gelmegi bilen tьrkmen meselesi эьze зykэar. Gaznawylary
· olardan salgyt-hyraз эygnap ugraэar. Kem-kemden salgydy
· mцзberini
· kцpelmegi 4 mь
· зemesi цэli seljuklar bilen gaznawylary
· aragatna
·ygyny эitile
·dirэдr we ahyrynda ur
·a getirэдr. Mahmyt Gaznawy Ferawyda seljuklary эe
·эдr.
·a
·ybir yurt tutunan seljuklar Balkan, Dahystan, we Kerman taraplara gцзmдge mejbur bolэarlar. Olary
· bir topary Balkanda we Dahystanda galas, ikinji topary Eэranda – Kermanda we Yspyhanda mesgen tutunэar.
1025-1035-nji seljuklary
· Horasanda uly gьэje цwrьlen эyllarydyr. 1027-1028-nji эyllardaky kiзi uru
·larda эe
·lendigine garamazdan, olar gaznawylara dynзlyk bermдndirler. Bu meselede seljuklary Horasany
· эerli ilaty-da goldapdyr, sebдbi эerli ilat ьзin-de gaznawylar salgyt эygnaэjy basybalyjylardy. Dogrudan-da, gaznawylar эerli ilata ьns bermeэдrdiler. Olary di
·e Horasany
· dдnesi, pagtasy, эь
·i, arzan i
·зi gьэзleri, esasan hem ilaty
· tцleэдn salgytlary, puly gyzyklandyrэardy.
·o
·a gцrд-de эerli ilat olary goldamaэardy. Seljuklar bolsa gelip зyky
·y boэunзa ц
·den bдri Balkanda, Ma
·gy
·lakda эa
·aэan oguzlary
· nesilleri bilen garynda
·dylar.
·eэlelide, seljuklary
· we эerli ilaty
· keseki эutly gaznawylara gar
·y gцre
·de bдhbitleri urugda
·dy. Onu
·
·eэledigini so
·ky wakalar hem subut etdi.
Seljuklary
· Ferawydan Balkana we Dahystana mejbury gitmegi Horasanda tьrkmen meselesini зцzmдndi. Seljuklar 1032-nji эylda Balkan daglaryndan Horasana hьjьm edipdirler. 1034-nji эylda Merwe, Sarahsa, Abywerde we Badgysa эцri
·leri bolэar.
·onda gaznawylary
· эerli hдkimiэeti seljuklara gar
·y durup bilmeэдr.
Gaznawylary
· Horasandaky dikmesi Abyl Fazyl tьrkmenlere gar
·y gцre
·mek ьзin hцkьmdar Mahmyt Gaznawyny kцmege зagyrэar. Mahmyt bolsa tьrkmenleri
· gьэjьne эeterlik ьns bermдn, Horasany
· ilatyny talamak bilen me
·gullandy. Gьrgeni
·, Amuly
· we Tabarystany
· ilatyndan ц
·kьsinden enзeme esse artykmaз salgyt alэar. Bu bolsa seljuk-gaznawy bдsde
·ligini эitile
·dirэдr. Bu gezek seljuk эцri
·lerine Togrul beg, Зagry beg we Musa эabgu эolba
·зylyk edэдrler.
XI asyry
· 30-njy эyllaryny
· ba
·larynda seljuklary
· esasy bцlegi entek Mawerannahrda, aэratyn-da Buhara etraplarynda эa
·aэardy. Эa
·asa-da, olara эerli hдkimiэetler bilen ylala
·yk gazanmak ba
·artmandy.
·onu
· ьзin hem seljuklar 1025-29-nji эyllarda Зagry begi
· hem-de Togrul begi
· эolba
·зylygynda Buharany
· we Samarkandy
· hдkimi Alp tegini
· gar
·ysyna gцre
·эдrler. Olar Buharadan Horezme gцзьp gelenso
·, 1035-nji эylda Horezmi
· hдkimi Harun bilen gaznawylary
· gar
·ysyna-da uru
·эarlar. Harun цldьrilenden so
·, Horezmde tagt ugrundaky dogan-dogany gyrэan uru
· ba
·lanэar.
·eэle зyl
·yrymly syэasy эagdaэ seljuklara Horezmde mekan tutunmaga mьmkinзilik bermeэдr.
·onu
· ьзin olar Horasandaky garynda
·laryny
· эanyna gцзmegi makul bilэдrler. Seljuk soltanlary gaznawy emirlerinden Nusaэ we Ferawy etraplarynda эa
·amaga razylyk bermegini haэy
· edipdirler. Цz nobatynda gaznawylary
· gullugynda durmaga, olary “gozgala
·зylardan”,
·ol sanda tьrkmenlerden, Yrak tarapa giden tьrkmenlerden-de goramaga wada beripdirler.
Togrul begi
· эolba
·зylygyndaky seljuklar, megerem, 1034-nji эylda Horezmden Merw we Nusaэ taraplaryna gцзьp ba
·lapdyrlar.
·eэlelikde, Gьnorta Tьrkmenistanda seljuklary
· hemmesi birle
·эдr. Olary
· hдzirki Tьrkmenistana tarap sьэ
·megi we bu эerde mekan tutmagy basybalyjylykly syэasaty
· miwesi dдldi, sebдbi olar ata watanyna dolanyp gelipdiler.
Seljuklary
· Gьnorta Tьrkmenistana gelmegini gaznawylar goldamandyrlar. 1035-nji эyly
· iэun aэynda Nusaэy
· golaэynda seljuk-gaznawy ur
·y ba
·lanэar. Uru
· seljuklary
· эe
·
·i bilen gutarэar. Seljuk-gaznawy geple
·ikleri netijesinde seljuklar Nusaэdan Dahystana зenli bolan aralykda yurt tutunmaga hukuk alэarlar. Gaznawy emiri Dahystany Зagry bege, Nusaэy Togrul bege, Ferawyny hem Musa Эabguwa beripdir. Gцr
·ьmiz эaly, 1033-35-nji эyllary
· wakalarynda Sarahs seljuklary эatlanmaэar, sebдbi olar bu wakalardan 10 эyl зemesi ц
· Sarahsda эerle
·ipdirler, цzi-de Ysraэyla degi
·li seljuklardandy.
XI asyry
· 30-njy эyllaryny
· ortalarynda gaznawylar dinastiэasyny
· gow
·aэanlygy hemmelere aэan bolupdy. Ol esasan-da Mahmyt Gaznawy (998-1030) цlenden so
·, gцze gцrnьp durdy. Gaznawylary
· dьrli raэatlarynda gozgala
·lar gьэзlenipdi.
·eэle эagdaэda 1035-1036-njy эyllarda seljuklar Horasanda has berke
·mek, цz эerlerini gi
·eltmek, эurt tutunmak, has dogrusy, onu
· eэesine цwrьlmek ugrunda gцre
·e ba
·lapdyrlar. Bu tebigy эagdaэda Horasanda ц
·den bдri beэleki tьrkmen tireleri, olara эakyn birnдзe tьrki dilli taэpalar эa
·ap gelэдrdiler. Umuman , Horasan tьrki dilli taэpalary
·,
·ol sanda tьrkmenleri
·-de mekanydy. Seljuklar garynda
·y bilen birle
·ip, ymykly эurt edinmдge ymtylэardy.
·eэle maksat edinen seljuklar 1036-njy эylda эene bir gezek цzlerine Merw, Sarahs, Abywert etraplarynda orna
·maga razylyk bermegini gaznawy raэatlygyna geзmдge, olara salgyt tцlemдge we go
·unda gulluk etmдge taэyndygyny aэdэarlar. Gaznawylar bu meselede uru
· эoluny saэlap alэarlar. Netijede, 1038-nji эylda gaznawy go
·unlary uru
·mak ьзin Sarahsa tarap эola dь
·эдrler.
Gaznawy go
·unyny
· эaraglany
· hem-de gьэз taэdan artyзmaklygyna garamazdan, 1038-nji эylda Sarahsy
· etegindдki sцwe
·de seljuklar ьstьn зykэarlar. Gaznawy go
·unda gelip зyky
·y boэunзa tьrkmen gulamlary hem bar eken. Olar seljuk-gaznawy uru
·larynda zerur halatynda seljuklary
· tarapyna geзэдn eken. Sarahsy
· etegindдki эe
·i
· seljuklara Horasana we umuman indiki эe
·i
·lere эol aзэar. Tьrkmen go
·unyny
· bцlьm эolba
·зysy Ybraэym
·ynal seljuk serkerdelerini
· adyndan Ni
·apury
· dikmesine uru
·syz boэun egmegi teklip edэдr. Dolandyryjy toparlary
·, gaznawylary
· wekillerini
· arasynda tьrkmenleri
· teklibine dьrli garaэy
·lary
· bolandygyna garamazdan, 1038-nji эylda Ni
·apur uru
·syz boэun egэдr. Togrul begi
· bu эere gelmegi hakykat эьzьnde tьrkmenlere Horasanda цz hдkimiэetini berkarar etmдge mьmkinзilik berэдr.
Gaznawy-seljuk uru
·lary Sarahsy
· etegindдki sцwe
· bilen tamamlanmady. Gaznawy soltany Masud gaznawylary
· эe
·li
·ini цrдn agyr kabul edipdi. Ol tьrkmenlere gцz gцrkezmegi niэet edinэдr hem-de 1038-nji эylda Balhdan, Termezden geзip, 50 mь
· go
·un we 300 pil bilen sцwe
·e giri
·эдr. O
·a birbada эe
·i
· gazanmak we Sarahsa girmek ba
·arэar. So
· Masud tдze gьэз toplamak ьзin Hyrada yza зekilэдr. Onu
· цzьni
· we go
·unyny
· эerli halky ьznьksiz talamaga tьrkmenlere gar
·y gцre
·er эaly tдzeden gьэз toplamaga mьmkinзilik bermeэдr. O
·a garamazdan, Masud tьrkmenleri
· gar
·ysyna gцre
·e ba
·laэar. Bu onu
· i
· so
·ky эцri
·idi.
Masud tьrkmenleri Tus, Ni
·apur we beэleki birnдзe
·дherlerden gysyp зykarэar. Togrul beg Nusaэa tarap guma зekilэдr. Bu uru
·da esasy sцwe
· 1040-njy эylda Dandanakanda (Da
·rabatda) – Merw bilen Sarahsy
· aralygynda bolэar. Ol gaznawylar go
·uny
· kьl-peэkun edilmegi bilen tamamlanэar. Tьrkmen gulamalaryny
· seljuklary
· tarapyna geзmegi bu uru
·da tьrkmenleri
· эe
·i
· gazanmagyna kцp tдsir edэдr.
Dandanakan sцwe
·i seljuklar dinastiэasyny
· taryhynda uly дhmiэete eэedir. Ol belli Gaznawylar dinastiэasyny
· helдk bolmagyna we tдze seljuklar dinastiэasyny
· эokary galmagyna getirdi.
·ol sцwe
·den so
· di
·e bir Horasan dдl, eэsem bьtin Eэran seljuklary
· gol astyna dь
·di. Dandanakan sцwe
·i tьrkmen halkyny
· taryhynda ilkinji merkezle
·dirilen uly dцwleti
· – imperiэany
· ba
·langyjyny goэdy. Bu эe
·i
·den so
· seljuk soltanlary Togrul beg Ni
·apurda, Зagry beg bolsa Merwde “soltan” diэlip yglan edilэдr. So
·ra seljuklar tьrkmenleri
· ata watanyny
· bir kьnjegi bolan Horezmi-de eэeleэдrler.
Merkezi Aziэada Beэik seljuk dцwletini
· dцremegini
· sebдpleri dьrlьзe dь
·ьndirilэдr. Kдbir alymlar ony di
·e gцзme зarwa taэpalary
· harby эe
·
·i bilen baglany
·dyrэar. Bu dь
·ьndirili
· hakykata doly laэyk gelmeэдr, sebдbi islendik dцwleti
· dцremegi iзki we da
·ky faktorlary
· jemidir. Seljuklar imperiэasyny
· dцremegi
·ol dцwьrde tьrkmen halkyny
· sosial-ykdysady цsь
·ini
· эokary gцterilmegini
·, onu
· halk hцkmьnde kemala gelmegini
· netijesidir. Harby эцri
·ler bu prosesi di
·e зaltlandyrypdy.
Sowet taryh ylmynda seljuklar dцwletini
· эokary gцterilmegi di
·e da
·ky faktorlara syrykdyryldy, эagny gaznawylary
· gow
·amagy, эerli ilaty
· olara salgyt tцlemek islemezligi seljuklary
· ьstьnlik gazanmagyny
· esasy sebдbi hцkmьnde dь
·ьndirildi. Dцwleti
· эokary galmagyny seljuk beglerini
· iri feodal bolmak islдndigi bilen dь
·ьndirenlerem boldy. Beэle pikir wakalara bir taraplaэyn baha bermek bolup, jemgyэeti
· цsь
·indдki iзki faktorlary inkдr etmekdir. Tьrkmen dцwletini
· эokary galmagy basybalyjy gaznawylary
· gow
·amagyny
· эa-da belli-belli adamlary
· feodal bolmak islemegini
· miwesi dдldir. Ol halky
· sosial-ykdysady, syэasy-harby, medeni цsь
·ini
· цnьmidir.
XI asyry
· 40-njy эyllarynda tьrkmenleri
· taryhynda tдze etap – seljuk basyp aly
·lary dцwri ba
·lanэar. Beэik serkerde Togrul begi
· эolba
·зylygynda seljuklar Eэrana, so
· Zakawkaziэe,
·akyn Gьndogar эurtlaryna tarap ymtylyp ba
·laэar. Olar gysga wagtda Gьrgendir Tabarystany,
·eэle-de Eэrany
· beэleki эerlerini, Azerbaэjany boэun egdirэдr. Yragy
· kцp эerlerinde agalygyny dikeltmek bilen, Togrul beg soltany
·, go
·unlary 1055-nji эylda Bagdady eэeleэдrler. Abbasylar halyfyny hдkimiэet ba
·yndan aэyrэarlar.
Belli seljuk serkerdeleri Зagry beg 1061-njy эylda Merwde, Togrul beg 1063-nji эylda Reэ
·aherinde dьnэдden цtэдr.
Seljuklar dцwleti soltanlar Alp Arslany
· (1063-1072) we onu
· ogly Mдlik
·any
· (1072-1092) dцwrьnde i
· эokary цsь
· derejesine эetэдr. Alp Arslan dцwrьnde seljuklar Ermenistany (1064) eэelдp, Gruziэa эцri
·ler guraэarlar, 1072-nji эylda Wizantiэany
· go
·unyny kьl-peэkun edip, onu
· imperatory Roman IV Diogeni эesir edipdir. Bu эe
·i
·den so
· seljuklar Kiзi Aziэany tabyn edip, 1072-nji эylda Gьndogarda Buharany eэeleэдr. Alp Arslan agyr эara zerarly
·ol эyl aradan зykэar.
Зagry begi
· agtygy Mдlik
·any
· dцwrьnde (1072-1092) imperiэany
· здkleri has-da gi
·elэдr. Ol gьndogarda Ka
·gardan, gьnbatarda Ortaэer hem Mermer de
·izlerine, demirgazykda Gara de
·izden, Kawkaz dag geri
·lerinden Aral de
·zine, gьnortada bolsa Pars aэlagyna зenli aralygy цz iзine alэar.
·eэlelikde, Seljuklar dцwleti XI asyry
· ikinji эarymynda dьnэдni
· gьэзli dцwletlerini
· birine цwrьlэдr.
1092-nji эylda 38 эa
·ynda Mдlik
·a aradan зykanso
·, seljuklar dinastiэasynda tagt ugrunda цzara tutlu
·yk ba
·lanэar.
·eэle эagdaэ belli bir derejede 1118-nji эyla зenli, эagny Muhammet
·a aradan зykэanзa dowam edэдr. Seljuklar imperiэasyny
· i
· so
·ky gьэзli soltany Sanjardyr (1118-1157). Onu
· dцwrьnde aэry-aэry tьrkmen toparlary Mьsьre, hatda Ispaniэa зenli baryp эetэдr. Seljuklary
· Afrikany
· demirazygyndan, эagny Magrib эurtlaryny
· ьstьnden Pireneэ эarym adasyna baryp эeti
·i barasynda abessun зe
·melerinde gymmatly maglumatlar berilэдr.
Soltan Sanjary
· цmrьni
· so
·ky эyllarynda seljuklar birle
·mesini
·, tьrkmenleri
·, ilkinji nobatda, seljuklar bilen oguzlary
· arasynda agzalalyk gьэзlenipdir. Soltan Sanjar Toharystanda эa
·an oguzlary
· gar
·ysyna birnдзe gezek эцri
· guraэar. 1153-nji эylda onu
· birnдзe emiri Tдjigistany
· daglyk эerlerinde эa
·aэan oguzlara эesir dь
·ьp, kellesi kesilip jezalandyrylэar. Ц
·li-so
·ly iki эyla зeken bu uru
· me
·hur serkerdдni
· i
· so
·ky sцwe
·i bolэar. Ol ьз эyllap (1154) balh tьrkmenlerinde эesirlikde bolэar. Цzьni saklaэan garawuly
· kцmegi bilen ilki Termeze, so
·ra Merwe gaзэar we 1157-nji эylda
·ol эerde aradan зykэar. 1153-54-nji эyllary
· seljuk-oguz uru
·laryndan so
· Balh oguzlary Merwi hem-de Ni
·apury eэeleэдrler. Bu wakalar Merkezi Aziэada Seljuklar dцwletini
· dargamagyna getirэдr.

Horezm
·alar dцwleti we Зingiz hany
· Orta Aziэa эцri
·leri

Horezm dцwleti irki orta asyrlar dцwrьnden ba
·lap, syэasy babatda цzbolu
·ly эagdaэa eэe bolupdyr. Ol gьnbatar Tьrki kaganlyk dцwrьnde-de syэasy цzbolu
·lylygyny saklapdyr. Arap agalygy wagtynda-da Afrigiler dinastiэasy цz эurtlaryny basybalyjy эarym gara
·ly эagdaэda dolandyrypdyr.
IX asyra зenli Horezm topragy arap aglygyndan doly azat edilen bolsa-da, эurtda bьtewiligini saklamak ba
·artmandyr. Iki asyr зemesi bu gadymy toprak syэasy taэdan ikд bцlьnipdir. Onu
· bir bцlegini – Amyderэany
· sag tarapyny Afrigiler dinastiэasy dolandyrsa, derэany
· зep tarapynda Gьrgenз (Kцneьrgenз) emiri hцkьmdarlyk edэдrdi. 995-nji эylda Gьrgenji
· emiri Abul Abbas Mamun ibn Muhammet bьtin Horezmi цz eline alyp, эene-de bьtewi dцwleti dцredipdir.
Horezmi
· sosial-ykdysady babatda эokary gцterilmegi X asyry
· ikinji эarymyndan gцzba
· alyp gaэdэar.
·ol dцwьrde Horezmde oba hojalyk senetзilik, sцwda gatna
·yklary цsьp ba
·laэar. Bu dцwьrde Horezm topragynda suwary
· sistemalaryny
· birnдзesi bolupdyr. Gьrgenji suw bilen ьpjьn edэдn Wadak kanaly (hдzirki
·abat) ululygy boэunзa has tapawutlanypdyr. O
·a garamazdan, Horezmde ekeranзylyk ьзin эaramly эerleri
· hemmesinde ekin ekip bilmдndir.
Horezmi
· paэtagty Gьrgenз
·дheri ykdysady we sээasy taэdan barha эokary gцterilэдr. Ol beэik эьpek эolunda Hytaэ, Eэran, Owganystan, Hindistan Gьndogar Sibir эaly эurtlar bilen ykdysady gatna
·yk etmekde esasy rol oэnapdyr. Merkezi Aziэada barha gьэjeэдn Horezm X asyry
· 60-njy эyllarynda A
·aky Powol
·эedдki syэasy wakalara-da gaty
·эar we Wolga sцwda эollaryny elde saklamaga synany
·эar. Bu syэasat Horezmi
· X-XI asyrlary
· sepgidinde эokary galmagyny deslapky da
·ky
·ertleri dцredэдr. Onu
· iзki
·ertleri эurdu
· ykdysady цsь
·i bilen baglany
·yklydyr. Horezmden Powol
·эa зenli bolan kerwen эollarda tдjirleri
· yzygiderli gatnawy kesilmдndir. So
·ra Horezm hцkьmdarlary Horasandaky han-begleri
· цzara uru
·laryna hem gatna
·эarlar. Horezm dцwleti seljuklary
· merkezi hдkimine tabyn bolan dцwrьnde-de onu
· ykdysadyэeti gaty зalt цsьpdir. Bu эagdaэ belli bir derejede o
·a syэasy цzba
·daklygy
· berlendigi bilen baglydyr. Umuman, seljuklar dцwrьnde imperiэany
· beэleki эerlerine, эurtlaryna garany
·da, Horezm iзki awtonomiэadan peэdalanypdyr. Beэleki tarapdan,
·ol dцwьrde Horezmi imperiэany
· ba
·ga эerlerindдki эaly hцkьmdarlar dдl-de, oguz-seljuklary
· wekili dolandyrэar. Olary
· Horezmdдki ilkinji wekili Anu
· tegindir. Ol oguzlary
· bekdili urugyna degi
·li tьrki gulam eken. Anu
· tegin tarapyndan satyn alynэar we Mдlik
·a mahalynda kц
·kde ilki soltany
· hammam enjamlaryny saklaэjysy bolэar, so
·ra kц
·kdдki
·yhne (komendant, naзalnik) wezipesine зenli эetэдr.
Anu
· tegin цlenden so
·, onu
· ogly Kutub ed-Din Muhammet (1097-1128) Horezmi
· hцkьmdary edilip bellenilэдr.
·eэlelikde, Anu
· teginler neslini
· wekilleri (1097-1231) ц
·den gelen “Horezm
·alar” lakamy bilen Horezmi
· mirasdь
·er hдkimleri bolup galyberэдr. Kutub ed-Din Muhammet Merwde gowy bilim alэar. Ol alymlara, dini i
·gдrlere goldaw berэдr we Seljuk imperiэasyny berkitmekde soltan Sanjara wepaly gulluk edэдr.
XII asyry
· ba
·larynda Muhammet
·any
· go
·unlary bilen Ma
·gy
·lakda эa
·aэan tьrkmenleri
· (olary
· эazyrlar bolmagy дhtimal) arasynda birnдзe gezek harby зakny
·yk bolup geзэдr. Ma
·gy
·lyklary
· howp salmagy Muhammedi soltan Sanjardan kцmek soramaga mejbur edэдr. Her niзik bolsa-da, o
·a Ma
·gy
·lagy elde saklamak ba
·artmandyr.
Horezm
·alar dinastiэasyny
· kuwwatly we gara
·syz dцwlet bolmagyny
· hakyky aladasyny eden Muhammedi
· ogly Atsyz (1128-56) bolupdyr. Onu
· dцwrьnde dyngysyz uru
·laram, ba
·arnykly diplomatik geple
·iklerem dowam etdirilipdir. Ol Syrderэany
· boэundaky gypjaklar, tьrkmenler bilen harby зakny
·yklar geзirэдr. Jendi, Ma
·gy
·lagy basyp alэar. Atsyz hцkьmdarlyk edэдn territoriэasyny barha gi
·eldip, эazyr (garada
·ly), gaэa (gцkle
·), ga
·ly (arabaзy), baэat эaly tьrkmen taэpalaryndan ybarat gьэзli go
·un dьzэдr we seljuklary
· soltany Sanjara gar
·y uru
· hereketlerini alyp barэar.
·eэlelikde, ol seljuklary
· merkezi hдkimiэetini ykrar etmдn ba
·laэar we Horezmi
· цzba
·daklygy ugrunda gцre
·эдr. Soltan Sanjar Atsyzy
· go
·unyny birnдзe gezek derbi-dagyn eden hem bolsa, ony gutarnykly boэun egdirip bilmдndir.
Gara hytaэlylary
· зozu
·y we 1153-nji эylda gцзme oguz taэpalaryny
· gozgala
·y soltan Sanjary
· imperiэasyna gьэзli zarba urэar. Bu syэasy wakalar Horezme kдn tдsir эetirmeэдr, tersine bu зyl
·yrymly эagdaэy hem-de Sanjary
· gцзme oguz taэpalaryna эesir dь
·megini Atsyz цz eэeleэдn эerlerini gi
·eltmek ьзin peэdalanmaga зaly
·эar.
·ol maksat bilen ol ilki Amula (Здrjewe), so
·ra Merw, Sarahs, Nusaэ etraplaryna harby эцri
· edэдr. Oguzlary
· berk gaэtawul bermegine sezewar bolup, yzyna dolanэar. 1156-njy эylda Atsyz Gьnorta Tьrkmenistana i
· so
·ky harby эцri
·ini geзirende, Nusaэy
· golaэynda цlэдr.
·ondan so
· Horezm tagtyna onu
· ogly Ilarslan (1156-72) зykэar.
Ilarslan hцkьmdardygyny цzьne howply bolaэjak bдsde
·lerinden dynmakdan ba
·laэar. Ol harby gьэзlere aэratyn ьns beripdir. Go
·uny
· esgerlerine berilэдn эer paэy we haky ep-esli artdyrypdyr. Ol Horezmi gara
·syz dцwlet diэip resmi taэdan yglan edipdir. Akademik W.W.Bartold Ilarslany
· musulman dьnэдsini
· gьndogar bцlegini
· i
· gьэзli paty
·asy bolandygyny belleэдr. Ilarslan Gьrgeni we Dehistany цzьne boэun egdirэдr.
Seljuklary
· dцwletinden so
· Horasanda syэasy hдkimiэeti
· dagynyklygy ba
·lanэar. Bu bolsa ol эerdдki tьrkmenleri
· tдsirini has gьэзlendirэдr.
·onu
· ьзin 1160-njy эylda Duruny
· tцwereklerinde mekan tutan tьrkmenleri
· uly taэpa birle
·mesi bolan эazyrlar bilen Horezm
·asyny
· go
·unlaryny
· arasynda gazaply sцwe
· bolэar. Эazyrlar цz serkerdesi
·agmyr hany
· b
·tutanlygynda gaэduwsyz gцre
·ipdirler. Di
·e kцp gan dцkь
·iklikden so
·ra Ilarslan эazyrlary цzьne tabyn edipdir.
Ilarslan Mawerannahrda alyp baran uru
·lary o
·a ilkibada ьstьnlik getirmдndir.
·ol uru
·larda Garakцl bilen Jendi
· arasynda эa
·aэan 10 mь
· atly tьrkmen Ilek diэen serkerdдni
· ba
·tutanlygynda Samarkandy
· hцkьmdaryny
· tarapynda sцwe
·ipdir.
Ilarslan цlenden so
·, onu
· ogullary Teke
· bilen Soltan
·any
· arasynda hдkimiэet ugrunda gцre
· ba
·lanэar. Netijede, Horezm tagtyna Teke
· (1172-1200) зykэar. Soltan
·a Merwde we Sarahsda цz hцkьmdarlygyny эцredipdir. Ol aradan зykandan (1193) so
·ra,
·ol эerler hiз hili gan dцkь
·iksiz Horezm
·alar dцwletine birikdirilipdir.
Teke
·i
· hцkьmdarlyk eden dцwrьnde Horezm
·alar dцwletini
· territoriэasy Syrderэany
· a
·aky akymlaryndan tд Yraga зenli gi
·eldilipdir. 1174-nji эylda ol Ni
·apury
· hцkьmdary Muail al-Abany gutarnykly эe
·эдr. 1196-njy эylda Demirgazyk-Gьnbatar Eэran Horezme tabyn edilэдr. Bagdat halyfyny
· go
·unlary-da derbi-dagyn edilэдr. Teke
· basyp alan welaэatlarynda kцplenз эerli dinastiэalardan bolan hцkьmdarlary эok edip, olary ogullary эa-da emirleri bilen зaly
·эar eken.

·eэlelikde, Horezm musulman Gьndogarynda i
· gьэзli dцwletleri
· birine цwrьlэдr. Ol цz taryhynda hiз wagt
·eэle derejд эetmдndir.
·asenem, Zamah
·ar, Gдwurgala, Galalygyr we beэleki kцne galalarda tдzeden gyzgala
·ly эa
·aэy
· ba
·lanэar. Ekeranзylyk, maldarзylyk, senetзilik we sцwda i
·leri зalt цsэдr.
Teke
·i
· Horezmi dolandyran dцwrьni
· so
·ky эyllarynda Bagdat halyfy bilen gapma-gar
·ylyklar эitile
·эдr.
·onu
· ьзin Teke
· Horasany
· ьsti bilen Bagdada tдzeden эцri
· edэдr, emma ol эцri
· wagtynda kesellдp цlэдr.
Teke
· Gypjak hany Janki
·ini
· gyzy Tьrkan hatyna цэlenen eken. Ol gelip зyky
·y boэunзa gypjaklary
· baэat taэpasyndan bolup,
·olary
· wekillerini
· birnдзesine Horezmde эokary harby wezipeleri
· berilmegini gazanypdyr.
·onu
· ьзin Teke
·i
· ogly Ala ed-Din Muhammet II-ni
· (1200-1220) dцwletini dolandyrmakda Tьrkan hatyny
· hem tдsiri uly bolupdyr.
Teke
· цmrьni
· so
·ky эyllarynda Gur dцwleti (1165-1215-nji эyllarda Demirgazyk Hindistanэn we Owganystany
· terretoriэasynda) bilen uzaga зeken ur
·a ba
·lapdyr. Ol uru
· Muhammet
·any
· dцwrьnde hem dowam edipdir. Gurlar Horasany
· kцp bцlegini (Sarahsy, Nusaэy, Abywerdi) basyp alэarlar, hatda Horezmi
· paэtagty Gьrgenje hem howp salэarlar. Gьrgenje Gurlardan goramak ьзin Tьrkan hatyny
· tagallasy bilen 70 mь
· adamdan ybarat meэletin go
·un dьzьlipdir. 1204-nji эylda Gurlar derbi-dagyn edilэдr. Ц
·ki Gaznadyr Gur dцwletlerini
· mьlkleri Muhammet
·any
· uly ogly Jelal ed-Din Me
·burny
· ygtyэaryna berilэдr. Iki эyla (1209-1210) зeken uru
·dan so
· garahytaэlylar hem derbi-dagyn edilэдr we Mawerannahr tutu
·lygyna Horezme birikdirilэдr.

·eэlelikde, mongol зozu
·laryny
· ц
·ьsyrasynda Horezm
·alar dцwleti дgirt uly territoriэany цzьne tabyn edip, gi
·elmegini
· зur ba
·yna эetipdir. Ol цz здklerinde bьtin Merkezi Aziэany, Demirgazyk-Gьnbatar Gazagystany, Eэrandyr Yragy, Owganystany hem-de Demirgazyk Hindistany birle
·diripdir.
·ol dцwrь
· adamlary an-Nesewi we as-Subki dagyny
· habar bermegine gцrд, Horezm dцwletine tabyn edilen bu uly terretoriэada 400-e golaэ
·дher bar eken.
Horezm
·alary
·
·owly basybalyjylykly эцrь
·leri boэun egdirilen эurtlary
· hasabyna Horezmi
· ykdysady we medeni taэdan цsь
·ine o
·aэly tдsir edipdir. Bu эerde ummasyz maddy hem ruhy baэlyklar, эokary hьnдrli i
·зi gьэзleri toplanypdyr. Tьrkmenistany
· territoriэasynda (Merwde) iki эyllap эa
·an geograf
·akuty
· эazmagyna gцrд, ol Horezm эaly gьllдp цsen welaэaty hiз mahal, hiз эerde gцrmдndir.
·ol wagtlar hдzirki
·asenem dьzlьginde uly suwary
· kanallary
·, gцk цwsьp oturan ekin meэdanlary
·, baglary
·, ьzьmi
· we beэleki agaзlary
· uly plantasiэalary bolupdyr. Umuman, эurtda oba hojalygy pajarlap цsьpdir.
Tьrkmenistan Horezm
·alar dцwletini
· dьzьminde bolan dцwrьnde haryt-pul gatna
·yklary gi
· gerim alэar.
·ol dцwьrde эerli altyn dinardan ba
·ga kцp mukdarda mis pullar hem sцwda dolan
·ygynda bolupdyr. Da
·arky sцwda цsьpdir. Horezm tдjirleri Wolgany
· эokary akymynda эa
·an halklar bilen sцwda aly
·-зaly
· i
·lerini geзirip, ol эerden garagulak, samyr эaly dьrli haэwanlary
· derilerini getiripdir. Rus tдjirleri hem Horezme эygy-эygydan gelipdir. Gьrgenз
·дherinde olary
· hemi
·elik sцwda merkezi bar eken.
XII-XIII asyrlary
· sepgidinde Horezm
·alar dцwletinde цnьmзilik gatna
·yklar ц
·kьsinden-de цsьpdir. Эurdu
· ykdysady taэdan belli bir derejede abadanla
·ygyna garamazdan, onda garamaэak daэhanlary
· we senetзileri
· эa
·aэy
· derejesi pes bolupdyr. Olar han-begleri
·, emeldarlary
· sьtemine sezewar edilipdir. Ikta dьzgьni цzьni
· mazmununy ьэtgedip, nesilden-nesle geзэдn mьlke цwrьlipdir. Iktadarlar mьlk эerlerinde i
·an daэhanlardan di
·e hyraз we beэleki salgytlary almak bilen здklenmдn, olary
· ьstьnden sud-administratiw i
·lerini alyp barmaga-da ygtyэarly bolupdyr. Emeldarlary
· zulumyny
· gьэзlenmegi bilen bir hatarda эokarlandyrylan dцwlet salgytlary-da saklanyp galypdyr.
Horezmi
· hцkьmdar wezirlerini
· eden-etdiligi ilaty
· arasynda nдrazylyk dцredipdir we iзki gapma-gar
·ylyklary
· эitile
·megine getiripdir. Ьstesine-de, эurtda syэasy hдkimiэet ugrundaky gцre
·i
· ba
·lanmagy bu эagdaэy has зyl
·yrymla
·dyrypdyr. Horezm
·asy Muhammet II hatda цz kowum-garynda
·laryny
·, emeldarlaryny
·, эagny Guru
· soltanyny
·, Mawerannahr hanyny
·, Horasan emirini
·, Эazyr hanyny
· we beэlekileri
· gar
·ylyk gцrkezmegine duзar bolupdyr. Ol Horezmi
· ьstьnden hдkimlik etmek ugrundaky gцre
·de цz ejesi Tьrkan hatyn bilen hem зakny
·ypdyr. Tьrkan hatyn bu gцre
·de эokary ruhanylara, harby han-begleri
· toparlaryna, gypjak hanlaryna daэanypdyr. Tьrkmen han-begleri bolsa Tьrkan hatyna we gypjak hanlaryna gar
·y gцre
·de Jelal ed-Dine umyt baglapdyrlar. Onu
· ejesi Aэзiзek diэen tьrkmen bolupdyr. Tьrkan hatyny
· цzi gypjaklardan bolanso
·, Jelal ed-Dini diэse
· эigrenipdir. Edil
·ol зyl
·yrymly wagt, эagny 1216-njy эylda Muhammet II Bagdat halyfy Nasyry
· mьlklerini eэelemek maksady bilen onu
· tagtdan dь
·ьrilэдndigini yglan edэдr. Termez
·дherini
· ulamasy Seэit Aly al-Mьlki bolsa Bagdat halyfyny
· tagtyna зykarmaga synany
·эar. Horezm
·any
· bu pirimlerine gar
·y Bagdatdaky ruhanylar we harby-baэ toparlar pitne turuzэar. Pitnдni эatyrmak ьзi Muhammet II 1217-nji эylda эцri
· edэдr. Orta asyr awtorlaryny
· maglumatlaryna gцrд, Horezm
·any
· go
·uny 400 mь
· adamdan gowrak bolupdyr. Bagdada цzьne tabyn etjekdigine berk ynanyp, ol halyfa degi
·li territoriэany ikta bцlьp bermek hakynda ц
·ьnden perman hem taээarlapdyr. Horezm
·any
· go
·uny Hulwany
· golaэyndaky Astrabat geзelgesine эetende, gьэзli gar эagmagy sebдpli agyr helдkзilige duзar bolэar, kцp go
·unyny, эьk dьэelerini эitirэдr we yzyna dolanэar. Bu
·owsuz эцri
·den so
· Muhammet II Samarkanda orna
·эar. Gьrgenзde bolsa Tьrkan hatyny
· tarapdarlary hдkimlik edэдrdi.
Tagt ugrundaky-gцre
·, halky
· Muhammet II-ni
· iзeri we da
·ary syэasatyndan nдgilelige Horezm dцwletini
· gow
·amagyna getirэдr. Bu bolsa gara bulut эaly bolup, halky
· ьstьne abanyp gelэдn mongol basybalyjylaryny
· зozup gelmegini
· ц
· эanynda эurdu
· goranmak ukybyny peseldэдr. Tьrkmen: “Agzybire ta
·rybir, agzalany ga
·rybir” diэip, эцne эerden aэtmandyr.

Зingiz hany
· Orta Aziэa эцri
·leri.

XII asyrda mongollar цzlerini
· sosial – ykdysady taэdan цsь
· derejesi boэunзa
·ol wagtlarda Aziэany
· i
· yza galak зarwa taэpalaryna degi
·lidiler. Mongollary
· esasy kдri зarwa maldarзylyk we awзylyk bolupdyr.
Mongollar kцp sanly uruglara we taэpalara bцlьnip, olar hдzirki Mongoliэa Halk Respublikasyny
· hem Burэat – mongoliэany
· sдhralarynda we daglarynda oturypdyrlar. Taэpalary
· ba
·ynda hanlar durup, olar цzlerini
· зapawulзylyklary bilen
·цhratlanypdyrlar. XII asyrda mongollary
· syэasy taryhy gazaply uru
·lara syrygэar.
XII asyry
· ba
·larynda mongol hanlaryny
· arasynda Temuзin ц
·e зykyp, ol nirun, kyэat we beэleki kдbir taэpalaryny
· kethudasy bolupdyr. Birnдзe gazaply uru
·larda ol beэleki taэpalary
· hanlaryny эe
·ipdir we 1206 – njy эulda gurulataэa эygnalan mongol han beglerini
· цzьni Зingiz han diэen at bilen mongol taэpalaryny
· эokary harby serdary (kagany) diэip yglan etmegini gazanypdyr. Ol 1155 эylda doglup 1227 эylda цlэдr.
Mongollary
· цzlerini
· elipbiэi bolmanso
·,
·onu
· ьзin olar uэgur elipbiэini kabul edipdirler.
Зingiz han mahalynda Mongolэany
· дhli ilaty tьmenlere, urug – taэpa toparlany
·yklaryna bцlьnipdir,
·olary
· bosa her biri 10 mь
· esger beripdir;
·ol bir toparlany
·ygy
· beren harby otrэadyny
· цzi – de
·onu
· эaly atlandyrylypdyr. Tьmenler we mь
·ler Зingiz hany
· kowum – garynda
·laryna we mongol han – beglerini
· wekillerine tab
·yrylypdyr.
Зi
·giz han gysga wagty
· iзinde зarwa mongollardan dьzьlen gьэзli atly go
·uny dцredip, basybalyjylykly эцrь
·lerini ba
·laэar. 1211 – 15-nji эyllarda Demirgazyk Hytaэy basyp alandan so
·, ol Merkezi Aziэa harby эцri
·e taээarlyk gцrэдr. Зingiz han эurduna gelэдn tдjirlerden Horezm barada kцp maglumat toplapdyr.
·olary
· biri Mahmyt Эalawaз bolmaly. Ol Horezm dцwletini
· iзki эagdaэy, harby bolьmleri,
·дherleri, Muhammet II-ni
· iзeri we da
·ary syэasaty barada Зingiz hana yzygiderli maglumatlar эetirip durэar eken.
1218-nji эylda Зingiz han ilзilerden we tдjirlerden ybarat 500 adamy Merkezi Aziэa эollaэar. Hдzirki Gьnorta Gazagystandaky Otrar
·дherine эetende, mongol kerwenleri saklanэar. Ondaky harytlar talanэar we 450 adam цldьrilэдr. Bu gar
·ylyk Зingiz hany
· Merkezi Aziэa зozmagy ьзin bahana bolэar.
Зingiz han 1219-njy эyly
· gьэzьnde 150 – 200 mь
· atly go
·un bilen Horezm
·alar dцwletini
· ьstьne эцri
· edэдr. Muhamet II derrew harby maslahat geзirэдr.
·onda Jelal ed – Din kцp adamly meэletin halk go
·unyny dьzьp, Syrderэany
· boэunda esasy sцwe
·i gurap, du
·many эurdu
· jьmmь
·inden gцэbermдn зym – pytrak etmegi teklip edэдr. Muhamet II her bir
·дheri
· цzba
·dak gorany
· taktikasyny
· tarapdary bolэar. Bu bolsa mongollary
· эe
·i
· gazanmagyna o
·aэly
·ert dцredipdir. Эogsam Horezm go
·unlaryny
· sany – da, sцwe
·je
· ukyplygy – da Зingiz hany
· go
·unyndan asgyn dдl eken.
1219 – njy эyly
· sentэabyrynda mongol go
·uny Otrar
·дherine ilkinji zarbany urэar. Alty aэ golaэ gabawdan so
·
·дher basybalyjylaryny
· eline geзэдr. Otrary
· synmagyna gara
·yp durman mongollar Buhara, Samarkandada hьjьm edэдrler.
Horezm
·asy Muhamet II aljyraэar we цz janyny halas etmek ьзin Samarkandy ta
·lap Ni
·apura tarap gaзэar. 1220 – nji эyly
· tomsunda Зingiz han цz serkerdeleri Subudaэy
·, Jebдni
· we Toguзary
· ba
·tutanlygynda 30 mь
· atly go
·uny onu
· yzyndan kowgy iberэдr. Muhamet II Kaspiэ de
·zindдki Abeskun adasynda gizlenэдr,
·ol эerde – de цэkenini
· sowuk almagy zerarly dekabr aэynda цlэдr. Ol цlmezini
· ц
·ьsyrasynda ogullaryny эanyna зagyryp, Jelal ed – Din Me
·burny Horezm tagtyny
· mirasdь
·eri edip belleэдr.
1220 – 21-nji эyllary
· gy
·ynda Muhamet II-ni
· ogullary Jelal ed – Din, Ozlag
·a, Ak
·a dagy Gьrgenje gelэдrler. Turkan hatyny
· kowum – garynda
·laryndan bolan gypjak emirleri Jelal ed – Dini
· Horezm
·a tagtyna зykmagyna gar
·y bolэarlar. Olar Turkan hatyny
· dogany Humar tegini Gьrgenji
· soltany diэip ykrar etэдrler we Jelal ed – Dini
· gar
·ysyna dildьw
·ik guraэarlar. Muny e
·iden Jelal ed – Din Hцjent
·дherini goramakda batyrlyk gцrkezen go
·unba
·y Temir mдligi
· goldamagynda 300 atly tьrkmen nцkeri bilen Gьrgenзden зykyp, gьnorta tarapa gitmдge mejbur bolэar. Ol Nusaэ galasyny
· golaэyna эetende, mongollary
· 700 adamlyk go
·uny bilen зakny
·yp, du
·many derbi-dagyn edэдr. Olar Ni
·apura tarap sьэ
·эдrler. Tizara mongollary
· эetip gelэдndigini e
·iden Ozlag
·a, Ak
·a hem Gьrgenзden gidэдrler, emma olar эolda mongollar tarapyndan цldьrilэдr.
1221-nji эyly
· ba
·larynda Зingiz hany
· ogullary Juзyny
·, Зagataэy
· we Ugedeэi
· ba
·tutanlygyndaky mongol go
·unlary зar tarapdan Horezmi
· paэtagty Gьrgenje зozэarlar. Re
·id ed – Dini
· we Jьweэnini
· berэдn maglumatlaryna gцrд, harby зakny
·yklary
· ilkinji gьnlerinde mongollar 100 mь
· adamy edil palaз эatyran эaly edipdirler. 1221-nji эyly
· tomsunda Gьrgenз mongollary
· eline geзэдr we
·дheri
· senetзileri, зagalary, эa
· aэallary gulзulyga sьrlьp дkidilipdir, galanlar bolsa цldьrilipdir. So
·ra du
·manlar Amyderэдny
· bendini aзyp,
·дheri suwa gark edipdirler. Дhli jaэlar эykylypdyr. Gьrgenjde mongol basybalyjylary
· wag
·ylyk bilen цldьren adamlaryny
· umumy sany hakyndaky maglumatlar taryhy зe
·melerde biri – birine зapraz gelэдr. Re
·it ed – Dini
· sцzlerine gцrд, olary
· sany 1 mln. 200 mь
· adama barabardyr. Sebдbi ilaty
· uludan – kiзisine зenli дhlijesi mongol basybalyjylaryna tabyn bolmak islemдndir.
Зingiz han „
·yhlary
·
·ahy, keramatlylary
· tдji - nusgasy“ Nejim ed – Din Kubrany
· at – owazasyny e
·idip o
·a
·дherden зykyp gaэtmagy we цz hataryna go
·ulmagy teklip edipdir.
·yh hem o
·a: „
·u ilat bilen ykbaly
· eзilen дhli sьэji – ajysyny des – de
· paэla
·yp, 70 эyl эa
·adym, indem ba
·a i
· dь
·en gьni bulary
· эanyndan gaэtmak adamзylyga sygmaz“ diэip jogap beripdir.
·дheri mongollar eэelдnlerinden so
·,
·yhy цlьleri
· iзinden her nдзe gцzleselerem tapyp bilmдndirler.
1220 – nji эyly
· tomsunda basybalyjylar Nusaэy
· tцweregindдki ilaty zorluk bilen gabaw i
·lerine sьrьp, 15 gьnden so
· galany basyp alypdyrlar. Bu pajygasly wakalary
· janly
·aэady Muhammet an – Nesewini
· sцzlerine gцrд, Nusaэda gyrlanlary
· sany 70 mь
· adama barabardyr.
Merwi
· kдbir hцkьmdar topary mongol go
·unyny
· gьэjьnden howatyr edip, o
·a tabyn bolmagy ьndдpdir. Ilaty
· esasy kцpзьligi,
·ol sanda зarwa tьrkmenler hem du
·mana gar
·ylyk gцrkezmegi
· tarapdary bolupdyrlar. Merwi goraэjylary
· bu toparyna цz Muhammet
·any
· gullugynda bolan Buka diэen tьrkmen ba
·tutanlyk edipdir. Jentden gaзyp gelen tьrkmenler hem olara birigipdirler. Bukany
· toparyna Merwi
· здklerinden uzakrakdaky tьrkmenler hem gelip go
·ulypdyrlar.
1220 – nji эyly
· gьэzьnde Horezm
·any
· ozalky weziri Mьjir el – Mьlk Merwde peэda bolэar. Wezir Merwi goraэjylara umumy ba
·tutanlyk etmegi цz ьstьne alэar. Ol mongol go
·unlary
· зozu
·laryny birnдзe gezek yzyna gaэtarmagy ba
·arэar. Dцnьklik edeni ьзin, Merwi
· ruhanylaryny
· ba
·tutany
·yh al – Yslamy we Sarahsy
· hцkьmdary
·ems ed – Din Alany jezalandyrэar.
1221 – nji эyly
· fewralynda 7 gьnlьk gabawdan so
· Merw boэun egэдr. Mongol basybalyjylary 60 mь
· aty, kцp sanly goэun sьrьsini, ba
·ga – da dьrli oljany ele salypdyr. Orta asyr taryhзysy Jьweэnini
· sцzlerine gцrд, Merwi
· kцp sanly ilatynda jemi 5 mь
·e golaэ adam,
·ol sanda эesirlige дkidilen 400 senetзi sag – aman galypdyr. Ba
·ga bir taryhзy Muhammet Isfizaryny
· maglumatlary boэunзa, mongollary
· Merwde цldьren adamlary
· umumy sany 1 mln. 300 mь
·e golaэ bolupdyr,
·olary
· 100 mь
·den kцprдgi wag
·ylyk bilen gynalyp цldьrilipdir.
1221 – nji эyly
· tomsunda Jelal ed – Dini
· Demirgazyk Owganystany
· Gazna
·дherinde orna
·yp, 60 mь
· go
·un toplaэar. O
·a tьrkmenleri
· halaз taэpasy, owgan meэleti
· go
·uny, garlyklar hem go
·ulypdyrlar. Эazyrlary
· serdary Omar hany
· agtygy Gurbangylyз Jelal ed – Dini
· i
· эakyn kцmekзisi we go
·un serkerdesi bolupdyr. Ol ene tarapdan Jelal ed – Dini
· ganybir garynda
·y eken. Ilkinji ьз gьnlдp dowam eden sцwe
·den so
·, Jelal ed – Dini
· go
·unlary Waliэan galasyny eэeleэдr. Bu sцwe
·de 1000 – den gowrak du
·man gyrylэar. So
·ra mongollary
· tдze gelen 45 mь
·lьk go
·uny hem Gazna
·дherini
· golaэyndaky Perwanada зym – pytrak edilэдr,
·ol эe
·i
·den so
· ele dь
·en oljany paэla
·makda go
·un serkerdelerini
· arasynda dawa – jenjel ba
·lanэar we halaзlar цэkelдp gidэдrler, bu bolsa Jelal ed – Dini
· harby gьэjьni gow
·adэar.
24 – nji noэabrda Hind derэasyny
· boэunda bolan sцwe
·de mongollar onu
· go
·unyny pytradэar Jelal ed – Dini
· цzi bolsa az sanly go
·uny bilen цrдn kyn эagdaэda derэadan geзip, Demirgazyk Hindistana gidэдr. Ol эerdдki gazaply sцwe
·de Jelal ed – Dini
· we onu
· gerзekleri
·
·ir dek du
·many gar
·y batyrgaэ uru
·lary gцrьp, Зingiz han olary
· batyrlygyna we gylyз oэnady
·laryna haэran galypdyr.
1222 – nji эyly
· ba
·ynda mongol go
·unlary gozgala
· turzan Horasany
· ьstьne tдzeden эцri
· edэдr . зingiz han esasy gьэзlerini Merwi
· ьstьne sьrьp di
·e tomsa golaэ
·дherlerini basyp alэar.
·ondan so
·
·дher doly эumrulypdyr. Эцrite mongol otrэady kyrk bir gьnlдp
·дher talapdyr. So
·ra mongol go
·unlary Gьnbatar Horasany
· iзinden geзip, Jьrjдnde цzleri ьзin howply bolan Ynanз hany derbi – dagyn edэдr.
1222 – nji эyly
· oktэabyrynda mongollary
· esasy gьэзleri Amyderэadan geзip, yzyna, Mongoliэa tarapa ugraэar. Olar basyp alan эurtlaryndan talanan hazynalary, эesirleri цz эany bilen дkidipdirler. Mongollara indi enзeme эyldan bдri hyzmat edip эцren Horezmli tдjir Mahmyt Эalawajy Зingiz han Merkezi Aziэany
· hцkьmdary edip goэupdyr.
Зingiz han цlenden so
·, onu
· ogly Ugedeэ (1227 – 41 ) kagan bolэar. Ol Merkezi Aziэada mongol hцkьmdarlygyny pugtalandyrmak ьзin Horasana we Gьnbatar Eэrana go
·un sьrэдr. O
·a Зingiz hany
· ozalky эarag gцterijisi Зormagьn ba
·tutanlyk edipdir. Ol 1228 – nji эylda ilki 30 – 40 mь
·lьk go
·un alyp, Horasany
· iзinden geзэдr, hem-de Demirgazyk – Gьnbatar Eэranda Jelal ed – Dine gar
·y gazaply ur
·a giri
·эдr. Uru
·da taraplary
· hiзisi hem birbada uly ьstьnlik gazanyp bilmeэдr, эцne ahyr so
·y Jelal ed – Dini
· Azerbeэjana tarap yza зekilmдge mejbur bolэar.
Mongollara gar
·y gцre
·i dowam etdirmek ьзin Jelal ed – Din Zakawkaziэada gьэзli dцwleti dцretmдge synany
·эar, emma onu
· gazaply hцkьmdarlygy gruzinlere эaramaэar. Gruzinleri
· Jelal ed – Dini Azerbeэjandan gysyp зykarmaga eden synan
·ygy
·owsyz gutarэar we Garni
· эanyndaky sцwe
·de 20 mь
· gruzin esgeri gyrylэar.
·u эe
·i
·den so
· Azerbeэjany
·, Gruziэany
·,
·irwany
· territoriэasy doly Jelal ed – Dini
· gol astyna geзэдr.
Jelal ed – Din Yspyhanda Amid galasyny
· эanynda tцtдnlikden kьrtleri
· eline dь
·эдr we 1231 – nji эyly
· awgustynda цldьrilэдr,
·eэlelikde, Horezm
·a dцwletini
· Anu
· teginler dinastiэasy эa
·amagyny besedэдr.
Altyn Orda

Mongol basyp aly
·laryndan so
· tьrkmen эerleri Зingiz hany
· nesilleri
· arasynda paэla
·ylэar. Demirgazyk Tьrkmenistan Altyn Ordany
· dьzьmine girэдr, Gьnorta Tьrkmenistan bolsa Hulaguitler dцwletini
· golastyna dь
·эдr.
1263 – nji эylda Hulagu „ilhan“ titulyny alypdyr. Bu tituly onu
· oruntutarlary – da saklap galypdyr.
·onu
· ьзin olary
· dцwleti „Ilhanlar dцwleti“ diэlip hem atlandyrylypdyr. Ilhanlar dцwleti 1256 – 1335-nji эyllar aralygynda цz bitewiligini saklap bilipdir. Ilhanlary
· kцpьsi hakyt mongol serdarlary bolup, tьrki – mongol taэpalaryndan dьzьlen meэleti
· go
·una daэanypdyr.
Hulaguitleri
· hцkьmdarlyk eden dцwrьnde Gьnorta Tьrkmenistanda эa
·aэan эerli ilat mongol go
·unba
·ylary tarapyndan her hili zorluklara we kemsitmelere sezewar edilэдr eken. Senetзileri
· kцp bцlegi Mongoliэa дkidilip, эarym gulзylyk эagdaэda saklanypdyr. Galan bцlegi Merkezi Aziэany
· beэleki эerlerinde gurlan эarag we uru
· enjamlaryny цndьrэдr kдrhanalarda agyr
·ertlerde i
·ledipdir.
·onu
· ьзin эerli tьrkmen ilatyny
· kцpьsi oturymly mekanyny ta
·lap, mongol zulumyndan uzakrak эerlere gцзmдge mejbur bolupdyr.
Mongol basybalyjylary Gьnorta Tьrkmenistany
· harabaзylyga цwrьlen ne gцzel
·дherlerini, ekeranзylyk we senetзilik ц
·ьmзiligini dikeltmek hakynda hem pikir etmдndirler. Birwagtlar mes topragy we ummasyz baэlygy bilen kцpleri haэran galdyran Murgap, Tejen oazisini
· aman galan ilaty zordan gьzeranyny dolandyrypdyr. Ol эerde mongol noэonlary цz le
·gerleri we mal sьrьleri bilen gцзьp – gonup эцrьpdirler.
XIII asyry
· 90 – эyllarynda Hulaguitler dцwletini цz iзine alan sosial – ykdysady krizis, halk gozgalaryny
· barha kцpelmegi mongol han – beglerini
· bir bцlegini dцwleti pugtalandyrmak barada kдbir здreleri gцrmдge mejbur edэдr. Bu syэasy reformany geзirmek Hulaguitler dцwletini
· hany Gazan han (1295 – 1304) dцwrьnde ba
·lanэar. Reformany
· esasy tarapdary Gazan hany
· i
· эakyn kцmekзisi wezir Re
·id ed – Din bolupdyr. Ol tьrkmenleri
· taryhy barada birnдзe i
· эazan belli awtordyr.
Зingiz hany
· imperiэasy bцlьnen mahalynda, Horezm tutu
·lygyna diэen эaly Juзyny
· nesillerini
· ulusyna tabyn bolupdyr. XIII asyry
· 40 – njy эyllarynda Juзyny
· ogly Batyэ hany
· basybalyjylykly эцri
·leri netijesinde Altyn Orda dцwleti dцrдpdir. Onu
· paэtagty a
·aky Powol
·yэadaky Saraэ
·дheri eken. Gьndogar dillerindдki зe
·mede Altyn Orda „Juзyny
· ulusy“ diэlip atlandyrylypdyr. Demirgazyk Tьrkmenistan, Ma
·gy
·lak Balkan etraplary hem
·ol ulusy
· dьzьmine giripdir.
Altyn Ordany
· ilaty esasy boэun egdirilen gypjaklardan, alanlardan, bulgarlardan ybarat eken. Mongollary
· цzi hanlykda ilaty
· ujypsyz bцlegini dьzьpdir.
·onu
· ьзin olary
· эagdaэy – da Hulaguitler dцwletindдki ilaty
· эagdaэyda gowy bolmandyr. Altyn Ordany
· syэasy taryhy da
·arky we iзerki uru
·lardan doly bolupdyr. Batyэ wagtynda (1236 - 56) Altyn Orda mongol uluslaryny
· i
· ulusy we gьэзlisi bolup, Maweranahry
· we Semireзэдni
· bir bцlegini hem цzьne tabyn edipdir.
XIII asyry
· 80 – nji эyllaryny
· ortalarynda Altyn Ordada han hдkimiэetini
· hukugyny здklendirmek ьзin iri baэ toparlaryny
· цzara uru
·lary ba
·lanэar. Netijede XIII – XIV asyrlary
· sepgidinde Altyn Orda iki ulusa – Ak Orda we Gцk Orda bцlьnэдr.
·ondan beэlдk adatзa Gцk Ordany „Altyn Orda“ diэip atlandyrэarlar.
Цzbek hany
· (1321 - 42) dцwrьnde Altyn Ordany
· kuwwaty has gьэзlenэдr. Onu
· ogly Jany beg (1342 - 57) mahalynda Horasan basylyp alynэar, Balkan daglaryndaky, Demirgazyk Garagumdaky, Ьstэurtdaky tьrkmenler Jany bege tabyn bolmaga mejbur bolэarlar. Olar mongollara salgyt tцlemдge – de, go
·un bermдge – de borзly edэдr.
Jany begi
· ogly Berdi begi
· (1357 – 61 ) uzaga зekmedik hцkьmdarlaryndan so
· Altyn Ordada эene gan dцkь
·ikli цzara uru
·lar ba
·lanэar. XIV asyry
· 60 – njy эyllarynda Horezm doly цzba
·daklygyny gazanэar we Altyn Ordany ykrar etmeэдr. Uru
·lar netijesinde ysgyndan gaзan Altyn Orda Teэmirileri
· эцri
·leri yzyna serpikdirip bilmeэдr. Mongol zulumyny
· so
·una зykylэar.


XI-XV asyrda Tьrkmenistany
· medeniэeti

Tьrkmenistany
· territoriэasynda feodalзylyk gatna
·yklary
· цsmegi we pugtalanmagy, Seljukitleri
· fepdal dцwletini
· dцremegi bilen bir wagty
· цzьnde yslam dini
· feodal – klerikal ideologiэasyny
· agalyk etmegi we reaksion roly gьэзleenipdir.
Ylymda we edebiэatda sopyзylyk gi
·den эaэraэar, ol bolsa цzьne magsus bolan dьnэдden passiw ьz
·elik formasynda эaэrap, ilki bada feodal – yslam tertiplerinden gi
· kцpзiligi
·, эlaэta-da
·дher senetзilerini
· nдgileligini a
·ladypdyr we rehimsiz yzarlanypdyr. Emma basym sopuзylyk hцkьmdar toparlary
· elinde yslamy
· resmi diny эaly, kцpзьligi ruhy taэdan bakna etmegi
· we gulзylyga salmagy
· gyralyna цwrelэдr.
Emma цsэдn цnьmзiligi
· islegleri
· medeniэeti, ylmy
· edebiэatyny
· umuman эokary gцterili
·ini dцretmдn durup bilmдndir.
Gaznewid we Seljuk dцwletlerini
· araздklerini
·, so
·ra bolsa Horezm
·alaryny
· eэelik edэдn эerlerini
· araздklerini
· gi
·eldilmegi, Orta Aziэany
· ьsti bilen geзэдn sцwdany
· we kerwen эollaryny
· цsdьrilmegi,
·дherleri
· hem olary
· дhmiэetini
· цsdьrilmegi,
·дherleri
· hem olary
· дhmiэetini
· цsmegi – bulary
· hemmesi XI- XII asyrlarynda medeniэeti
· osmeginde, Horezmi
· we Demirgazyk Horasan
·дherlerinde uly medeni merkezleri
· dцremegine эardam edipdir. Tьrkmenistany
· territoriэasynda эerle
·эдn
·дherlerde цzlerinde orun tapan we i
·lдn alymlary
· enзemesini
·
·ohratly atlaryny taryh saklapdyr. Mysal ьзin, 1017-nji эylda Ьrgenзden зykyp gitmдge mejbur bolandan so
·, beэik wraз, tebigaty sylaэjy we filosow Awisena (Ibn Sina) Nusaэda we Abywertde bolupdyr. Mongollary
· basyp almagyny
· ц
· эanynda Maryda
·ol wagtlaryny
· i
· uly kitap saklanэan jaэlary
· onusyny
· bolandygy bellidir. Arap gegrafy Эakut
·eэle эazypdyr: „men sany boэunзa we artykmaзlygy boэunзa
·olary me
·ze
·leri bьtin dьnэдde gцrmedim“. Ol
·дheri
· meэlishana metjidini
· эanynda bolan iki kitaphanany
· adyny tutэar; olary
· birini Aziziэe diэlip, onda 12 mь
· toma golaэ kitap bolupdyr, ikinjisine Kemaliэe diэlip at berilipdir.
·eref el–Mьlkь
·, Nyzam el–Mьlkь
·, Amidiэдni
·, Hatuniэдni
· medreseleri
· эanynda kцp kitap эygyndylary bolupdyr. Hanagy
· эanynda bolan Dumariэe kitaphanasy agzalyp geзirilэдr. Iki kitaphana Samanini
· цэьne degi
·li bolupdyr, Hususanda, Maryda Biruniny
· ylmy traktatlaryny
· otuzdan gowyragyny
· sanowlary
· bolandygyny gцrkezilip geзilэдr.
Garalyp geзilэдn dцwьrde Tьrkmenistany
· welaэatlarynda gumanitar we takyk ylymlar, edebiэat, arhitektura, bezeg sungaty ep – esli derejede цsэдr.
Yslam цzьni
· resmi dogmatlarynda – da, „azgyn“ sopy toparlary gцrnь
·inde-de orta asyr Gьndogarynda ylmy
· цsmegi ьзin esasy we biзak uly pдsgelзilik bolup durypdyr. Dini taglymat ylymlary diэilэдn „ylymlar“ gцrnьkli orun tutupdyr. Emma hatda musulman ideologiэasy bilen здklendiren эerli alymlar ylymly bilimlere tarap ondan beэleki эoly saэlapdyrlar. Horasany
· we Horezmi
· alymlary цz eserlerini, esasan, arap dilinde эazmak bilen, birnдзe wagtlarda эerli halk dillerinden hem peэdalanypdyr.
Abu – Reэhan Muhammet ibn Ahmet al – Biruni 973 эyly
· 4 sentэabyrynda dogulyp 1048 эylda hem цlьpdir. Ol Orta asyr gьndogary
· i
· beэik alymlary
· hataryna girэдr. Biruni watanyny ta
·lap gitmдge mejbur bolup, kдte Gьrgende Kabus Ibn Wa
·ymgiri
· kц
·gьnde kдte – de Gaznada Mahmudy
· we Masut Gaznewini
·kide gullukda bolupdyr. Ol kцp sergezdanlyklaryny hem ylmy maksatlary ьзin peэdalanypdyr, tebigaty we durmu
·y barlap, цzьni
· geografik, fiologik bilimlerini gi
·eldipdir. Ol telim gezek Hindistana gidip ol эeri
· medeniэeti durmu
·y barada birnдзe eserleri эazypdyr. Birunini
· astronomiэa baradaky eserlerinde hem bir nдзe ajaэyp pikirler ц
·e sьrэдr. Birunu geografik meselesinde Amyderэany
· akymyny
· ьэtgдndigi baradaky teoriэany hem ц
·e sьrэдr. Matematika baradaky eserlerinde bolsa Biruni algebra we geometrik meselelerini зцzmegi
· we subut etmegi
· ariginal metotlaryny beэan edэдr. Biruni obэektiw bilimlere, dini dogmatlara we galat dь
·ьnjelere зьrk – kesik gar
·y goэupdyr. Gynansakda Birunini
· kцp eserleri bizi
· gьnьmize зenli saklanyp galmandyr.
XII – nji asyry
· arasynda belli wraз Zeэn ed – din Abu – Ybrahym al – Jurjanidyr. Ol Horezmde uly medisina ensiklopediэasyny galdyryp ony Horezm
·asy Kutb ed – din Muhammede bagy
·lapdyr. Jurjani цz цmrьni
· so
·ky эyllaryny Maryda geзiripdir,
·ol эerde 1136 – njy эylda эada 39-njy эylda цlьpdir.
XII- XIII asyry
· ba
·y Tьrkmenistanda birnдзe uly taryhзyny orta зykarypdyr.
·olary
· biride Abu – Seэit as – Samanydyr (1113 – 1167 – nji эylar) ol Maryda dogulypdyr. Samany feodal neberesinden bolup, onu
· ata – babalary hem alymlar toparyna degi
·li bolupdyr. Marydaky i
· uly kitaphanalaryny
· ikisi as – Samana degi
·li bolupdyr. Ol arapзa эazylan kyrkdan gowrak eser dцredipdir
·olary
· di
·e kiзe
·rдk bolegi bizi
· gьnlerimize gelip эetipdir. Ol Bagdady
· taryhyny
·, Maryny
· taryhyny
· эigrimiden gowrak georafik we geneologik sцzlьgi
·, hem – de ba
·ga eserleri
· awtorydyr.
Muhammet ibn – Ahmet an – Nesebi nusaэly bolupdyr. Цz watanyny mongollary
· basyp almagy bilen baglan
·ykly bolan wakalary
·
·aэady we
·ol wakalara gatna
·yjy, Jelal ed – din Menjubjretini
· эцri
·lerinde onu
· eginde
·i bolan Nesewi. Horosany
· ьstьne Mongollary
· зozu
·yny
· matamly wakalaryny suratlandyryp gцrkezэдn gyzykly Memuarlaryny
· awtorydyr.
XII – nji asyry
· ahyrynda XIII asyry
· ba
·ynda Horemli gцrnьkli astronom Mahmyt ibn Muhammet al – Jagmyny al – Horezmi (1221 – nji эylda цlьpdir) „Astronomiэa barada saэlanan eser“ diэen traktaty dьzьpdir, bu traktata bolsa XV asyry
·me
·hur astronom Kazy – Zade Rumy dь
·ьndirme beripdir.
XI – XIII asry
· ba
·ynda зeper edebiэat kцp derejede entek pars dilinde эazylypdyr. Sopyзylygy
· цsmegi bilen baglan
·ykda sopyзylyk poeziэasy aэratyn orna geзэдr
·yh Abu – Seэt (968 – 1049 – njy эylada) horasan derbi
·lerini
· has uly figuralaryny
· biri bolupdyr, ol Mehnede dogulyp цz цmrьni
· kцp bцlegini
·ol эerde geзiripdir. XI – nji asyrda Horasany
· syэasy we ruhu durmu
·ynda цzьni
· цэnan gцrnьkli rolundan ba
·ga – da, Adu – Seэit 4 setirli asketik – filosofik go
·gy dьzь
· эaly aэratyn
·anry (rubaэy) dцrediji hцkmьnde tanalypdyr.
Maryda Sanjary
· kц
·gьnde gaznaly
·ahyr Hasan we
·ahyr Abd al – Wasy peэda bolup, olar ilki bada gaznewit Bahramyny wasp edipdirler. Sanjar gaznewini eэelдnden so
· bolsa, цzlerini цwgьlerini Sanjara bagy
·lapdyrlar. Emiz Moizzi (1147 – nji эylda цlьpdir) Soltan Sanjary
· kц
·gьnde „
·ahyrlar
·asy “hasap edilipdir. Цzьni
· hakyky эokary
·ahyranalyk dцredijilinde Aly – Auhad ed – din Enweri (1191 – nji эylda цlьpdir) olary
· hemmesinden цkde зykypdyr.

·ahyranaзylyk dцredijiligi barada XII – nji asyrda
·ahyr aэal Mahisti peэda bolэar, ol Sanjar bilen dostlukly aragatna
·ykda bolupdyr. Ondan ba
·gada Horezm
·asy il – Arslany
· kц
·gьnde kдtip wezipesinde
·ahyr Ra
·id ed – din Watwat (1180-nji эylda цlьpdir) Horezm
·alaryny
· kц
·gьnde цwgi poeziэasy barada Adyp Sabr (1145-nji эylda цlьpdir) we onu
·
·дgirdi Jцwheri hem peэda bolupdyr Atsyzy
· Horezmi dolandyran wagtynda (1129 -1156- nji эylda) Ьrgenзde uly sцzlьkleri
· we grammatikalary
· aftory bolan me
·hur fiolog we edebiэatзy Abyl – Kasym az – Zamag
·ary i
·lдpdir.
Mongollary
· зozu
·y Orta Aziэa halklaryny
· medeniэetine weэran ediji zarwa urupdyr. Medeni we ykdysady merkezler bolan Maryny
·, Hywany
· we beleki
·дherleri
· wag
·ylyk bilen weэran edilmegi, medeni эadygдrlikleri
·, medeni taэdan gymmatly zatlary эok edilmegi дgirt uly ьlkдmizi
· medeni taэdan osь
·ini birnдзe asyrlap bцkdдpdir; medeni durmu
·y
· merkezleri uzak Gьnbatara we Gьnorta geзэдr XIII - XIV – nji asyrlarda akyldarlar we
·ahyrlar bьtin цmrьnь цzlerini
· doglan эerlerini ta
·lap, sergezdanзylykda geзirmдne mejbur bolэarlar.
X-XI asyrlarda Orta Aziэany
· we Eэrany
· arap basyp-aly
·laryndan azat bolmagy, dцwletara uru
·lary
· эatyrylmagy tьrkmen medeniэetini
· ц
·ь
·ine o
·
·yn tдsir edэдr. Olar Hytaэ, Hindistan, Kawkaz, Buhara, Samarkand, Ny
·apur, Yspyhan, Reэ, Hemedan эaly
·дherler bilen sцwda gatna
·yklaryny edэдrler. Bu
·дherler di
·e bir sцwda эollary bolmak bilen здklenmдn, цsen medeniэeti
· siwilizasiэasyny
· merkezine цwrьlэдr.
Seljuklar dцwri musulman medeniэetini
· tдsirinde tьrkiligi saklamak
·ertlerinde цzbolu
·ly bir цsь
·e eэe bolupdyr. Эцne
·ol bir wagta arap we pars medeniэetini
· tдsirinde bolmaklyklary olary
· duэgularynda milliligi peseltmдn, gaэtam beэgeldipdir. Seljuklar dцwrьni
· taryhyny, edebiэatyny medeniэetini цwrenmekde edebiэatзy we tarahзy asly maryly Awory Merwazyny
· 1220-1222-nji эyllarda Hindistanda wagty эazan ''Эьrekleri
· эьregi'', atly 2 tomluk ilkinji edebi-taryhy i
·i tьrkmeni
· medeni mirasyny цwrenmekde esasy зe
·me bolup durэar. Onda alymy
· цz dцwrьnde we ondan ц
· эa
·an цten alymlary
·,
·ahyrlary
· 450 tцweregini
· gysgaзa terjimehaly we eserlerinden parзalar berilipdir. Profesor Эe Bertelsi
· эazmagyna gцrд
·olardan di
·e Seljuklar dцwrьnde tьrkmenlere degi
·lileri эьzden gowrak bolmaly. Tьrkmen halkyny
· taryhy Seljuklardan ц
· we seljukly dцwrьnde-de, so
·ky dцwьrde-de i
· medeniэetli baэ halklary
· biri hasaplanэar. Di
·e seljuklar dцwrьnde эьzden gowrak alym
·ahyr эazyjylary
· barlygy
·ol dцwrь
· medeni mirasyny цwrenmekde эцrite ylmy barlag talap edэдr.
Seljuklary
· dцwletini
· gьllдp osen wagtynda harby tдlimler, Kцneьrgenз dцwletinde dцredilen Akademiэada i
·lдn gьэзli alymlary
·, pirleri
·, sopylary
· durmu
· эollary, olary
· эazan kitaplaryny dьэpli цwrenip, halka эetirmek, halky
· ruhuna ruh go
·up buэsandyrmakdyr.
Tьrkmenistany
· territoriэasynda эa
·ap, tьrkmen halkyny
· medeni mirasyny цsdьrmekde bahasyny эetip bolmajak uly yz galdyran: Al-Biruni, al-Jurjдni, Abu-Seэit as-Samani, Ibn Эakut, An-Nesewi, Najyb Bekran, al-Horezmi, Omar Haээam, Enberi, Abi al-Wasy, Mahesta, Ra
·it ed-din Watwat, Jцwheri, Zamah
·ary, Mahmyt Ka
·karly, Mдne baba, Salyr baba, Nejmeddin Kubra we beэlekiler.
·u
·ahsyэetleri
· durmu
· эoluny цwrenmeklik, tьrkmeni
· baэ ge
·ji, hazynalaryny эa
· nesilleri
· a
·yna эetirmeklik, olarda Watana bolan sцэgi guwanз tьrkmen tapragynda эa
·ap geзen gerзeklerine buэsanmak,
·olara me
·zemek duэgularyny oэarэar.


·дher gurlu
·ygy we arhitektura.

XI – XII asyrlar Tьrkmenistany
· territoriэasynda
·дher gurlu
·ygy
· we arhitekturany
· gьэзli цsmegi bilen
·цhratlanypdyr.
Feodalзylyk gatna
·yklaryny
· цsmegi feodal
·дherleri
· gьэзli цsь
·ini
·ertlendirэдr.
·ol wagtlarda Nusaэ, Эazyr, Abywerd, Kьfen, Saragt, Ьrgenз, Yzmyk
·ir, Mizdahkan, Dehistan, Ahur we ba
·gada birnдзe
·дherler hasam цsэдr.
·ol wagtlarda Tьrkmenistany
· territoriэasyny i
· uzakdaky эurtlar bilen bagla
·dyran sцwda gatna
·yklaryny
· gьэзli janlanmagy mynasybetli
·дherlerde we uly эaplaryny
· ugurlarynda kцp sanly dь
·elge howlylary we sklad deshalary – kerwensaraэlar, hanalar gurulэar. Uly
·дherlerde olary
· onlarзasy bolup,
·olary
· harabatзylyklary gadymy эollary
· ugrunda hem-de Gurtly, Al –Asker, Messerэдn, Kцneьrgenз эaly gadymy
·дherlerde we ba
·ga эerlerde saklanyp galypdyr.
XI – XII asyrlary
· monumental gurlu
·ygynda din arhitekturasynda gurlan jaэlar дgirt uly orun tutэar. Gьnbatar Эewropany
· orta asyr jemgyэetindдki hristianзylyk эaly, yslamy
· dini ideologiэasy hem Gьndogar эurtlarynda dowam edэдn sosial gurlu
·y
· daэanзlaryny mukaddesle
·diripdir.
Reaksion musulman ruhanylary эurdu
· syэasy durmu
·unda uly rol oэnapdyrlar, dцwleti
· i
·lerine erkli gatna
·ypdyrlar, цz эelerinde дgirt uly ykdysady baэlyklary saklapdyrlar,
·дheri
· ruhy эa
·aэ
·yny yslam dinini
· Gurhanda beэan edilen normalaryna tabyn edipdirler. Din jaэlary
· gurulmagy gi
· halk kцpзьliginde ideologik taэdan tдsir etmegi
· yzygiderli programmasyny
· bir tarapy bolupdyr.
·ol wagtlarda
·дherlerde onlarзa metjitler gurlup, olar musulmanlary
· цzlerinь
· arasynda bдsde
·lik edэдn dьrli – dьrli toparlaryna we mezheplerine degi
·li bolupdyr, bulardan ba
·ga – da sopyзylyk mezheplerini
· ьndeэjilerini
· эygnany
·ygy ьзin bolan kцp sanly hanaklar „keramatly“ diэlip hasap edilen gцrnьkli
·yhlary
· guburlaryna зokunulan эerler bolan mazarlar bina edilэдr,
·onu
· эaly – da эokary ruhany okuw jaэlary bolan medreseler bina edilэдr. Olary
· gurlu
·ygy ьзin seri
·deleri gysganmandyrlar, olary gurmak ьзin i
· gowy ymaratзylary, ha
·amзylary, hudo
·nikleri зekipdirler. Hut
·u halk ussalaryny
· uly toparlary metjitleri we beэleki din jaэlaryny
· arhitekturasyna halk dцredijilik genisini
· gazanan ьstьnlьklerini girizip, зeperзilik taэdan gymmaty bizi
· gьnlerimize зenli hem эitip gitmedik jaэlary gurupdyrlar.
Metjitleri
· ba
·ga biri эьz эyl diэen эaly gijrдk, эagny Horezm
·asy Muhammet mahalynda bina edilipdir. Bu metjidi
· hem basyrmalary we merkezinde howzy bolupdyr. Metjidi
· esasy jaэy esasy oku
· ьstьnde эerle
·ip, bu jaэ gьmmezli eэwan gцrnь
·inde howla tarap эьzlendiripdir. Цэь
· эьzьni bezemek ьзin aralary syrзaly, gazma ha
·am зekilen kerpiз ulanylypdyr, girelge eэwanyny
· эьzьnde bolsa o
·at ha
·amlar зekilipdir. Bu эerde gurlu
·yklary
· atlary, дhtimal, atasy bilen ogluny
·: Muhammet ibn al – Huseэn al – Nahyn we Abyl Huseэn ibn Muhammedi
· atlary saklanyp galypdyr; doglan эeri gцrkezэдn hasabyny
· эokdugyna garany
·da, onda bulary
· ikisi – de, эokarda agzalyp geзilen Aly ibn Zyэada эaly, эerli adam bolupdyr. Metjidi
· burзlaryny
· birinde minara эerle
·эдr. Rejeli edilip salnan minaralar Tьrkmenistany
· orta asyr
·дherlerini
· umumy arhitektura gцrnь
·inde цrдn uly rol oэnapdyrlar.
·ol wagtlarda bьtin Orta Gьdogarda derwi
· guramalaryny
· emele gelmegi we цsmegi bilen baglany
·ykda hem dцwletleri
· syэasy we ruhy durmu
·ynda
·ol guramalary
· эolba
·зylaryny
· uly rol oэnamagy bilen baglany
·yklylykda gцrnьkli
·yhlary
· jaэlanan эerlerde mazarlar gurmaklyk gi
·den эaэraэar.
·ol kysymdaky saklanyp galan gurlu
·yklary
· arasynda Abu – Seэdi
· Mдnedдki mazary (1049 – njy эyl tцweregi), Saragtda Abyl – Fazyly
· mazary (XI asyry
· 20 – nji эyllarynda), Saragty
· golaэyndaky 1098 – nji эyl diэen senдni saklap galan Эartygьmmez gubury (
·yh Ahmet al – Hadini
· mazary bolmaga зemeli).
Hцkьmdarlar we iri feodallar ьзin kцplenз olary
· entдk diri mahalynda kцp sanly mazarlary
· salynmagy iri feodal monarhiэany
· dцreэi
· prosesini we
·onu
· bilen baglany
·yklylykda
·any
·
·ahsyэet kultuny
· dцreэi
· prosesini gцrkezэдr. Olary
· arasynda Astanababadaky Alamberdary
· mazary, Maryda soltan Sanjary
· mazary, Horezm
·alary
· biri bolan Il – Arslany
· эa – da Atsyzy
· mazary (bu mazar эal
·y
·lyk bilen Fahr ed – din Razyny
· mazary diэlip hasap edilipdir, Kцneьrgenз Horezm
·asy Teke
·i
· mazary, Messerэany
· golaэyndaky gonamзylykda bolan mazarlary
· kдbirleri bar.
Maryda soltan Sanjary
· mazary Demirgazyk Horasan arhitektura mekdebini
· dцreden ajaэyp zadydyr. Baryp XIV asyry
· ba
·larynda Re
·it ed – din
·ol mazary „dьnэдde i
· uly jaэ“ hцkmьnde hдsiэetlendiripdir.
Jaэda ony dцrediji, Saragtly genial arhitektor Muhammet ibn Atsyzy
· ady saklanyp galypdyr.


Зeper senetзilik

Keramika цnьmзiligi эokary derejд эetэдr. Bu цnьmзiligi
· esasy merkezleri Mary, Nusaэ, Dehistan, Ьrgenз bolupdyr, emma „paэtagt“ ussahanalary bilen bir hatarda kьэzegдrзilik kьreleri hem birnдзe
·дherlerde we obalarda bolupdyr. Syrзasyz keramika gi
·den ulanylypdyr, bu keramika kцplenз wagtlarda gazyp зekilen ha
·amlar bilen bezelэдr,
·onu
· эaly – da galyplanan ha
·amlar bilen bezelэдr.
Tehnologik gцzlegleri эerli ussalary silikat kьэze palзygy bolan „ka
·ini“ ulanmaklyga getiripdir, bu bolsa зьэ
·e gцrnь
·li syrзany
· astynda цrдn o
·at gцrьnэдr „owadan“ nagy
·ly gap – зanaklary эasamaga mьmkinзilik beripdir; bu tehnika Horasan цnьminde hem (Nusaэda) peэdalanypdyr.
Aэna цnьmзiligi gi
·den эaэrap, bu цnьmзiligi
· цnьmleri hususan – da parfэumeriэada ulanylypdyr. Kцplenз wagtlarda mylaэym sary, goэy эa
·yl, mawy, gyzgylt re
·ke we ba
·ga re
·klere boэalan aэnadan owadan flokonlar, bulgurlar, зьэ
·eler эasalypdyr. Metaldan (esasan – da bьrьnзden) зeper цnьmler эasamak sungaty – tabaklar, kьndьkler, jamlar,
·lэomlar, galkanlar, зyra goэulэanlar we ba
·galar – эasamak sungaty gьэзli цsьpdir.
Horezm we Horasan ussalary da
·y hem agajy цrдn o
·at i
·lдp bejermegi ba
·arypdyrlar.
Зeper dokalan halylar we matalar durmu
·da, so
·ra bolsa senetзilik цnьmзiliginde we цэ цnьmзiliginde uly rol oэnapdyr,
·ol matalar we halylar Tьrkmenistany
· здklerinde has uzak эerlere hem дkidilipdir. Olary
· ke
·bi barada hдzirki wagtda gьrrь
· etmek kyn. XI – XII asyrlar Horasan halysyny
· цrдn seэrek saklanyp galan nusgasynda gyra we jдhek nagy
·larynda tьrkmen halyзylary
· dцredijiliginde
·u gьnki gьne зenli hem эa
·ap gelэдn owadan nagy
·lary gцrmek bolэar. Horasan tьrkmenleri
· haly dokamak dдbi tьrkmen taэpalaryny
· Эakyn Gьndogara tarap gitdigiзe, Эakyn Gьndogarda „seljuk“ halylary diэlip atlandyrylyp halylar gцrnь
·inde kabul edilэдr we цzle
·dirilэдr, bu halylar Эewropa gi
·den дkidilip, kдbir muzeэ эygyndylaryny
· hдzire зenli guwanjy bolup durэar. XI – XII asyrlar Tьrkmenistany
· зeperзilik medeniэetine uly зeperзilik mekdepleri
· ьзьsi: Horasan mekdebi, Horezm mekdebi we Dehistan mekdebi saэlanyp зykэar. Stil taэdan olar
·ol zamanda Eэranda bolan зeperзilik uruglaryndan bьtьnleэ tapawutlanyp, цsen feodalзylyk formasiэasy dцwrьnde Tьrkmenistany
· halklaryny
· hut цz dцredijiligini
· цnьmi bolup durэar.
Tьrkmenistany
· зeperзilik medeniэetini
· gьэзli цsь
·ini
· arasy XIII asyry
· ba
·larynda mongollary
· зozu
·y bilen kesilipdir.
XIII asyry
· ahyrlarynda, jemgyetзilik durmu
·yny
· belli bir derejede tertibe salynmagy mynasybetli, Hulaguitleri
· dцwletini
· sostawyna giren Horasanda we Dehistanda hem Altyn Orda tabyn bolan Horezmde weэran bolan
·дherlerini
· kдbirlerini – Nusaэy, Эazyry, Dehistany, Ahury, Ьrgenji , Mirzdahany dikeltmek barada i
·ler geзirilэдr, bu
·дherlerde
·ol mahal arhitektura gurlu
·yk i
·i dikeldilэдr.
Monumental arhitektura jaэlary ьзin material bolup bi
·en kerpiз hyzmat edipdir; эa
·aэy
· jaэlary bolsa (hat – da hцkьmdarlary
· we han begleri
· kц
·kleri - de) зig kerpiзden bina edilipdir.
XIII asyry
· ahyrynda – XIV asyry
· ba
·ynda Mдnede Abu – Seэidi
· mazarynda uly restawrasion i
·ler geзirilipdir.
XIV asyrda Horezmi
· зeperзilik medeniэeti tдzeden эokary gцterilip ugraэar. Ьrgenji
· Gьndogar Эewropadan Aziэa barэan magistral эollary
· birinde durэanlygy onu
· sцwda gatna
·yklarda ykdysady delal hцkmьnde rol oэnamagy merkezdдki han hдkimlerini
· gow
·amagy mynasybetli hakykatda gara
·syz bolmagy – bulary
· hemmesi
·дher durmu
·yny
·,
·цwdany
·, senetзiligi
·, sungaty
· janlanmagyna эardam edipdir. XIV asyry
· 30 – njy эyllarynda Ьrgenз uly, gi
· kцзeleri, baэ bazarlary, kцp sanly ymaratlary bolan abadan gurlan
·дher bolupdyr. Gutlug Temiri
· dolandyran dцwrьnde uly gurlu
·yk i
·leri amala a
·yrypdyr. Onu
· aэaly Tцrebeg hanym hanaka we gi
· metjid gurdurэar. Gutlug Temiri
· цzi bolsa medrese we beэikligi 60 metre golaэ minara saldyrэar, bu minara Kцneьrgenзde hдzir hem bar.
Minara bi
·en kerpiзden цrьlipdir, ol togalak sьtьn gцrnь
·inde bolup, эokary galdygyзa inзelэдr. Onu
· эokary tarapy owadan kerpiзjikler bilen, dikligine goэlan kerpiзleri
· konsentrik gu
·aklary bilen we эazgyly zolak bilen bezelipdir. Syэasatзy Ibn Batuta Ьrgenji
· beэleki ajaэyp binalaryny
· arasynda gospitaly, Abyl – Kasym az – Zamah
·aryny
· guburyny,
·yh Jemal ed – dini
· hanakasyny эatlap geзэдr.
XIV asyrda bezeg sungatyny
· цsь
·i эokary kдmillige эetэдr. Olary
· цndьren цnьmleri эurdu
· здginden uzak эerlere – Nisa, Mawerannahra, Kaspi эakasyndaky эurtlara дkdilipdir. Ussalar kцp wagtlarda zakazlary эerine эetirmek ьзin ba
·ga
·дherlere зagyrylэan ekenler. Mysal ьзin, Samarkantdaky Kusam ibn Abbasy
· we Hywadaky Seэit Ala ed – dini
· guburlary
· ьstьndдki maэolika nagy
·lary,
·ubhesiz, Ьrgenз keramikaзylaryny
· bitiren i
·leridir. Ьrgenз Altyn Orda merkezleri bolan Saraэ – Berkдni
· we Saraэjygy
· senetзilik senagatyna зu
· tдsir edipdir.
Yslam dinini
· ideologik roluny
· we jemgyэetзilik durmu
·yny
· hemme toparlaryna ruhanylary
· tдsirini
· barha gьэзlenmegi XV asyr ьзin hдsiэetlidir. Munu
· цzi dini i
·ler ьзin niэetlenen kцp sanly jaэlary
· gurulmagy bilen monumental gurlu
·ykda
·цhlenelipdir. Bu gurlu
·yklar mцзberlerini
· ululyklaryny, gьmmezli konstruksiэalar baradaky tehnikany
· цsь
·ini, dekoratiw bezegleri
· baэlygyny hдsiэetlendirэдr, emma
·onu
· bilen birlikde olarda umumy zatlary зцzmekde belli bir me
·ze
·lik bolup, munu
· цzi, umuman Orta Gьndogary
· цsen feodal jemgyэetini dцrдp gelэдn dini arhitektura stili ьзin hдsiэetli zatdyr.
XV asyry
· bezeg sungaty tehnikany
· we formany
· эokary kдmille
·megi bilen tapawutlanэar. Da
· эonujy ussalar uly ussatlyk bilen i
·lдpdirler. Nusaэdaky, Marydaky, Kerkidдki we beэleki
·дherdдki XV asyry
· da
·dan эasalan mazar эдdygдrlikleri зyl
·yrymly, kдwagtlarda bolsa gat – gat edilip gazlyp эasalan ha
·amlar bolan зyl
·yrymly эazgylar, цsьmlikleri
· biri – birini
· iзinden geзirilen
·ekilleri, owadan sьtьnjikler we arkajyklar bilen bezelipdir.
·u i
·ler ьзin ba
·ga эerden getirilэдn aзyk re
·kli mermer da
·laryny
· эum
·ak hili hem эerli garamtyl здgesow da
·lar ulanylypdyr. Nusaэda, Durunda, Maryda, Abywertde we gaэry
·дherlerde keramiki ussahanalary
· i
·i janlanyp ba
·laэar. Aэratyn – da Nusaэ цzьni
· gowy цnьmleri bilen tapawutlanypdyr.
·ol wagtlardan Uzak Gьndogardan getirilen „kobalt“ tipli (agy
· эьzьne эa
·yl re
·k bilen nagy
· зekmek) hytaэ farforlaryna gyzyklanandygyny mynasybetli „Hytaэ“ keramikasy эьze зykэar, bu keramika silikat esasynda taээarlanypdyr.
·unu
· bilen birlikde Demirgazyk Horasany
· keramiki цnьmini
· original tipi dцrдp, ol Tьrkmenistany
· welaэatlaryna gi
· эaэrapdyr.

Teэmirle
· we onu
· imperiэasy

XIV asyry
· ortalarynda mongollary
· dцreden dцwletleri dargap ba
·lady. Altyn Orda, Зagataэ ulusy, hulaguitleri
· dцwleti birtopar maэdaja feodal hдkimliklere bцlьndiler. Bular цzara uru
·lar bilen me
·gul bolэardylar. Mawerannahrda-da Зagataэ ulusy dargap,
·eэle эagdaэ dowam edэдrdi.
Teэmiri
· asly Mawerannahra gцзьp baran mongollary
· barlas taэpasyndan. Ol
·дhrisebzi
· golaэyndaky bir obada takmynan 1336-njy эylda dogulэar. Oglanlykdan at mьnmдni gowy gцrьpdir, зapyksuwarlyga tьrgenle
·ipdir, ok-эaэ atmaga ezber bolupdyr, feodal uru
·lara gatna
·yp, harby tдlim alypdyr. Ol dura-bara цz tцweregine o
·at at эarag bilen ьpjь
· edilen otrэad эygnap, kerwen эollaryny kesip эa-da go
·
·ulykda эerle
·en obalary
· ьstьne зozup, alamanзylyk edipdir. Tьrki we tдjik dilleri bileni ьзin, цzьni
· batyrlygy, edermenligi, jomartlygy bilen onu
· serdar bolarlyk hдsiэetleri эьze зykэar we tцweregindдki эaranja
·lygy gunsaэyn kцpelip ba
·laэar, owazasy bьtin Ka
·gaderэa boэlaryna эaэraэar. Ol эerli feodal hдkimleri
· harby gullugynda gezip, eээдm 25 эa
·ynda bir tьrkmen welaэatyny
· emiri bolэar. Go
·
·ulykda эa
·an emir Huseэin bilen dostla
·эar, onu
· uэasyna цэlenэдr we kцplenз bile hereket edip, ikiside gьэзlenipdirler.
Sцwe
· wagty Teэmir agyr эaralanэar, sag eli ysmaz bolэar, sag aэagy bilen bolsa tд цlэдnзд agsap gezmeli bolэar.
·undanam o
·a Teэmir le
·, эagny aэagy agsak ady galэar, эewropalylar bolsa onu
· adyna цzlerзe Tamerlan diэip tutupdyrlar. Ine Teэmiri
· Teэmir le
·, Tamerlan adyny al
·y
·eэle bolэar.
·u at bilen onu
· owazasy me
·hur basybalyjy serkerde hцkmьnde so
·ra bьtin dьnэд эaэrady.
Teэmir bilen Huseэin bilele
·ip Mawerannahry
· hдkimi Ylэas Hojany kowup, Samarkandy we Buharany eэeleэдrler. Emma 1365-nji эylda Ylэas Hoja go
·un toplap yzyna gelэдr. Teэmir bilen Huseэin hem цz go
·unlary bilen onu
· ц
·ьnden зykyp, sцwe
· edэдrler. Edil ba
· sцwe
· ba
·lananda gьэзli jala gelip, atlar taэyp эykylэardy, adamlar palзyga-laэa bula
·yp, ba
·agaэ bolupdyr.
·onu
· ьзin hem bu sцwe
·e „Laэly sцwe
·“ ady galэar. Sцwe
·de Huseэni
· go
·unlary эaэdanmaзlyk edeni ьзin, Ylэas Hoja ьstьn зykэar. Teэmir le
· galanja go
·unlary bilen zordan gaзyp gutulэar we эьzьni
· ugruna Samarkandy, Buharany ba
·yna ta
·lap, Huseэin bilen bile Amyderэadan geзip, Balhda gizlenipdirler.
Samarkandy
· ilatyny
· Ylэas Hojany
· go
·unlaryndan ьstьn зykandygy baradaky habar эurdy ba
·yna ta
·lap gaзan iki emire – Teэmir le
· bilen Huseэine baryp эetэдr. Olar gy
·yny gy
·lap, эaz эene bile Samarkanda gelipdirler.
·eэlelikde, Teэmir bilen Huseэin эene-de Samarkandy eэelediler. Bu waka 1366-njy эyly
· эazynda bolupdy.
Eээдm
·ol dцwьrde Teэmir bilen Huseэin ikisi bir-birlerine pдsgelзilik dцredэдndiklerini duээardylar. „Iki goзun kellesi bir gazanda gaэnamaz“ diэen nakyla eэerip, bulary
· ikisi Mawerannahra sygman ba
·ladylar. Huseэin Balh
·дherine зekilip,
·onu
· iзki galasyny berkidip ba
·lady, дhli zadyny
·ol эere jemledi kцp эarag toplady. Teэmir le
· bu i
·lerden el зekmegini haэy
· etdi emma Hьseэin ьns bermedi.
·onu
· ьзin Teэmirle
· Balh
·дherini gabaэar. 1370-nji эylda Huseэni hem цldьrэдr. So
· Teэmirle
· цzьni Mawerannahyry
· эeke tдk hцkьmdary diэip yglan edilэдr. Ol Samarkandy paэtagt
·дhere цwьrip, ol эerde kц
·k iзgi we da
·ky galalaryny
· diwarlaryny gurdyryp ba
·laэar. 1370-nji эylda-da Teэmir le
· sдhelзe wagty
· iзinde Mawerannahyrdaky maэdaja feodal hдkimlerini
· hemmesini bir dцwlete birle
·dirэдr.
·ondan so
· 35 эyllyk ьznьksiz dowan eden basybalyjykly эцri
·leri ba
·lanэar. Teэmir le
· 1372-1388-nji эyllar aralygynda Horezmi
· ьstьne 5 gezek эцri
· edэдr. I
· so
·ky эцri
· Horezm ьзin tragediэa bolup gutarэar. 1387-1388-nji эyly
· gy
·ynda Atyn Ordany
· hany Togtamy
· Mawerennahyry
· ьstьne зozanda Horezimler ony goldapdyrlar.
·onu
· ьзin Teэmirle
· Horezimlere jeza bermek maksady bilen 1388-nji эylda Ьrgenji basyp alэar, on gьnlдp ony talaэar, ilaty
· kцpьsini Samarkanda sьrьp дkidэдr эerinede arpa ekmegi buэrup,
·дheri эer bilen эegsan edэдr.
·undan so
· Horezm Teэmir le
·i
· dцwletini
· dьzьmine girip, цzba
·daklygy эitirэдr.
Teэmir le
·i
· bьtin цmri „ondan gelse
· o
·a sьr, iki bakany gцrdьm“ diэeni
·ki эaly elmydama эцri
·lerde geзipdir. Keseki эurtlary basyp almak,
·ol эerlerde tala
· salyp, baэ olja getirmek Teэmir le
·i
· esasy wezipesi bolupdyr.
·u эцri
·lerde Teэmiri
· harby serkerdeleri, hatda onu
· эцnekeэ nцkerleri-de цrдn zalymlyk edipdirler. Olar di
·e ilaty talamak bilen o
·man, eэsem adamlary azatlykdan, hat-da
·irin janlardan mahrum edipdirler. Teэmir dьrli эurtlary basyp almagy, ilaty gyrgynзylyga we tala
·зylyga sezewar etmegi hiз bir jдhtden makullap эa-da o
·lap bolmajak syэasatdyr. Ol Hyrady basyp alan badyna, bьtin Horasany цzьne boэun egdirэдr. So
·ra Eэrany
· дhli эerlerini basyp almak maksady bilen ьз gezek эцri
· edэдr. Bu ьз эцri
·i
· ьзьsem ьzaga зekipdir. 1386-njy эylda „ьз эyllyk “, 1392-nji эylda „bд
· эyllyk “, 1399-njy эylda „эedi эyllyk“ эцrь
· edip bьtin Eэrany цzьne tabyn edэдr.
Teэmir le
·i
· цmri uru
· bilen geзэдr. Bir ur
·y эe
·i
· bilen tamamlap, talap alan oljalaryny, puluny, seri
·desini indiki ur
·a taээarlyk gцrmek ьзin sarp edipdir, basyp alan эurtlary
· ummasyz adam rezerwlerini ba
·ga baэlyklaryny azyk, geэim-gejim, эarag zapaslaryny indiki taээarlanэan basypalyjylykly uru
·lary ьзin mobilizlдpdir. Onu
· uzak Hindistana eden эцri
·i ьзin birhili syэasy эa-da harby zerurlyk эokdy. Bu эцri
· hem edil ц
·kileri эaly tдze-tдze эurtlary basyp almak ьзin 1398-nji эylda ba
·landy, 1399-njy эylda tamamlandy. Teэmir le
· bu ummasyz baэ we gцzel эurdy basyp alэar, ony rehimsizlik bilen talaэar. Deli
·дherinden we onu
· tцwereklerinden alyp gaэdan hazynasyny we baэlyklaryny sanap tьkeder эaly bolmandyr.
1382-1397-nji эyllar aralygynda Teэmir gaэta эцri
·ler edip Azerbeэjany, Ermenistany, Gьrjistany basyp alэar. Tцwrizi,
·irwany eэelдn wagty aэratyn zalymlyk gцrkezipdir. Teэmir Kawkaz halklaryny
· a
·ynda i
· bir zalym basypalyjy hцkmьnde эatlanэardy. 1400-nji эylda Teэmir le
· tьrk soltany Baэazit I bilen ur
·up ba
·laэar, Kiзi Aziэany we Эakyn Gьndogary
· эurtlaryny basyp almak niэeti bilen Mьsьre baryp эetipdir. Siwaz, Halap
·дherleri boэun egdirэдr. 1402-nji эylda Ankarany
· golaэynda soltan Baэazit bilen ikinji gezek aэgytly sцwe
· edэдr. Bu sцwe
· 1402-nji эyla зenli dьnэдde bolup geзen sцwe
·leri
· i
· ulusy we aэgytlaэjy sцwe
· bolanlygy mьmkin. Sцwe
·e her tarapdan 200 mь
·den-de has artyk go
·unlar gatna
·ypdyr. Sцwe
·de kuwwatly Osman imperiэasyny
· soltany Baэazit I-
· go
·unlary зym-pytrak bolup эe
·ilipdirler, Baэazidi
· цzem эesir dь
·ьpdir. Teэmir le
· цz цmrьnde kцp uru
·lary ba
·dan geзiren hem bolsa, beэle mцзberdдki ummasyz ur
·a haэran galyp, bir beэik depдni
· ьstьnde gurduran serkerde зadyry
· iзinden toma
·a edip oturypdyr. Onu
· эanyna эesir dь
·en soltan Baэazidi alyp gelэдrler. Beэik depд эarma
·yp зykmaly bolan Baэazit зadyra girende ha
·-ha
· edip demini iki egninden alyp sojap durupdyr. Mu
·a syn edip oturan Teэmir le
· gьlkьsini saklap bilmдn „hah-hah“ edip yzyny ьzmдn el зarpyp gьlьpdir. Bu bol
·a gahary gelen soltan Baэazit: „Gьlme Teэmir le
·, bu gьn men seni
· эesiri
· bolsam, ertir en
·alla sen meni
· эesirim bolarsy
· “ diээдr.
Teэmir le
· эag
·y gьlьp keэpden зykan so
·, Baэazide
·eэle jogap berэдr: „Seni
· aэdэany
· dogry. Bu bir ykbaldyr. Belki, ertir men seni
· эesiri
· bolaryn. Эцne men ba
·ga zada haэran galyp gьlэдrin. Sen-д dьnэдni
· эarysyny, menem эarysyny soraэaryn. Eэsem Allatagala цzьni
·
·unзa millionlarзa bendelerini
· arasyndan bary эogy iki sany paty
·a dцretjek bolsa ikimizden ba
·ga adam tapmadymyka diэip gьlэдrin. Meni
·д bir elim ysmaz, bir aэagymam agsak, seni
·em bir gцzь
· kцr. Allatagala paty
·a etjek bolsa, heэ bir gцzi ba
·y, on iki synasy abat adam tapmadymyka diэip, haэran galyp otyryn“ diээдr.
So
·rada-da Teэmir le
· эesir dь
·en soltan Baэazidi
· degnasyna degmek ьзin o
·a: „Bu dьnэд iki paty
·a kцp bolэar.
·onu
· ьзin hem men ikinji gezek seni
· ьstь
·e gaэdyp, go
·unlary
·y dargatdym, цzь
·i эesir aldym, эurdu
·am tala
·a saldym. Indem bьtin dьnэдni bir цzьm sorasam diэen karara geldim“ diээдr.
Elbetde Ankarany
· eteginde bolan aэgytlaэjy sцwe
·de Osmanly tьrkleri
· imperiэasyny
· эe
·ilmegi, soltan Baэazidi
· hem эesir dь
·megi olary
· цsmegine pдsgel berdi. Konstantinopoli almaga taэynlyk gцrьp эцren osmanlylar bu i
·i elli эyl gaэra goэmaga mejbur bolэarlar. Teэmir le
· telim эyllardan bдri yhlas bilen taээarlyk gцrьp gцwnьnde beslдn i
· so
·ky we i
· uly эцri
·i Hytaэa ugramalydy. Teэmir le
·i
· Hytaэa taээarlanэan hьjьmi henize зenli gцrlьp-e
·idilmedik mцзbere olja almak maksady bilen geзirilmelidi. Onu
· pikir edi
·ine gцrд, Hytaэ
·u зaka зenli basylyp alnan эurtlary
· hemmesinende baэ bolmalydy. Teэmir le
· o
·at jemlдp mazaly taээarlan 200 mь
· adamdan ybarat go
·uny bilen 1404-nji эyly
· aэagynda Hytaэa tarap эola rowana bolэar. Emma 1405-nji эyly
· ba
·ynda Teэmir le
· bu dьnэд bilen ho
·la
·эar we onu
· Hytaэa barэan эцri
·i togtadylэar.
·eэlelikde, цmrьni эolda, эцri
·lerde geзiren Teэmir le
·e kц
·gi-saraэlardaky rahat эerde, эagny цэьni
· dulunda эatyp цlmek-de miэesser etmдndi. Ol эolda цlьp galэar.

Teэmir le
·i
· taryhy ke
·bi

Teэmir le
·i
·
·ahsyэeti цrдn зyl
·yrymly bolupdyr. O
·a di
·e basypalyjy, ganhor diэip birtaraply baha bermek nдdogry bolardy. Ol Mawerannahry
·
·aherlerini, aэratyn hem Samarkandy, Buharany,
·дhrisebzi цsdьrmeklige kцp ьns beripdir. Hemme basyp alan эurtlaryndan hьnдrmentleri sьrьp
·ol
·дherlere getiripdir, sцwdany
· дhmiэetine gowy dь
·ьnipdir. Ol Altyn Ordany
·, Horezmi
· sцwda merkezlerini-Saraэ-Berke, Astrahan, Ьrgenз эaly
·aherleri эцne эerden эumurmandyr. Эewropany, Kiзi Aziэany Hytaэ bilen birle
·dirэдn Altyn Ordany
· we Horezmi
· ьstьden geзэдn sцwda эollaryny sowup Mawerannahry
· ьstьnden geзer эaly etmekзi bolupdyr. Mongollardan owalky zamanlarda beэik эьpek эoly hakykatdan-da Mawerannahry
·, Horasany
· ьsti bilen geзэдrdi. Teэmir le
·i
· esasy maksatlaryny
· biri sцwda boэunзa dьnэд kerwen эollaryny
· ьstьnden agalyk etmekdi. Mu
·a-da di
·e onu
· цlьmi pдsgel berdi.
Te
·mir le
·, elbetde, цz zamanasyny
· adamydy. Цzьne ygtyэar, цzgelere erk edip bilэдn gьэзli
·ahsy hдsiэetleri we batyrlygy bilen эol alэan, uly harby we dцwlet guramaзylyk talanty bilen tapawutlanэan adam bolupdyr. Ol basyp alan эurtlaryny цz ogullaryna, agtyklaryna we ynamdar adamlaryna edara etmek ьзin paэlap beripdir. Hyrat, Balh, Badah
·an, Gissar, Horezm, Yspyhan, Fars, Bagdat эaly
·дherlerde
·olary dikme edip goэupdyr. Kimde-kim Teэmiri
· buэrugyny эerine эetirmese onu
· dat gьnьne. Teэmiri
· taэpasy barlaslar bilen bile Mawerannahra gelen mongollary
· Jelaэyr taэpasyny diэenini etmдni ьзin зym-pytrak edip dargadypdyr we olary
· adyny цзьripdir.
·ol bir wagty
· цzьnde-de jomartlyk edip ogullaryna, agtyklaryna „Hulagy-hany
·“ tagtyny, „Gaznawylary
· tagtyny“ pe
·ge
· beripdir. Teэmir цrдn berk tertip-dьzgьnli dispotik hдsiэetli harby re
·imi dцredip bьtin imperiэany, onu
· dьzьmindдki ozalky цzba
·daklyga ymtylэan feodal dцwletleri bir merkezle
·en dцwlete birikdirip hut цzi edara edipdir. Onu
· wassalary, ogulllary, agtyklary Teэmir le
· bir zat buэursa
·ony hemmeden ц
·ьrti iki edip эerine эetirjek bolup зal
·ypdyrlar. Hiз kimi
· Teэmiri
· gazabyna duзar bolasy gelmдndir.
Dьnэдni
· harby tдlimini
· taryhynda Teэmire Aziэany
· we Эewropany
· Orta asyrlarda эa
·ap geзen i
· me
·hur serkerdeleri
· arasynda orun berilэдr. Onu
· harby talanty iki ugurda эagny, go
·uny tдzeзe gurmakda we ony serkerdelik etmekde mдlim bolupdyr. Teэmiri
· go
·unlaryny
· guramaзylyk strukturasy Зingiz hany
· prinsipine laэyklykda эagny onluk, эьzlьk, mь
·lьk, (tьmen) sistemasy esasynda dьzьlipdir. Emma Зingiz hany
· go
·unlary kцplenз gцзme зarwa taэpalaryndan dьzьlen atly go
·unlar bolan bolsa Teэmiri
· go
·unlarynda gцзme taэpalaryndan dьzьlen atly go
·unlar bilen bir hatara oturymly ekeranзylyk bilen me
·gul bolэan halklaryndan dьzьlen pyэada go
·un bцlьmleride bolupdyr.
·дher ilaty hьnдrmentler, oturymly ekeranзylar bilen me
·gul bolэan halklardan dьzьlen pyэada go
·un bцlьmleri-de bolupdyr.
·дher ilaty, hьnдrmentler, oturymly ekeranзylar Teэmiri
· go
·uny ьзin di
·e bir pyэada nцkerleri dдl, eэsem
·ol zamanany
· artilleriэasyna-da, эagny da
· zy
·эan, diwar эykэan, ok atэan her hili desgalary ulanmakda-da gulluk edipdirler.
Ilatdan nobatdaky эцri
·ler ьзin эygnanэan adamlar эany bilen bir эyllyk azygyny, menzilligini, ok –эaэyny, 30 sany peэkamy, okdany, эagny ok salynэan gaby bilen, galkan, naэza almaly ekeni. Her iki sany atly nцkeri
· ьзьnji zapas эabysy bolmaly eken, her on adama bir зadyr, iki pil, bir kдtmen, bir orak, bir palta, bir temen, 100 sany i
·
·e, bir-iki kьltem эьp, bir gazan, bir tulum we
·m. zatlar bolmaly ekeni. Garaz her gezek uzak-uzak эollara gidэдn go
·uny
· эol
·aэyny mazalay tutup, so
· ugralэar eken.
Эygnanэan go
·uny
· sap-sap bolup эцremegi ьзin, her tьmeni
· цz emiri bolэar ekeni, we цz эerini bilmeli ekeni. Esasy guэзleri
· ц
·ьnden эцreэдn awangarda „ma
·laэ“, onu
· ц
·ьnden эцreэдn goragзylara „garawul“, razwedka ьзin ц
·e we iki gapdala iberilэдn i
· batyr nцkerlere „habarзy“, эat эerlerde эol salgy berэдn beletlere „gaзarзy“ diэilэдr ekeni.
Teэmiri
· go
·unlary ьзin munзa эarag-esbaby nirede we kim taээarlaэardy diэen sorag эьze зykэar. Teэmir le
· bu meselдni зцzmekde цzьni
· tдze-tдze basyp alan эerlerinden mь
·lдp-mь
·lдp her dьrli hьnдrmentleri sьrьp, Mawerannahra getiripdir. Olary
· эцrite kwartallaryny, sehlerini, kдrhanalaryny gurupdyr. Ispaniэadan gelen ilзi hem-de syэahatзy Gonzales Klawiho Teэmiri
· kц
·gьni aэlanyp gцrende,
·ol эerde эesir tutulyp getirilen mь
·lerзe ussalary
· i
·leэдndigini, olary
· demir don (sowut), demirden telpek (
·lem), ok-эaэ we
·.m. zatlar эasap, эyllary
· dowamynda emiri
· ussahanasynda gul эaly zдhmet зekэдndiklerini gцrьpdir.
·eэle ussahanalar Samarkantda, Buharada,
·дhrisebzde we ba
·ga эerlerde kцp bolupdyr. Ilkinji ok atan эaraglar hem Teэmiri
· zamanynda dцrдpdir. Teэmir 1399-njy эylda Hindistany basyp almaga gidende, Delini
· эanynda bolan sцwe
· wagty hindi go
·unlary „gцk gьmmьrdeэдn“ topu
· i
· ilki sadaja gцrnь
·lerini du
·mana haэbat ьзin ulanypdydrlar. So
· 1400-nji эylda
·eэle toplary Teэmir le
·em Damask
·дheri alanda Siriэada gьmmьrdedip ulanypdyr. Bu gummьrdili toplar go
·unlary
· a
·yna gaty uly tдsir edip, gьmmьrdini e
·iden batlaryna эa gaзmak bilen, эa-da gizlenmek bilen bolupdyrlar.
·unu
· эaly atylэan эaragy
· dцremegi uru
· tдliminde ullakan bir tдsinlik bolup, onu
· dцremegine XIV asyrda Hytaэda dдrini
· oэlanyp tapylmagy sebдp bolupdyr.
Elbetde, Teэmir le
· sцwe
·leri aэratyn gazaplylyk bilen alyp barypdyr. Onu
· gцrkezen zalymlygyny aklamaga beэlede dursun, o
·a asla dь
·ьnmegem mьmkin dдl. Yspyhanda 70 mь
· adamy
· kelesinden minara gurdurmak, Hindistanda эesir alynan 100 mь
· adamy ba
· sцwe
·i
· ц
·ьsyrasynda gyrdyrmak эa-da эerliksiz zalymlyga dь
·ьnmek hakykatdan-da mьmkin dдl. Эa-da Owganystanda Isfizar
·дherini alanda iki mь
· adamy gurulup duran galany
· pagsasyna palзyk ornuna diriligine basdyrypdyr. Kiзi Aziэada Siwas
·дherini alan wagty bolsa dцrt mь
· adamy diriligine эere gцmьpdir. Ol bu edeni i
·leri ьзin цz gцwnьne teselli bermek maksady bilen эanynda mydama
·eэh ul Yslam saklap, ondan „цzьni
· gylyз bilen bitiren i
·lerini doga bilen berkitmegi“ talap edipdir. Цzi okabam bilmдndir, эazybam bilmдndir emma okymy
· we bilende adamlardan basyp alan эa-da aljak эurtlaryny
·, эagny parslary
·, araplary
·, tьrkleri
·, hindileri
·, hytaэlary
· taryhy barada kцp maglumatlary e
·den ekeni. Цzьni
· asly зingizitlerden bolmany ьзin, Teэmir hiз haзan „han“ titulyny almandyr. Her nдзe
·цhratparazam bolsa di
·e „emir“ tituly bilen o
·maly bolupdyr.
Basyp alan эurtlaryny
· hemesinden nдme gцzьne эaksa, kimi
· hyzmaty gerek bolsa цэtse, Teэmir le
· barjasyny Mawerannahra alyp gaэdypdyr. Ol bu эere di
·e her dьrli gymmat baha zatlary da
·aman, eэsem mь
·lдp-mь
·lдp цkde ussalary, hьnдrmentleri, nakga
·lary, arhitektorlary, gurlu
·ykзylary эygnapdyr we olary hemmesini Mawerannahry
·
·дherlerini abadanla
·dyrmakda, Samarkandy
· kц
·klerini gurmakda ulanypdyr.
Teэmiri
· zamanasynda Samarkandy
· gurlu
·yk i
·lerinde Horezmde, Yspyhanda, Halapdan,
·irwandan,
·irazdan getirilen ussalary gцrmek bolэan eken. Bular ajaэyp kц
·k jaэlaryny, metjitleri, medreseleri, gьmmezli mawzoleэleri
·дheri
· iзindдki we da
·yndaky seэil baglary эarag эasaэan ussahanalary, hьnдrmentleri
· dьkanlaryny, tдjirleri
· kerwen saraэlaryny, kцprileri ьsti эapyk bazarlary we ba
·ga
·дher jaэlaryny gurmakda i
·lдpdirler.
Gurlu
·yk etmek Teэmir le
·i
· ьrз edip gyzygэan meselesi bolupdyr. Onu
· dцwrьnde Samarkand aэratyn ьns berilэдn paэtagt
·дher bolupdyr. Ol цzьni
· ululygy, at-abraэy, owadanlygy, ka
·a
·lygy bilen dьnэдdдki hemme
·дherlerden эokarda durmalydy.
Teэmir le
· Samarkandy
· we Mawerennahry
· beэleki
·дherleri
· gurlu
·ygyna nдзe ьns beren bolsa-da, enзeme ymaratlary gurduran hem bolsa, ol dьnэд taryhyna i
· bir zalym, birehim basypalyjy hцkmьnde girendir. Bu gurlu
·yk i
·leri,
·ol ka
·a
· ymaratlar bьtin Orta Gьndogary
· i
· kдmil ussatlaryny
·, hьnдrmentlerini
· zorluk astynda зekilen zдhmetini
· netijesidir. Has dogrusy,
·ol ymaratlar dьrli эurtlardan sьrьlip getirilen ussat adamlary
· maslygyny
·, sь
·kьni
· ьstьnde gurulan ymaratlardyr.

Teэmir le
·i
· nesilleri

Teэmir le
· цlenden so
·ra эurtdaky syэasy эagdaэ bьs-bьtin ьэtgдpdi. Teэmir heniz цlmдnkд basyp alan эurtlaryny edara etmek ьзin ogullary Jahangire, Omar-
·aha, Miran
·aha we
·ahruha paэlap beripdir. Ol цlenden so
· bд
· эyllap Teэmiri
· tagtyny eэelemek barada gцre
· dowam edipdir. 1409-njy эylda Teэmiri
· kiзi ogly
·ahruh tagta зykэar we onu
· derjawasyny
· nominal ba
·tutany hasap edilэдr.
·ahruh 40 эyla golaэ (1409-1447эyl) ba
·tutanlyk eden wagty Teэmiri
· imperiэasy i
· эьzьnde iki dцwlete bцlьndi.
·ahruhy
· цzi
·ol wagtky Horasany
· paэtagty Hyratda oturypdyr, ogly Ulugbek bolsa Samarkantda oturyp, bu ikisi hakykatdanam aэry цzba
·dak dцwlet bolup эa
·apdyr.

·eэlelikde, Teэmiri
· dцwletine onu
· onlarзa nesillerini
· iзinde ataly-ogul,
·ahruh bilen Ulugbek eэe bolupdyrlar. Emma bu iki dцwleti
·-de –Horasany
· bilen Mawerannahry
· iзi hem kile
· maэdajyk цzba
·dak we эarym цzba
·dak feodal hдkimliklerden doly bolupdyr.
Teэmir le
·i
· kцp sanly agtyklaryny
· arasyndan i
· uly we paэhasly dцwlet i
·gдri, цz zamanasyny
· beэik alymy Ulugbek bolэar. Ulugbegi
· зyn ady Muhammet Taragaэ bolup, ol 1394-nji эylda eneden bolэar. Ol
·ahruhy
· uly ogly ekeni, эagny onu
· Gцwher
·at diэen aэalyndan dogulэar. Цmrьni
· эa
·lyk эyllaryny Teэmiri
· эцri
·lerinde geзirip, kцp эurtlary gцrэar. Teэmir o
·a eneke edip цz baэry aэaly Saraэ Mьlk hanymy belleэдr,
·onu
· elinde-de Ulugbek terbiэe alэar. Ulugbegi 10 эa
·yndaka Altyn Orda hany Цzbegi
· neslinden bolan Ogy Begim atly gyza цэlendiripdirler. Ol 15 эa
·ynda Samarkandy
· hдkimi bolup, 40 эyllap paty
·alyk edipdir. Цmrьni
· kцpьsini Syrderэany
· a
·ry эьzьnde we Aralda demirgazykda эa
·aэan mongol we gцзme цzbek taэpalary bilen ur
·up geзiripdir. 1425-nji эylda Зu derэasyny
· boэlarynda mongollar bilen bolan sцwe
·de ьstьn зykyp, Ulugbek kцp olja alэar,
·ol sanda iki sany дpet gymmatbaha эa
·yl da
·y-da эцrite ulag эasadyp, alyp gaэdypdyr.
·ol da
·lardan ol Teэmiri
· guburyny
· ьstьnden ajaэyp эadygдrlik goэupdyr. Emma 1427-nji эylda Ulugbek Syrderэa boэlaryndan jemlenen цzbeklerden masgara bolup эe
·ilэдr we zordan gaзyp gutulypdyr.
Samarkanda dolanyp gelende, ony tas tagtdan agdaran ekenler. Du
·manlary reaksion ruhanylar bilen dille
·ip, Samarkandy
· derewezesini aзmajak bolupdyrlar.
·u masgaraзylykly эe
·li
·den so
· Ulugbek tд цlэдnзд diэen эaly hiз kimi
· ьstьne эцri
· etmдndir, galan цmrьni Samarkantdan зykmandyr diэen эaly эa
·apdyr. Hatda mongollar bilen цzbek taэpalary Mawerannahry
·
·дherlerini talap gitseler-de ba
· galdyrmandyr. Di
·e atasy
·ahruh цlenden so
· (1447 э.), эagny эigrimi эyldan so
· цz nesilleri we neberesi bilen uru
·maly bolupdyr.

·ahruh цlenden so
· Horasan we Orta Aziэada bulagaэlyk ba
·lanэar. Indi timuritleri
· neslinde i
· эa
· ulusy Ulugbegdi. Emma Ulugbegi
· ejesi Gцwher
·at
·ahruhy
· tagtyna bэleki oglundan bolan agtygyny oturtmakзy bolэar. Ulugbeg bilen onu
· doganyny
· ogullaryny
· arasynda
·ahruhy
· tagtyny eэelemek ugrunda harby hereketler ba
·lanэar.
·u gцre
·de Ulugbegi
· ogly Abdyllatyp doganlanlaryny
· birine эesir dь
·эar onu
· elini-aэgyny gandallap, Hyratdaky zyndana ta
·lapdyrlar. Ogluny zyndandan bo
·atmak maksady bilen Ulugbeg Hyratdan we Horasandan el зekmдge sцz berэдr. Netijede, Abdyllatyby zyndandan bo
·adyp, atasyny
· эanyna Samarkanda ugradэarlar. Emma bary-эogy bir эyldan Ulugbeg Abtyllatyp bilen Hyrady eэeleэдr. Ulugbeg Hyrady eэelдp, yzyna Samarkanda gaэdan gьnьnden ba
·lap, onu
· ba
·yna mu
·akgatlyk bary эagyp ba
·lapdyr. Ц
·i bilen onu
· ogly Abdyllatyp bilen arasyna tow du
·эar. Ogly цrдn
·цhratparaz, iзigara kine saklaэan adam bolup, buz ьstьnden tozan arap ba
·laэar. Abdyllatyp Hyrady eэelemekde esasy hyzmaty цzьne geзirip, atasy Ulugbekden Hyrady
· hazynasyny цzьne bermдni ьзin kine saklapdyr. Ol atasy tarapyndan цzьni дsgerilmдn adam hasap edip, Hyrada цzba
·dak hдkim dдl-de, dikme edip goэany ьзin, цler эaly gaty gцrьp цэkelдpdir, цzьni
· mertebesini
· depelendigi diэip dь
·ьnipdir. Ol цz iзinden assyrynlyk bilen „Entek sen dur bakaly“ diэip atasyny
· kyn gьne dь
·erine gara
·ypdyr.
Ulugbegi
· bolsa Samarkantda эagdaэy bula
·эardy. Ol alamana gelen цzbek зarwalary bilen зakny
·ykda
·owsuzlyga uзraэar. Onu
· gar
·ysyna цz doganyny
· ogly Abulkasym Babur gьэз toplaэardy. Цz ogly bolsa Hyratda oturan эerinden atasy nдme diэse tersine edэдrdi. Halys degnasyna degen Ulugbeg цzьni
· hilegдr, mekir ogluny
· gar
·ysyna Hyrat
·дherine эцri
· etmдge mejbur bolэar. Samarkantda yzyna saklar эaly ikinji ogluny goэupdyr. Emma bu-da hatarly bolup зykdy. Sebдbi ol ogluny atasyny
· arkasyndan eden etmi
·leri ьзin samarkantlylar эigrenэдrdi. Yzynda эagdaэy
· bula
·эandygyny e
·iden Ulugbek Amyderэa boэnunda Samarkanda gaэtmaly bolupdyr. Muny e
·iden Abdyllatyp Amyderэadan geзip, atasyny
· yzyndan ugraэar Termezi alэar, ondanam Samarkant эoluna
·дhrisebzi eэeleэдr.
Ulugbeg bilen ogluny
· arasyndaky sцwe
· Samarkandy
· etegindдki Damask
·дherjigini
· эanynda bolэar. Sцwe
·de Abdyllatyp atasyndan ьstьn зykэar. Ulugbeg pahyry
· tцwereginde hiз kim galmaэar. Ol Samarkanda-da baryp bilmдndir, onu
· ц
·ьnde
·дher derwezesini эapypdyrlar. Bu alym adam alaзsyz ogly Abdyllatypy
· aэagyna эykylmaly bolэar.
Ogly atasyny эalandan sahnala
·dyrylan „sud“ etdirэдr, цzem bu “ i
·e „ gaty
·madyk ki
·i bolup, atasyndan эьz цwьrэдr. Hakykatda bolsa Abdyllatyp alym atasyny цldьrэдr. O
·a Mekgд haja gitmдge rugsat berэдn ki
·i bolup, yzyndan bolsa kowgy iberэдr.
Bu gussaly waka 1449-njy эyly
· 27-nji oktэabyrynda bolэar. Ulugbegi
· цmrьni
· i
· so
·ky minutlaryny
· nдhili geзendigini Kдbд bile gitmek ьзin onu
· эanynda go
·ulan эolda
·y Hajy Muhammet Hosrow doly we jikme-jik habar berэдr: 1449-njy эyly
· oktэabr aэyny
· bir sowuk we зygly gьni Ulugbeg atlanyp Samarkandan ugraэar. Эap-эa
·y kuwwatly paty
·a bolup oturan adamy
· эanynda эolda
·lyk diэip berlen Hajy bilen di
·e bд
·-alty sany nцker bardy. Bular эola dь
·ьp, эabysyny эadatmanka, yzlaryndan bir зagataэ эetip, Ulugbege uzak эola эol
·aэyny tutmaklyk barada buэruk berilэдndigini habar beripdir. Beэik alyma bu teklip эaramandyr.
Ol munu
· yzynda bir emmasy bardyr diэip, endamy syzypdyr, emma alaзsyz go
·
·y oba sowulmaly bolupdyr. Oba gelip, olar bir gara
·ky sowuk jaэda эerle
·эдrler, nцkerler ot эakypdyrlar, gazan atarypdyrlar we nahar taээarlap ba
·lapdyrlar.
·ol wagt gapy aзylyp iзerik owaldan Ulugbegi
· kastyna зykyp эцren, onu
· tanaэan adamy bolan Abbas bolan bir haramzada girэдr. Nдmд
· nдmedigini dь
·ьnen Ulugbeg эьzьni
· ugruna o
·a tarap topulyp baranda, Abbasy
· эanyndakylar ony saklap, egnindдki samyr derisinden tikilen altaэ posunyny sypyrэarlar. Ulugbegi
· elini-aэagyny da
·эarlar. Abbas hut цz eli bilen 40 эyl paty
·alyk eden alymy
· kellesini alэar Ulugbegi
· эanyndaky эolda
·lary gorkusyndan эa
·a hiз hili gar
·ylyk gцrkezmдn, haэsy de
·ige girjeklerini bilmдn, gцzlerini petredip , bolэan i
·lere seredip durupdyrlar.
Birnдзe gьn geзenden so
· Abdyllatyp цz kiзi dogany Abdylezizi hem цldьrip, timuritleri
· tagtyny eэelдpdir. Atasy Abdyllatypy alym edip эeti
·dirmek maksady bilen, o
·a astronomiэa we taryhy цwredipdir. Emma ol zamanasyny
· hдkimiэet ugrundaky feodalзylyk gцre
·ini
· talabyna gцrд, atasyna hyэanat eden nadan jenaэatзy, doganyny цldьren zalym bolup эeti
·эдr. Elbetde, paty
·any
· tagtyny almak ьзin atasyny эa-da doganyny цldьren adamlar taryhda kцp gabat gelэдr.
·eэle hyэanat bilen tagta зykan adamlary halk hiз wagtda-da sylamaэar. Abdyllatyp цzьni halky
·am, hat-da kц
·k hyzmatkдrleri
·em эigrenэдndigini duээardy we yzly-yzyna adamlary jezalandyrэardy. Onu
· gar
·ysyna dildьw
·ik ba
·lanэar. Netijede, Abdyllatyp эarym эyl paty
·alyk sьrenden so
· ondan hemme ki
·i эьz цwьrэдr, ol эeke galэar. Dilduw
·ige gatna
·эanlar зekinmдn, aз-aзan hereket edip, 1450-nji эyly
· 8-nji maэynda Samarkandy
· зetindдki Bagynow seэil bagynda seэil edip эцren Abdyllatypy цldьrэдrler, kellesini kesip, halk gцrsьn diэip, Registandaky Ulugbegi
·, medresesini
· girelgesindдki arkadan asyp goэupdyrlar.

·undan so
· Horasanda-da Mawerannahry
· Ulugbegi
· tagty ugrundaky gцre
·i has эitile
·эдr.
·azadalaryny
· hemmesini
· tagta зykasy gelip, biri-birleri bilen ganda-pyзak bolupdyrlar. Her galany
· hany цzьni paty
·a saэypdyr, hiз kim hiз kime gulak asmandyr. Tabyn bolmak islemдndir. 1469-njy эyly
· 24-nji martynda Soltan Sцэьn dabara bilen Hyrady
· tagtyny eэeleэдr. Soltan Sцэьn 37 эyllap Horasany
· hцkьmdary bolэar. Цmrьni feodal dagynyklyga gar
·y boэun synmajak bolэan go
·un serkerdelerine, эerli hдkimlerine, hat-da цz ogullaryny
· edэдn oэunlaryna gar
·y gцre
·ip geзipdir.
·onu
· ьзin hem Horasany
· hojalyk we ykdysady durmu
·y Mawerannahra garanyndan has эokary derejede we abat bolupdyr. Sebдbi Soltan Sцэьn dцwrьnde Mawerannahry
· timuritlerinden bolan
·azada hдkimleri bir topar цzba
·dak, biri-biri bilen du
·manзylykly hдkimliklere bцlьnip, di
·e цzara ur
·lar bilen me
·gul bolupdyrlar. Bu bolsa ykdysadyэeti
· pese dь
·megine halky
· hal эagdaэyny
· эaramazla
·magyna getiripdir.
Soltan Sцэьn Horasany
· hцkьmdary bolany ьзin onu
· kuwwatly we adalatly dцwlet gurmak ugrundaky tagallasyna Aly
·ir Nowaэy aktiw kцmek edendigi ьзin bu iki
·ahsyэet tьrkmen halkyny
· a
·ynda orun alypdyr. Wakalary
· kцpьsi Tьrkmenistany
· territoriэasyndan эa-da golaэdaky Hyrat, Ma
·at, Astrabat эaly эerlerde bolup geзeni sebдpli, olar tьrkmenlere tany
· olary
· цz ba
·yndan geзiren wakalary bolэar.
·onu
· ьзin hem Soltan Sцэьn biler Aly
·yr Nowaэyny
· atlary tьrkmenleri
· arasynda цrдn эцrgьnli bolэar we biri-birinden aэrylmazdyr.
Soltan Sцэьn bilen Aly
·yr Nowaэy Horasany
· ykdysadyэetine, medeniэetine цsmegine kцp ьns beripdirler, bцlьni
·ik we цzba
·daklyk islemek bilen kesellдn gedem feodallara,
·azadallara kц
·kdдki dildьw
·ьklere gar
·y barly
·yksyz gцre
· alyp barypdyrlar. Sebдbi, bu zatlary
· hemmesi-de merkezi hдkimэeti gow
·adyp biljekdi. Bu ikisi bilele
·ip, aэratyn hem halky tozdurmagy niэet edinen, nebsi ц
·ьne dь
·en, harsydьnэд зinownikleri
· eden-etdiligine gar
·y aэgytly gцre
·ipdirler. 1470-nji эylda Hyratda Soltan Sцэьn эoklugyndan peэdalanyp, зinownikler zulum edip ba
·lapdyr.
·ol wagt Soltan Sцэьn
·azadalary
· birini boэun egdirjek bolup, Astrabada эцri
· edэдrdi. Yzynda зinownikler onu
· goэup giden adamyny elini-aэagyny gandallap, zyndana ta
·lapdyrlar halkdanam tцlдp bolmajak derejede salgyt эygnap ba
·lapdyrlar. Hyrady
· ilaty mu
·a зydaman зinownikleri
· ba
·tutanyny gцzlдp tapypdyr we ony da
· zy
·yp sa
·sar edipdirler. Bu wakalary e
·iden Soltan Sцэьn Aly
·ir Nowaэyny
· цzьni
· talap etmegi boэunзa ony Hyrada iberen tertip-dьzgьni dikeltmegi gьnдkдrlere temmi bermegi tab
·yrэar.
Nowaэy halky kц
·e
·dirmek we harsy dьnэд зinowniklerini
· eden adalatsyzlyklaryny aradan aэyrmak maksady bilen ybadathana metjitde Soltany
· permanyny yglan edэдr, зinownikleri gandallap, zyndana ta
·ladэar, hдlki zyndanda эatan Soltan Sцэьni
· goэup giden adamyny bo
·adyp, ц
·ki wezipesinde dikeltdirэдr. Birnдзe pitneзileri tutmaga Aly
·ir Nowaэyny
· цzi-de gatna
·ypdyr. Onu
· maslahaty bilen Soltan Sцэьn Hyrady
· daэhanlaryny, kдrendeзilerini, hьnдrmenlerini go
·uny saklamak ьзin ilatdan эygnalэan adatdan da
·ary salgytdan iki эyllyk bo
·adypdyr bu zatlary
· hemmesi Soltan Sцэьn bilen Nowaэyny
· abraэyny
· has hem artmagyna getirэдr.
Soltan Sцэьn bilen Aly
·ir Nowaэyny
· dostlukly gatna
·yklary, sylan
·ykly i
·i 20 эyl зemesi dowam edэдr. Nowaэy kц
·kdдki pyssy-pyjurlyklara gar
·y aэgytly gцre
· alyp barypdyr. Soltan Sцэьn ilki dцwьrde Nowaэyny
· aэdanlaryna gulak salyp, goldan hem bolsa, so
·abaka ikisini
· arasyna sowuklyk arala
·эar. Soltan Sцэьn цzьde kц
·kde ikuзly gьmmьrtьk syэasat alyp baran adamlary goldap ba
·lapdyr. Dцwleti edara etmeklige reaksion gylykly adamlary зekip, progressiw pikirli adamlary зetle
·dirip ugraэar.
Soltan Sцэьn bilen Nowaэyny
· arasynda sowuk-salalygy
· dь
·megine dцwlet i
·lerini esasy dolandyryjy hцkьminde Soltan Sцэьn ynanan adamy, mekir
·yltyk atyjy Nyzamulmьlk sebдp bolэar. Ol Nowaэa her hili myjabatlar atyp, onu
· gar
·ysyna aktiw i
· alyp barypdyr. Netijede Soltan Sцэьn Nowaэyny эanyndan da
·la
·dyrmak maksady bilen uzakda эerle
·en Astrabada hдkim edip iberэдr. Ol Astrabada gidenden so
· Nowaэyny
· Balh
·дherinde hдkim bolup oturan dogany Soltan Sцэьni
· gar
·ysyna pitne turuzэar. Nyzamulmьlk bu pitne Nowaэyny
· maslahaty bilen gozgala
· diэip ynandyrypdyr.
·undan so
· Soltan Sцэьni
· dцwletini
· iзi bula
·ypdyr.
Nyzamulmьlk Soltan Sцэьnь
· di
·e bir Nowaэy bilen dдl, eэsem ogullary bilen hem tersle
·diripdir. Ol bu i
·lerde Soltan Sцэьni
· aэaly Hatyja bikд daэanypdyr. Nowaэy Soltan Sцэьni
· ogullary bilen эara
·dyrmagy
· aladasyny edэдr. Emma Nyzamьlmьlk bilen Hatyja bike bu aladalary her gezek puja зykaryp, Soltan Sцэьn ogullary bilen, ogullaryny hem biri birleri bilen du
·man edip goэupdyr.
Soltan Sцэьn цmrьni
· so
·ky эyllaryny
·erap iзip, serho
·lykda geзiripdir. Ol Horasamy
· hцkьmdary hцkьminde kцp эyllarda Tьrkmenistany
· territoriэasynda эa
·apdyr. Bir gije Murgap oazisindдki kц
·gьnde serho
· bolup эatyrka, Hatyja bike bilen Nyzamulmьlk onu
· bu эagdaэyndan цz gara maksatlary ьзin peэdalanypdyrlar. Ony iзirip-iзirip, цz agtygyna цlьm jezasyny buэurэan permana gol зekdirip, buэrugy эerine эetirmek ьзin, Hyrada derrew зapar gцnderэдrler. Ertir gьn gu
·luk galanda oэanan Soltan Sцэьn serho
·lukdan aзyl
·yp gijelki bolan эagdaэy эatlanda, agtygyny цldьrmek baradaky permana gol зekeni эadyna dь
·ьp, badawat ikinji зapary Hyrata ugradyp permany
· эatyrylэandygyny habar bermegi tab
·yrylэar, emma ol gijд galypdy. Soltan Sцэьni
· agtygyny gyssagly suratda цldьripdirler.

·u dцwьrde Orta Aziэada reaksion ruhanylaryny
· roly artypdyr. Derwь
·leri
· „Haky
·bendi“ topary bu dьnэдni
· puзdygyny, di
·e gysga wagytlyk adam цmri azat bilen geзmeli, adamlar behi
·te baryp, ol dьnэдde uzak эa
·amaly,
·onu
· ьзьn hem bu dьnэдde hiз zada ba
· galdyrmaly dдl, biweз bolmaly, hemme zat Allatagala tarpyndan ц
·ьnden kesgitlenip goэulandyr, hemme ki
·ini gцrjegi ma
·laэyna эazylandyr diэen эaly wagyz-nesihatlary эaэradyp, halkda sussupeslik, biperwaэlyk эaly hдsiэetleri terbiэeleэдrdiler. Emma „Hak
·bendi“ derwь
·lerini эolba
·зysy Hoja Ahrary
· цzi durmu
·a beэle garamandyr. Ol Orta Aziэada i
· baэ adam, i
· iri эer eэesi bolupdyr we цz эerinde i
·leэдn adamlardan kysmatyna kaэyl gelip-ьэnьni зykarman i
·lemegi talap edipdir.

Teэmuritleri
· dцwrьnde dцwlet gurlu
·y we medeniэet

XV asyrda Tьrkmenistany
· territoriэasynda teэmuritleri
· bitiren i
· uly i
·i mongollardan ц
· haraba bolup эatan Mary
·дherini we Murgab derэasyny
· suwary
· desgalaryny dikeldendigidir. Mongollar Mary
·дherinin
· kьlьni sowrupdyrlar, Soltan Bendi эykypdyrlar.
·undan so
· Mary oazisy 190 эyllap harabaзylykda эatyrdy bir wagytky gьl-pьrзьk bolup, эokary hasyl berэan meэdanda зцle эa-da je
·
·ele цwrьlipdi, adamlar зar tarapa dargap, obalar bo
·ap galypdy Maryny
·
·дherinde we obalarynda эa
·aэan adamlary
· sany цrдn azalypdy gьzeran kynla
·ypdyr.
·ahruhy
· dцwrьnde (1404-1447 э.) Horasan hдkimleri Mary
·дherini we oazisdдki эa
·aэy
·y dikeltmek ugrunda tagalla edip ba
·ladylar.
Teэmuritleri
· Mary
·дherini, Soltanbendi, suwary
· sistemasyny gaэtadan dikeltmek boэunзa geзiren gurlu
·yk i
·leri barada XIX asyry
· aэagynda belli rus alymy W. A. Jukowskiэ gi
·den beэдn edip, эцrite kitap эazdy. Onu
· ulanan эazuw зe
·meleri boэunзa 1409-njy эylda
·ahruh Murgap derэasynda tдze gatla gurmak, kцne эaplary arassalap, tдze kanallary gazmak barada buэruk beripdir. Bu wezipдni эerine эetirmek ьзin ol tьrkmenlerden we tдjiklerden i
·зi gьэjini jemlдpdir. I
·ler
·eэle bir зalt we
·owly gidipdir edil bir эyly
· iзinde tдze эerleri цzle
·dirip, ekin ekipdirler. Ilat kцpзiligi gцзьp gelip, kцpelip ba
·laэar.
Maryny
· akaba suwly bol hasylly suwarmaly эerlerini цzle
·dirmдge hцwesek adamlar gьnsaэyn artypdyr. Soltanbentden kanal зekip, Mary
·дherini
· дlemdar derwezesine зelni эetiripdirler, эagny
·ol эerden kanal
·дhere girэдrdi, дlemdar derwezesi Muhammet pygamberi
· tuguny gцteren Bureэdalary
· mazaryny
· golaэynda эerle
·эдrdi. Tдze gazylan kanaly
· ini 15-20 metr, зu
·lugy bд
· metr зemesi bolupdyr.
·дher ц
·ki soltan galany
· эerinde dikeldilmдn, eэsem onu
· gьnortasynda, tдze эerde gurlupdyr. Timuritleri
· dцwrьnde gurulan Mary Abdyla han galasyny
· эerinde bolupdyr. Emma bu
·дheri XVI asyrda эa
·an
·eэbanlardan bolan Abdylla han gurman, ondan has ir (150 эyl ц
·) teэmiritler gurupdyrlar. O
·a nдme ьзin Abdylla hany
· adyny
· galandygy barada hiз hili ygtybarly maglumat эok. Elbetde Teэmuritleri
· Maryda guran
·дheri mongollardan ozalky seljuk soltanlary saldyran
·дheri bilen de
·e
·direr эaly dдldi. Soltan galany
· tutэan meэdany эьzlerзe gekdara эetэдrdi. Abdylla han galany
· diwarlaryny
· uzynlygy bary эogy 300 gulaз зemesi bolup tutэan meэdany 37,5 desэatine (40ga.) golaэdyr. Galany
· iзinde we da
·ynda bazalar gurupdyrlar. Metjitleri
· gьmmezleri эalpyldapdyr, kerwensaraэlar, hamamlar, medrese, rabat (galany
· da
·yndaky эa
·aэy
· jaэlary
· kwartallary) kцprьler gurupdyrlar.
XV asyrda tьrkmenleri
· teэmuritler bilen gatna
·ygy birsydyrgyn bolmandyr. Olary
· kцpьsь Soltan Sцэьn bilen Aly
·yr Nowaэy zamanasynda teэmurtler bilen dostlukly gatna
·yklar bolmagy mьmkin. Haзanda Soltan Sцэьn 1460-njy эylda Astrabatdan gelэдrkд, Uzboэ tьrkmenleri
·kide dь
·lдp geзende,
·ol эeri
· ilaty o
·a tabyndygyny д
·gдr edipdir. Soltan Sцэьni
·
·azadalar bilen alyp baran gцre
·inde-de ony gorapdyrlar. Emma W.W. Bartold Uzboэ tьrkmenleri
· Horasan-da, Horezim-de tabyn bolmandyklaryny, цzba
·dak эa
·andyklaryny bellдp geзэдr. Olary
· Uzboэdaky Adak diэen uly galasyny
· цzba
·dak bolandygy bellidir. Bellki, Etrek-Gьrgende эa
·aэan tьrkmenler hem цzba
·dak эa
·andyrlar. Sebдbi Astrabatda hдkim bolup, teэmiri
· agtyk
·azadalary olary
· gar
·ysyna uru
· hereketlerini alyp barypdyrlar.
Gцr
·ьmiz эaly, XV asyr Orta Aziэada teэmuritleri
· zamanasy bolэar. Emma
·ol asyry
· aэaklarynda olary
· ykbaly pese dь
·ьp ba
·laэar. Indi olary
· dцwletini
· ьstьne hдli-
·indi demirgazykdan зarwaзylyk billen me
·gul bolэan цzbek taэpalary (gypjaklar) зozup durэardy.
Olar ilki Horezime, so
· Mawerannahra, Tьrkmenistany
· teritoriэasyna arala
·эarlar. XV asyry
· aэagynda tьrkmenleri
· Uzboэdaky Adak
·дherini цzbek hany
·eэbany basyp alэar, so
·ra astrabat tьrkmenleri
· ьstьne зozэar.
·u dцwьrden ba
·lap tьrkmenleri
· taryhyny цzbek hanlyklaryny
· taryhyndan ьz
·elikde цwrenmek mьmkin dдldir.
Teэmuritleri
· zamanasy tьэs feodal eэeзiligi
· zamasy bolupdyr. Feodal эer eэelerini
· mьlki dьrli mцзberde, emma esasan iki sany gцrnь
·de bolupdyr.
Birinjisi, „soэurgal“ - Soэurgal merkezi we эerli hдkimler tarapyndan hyzmat gцrkezen adamlara berilэдn oba, birnдзe oba, tutu
· welaэat hem bolup bilэдrdi. Mysal ьзin, Sarahsy
·, Abywerd, Nusaэ, Durun diэen эaly welaэatlara hдkimler kime isleseler soэurgal hukugyny berip bilэдrdiler. Kim soэurgal hukugyny hem merkezi hцkьmetden alan bolsa ol цzьne berkidilen obalaryndan salgydy
· hemme gцrnь
·lerini эygnamaga haky bardy, di
·e bir bцlegini merkezi hцkьmeti
· gaznasyna geзirmelidi. Kimde-kim bu hukugy эerli hдkimden alan bolsa, эygnan salgydyny
· belli bir bцlegini
·onu
· gaznasyna tab
·yrmalydy.
Feodal эer eэeзiligini
· ikinji gцrnь
·ine „tarhan“ diэilэдrdi. Hukugyny hem merkezi we эerli hдkimler berip bilэдrdi, emma bu hukugy di
·e ozal mьlki bar adamlara berэдrdiler. Tarhan hukugyny alanlar цz mьlkьnden gelэдn girdejiden hiз hili salgyt tцlemeэдrdi. Ol hemme salgytlardan azat edilэдdi. Emma onu
· mьlkьnde oturan daэhanlar salgytdan bo
·adylmaэardylar. Olar indi hцkьmet gaznasyna dдl-de, tarhan hukugyny alan adamy
· gaznasyna salgyt tцleэдrdiler. Tarhan hukugyny hцkьmdarlar эerli emirlere, beglere, harby serkerdelere, raэat зinowniklerine, ruhanylara, seэitlere (pygamberi
· nesilleri), kц
·k hyzmatkдrlere berэдrdiler. Цzь
·e-de kim tarhan hukugyny alyp bilse,
·ol gьnдkдr bolsa dokuz gezege зenli bagy
·lanэady. Di
·e onunjy gezek gьnдli bolsa,
·onda jogapkдrзiligi зekilэдrdi. Tarhan эerleri
· mцзberide dьrli-dьrli bolэardy, эagny bir jьp цkьz bilen sьrer эaly azajyk эerden ba
·lap, tд birnдзe mь
· jьp цkьz bilen sьrer эaly kцp эer berip bilipdirler. Kдbir tarhan hukugyny alan adam bir howly bagy bolupdyr, kдbirini
· bolsa эьzlerзe mьlki bardy. Tarhan hukugynda baэan baэa berэдrdi, hudaэam baэa berэдrdi.
Aly
·ir Nowaэyda цz zamanasyny
· i
· iri эer eэelerinden biri bolup, tarhan hukugyndan peэdalanan adamdyr. Onu
· эerlerini
· bir эanзeti Hyratda, beэleki зeti bolsa Astrabatdady.
·u iki arada onu
· enзeme mьlki bolupdyr, her эerde ambarlary bardy. Nowaэy цrдn baэ adam bolana зemeli. Ol bir gezek Soltan Sцэьne 250 mь
· dinar kьmь
· pul, mь
· harbar (e
·ek эьki) galla, bir nдзe эьpek parзa sowgat beripdir. Onu
· эakyn garynda
·laryna mь
· dinar pul paэlapdyr. Nowaэy цrдn kцp harajatlaryny ylym we sungat i
·lerine goldamak ьзin gurlu
·yk i
·lerini sarp edipdir. Teэmir le
· эygnan baэ mirasyny
· agramly bцlegi Ulugbegi
· paэyna dь
·ьpdir. Samarkant baэ
·дher bolup, onda birnдзe gurlu
·yk i
·leri edipdir. Ulugbeg wagtyny ho
· geзirmдge gowy gцrэдr ekeni, ol toэ toma
·alara kцp harajat sarp edipdir. Ol „
·ahyzynda“, „Gьr-Emir“, „ Rehistan“ эaly arhitektura ansabllaryny dцredipdir. Ulugbeg uly obserwatoriэa dцredipdir. Teэmir le
·i
· dцwrьnde Samarkandy
· we Hyrady
· hцkьmdarlary Hytaэ imperatory bilen ilзi we sцwda gatna
·yklaryny saklapdyr.
Soltan Sцэьn bilen Aly
·ir Nowaэyny
· dцwrьnde
·ekillendiri
· sungatyny
· genisi hasaplanэan Begzat bilen kitaplary miniatэura suratlary arkaly bezemekde hiз kim de
·le
·ip bilmдndir.
Orta Aziэany
· hemme halklaryny
· beэik
·ahyry Aly
·ir Nowaэy 1441-nji эylda mongollary
· barlas taэpasyndan eneden dogulэar. Ol Soltan Sцэьn bilen dostla
·yp bir mekdepde okap kцp эyllap bile i
·lдpdirler. Nowaэy ajaэyp sazanda bolupdyr, ol saz зalmaga hem цkde bolupdyr.
Diэmek Teэmir le
· we onu
· nesilleri dцwrьnde Цzbegisatan dцwletinde medeniэet we sungat эokary derejд эetip, onda gurlan binagдrler, arhitektura эadygдrlikleri
·ol dцwьrde эa
·an, i
·lдn alymlary
·, эazyjylary
·,
·ahyrlary
· эazylan eserleri dьnэдn halkyny haэran galdyryp, hдzirki dцwьrde hem цz дhmiэetini эitirmдn, jahanke
·delerini
· alymlary
· syэahat edэдn mekanyna цwьrlipdir.

Tьrkmenleri
· go
·
·y dцwletler bilen gatna
·ygy.

Tьrkmenistany
· XVI asyrdan XIX asyry
· ortalaryna зenli bolan taryhy Eэran, Horezm (Hywa), Buhara hem-de Russiэa эaly go
·
·y dцwletler bilen эakyndan baglany
·yklydyr. Sebдbi
·ol dцwьrde Tьrkmenistany
· kд bir kьnjegi, kд-de beэleki kьnjegi go
·
·y dцwletleri
· dьzьmine giripdi. Olara i
· bolmanda nominal (kem-kдsleэin) raэat bolupdy. Tьrkmeni
· цzba
·daklygyny saklan эerleri-de go
·
·y dцwletler tarapyndan yzygiderli tala
·зylyklara sezewar edilэдrdi. Olar эerli-эerden tьrkmen ьlkesine gцz gyzdyrэardy.
·eэlelik-de, 350 эyl зemesi wagtlap tьrkmen эerleri
· tьrkmenlere bagly bolmadyk sebдplere gцrд, je
· meэdanyna цwrьlipdi. Her halda keseki эurtly basybalyjylara tьrkmen halkyny doly boэun egdirmek ba
·artmady.
Paty
·a Russiэany
· ц
·ki dцwьrlerde bol
·y эaly, nazaryny Gьndogara dikэдrdi. Takmynan XVIII asyrdan o
·a tьrkmenler bilen gatna
·yklaryny эygjamlatmak ba
·artdy. Gцrдэmдge, ilki ho
·niэetlilik ruhunda ba
·lana gatna
·yklar so
· – XIX asyrda paty
·a Russiэasy tarapyndan tьrkmen эerlerini
· basylyp alynmagy bilen tamamlanypdy.
Hywa hany, Eэran
·asy, Buhara emiri tьrkmen эerlerini цz dцwletlerini
· dьzьminde hasaplaэardylar. XVI asyry
· ahyryndan ba
·lap Tьrkmenistany
· gьnbatar we gьnorta teritoriэasy sefewileri
·, so
·ra af
·arlary
· эeri hasaplanylэardy. Durun, Nusaэ, Abywert, Tejen, Merw, Sarahs etraplary geografik taэdan Demirgazyk Horasana saэylyp, ol bolsa Eэrana degi
·li edilэдrdi.
·ol dцwьrlerde “Tьrkmen – Eэran serhedi” diэen dь
·ьnje эokdy. Tьrkmenleri
· ata-babalary gadymy zamanlardan bдri Demirgazyk Horasanda эa
·ap gelэдrdi. Olary
· halk hцkmьnde kemala gelen dцwrьnde-de ol эerler tьrkmenleri
· ata watanyny
· bir kьnjegi saэylэardy. Di
·e XIX asyry
· 40-njy эyllarynda Eэran–Russiэa ylala
·ygy esasynda Etrek derэasy iki uly dцwleti
· arasynda tдsir edi
· zolagyny
· araздgine цwrьlipdi.
·ol sebдpli Demirgazyk Horasany Eэran эerleri diэip beэan etmek taryhy hakykata laэyk gelmez.
Ma
·gy
·lakda эa
·aэan tьrkmenleri
· эagdaэy-da эe
·il bolmandy. Ц
·ki zamanlarda bol
·y эaly, XVI bu эerlere dьrli halklary
· wekilleri ymtylэardy. Esasan hem gazaklary
·, nogaэlary
·, galmyklary
· otly-suwly цrьleri eэelemek hцwesi gьэзlidi. Horezm paty
·alary-da birnдзe gezek Ma
·
·y
·laga цz hak-hukugyny
· bardygyny aэdyp, bu эerler ugrunda gцre
·эдrdiler. Ma
·gy
·lakly tьrkmenler hem
·ol gцre
·i
· bialaз pidasy bolupdyrlar.
Hдzirki Tьrkmenistany
· эerlerinde keseki эurtly basybalyjylar цz agalygyny berkitjek bolanda, tьrkmenler olara guramaзylykly gar
·ylyk gцrkezmegi ba
·armasa-da mejbury эagdaэda, esasan Balkan etraplarynda we Ma
·gy
·lakda jemlenэдrdiler.
·eэle эagdaэda mongol basyp al
·yndan so
·am, Nedir
·any
· agalygy dцwrьnde-de bolupdy. Ma
·gy
·laga kimi
· eэe зykэanlygyna garamazdan, tьrkmenler olara doly boэun egmдndiler we olary
· dцwletini
· dьzьmine girmдndiler.
Eэrany
· Hywany
·, Buharany
· kц
·k taryhзylaryny эazan i
·lerine ynansa
· hakykatdan XVI asyrda XIX asyry
· birinji эarymynda Tьrkmenistany
· эerleri go
·
·y dцwletleri
· dьzьmine giripdir. Bu dь
·ьnje di
·e gadymy Horezm topragynda we Lebap etraplarynda эa
·an tьrkmenler babatda dogrydyr. XIX asyry
· so
·ky здrэeginden ba
·lap “zakaspy oblasty” diэlip atlandyrylan teritoriэany
· ilaty XVI asyrda XIX asyry
· birinji эarymynda tutu
· hiз dцwleti
· dьzьmine-de girmдndi. Mejbur bolan halatynda, belli bir derejede, wagtlaэynзa olary
· raэatlygyny ykrar edendigine garamazdan, olar цzba
·dak эa
·andyrlar. Her nдзe jan зekse-de, hile gursa-da, uru
· alyp barsa-da, tьrkmen эerlerinde dikmelerini bellese-de, tьrkmenleri boэun egdirmek, wassal Eэran
·alaryna Hywa hanlaryna we Buhara emirlerine ba
·artmady.
Go
·
·y dцwletleri dolandyryjy toparlar tьrkmen эerlerinde-de agalyk edэдndigini a
·latjak bolup, tьrkmenlerden kдbirine hanlyk derejesini-de, olara ynanз mцhirini-de berэдrdi. Garamaэak halk “it ьэrer, kerwen geзer” diэen pдhime gulluk edip
·ol hili adamlara kдn bir ьns bermeэдrdi, boэunam egmeэдrdi.
·o
·a gцrд-de Hywa hanlaryny
·, Eэran
·alaryny
·, Buhara emirlerini
· tьrkmen эerlerindдki dikmeleri real hдkimlikden mahrumdy. Tьrkmen jemgyэeti halky
· цz saэlan, ykrar eden hanlary, serdarlary эa
·uly aksakgallary, ruhanylary tarapyndan dolandyrylэardy.
Eэran, Hywa, Buhara, Russiэa bilen uru
·lary
· bolandygyna garamazdan, parahat dцwьrlerde sцwda-ykdysady hojalyk, medeni gatna
·yklar эitmдndi. Munu
· цzi durmu
·y
· zerurlygyda we taryhy цsь
·i
· kanunalaэyklygydy.
XV-XVI asyrlary
· sepgidi Merkezi Aziэany
·, Eэrany
·, Azerbaэjany
· taryhynda uly syэasy wakalary
· dцwri boldy.
·ol terretoriэada tдze dцwlet birle
·meleri dцredi. Olar geljekde tьrkmeni
· ykbalyna-da tдsirini эetirdi.
XIII-XV asyrlarda Demirgazyk-Gьnbatar, Gьnorta-Eэran, Azerbaэjan, Ermenistan sebitlerinde эa
·an Akgoэunlylar dцwleti-de, Garagoэunlylar dцwleti-de XV asyry
· ahyrlarynda gow
·apdy. Bu эagdaэ Akgoэunlylar soltany Uzyn Hasan (1453-78) aradan зykandan so
· mese-mдlim bolup, 1500-nji эylda Akgoэunlylar dцwletini
· ikд bцlьnmegine getiripdi.
·ol agzalylykdan sefewiler neslinden bolan Ysmaэyl
·a peэdalanyp, 1501-nji эylda Akgoэunlylar dцwletini эe
·ipdi.
·eэlelik-de, XVI asyry
· ba
·ynda Azerbaэjanda sefewiler dinastiэasyny
· dьэbi tutulypdy.

·ah Ysmaэyl I Eэranda sefewileri
· dinastiэasyny
· dьэbьni tutan, asly XI-XIV asyrlarda Azerbaэjana gцзьp giden gadym oguz tьrkmen taэpalaryndan bolmaly. Ba
·ga maglumatlara gцrд, ol Ardebil
·yhlaryndan bolup, ony we onu
· ata-babalaryny
·ol эerdдki tьrkmenler goldapdyrlar. Ol XV asyry
· aэaklarynda bir wagt gцзьp giden taэpalardan Eэran Azerbaэjany
· territoriэasynda kiзe
·rдk, emma цrдn jebisle
·en we batyrgaэ go
·un dцredэдr.
·ol go
·uny
· kцmegi bilen ol 1502-nji эylda
·irwany, Azerbaэjany, Yragy
· bir bцlegini eэeleэдr we цzьne “
·ah” titulyny alэar. Onu
· go
·unlary kellesine gyzyl mata (lenta) aэlanan telpek geэeni ьзin, go
·
·y halklar bulary
· hemmesine “gyzylba
·lar” diэip at beripdirler. Bulara gyzyl ba
· adyny Anadolyly tьrkmenler beripdir. Gyzylba
·lara эedi sany tьrki (tьrkmen) taэpalary giripdir: tekeli, rumly, baharly, ow
·ar, gajar, zьlkadar we ьstдзli. So
· gyzylba
· ady bьtin Eэrany
· ilatyna эaэrandyr.
·onu
· ьзin hem
·ah Ysmaэyly
· dьэbьni tutan dinastiэasyna sefewileri
· эa-da gyzylba
·lary
· dinastiэдsy diэilэдrdi.
Bu dinastiэa Eэranda XV asyry
· aэagyndan tд XVIII asyry
· 20-nji эylaryna зenli agalyk etdi (250 эyl зemesi). Gyzylba
·lar цz dцwletinde yslamy
·
·aэy mezhebine daэanyp, ony deslapky din diэip yglan etdiler. 250 эyly
· dowamynda Tцwriz, Kazwin (Gazmyn), Yspyhan
·дherleri gyzylba
·lary
· paэtagty boldy.
·ah Ysmaэyly
· dцwleti gьnbatarda Diэarbekir, Bagdat bilen araздkle
·ip, gьndogarda teэmiritleri
· Horasan dцwleti bilen seple
·эдrdi.
Ysmaэyl
·a 1508-nji эylda Gьnbatar Eэrany eэelдpdi. Munu
· цzi sefewileri
· Azerbaэjan–Eэran dцwletini
· dцremegini a
·ladэardy. Bu dцwlet Horezmdдki Teэmirler dцwletini
· synmagyndan peэdalanyp, tьrkmen эerlerini eэelemek planyny dьzьp ugraэar.
·ol bir dцwьrde
·eэbany hany
· эolba
·зylygynda dцrдn Buhara hanlygy-da tьrkmen эerlerine ymtylэardy.
·eэdip, Sefewiler dцwleti bilen Buhara hanlygyny
· arasynda tьrkmen эerleri, tьrkmenler ugrunda gцre
· ba
·lanypdy. Gьnorta Tьrkmenistan sцwe
· meэdanyna цwrьlipdi.
Ysmaэyl
·any
· 1510-njy эylda Horasana uly go
·un bilen gelmegi Sefewi-Buhara gar
·ylygyny
· i
· эitile
·en pursady bolupdy.
·ol wagtlar Hyratda bolan
·eэbany han ur
·a taэyn dдldi. Mawerannahrdan kцmek gelэдnзд, ol Merwde gizlenipdi.
·eэlelikde, iki keseki эurtly basybalyjy Merwde du
·u
·ypdy. Sefewi
·asy ur
·a gцs-gцni giri
·mдndir. Цzьni
· yzyna gidэдndigi hakynda hat эollap, ol Horasan эoly bilen yza зekilen bolup ba
·lapdyr.
·eэbany han onu
· aldawyna ynanyp, ony kowalamaga giri
·ipdir. Aldawa dь
·en
·eэbany hany
· go
·uny Talhatanbabany
· golaэyndaky Syэahэaby
· boэunda Ysmaэyl
·any
· sцwe
·e taэynlanyp duran go
·uny tarapyndan kьl-peэkun edilipdir. Sцwe
·de
·eэbany hany
· цzi-de цlьpdir.
Merw oazisinde sefewileri
· bu эe
·
·i olary
· tьrkmenleri boэun egdirmegini a
·latmaэar. Sebдbi ol sцwe
·e tьrkmenleri
· gatna
·anlygy hakynda maglumat эok. Sefewiler Gьnorta Tьrkmenistanda эa
·aэan tьrkmenleri цz raэaty hasaplasa-da, olardan isledigiзe salgyt эygnap bilmдndir.
Talhatanbaba sцwe
·i Horasan ugrundaky Sefewi – Buhara bдsle
·igini
· gutaranlygyny-da a
·latmaэar, sebдbi ondan so
· hem Buhara hanlary birnдзe gezek (1513-1514-1521) эцri
· geзirip kдhalatda Merwi-de, Hyrady-da eэeleэдr. 1513-nji эylda Ysmaэyl
·a Badhyzda Buhara go
·ununy эene derbi-dagyn edэдr.
Sefewileri
· harby gьэjьni
· esasyny Eэran – Azerbaэjan go
·uny dьzэдrdi.
·aэylary
· 12 ymamyny
· hormatyna esgerler selle ornuna 12 sany gyzyl re
·kli zolak зyzyk geзirilen matany da
·ypdyrlar.
·o
·a gцrд-de olara “gyzyl ba
·lar” diэlip at berilipdir.
XV-XVI asyrlary
· sepgidinde Horezm эerleri, onda эa
·aэan tьrkmenler Buhara hanyna raэat hasaplanэardy. 1510-njy эyldan so
·ra ol эerler sefewi
·asy Ysmaэyly
· gol astyna dь
·эдr. 1524-nji эylda Ysmaэyl
·a aradan зykanso
·, Horezm цzba
·daklygyny gazanэar. Eээдm
·ol эyl Horezm hany Ilbars sefewi dikmelerini Ahaldan-da, Etekden-de kowup зykaryp, ol эerleri цz raэaty diэip yglan edэдr. Netijede, Horezm hanlygyny
· эerleri Suwbuэy we Kцpetdag etekleri diэen iki administratiw birlige bцlьnэдr. Durun dagetegini
· esasy daэanз punkty hasaplanэar.
·eэlelikde, Gьnorta Tьrkmenistanda sefewileri
· agalygy synэar.
XVI asyry
· birinji эarymynda Gьnorta Tьrkmenistany
· beэleki bцleginde (Garrygala, Etrek derэalaryny
· kenarynda) Eэrany
· nominal agalygy dowam edipdir. Ol эerler
·a dikmeleri tarapyndan dolandyrylypdyr. Dikmeler mьmkin bolan halatynda эerli ilatdan jan ba
·yna salgyt hem эygnapdyr. Bu bolsa ilaty
· – salyr, gцkle
·, okly, eэmir taэpalary
· эagdaэyny has-da agyrla
·dyrypdyr. Sebдbi Horezm soltanlary-da Etrek-Gьrgen эerlerini цzlerine raэat эer hasaplap, salgyt эygnamak islдpdirler.
·eэlelikde, ol эeri
· ilaty ьзin Eэrandyr Horezmi dolandyryjy toparlar dala
· edipdirler. Bu эagdaэdan tьrkmenleri
· эerlikli peэdalanan gezekleri bolupdyr. Olar syэasy babat-da Eэrana-da, Horezme-de doly boэun egmдndir.
Erkinligi janyndan eэ gцrэдn tьrkmenler iki odu
· arasynda galypdyr. Telim gezek
·any
·am, soltany
·am go
·unlaryna gaэtawul berip, salgyt эygnaэjylary yzyna bo
· kowupdyrlar. Beэle hereket kд halatda uly ur
·a getiripdir. Etrek–Gьrgen tьrkmenlerini
· Eэran dikmelerini
· gar
·ysyna guran i
· uly hereketlerini
· biri 1550-nji эylda Aba serdary
· эolba
·зylygynda ba
·lanan uru
·dyr.

Tьrkmen – Buhara gatna
·yklary.

XV asyry
· ortalaryndan ba
·lap ozalky Altyn Ordany
· territoriэasynda эa
·ap, tьrkile
·en mogollar gypjaklar ady bilen Orta Aziэa howp salyp ba
·lapdy. Bular Syrderэa we Aral de
·zinden demirgazykda, эagny hдzirki Gazakystany
· territoriэasynda эa
·ap, esasan gцзme зarwaзylyk bilen me
·gul bolэardylar. Gypjaklary
·, цzbekleri
· эa
·aэan sдhra зцllьk etraplaryna De
·ti-gypjak diэip at bererdiler (de
·t – зцl diэmek).
·eэle at bilen umuman Kaspi de
·zinden gьndogarda эerle
·en tьkeniksiz we gyrak-bujaksyz зцllьklleri
· hemesini, tд hдzirki Eэrandaky Tьrkmensдhradan ba
·lap Ural derэasyna зenli aralykda gьndogara tarap эaэylyp эatan gi
·i
·likleri De
·ti-gypjak ady bilen atlandyrэardylar.
Syrderэany
· a
·ak akymlaryna sьэ
·en Abylhaэyry
· ba
·tutanlyk edэдn цzbek taэpalary hдli-
·indi Mawerannahra (Buhara, Samarkanda) we Horezme tala
·зylykly зozu
·lar edэдrdiler. Bu зozu
·lary
· esasy maksady harby olja almak, эesir sьrьp дkitmek hem-de Orta Aziэany
· baэ medeni oazislerini iзgin цwrenmekdi, olary basyp almagy
· mьmkinзiliklerini agtarmakdy.
Orta Aziэany gцзme цzbek taэpalaryny
· basyp almagy Abylhaэyr hany
· agtygy
·eэbany hany
· ady bilen baglydyr. Ol 1451-nji эylda dogulэar. Abylhaэyr цlenden so
· цzbek taэpalaryny
· (uэgur, naэman, go
·rat, nukus,mangyt, gypjak, ganly, gu
·зy, iзki,tьmen, hytaэ, tзimbaэ, durman,
·inkarly we
·. m.) arasynda iзki uru
·lar ba
·lanэar. Muhammet
·eэbany we onu
· doganlary irden эetim galyp, Astrahan hanyny
· эanyna gaзyp gidipdirler. Bu
·azadalar birneme ulalanlaryndan so
· De
·ti-gypjaga dolanyp gelэдrler we tцweregine atly otrэadlary эygnap, hanlyk ugrunda gцre
·ip ba
·laэarlar. Bular Abylhaэyry
· agtygy bolany ьзin, teэmiritleri
· kдbir nesilleri bilen garynda
·lyk gatnawy bardy we цzlerini
· hanlyk ugrundaky gцre
·inde
·olary
· kцmegine daэanэardylar, Samarkanda, Buhara gelip, эa
·ap gidэдrdiler, birek-birege goldaw edэдrdiler.

·eэbanyny
· эokary galmagynda iki etap bardy, birinjisi, gцзme taэpalary цz tцweregine birle
·dirip, De
·ti-gypjakda цz agalygyny dikeltmekdi. Ikinjisi, bolsa XVI asyry
· ba
·ynda halys gow
·an teэmiritleri
· эurduny basyp almakdy.
·eэbany teэmiritleri
· bir-birleri bilen цzara uru
·lara gumra bolup эцrendigini gцrэдrdi. Teэmiritleri
· kдbir
·azadalary цz bдsde
· dogan эa-da doganoglan
·azadalaryndan dynmak maksady bilen
·eэbanyny
· otrэadlaryny kцmege-de зagyrэardylar. XV asyry
· aэagynda
·eэbany han Syrderэany
· a
·ak akymynda ep-esli gьэз toplady, onu
· зalt hereket edэдn atly go
·unlary Orta Aziэany basyp almak ьзin taээarlanэardylar. Edil X-XI asyrlarda
·ol эerlerde seljuklary
· ba
·tutanlygynda oguzlary
· – tьrkmenleri
· gьэз toplap, Orta Aziэa эцri
· edi
·i эaly, XV asyry
· aэagynda XVI asyry
· ba
·ynda bu hereketi
·eэbany hany
· ba
·tutanlygynda gцзme цzbek taэpalary gaэtalady.

·eэbany hany
· go
·unlary ьзin basyp almaga amatly hasalanan ilkinji obэekt Horezm эurdudy.
·ol wagt Horezmi Soltan Sцэьni
· goэan adamlary edara edэдrdiler.

·eэbany hany
· go
·unlary Horezme зozu
· edip, Syrderэa tarapdan Tirsek diэen galany, so
·ra-da tьrkmenleri
· oturэan Adak galasyny eэelediler Adak galasyny eэelediler. Adak Uzboэu
· Sarygamy
·dan зykэan эerinde эerle
·ip, Ьrgenз bilen Astrabady
· arasyndaky эolu
· gatmawyny kerwen bilen ьpjьn edэдn galady.
·onu
· ьзin hem
·eэbany hany
· эyldyrym зaltlygynda hereket edэдn atly go
·unlary Adakdan Uzboэy
· ugry bilen Astrabat etraplaryny hem зapyp gaэdypdyrlar.
Horezmi bir bada doly alyp bilmдn,
·eэbany han yzyna – Syrderэa dolanэar we tдzeden gьэз toplap, Samarkandy
·, Buharany
· ьstьne topulэar.
Samarkantlylar
·дheri
· da
·yndaky galany berkidip, goranmaga taээarlanypdyrlar.
·eэbany
·дheri alyp biljekdigine gцz эetirip, Samarkanda kцmege gelэдn Buhara go
·unlaryny
· ц
·ьnden зykэar we olary эe
·ip, Buharany eэeleэдr. Buharany
· цzbekleri
· eline geзendigini e
·iden samarkantlylar howsala dь
·ьpdirler, sussypeslik, agzalalyk ba
·lanэar. Kдbir serkerdeler
·aherden зykyp gaзypdyrlar. Tцweregindдkileri
· dцnьklik etjekdigine dь
·ьnen Samarkandy
· teэmiritlerden bolan hцkьmdaryny
· цzi
·eэbany han bilen geple
·ige ba
·laэar. Hiз hili gar
·ylyk gцrkezmezden Teэmirle
·leri
· paэtagty 1500-nji эylda
·eэbany hany
· ц
·ьnde dyza зцkdi.
·дher ilatyny gar
·ylyk gцrkezmege зagyran adamlary tutup цldьripdirler, olary
· ba
·tutanyny bolsa Kдbд ugradyp, эolda цldьrэдrler. Du
·manyny Kдbд ugradan ki
·i bolup, yzyndan kowgy iberip цldьrtmek Gьndogarda gi
·den ulanylan дhtiэalanlygy
· bir gцrnь
·i bolupdyr. 1449-njy эylda Ulugbegi hem
·eэdip цldьripdirler.

·eэbany han
·дherde berkitme goэup gidenden so
· Samarkandy
· tдsirli ruhanylary teэmiritlerden bolan
·azada Zahiruddin Muhammet Babura (1483-1539 э.) gizlin hat эazyp, belle
·ilen wagtda gelip,
·дheri almagy haэy
· edipdirler. (Babur XIX asyra зenli dowam eden Beэik mogollar imperiэasyny dцreden adamdyr). Babur dille
·ilen gijesi Samarkandy
· derwezesini
· ц
·ьne gelende, ony
·дhere goэberipdirler we
·eэbany hany
· goэup giden garnizonyny gyrypdyrlar,
·eэbanyny
· gelmegini islemeэдn adamlary
· bolsa emlдgini talap, цэьni otlapdyrlar. Emma
·дherde aзlyk ba
·lanyp, adamlar iti
·, e
·egi
· etini iэip ba
·lapdyrlar, Babury
· эagdaэy эaramazla
·ypdyr.

·eэbany han 1501-nji эyly
· aprelinde gelip, Samarkandy dцrt aэlap gabawda saklapdyr. Babur зykalgasyz эagdaэa dь
·eni sebдpli gije
·дherden зykyp gidэдr we
·eэbany han Samarkandy ikinji gezek basyp alэar. Bu gezek
·дheri rehimsizlik bilen talapdyrlar,
·дherlileri bolsa gyrypdyrlar. Gaзyp sypanlary
· kцpьsi зar tarapa dargapdyrlar,
·ol sanda Horasany
·
·дherlerine-de эetipdirler.
Samarkandy eэelдp, Mawerannahry boэun egdirenden so
·ra
·eэbany han Soltan Sцэьni
· hцkьmdarlyk edэдn uly Horasan dцwletini basyp almaklyga giri
·эдr.
·a
·y gaэdy
·an Soltan Sцэьn цz dцwletini
· ьstьne abanэan howpa o
·at dь
·ьnэдrdi. Ol цz uly ogly Badyuzzamana go
·un toplap,
·eэbany hany
· ц
·ьnden зykmagy tab
·yrэar. Ol 29 mь
· atly we egnine sowut geэen go
·unlar bilen Termezi
· эanyna Amyderэadan hem geзipdir, emma teэmiritleri
· arasyndaky agzalalyk zerarly yzyna gaэdэar. Bu эagdaэdan habarly bolan
·eэbany han Balhy
· ьstьne эцri
· edэдr, emma ony alyp bilmдndir.
Badyuzzamana 1504-nji эyly
· tomsunda go
·un эygnamak ьзin Murgaba gaэdэar.
·eэbany han bolsa Horezmi gutarnykly suratda basyp almak ьзin
·ol эyly
· gy
·ynda Buharadan Ьrgenje эцri
· edэдr. 10 aэlap gabawdan so
· зekele
·ikli we gazaply sцwe
·ler netijesinde, цzbekler 1505-nji эyly
· awgustynda Ьrgenji goraэjylar esasan tьrkmenler bolany ьзin эe
·ijiler olardan zalymlyk bilen цз alypdyrlar.
1506-njy эyly
· ba
·ynda Badyuzzaman go
·un toplap, Murgaba tarap ugraэar. Onu
· yzy bilen galan gьэзleri эygnap, garry atasy Soltan Sцэьnem ugraэar. Soltan Sцэьn 1506-njy эyly
· 5-nji maэynda эolda эogalэar. Onu
· цlьmi teэmiritleri
· эagdaэyny gutarnykly bula
·dyrdy. Dцwleti Soltan Sцэьni
· ogullary iki paэla
·yp, biri Balhda beэlekisi Hyratda oturdy.
Sultan Sцэьni
· цlenini e
·iden
·eэbany han Hyrada ilзi iberip, Badyuzzaman bilen onu
· doganyndan tabyn bolmagy talap edэдr. Bular go
·un toplap эeti
·mдnkд-de Balhy gabapdyr we ьз aэdan so
· basyp alэar.
·дheri i
· so
·ky эьplьgine зenli talap, edil sьbse bilen sьpьrilen эaly edipdirler.
Gцr
·ьmiz эaly,
·eэbany nirд barsada, harby эe
·i
· onu
· hemrasy bolupdyr. Ol bir gцrse
· Horezmde, bir gцrse
· Balhda, bir gцrse
·em Ferganada эa-da Syrderэa boэunda sцwe
·ip, atly go
·unlary bilen edil uзar gu
· эaly hereket edipdir. Hemme эerde-de inisiatiwa onu
· elinde bolupdyr. 1507-nji эyly
· эazynda
·eэbany Amyderэadan geзip, indi Horasany basyp almaklyga giri
·эдr. Ilki Adhoэy (Antguэy), so
·ra Hyrady basyp alэar. Badyuzzaman bilen dogany
·дheri ta
·lap gaзэдrler.
·дheri iki gьnlдp tala
·a salan эe
·ijiler pul we olja baryny эygnapdyrlar.
·undan so
· цzbek go
·unlary gьnbatar Horasana tarap эцri
· edip, gala yzyna gala alэardylar. Badyuzzaman gaзa-gaзa Astrabada gelэдr, ol эerdenem Mazendarany
· ьsti bilen Azerbaэjana gaзэar, цmrьni bolsa Stambulda paэowlapdyr.
·eэbany han Astrabady, Gьrgeni eэelдnden so
·, ol Kaspi de
·zinden tд Hytaэa barэanзa uly imperiэany
· eэesi bolэar. Munu
· ц
·ьnden зykэan эokdy. Emma onu
· mundan beэlдk Gьnorta tarapa sьэ
·megine Eэran
·asy Ysmaэyl I-ni
· go
·unlary pдsgel berdi.
Teэmiritler imperiэasy dagandan so
·, XVI asyry
· ba
·ynda
·eэbany hany
· эolba
·зylygynda Zerцw
·en derэasyny
· a
·ak akymlarynda tдze dцwlet – Buhara hanlygy emele gelэдr. Kem-kemden Amyderэany
· orta akymlaryny
· ilki sag, so
·ra зep kenaryndaky gi
·i
·likler hem onu
· tдsirine dь
·ьpdir.
·eэdibem, Amyderэany
· orta akymlarynda эa
·aэan tьrkmenleri
· эerleri Buhara hanlygyny
· dьzьmine giripdir.

·eэbanylardan so
·, Buhara hanlygyny a
·tarhanylar dinastiэasy dolandyrypdyr (1597-1740). Olar Зingiz hany
· ogly Joзyny
· nesillerinden eken. A
·tarhanylar Hywadan tд Hindistana зenli aralykdaky go
·
·y dцwletler bilen dartgynly syэasy gatna
·yklarda bolupdyr. A
·tarhanylar Lebap tьrkmenlerine gьэзli tдsir edip bilmдndir. 1740-njy эylda Eэran
·asy Nediri
· Buhara emirligine eden harby эцr
·i netijesinde a
·tarhanylary
· i
·so
·ky hцkьmdary Ebulfeэz han o
·a boэun bolupdyr. Lebap boэlary,
·ol sanda Здrjew tцwerekleri Eэrany
· gol astyna dь
·ьpdir. Mundan ba
·ga-da Eэran go
·unyna tьrkmenlerdenem, цzbeklerdenem nцker alnypdyr. Olar Hywa gar
·y эцrь
·de ulanylypdyr.
A
·tarhanylardan so
· Buharany
· tagtyna ma
·
·ytlar dinastiэasyny
· wekili Muhammet Rahym (1756) gelэдr. W. W. Bartoldy
· pikirine gцrд, Gьndogary
· taryhy зe
·melerinde nogaэlara “Ma
·
·ytlar” diэlipdir. Olar Buharany tд 1920-nji эyla зenli dolandyrypdyrlar.
1770-1780-nji эyllarda Buharany eje tarapdan a
·tarhanylara degi
·li Daniэal biэ dolandyrypdyr. Megerem,
·ol sebдpli hanlykda nдgilelikler dцretmezlik ьзin ol dolandyry
·y цz adyndan dдl-de, ogly Maassumy
· adyndan alyp barypdyr. Maassumy
· dьrli эa
·larda dьrliзe atlandyrylmagy-da ьns bererlikdir. O
·a зagalygyndan Begjan, kдmillik эa
·ynda
·amyrat diэipdirler. Tьrkmen taryhynda Maassum “
·amyrat Welnamy” ady bilen bellidir.

·amyrat Welnamyny
· dцwrьnde Buharany
· tьrkmenler bilen gatna
·yklary эitile
·ipdir, Merwde Buhara agalygyna gar
·y gцre
· ba
·lanypdyr. Emir
·amyrat o
·a jogap hцkmьnde 1786-njy эylda Merwe gar
·y birnдзe эцri
· gurnapdyr. Ol birinji эцr
·ьnde Merwi
· hцkьmdary Baэramalyny цldьripdir. Bagla
·ylan эara
·yga laэyklykda, Merwi
· hцkьmdary edilip Baэramalyny
· ogullaryny
· biri bellenilipdir. Welnamy Merwe ikinji эцrь
·inde tдjirleri
· kцmegi bilen Murgapdaky Soltanbendi goraэan galany эumrup, Merwi suwdan kesipdir. Baэramalyny
· ogullary Buhara gцзmдge mejbur edilipdir. Olar bilen
·дheri
· ilatyny
· bir bцlegi hem gidipdir.
·eэlelikde gьllдp oturan ьlke tozdurylypdyr.
Merwi
· hцkьmdary edilip emiri
· dogany Omar biэ bellenipdir. Ol derэany
· bendini dikeldilip, цzi-de Buhara tabyn bolmandyr. Emir
·amyrat эene-de Merwe эцri
· edip, bendi эykdyrypdyr we
·дheri agyr эagdaэda goэupdyr.
·eэle halatda эerli ilat
·amyrada
·дheri
· derwezesini aзyp beripdir.
·amyrat 1797-nji эylda bendi dikeldipdir.
·etilen zyэany
· цwezini dolmak uzaga зekipdir.
1800-26-njy эyllarda Buharany emir
·amyrady
· ogly Seэit Haэdar tore (Mirhaэdar) dolandyrypdyr. 1801-02-nji, 1824-nji эyllarda Lebap boэlarynda дrsary tьrkmenlerini
· emire gar
·y kцpзьlikleэin gozgala
·y bolэar. Tьrkmenler Buhara tarapyndan agyr salgytlary
· salynmagyna gar
·y gцre
·эдrler.
·ondan so
· tьrkmenleri
· bir bцlegi Hywa hanlygyna gцзьpdir.
Bu wakalary
· yzysьre Merwi
· hдkimi emir Haэdary
· dogany Din Nasyr beg цzba
·daklyk yglan edipdir. Ony boэun egdirmek ьзin Mirhaэdar Nyэaz beg perwanaзyny Merwe iberipdir. Nyэaz beg Merwi
· gar
·ysyna ц
·kьler эaly эene Soltanbendi эumurmak usulyny ulanypdyr. Merw эene boэun egmдge mejbur edilipdir. Din Nasyr beg mь
·e golaэ merwli ma
·gala bilen Ma
·ada gaзypdyr.
·дheri ele salandan so
·, Mirhaэdar 200-den gowrak ma
·galany Zerцw
·en derэasyny
· boэlaryna gцзьripdyr.
·u зyl
·yrymly эagdaэdan peэdalanyp, Hywa hany Muhammet Rahym 1825-nji эylda Merwi basyp alypdyr. Buhara emirligindдki tьrkmenleri
· ykbaly Mirhaэdary
· ogly Nasrulla Bahadur hany
· (1826-60), onu
· ogly Muzaffar ed-Dini
· (1860-70) wagtlarynda-da, olardan so
·ky dцwьrlerde-de ьэtgemдndir. Wakalardan gцrnь
·i эaly, ma
·
·yt hцkьmdarlary, Eэrany
· hem-de Hywany
· arasyndaky эer-эurt dawalaryny
· ezэeti elmydama tьrkmenleri
· gerdenine dь
·ьpdir.
Buhara dцwletini
· dьzьmine girэдn tьrkmen эerlerini
· administratiw-jemgyэetзilik gurlu
·y nдhili bolupdyr? XIX asyry
· birinji эarymyna зenli tьrkmenleri
· эa
·aэan эerleri Здrjew begligine we Kerki begligine bцlьnipdir. XIX asyry
· ikinji эarymynda dolandyrmagy kдmille
·dirmek hem-de salgyt эygnamagy kadala
·dyrmak ьзin bu эerlerde emir tarapyndan эene dцrt beglik – Burdalyk, Kelif, Narazym hem-de Gabakly beglikleri dцredilэдr. Begligi
· hдkimligi adatзa begden, i
· kagyzlaryna serenjam berэдn mьrzeden, goragзylary
· ba
·lygy эasawulba
·ydan, maliэa i
·lerini
· эolba
·зysy diwanbegden dьzьlipdir. Mundan ba
·ga-da hдkimlige mir
·ab эa-da
·abugord (polisiэa), salgyt эygnaэan aminaneзi, iki zekatзy, эakyn hyzmatkдrler-mдhremiler, atbakarlary
· эolba
·зysy mirahyr, эaraglara we zyndana jogap berэдn topзuba
·y giripdir.
Beglikler emlдkdarlyklara, olaram цz gezeginde aksakgallyklara bцlьnipdirler. Aksakgallygy
· ba
·ynda эa
·ulular, kethudalar, seэrek halatda emirler durupdyr. Emlдkdarlykda suwary
· desgalaryna gцzegзilik edэдn miraplar bolupdyr.
Emirlikde gulluk ьзin aэlyk tцlenmдn so
·,wezipeli adamlary
· eklenji salgytlary
· эygnaly
·y bilen bagly edilipdir. Nadir
·any
· imperiэasy darganda, дrsarylary
· gara tiresinden Rьstem Kerki welaэatyna hцkьmdar bellenilэдr. Mirhaэdar dцwrьnde Здrjew
·дherini
· hцkьmdarlygyna tьrkmen
·unus Muhammet beg bellenilipdir. Onu
· esasy eklenji Amyderэa geзelgelerini
· 41-inden her эylda эygnalэan salgydy
· эarysyny dьzьpdir.
Salgyt эygnamak meselesinde эerli emir begler tarapyndan eden etdiliklere эol beripdir.
·onu
· ьзin tьrkmen ilaty emiri
· syэasatyna ynamsyzlyk bilen garapdyr. Lebap tьrkmenlerinde эerden-suwdan peэdalanmak Buhara emirligindдki эaly gцrnь
·lerde bolupdyr. Olar dцwlet-emlдk, hususy-mьlk, harby gulluk ьзin tanho, dine degi
·li wakyf эerleridir.
Buhara emiri цz golastyndaky tьrkmenlerden wagtly-wagtynda salgytlary эygnap almak ьзin hilegдr syэasat alyp barypdyr. Ol emire gulluk edэдndigi ьзin, tьrkmen эolba
·зylaryny salgyt tцlemekden hem-de agyr i
·lerde i
·lemekden bo
·adypdyr. Olara dцwlet tarapyndan birnдзe paэ эer-suw sylag berlipdir.
·unda emir цzьni
· harby-syэasy we ykdysady bдhbitlerini gцz ц
·ьnde tutupdyr. Sebдbi tьrkmen atlylary emirligi
· gьnorta serhetlerini hдli-
·indi gaэtalanyp duran owgan hem-de Eэran зozu
·laryndan goraэar eken.
Umuman, XVIII – XIX asyrlarda tьrkmenleri
· Buhara emirligi bilen gatna
·yklary зyl
·yrymly hдsiэete-de bolupdyr. Her nдзe dyrja
·sa-da, Buhara emirleri tьrkmenleri doly boэun egdirip bilmдndirler. Ilat her hili betbagtзylyklara sezewar edilse-de цz milli ruhuny, dдp-dessurlaryny, edim-gylymlaryny, maddy we medeni gymmatlyklaryny saklamagy ba
·arypdyr.

Tьrkmen – Hywa gatna
·yklary.

XVI asyrda tьrkmenleri
· ykbaly Buhara hany
·eэbany we onu
· oruntutarlaryny
· Merkezi Aziэany eэelemek ьзin alyp baran syэasaty bilen ep-esli derejede baglany
·yklydyr. 1504-nji эylda
·eэbany han Gьrgenji on aэa зeken gabawdan so
· eэelдp, gysga wagty
· iзinide Murgap oazisini Balhy, Horasany цzьni tabyn edenso
·, sefewi
·asy Ysmaэyl bilen 1510-njy эylda Talhatanbabada зakny
·maly bolupdy. Ol sцwe
·
·eэbany go
·unlaryny
· derbi dagyn edilmegi we onu
· цzьni
· цldьrilmegi bilen tamamlanypdy. Ysmaэyl
·a tizara Horezmi-de цz dцwletine birle
·dirэдr. Gьrgenзde, Wezirde oturan Eэran hцkьmdarlaryny
· syэasatyndan nдgile bolan Horezm ilaty gyzylba
·lara gar
·y dildьw
·ьk gurap, 1511-nji эylda Зingiz hany
· da
·kyrak neslinden bolan цzbek hany Ilbarsy Horezm tagtyna зykarэar.
Ilbars we onu
· dogany Baэbars hyэal etmдn, De
·ti-Gypjakdan kцp sanly kowum garynda
·laryny gцзьrip getirэдr. So
·ra цzbekleri
· uэgur, naэman, kyэat, go
·rat, nukus, ma
·
·yt, gypjak, ga
·ly taэpalary hem Horezm oazisine gцзьp gelэдr.
·eэdibem, цzbek hцkьmdarlaryny
· terretoriэasy barha gi
·elэдr: Ilbars Horezmde ymykly berkle
·enden so
·, 1523-24-nji эyllarda Ahal, Etek tьrkmenlerini tabyn etmegi
· ugruna зykэar. Ol Balkan we Ma
·
·y
·lak tьrkmenlerini
· ьstьne hem birnдзe gezek harby эцri
· geзirэдr.
Ilbars цlenden so
·, onu
· kowumlaryny
· arasynda hдkimiэet ugrunda цzara gцre
· ba
·lanэar.
·u зyl
·yrymly pursatdan peэdalanyp, Balkandyr Ma
·
·y
·lak tьrkmenleri gozgala
· edэдr. Hany
· salgytзylaryny
· 40-syny цldьrmдge дrsarylar, tekeler, эomutlar, saryklar, salyrlar gatna
·ypdyr. Gьrgenji
· hцkьmdary Sufiэan han gozgala
·y rehimsizlik bilen basyp эatyryp, kцp erkek adamy, aэaly, зagany gyrэar эesir alэar. Tьrkmenler 40 mь
·e goэun jerime tцlemegi borзly edilэдr. Beэle jerime so
·ra her эylda tцlenэдn salgyda цwrьlэдr.
XVI asyry
· ortalarynda Ilbars hany
· tabyn eden terretoriэasy цz neberelerini
· arasynda mьlk hцkminde paэla
·ylypdyr. Han nesillerini
· hersi mirasa eэe bolmak hukugyny artdyrmak ьзin цzara uru
· alyp barypdyr. Horezm soltanlaryny
· arasynda “hanlar” diэlip at berlen gьэзli hцkьmdarlar ц
·e зykypdyr. Olardan Dinmuhammet han цz ьnsьni esasan Gьnorta Tьrkmenistana jemlдn bolsa, Aly soltan Gьrgenje, Hazaraspa, Kдte eэelik edipdir. Onu
· gьэзli go
·uny bar eken. Ol эaka tьrkmenlerinden hem salgyt эygnapdyr we Horasany
· ьstьne birnдзe gezek эцri
· edipdir.
1565-nji эylda Aly sultan цlenden so
·, ц
· wezirde oturan Hajymuhammet han Gьrgenje gцзьp barэar. Onu
· эeke-tдk uly bдsde
·i Gьnorta Tьrkmenistanda hдkimlik eden Nurmuhammet han bolupdyr. Hajymuhammet han enзeme зapawullyk edenden so
·, 1592-nji эylda Nusaэy-da, Durny-da basyp alэar. Tizara bдsde
·leri
· ikisi-de цzara gцre
·i bes edip, Eэrana gaзmaga mejbur bolэar. Sebдbi Buhara hany Abdylla II-ni
· (1588-97) go
·unlary Horasany
· we Horezmi
· ьstьne эцri
·e ba
·laэar. Netijede, Kaspiэ de
·zini
· kenaryndan ba
·ga Tьrkmenistany
· дhli territoriэasy diэen эaly Buhara hanlygy tarapyndan basylyp alynэar.
1595-nji эylda Hajymuhammet han Horezmi gaэtaryp almak ьзin зarwa цzbek taэpalaryndan we tьrkmenlerden ybarat meэletin go
·un dьzэдr. Kдbir halatda эe
·i
· gazanmak ba
·ardanam bolsa, ol, umuman, Buhara go
·uny tarapyndan gazaply sцwe
·de derbi-dagyn edilэдr.
Abdylla han цlen so
·, 1598-nji эylda Buharada hem цzara dawalar tuta
·эar. Bu bolsa Buharany
· Horezmde agalyk etmegini gow
·adэar.
·eэle эagdaэda Hajymuhammet han Horezme dolanyp gelэдr. Onu
· ogly Arapmuhammet hany
· (1602-21) Horezmi dolandyran wagtynda эurtda gan dцkь
·ikli uru
·lar ba
·lanэar. Bu зyl
·yrymly syэasy gцre
·lere tьrkmen taэpalary-da go
·ulypdyr.
·eэlelikde, XVII asyry
· birinji эarymynda tьrkmenleri
· Hywa bilen bolan gatna
·yklarynda dьэpli цzgeri
·ler bolup geзэдr. Indi Horezmi
· syэasy эagdaэynda tьrkmen taэpalaryny
· roly gьэзlenip, olary
· oazise gцзьp gelmek prosesi gi
· gerim alэar.
Horezmde suwarymly эerleri eэelemek ugrunda tьrkmen-цzbek han-beglerini
· arasyndaky gore
· asyrlar boэy dowam edipdir. Sebдbi tьrkmenler Amyderэany
· a
·aky akymlarynda oturanso
·, ekeranзylygy
· suw bilen ьpjьnзiligi gцs-gцni цzbek han-beglerini
· ykdysady syэasatyna bagly bolupdyr. Эer-suw meselesi tьrkmenleri tabynlykda saklamak ьзin Hywa hanlaryna esasy tutaryk bolэar.
Amyderэa akymyny
· kem-kemden ьэtgemegi Sarygamy
·y
· we derэalygy
· guramagyna getirэдr. Bu эagdaэ tьrkmenleri
· ekeranзylyk ьзin tдze эerleri gцzlemдge mejbur edэдr. Horezmde amatly эerleri
· hemmesi eээдm oturumlylyga geзen цzbekler tarapynda eэelenipdi. Munu
· цzi suwarymly эerler ugrunda tьrkmen-цzbek han-beglerini
· gatna
·ygyny has эitile
·dirэдr. Эer-suw mдtдзligini kadala
·dyrmak ьзin Horezmi
· hцkьmdarlaryny
· setanda-seэranda geзiren здreleri degerli netije bermeэдr.
Horezmde hдkimiэet ugrundaky цzara gцre
· sebдpli Isfendiэar Abulgazyny Horasana edilen эцrь
·i
· gьnдkдri hasaplap, ony bendi hem-de girew hцkmьnde Eyrana iberэдr. Ol
·ol эerde 1629-njy эyldan 1639-njy эyla зenli bolup, gaэdyp gelenden so
·, iki эyllap Ma
·
·y
·lak we Balkan tьrkmenlerini
· arasynda эa
·aэar. So
·raa 1641-nji эyldan ba
·lap Aral цzbeklerini
· arasynda эa
·ap, galmyklary
· hany Ho-Orlog bilen эakyndan aragatna
·yk saklaэar. Bu dцwьrde ol Isfendiэara we tьrkmenlere gar
·y aзyk gцre
· alyp barэar.
1642-nji эylda Isfendiэar han цlenden so
·, tьrkmenler hanlykda ц
·ki эaly uly tдsirli gьэз bolmagyny saklap bilmдndirler. Horezmde цzara gazaply uru
·lar ba
·lanэar. Mu
·a Buhara hem gaty
·эar.
Birnдзe harby зakny
·ykdan so
· 1646-njy эylda Abulgazy Hywany eэeleэдr. Ol tьrkmenler babatda du
·manзylykly syэasatdan el зekmдndir. Abulgazy цz hцkьmdarlygyny dцwlet guramasyny pugtalandyrmakdan ba
·laэar. Dцwlet guramasynda agalyk ediji toparlary
· 360-y цzbekleri
· uэgur, o
·rat, ma
·
·yt we gypjak taэpalaryndan bolupdyr. Onu
· i
· эakyn 32 kцmekзisi hem
·olardan eken. Umuman, bu dцrt taэpa hanlykdaky suwarylэan эerleri
· hemmesini diэen эaly цz ellerinde saklapdyr. Abulgazy tьrkmenleri gьэзden dь
·ьrmek we цzьne tabyn etmek ьзin her dьrli hilegдrlikden gaэtmandyr. Ilkinji nobatda ol tьrkmenleri
· kцpьsini эer-suwdan mahrum edipdir. Onu
· adamlary tьrkmen we rus tдjirlerini talap ba
·lapdyr, дhli gьnдni bolsa bihaэalyk bilen tьrkmenleri
· ьstьne atypdyr. Tьrkmenleri
· galmyklar bilen hyzmatda
·lyk etmegine hem pдsgel berlipdir.
XVI asyry
· ahyrlarynda–XVII asyry
· ba
·larynda Horezmi
· paэtagty tьrkmen sдhralaryndan uzakda bolan Hywa geзirilipdir.
·ondan so
· bu oazis “Hywa hanlygy” diэip atlandyrylyp ba
·lanэar. Abylgazy 1646-njy эylda Hywadan uzakda bolmadyk эerde tдze Ьrgenз
·дherini gurdurup, цzbek ilatyny
· kцp bцlegini
·ol эere gцзьrэдr.
·ondan so
· Horezmi
· birwagtlar gьllдp цsen paэtagty harabaзylyk bolup galэar we ol “Kцneьrgenз” diэlip atlandyrylэar. Abulgazyny
· bu syэasaty Amyderэany
· a
·ak akymlarynda эa
·aэan tьrkmen ilatyny suwdan kesmдge mьmkinзilik beripdir.
Abulgazy Hywany eэelдnden so
·, tьrkmenleri
· Hazarystany
· gьnortasyndaky guma gaзan toparyny
· kethudalary Gulam Bahadury, Dinmuhammet onbegini we Ors onbegini зagyrap, olary
· “gьnдsini geзэдndigini” mekirlik bilen ynandyrypdyr. Ertesi Hazaraspy
· etegindдki tьrkmenleri
· toэa эygnanmagyny teklip edipdir. “Toэ” wagtynda Abulgazyny
· go
·unlary tьrkmenleri
· 2 mь
·ьni kethudalary bilen bilelikde цldьripdir.
·ondan so
· han go
·unlary beэleki tьrkmen mekanlaryna duэdansyz зozup, kцpьsini gyryp, emlдgini talapdyr.
Bu эagdaэ tьrkmen taэpalaryny
· kцpьsini Horezmi ta
·lap, Tejene, Ahala gitmдge mejbur edэar. Abulgazy tьrkmenleri yzarlap gaэdyp, 1647-nji эylda Tejene зozэar. Bu эerden tьrkmenleri
· bir bцlegi Bamydyr Bцrmд gaзэar. 1649-njy эylda Abulgazyny
· go
·unlary ol эerlere-de эцri
· edэдr. Bцrme galasyny
· golaэynda Kadyr hojany
· ba
·tutanlygynda tьrkmenler bilen han go
·unlaryny
· arasynda gazaply sцwe
· bolэar. De
· bolmadyk sцwe
·de kцp tьrkmen gyrlyp, emlдkleri olja alynэar.
1651-nji эylda Abulgazy demirgazyk Etrekde эa
·aэan Saryklary
· ьstьne зozup, olary
· kethudasy Baэrajy цldьrэдr. 1653-nji эylda Goз obasyny
· golaэynda emrelileri, so
·ra Uzboэda Dinar guэusyny
· эanynda salyr obalaryny talaэar. Ol tьrkmenleri
· ьstьne ba
·ga-da enзeme tala
·зylykly эцri
· gurapdyr. Цzьni
· aэtmagyna gцrд,
·ol эцrь
·lerde jemi 20 mь
· tьrkmen pida bolupdyr. Her niзik bolsa-da, tьrkmenler цz gara
·syzlygyny saklamak ьзin Abylgazyny
· gan dцkь
·ikli syэasatyna gar
·y aэgytly gцre
·ipdirler. Beэle kyn эagdaэ olary dagynyk эa
·amaga mejbur edipdir. Ma
·y
·lakdaky зowdurlary
·, igdirleri
· bir bцlegi Astrahana gцзьp, Russiэany
· raэatlygyny kabul edipdir. Olary
· nesilleri hдzirem
·ol эerlerde эa
·aэarlar.
Abulgazy Merkezi Aziэa halklaryny
· taryhy bilen gyzyklanэan eken. Цze sada we tьrki halklara dь
·nьkli цzbek dilinde эazyp bilэдn
·ahyr hцkmьnde tanalypdyr. Onu
· aэtmagyna gцrд, tьrkmen i
·an mollalary we han begleri ondan tьrkmeni
· dogry taryhyny эazmagy haэy
· edipdir. Abulgazy hem цz “gьnдsini эuwmak” ьзin o
·a razylyk beripdir. 1660-61-nji эyllarda Abulgazy “
·ejereэi terakime” (“Tьrkmenleri
· nesilnamasy”) diэen eserini tamamlapdyr. Onda tьrkmenleri
· gelip зyky
·y, эaэran эerleri, alyp baran sцwe
·leri, kдrleri, tagmalary we sosial taryhy gi
·i
·leэin beэan edilэдr. Awtor tьrkmenleri
· gelip зyky
·yny Oguz han we onu
· nesilleri bilen baglany
·dyrэar. Bu eser tьrkmen halkyny
· geзmi
· taryhyny we medeniэetini цwrenmekde mцhьm зe
·meleri
· biri hasaplanэar. Her halda onu
· i
·i dilden aэdylan rowaэatlar esasynda эazylandygy sebдpli, wakalar kцplenз fantastik цwь
·ginde suratlandyrylэar.

·ejereэi terakime” A. K. Tumanskiэ tarapyndan 1897-nji эylda ilkinji gezek rus dilinde terjime edilip, зapa taээarlandy. Bu kitap tьrkmen diline di
·e 1992-nji эylda terjime edildi. “
·ejereэi terдkimдni
·” golэazmasyny
· belli bir bцlegi hдzir Tьrkmenistany
· Ylymlar akademiэasyny
· Milli golэazmalar institutyny
· fondynda saklanэar.
Abulgazyny
· ogly Anu
·a hany
· (1663-88) Hywa hanlygyny dolandyran dцwrьnde tьrkmenleri
· Hywa bilen gatna
·yklary birneme gowula
·эar. Ol tьrkmenleri цz tarapyna зekip, эurdy
· harby gьэзlerinde peэdalanmak ьзin Gьnorta Horezmde gadymy Wadak we Buwe kanallaryny
· ugrundan tдzeden
·abat we Эarmy
· diэen uly kanallary geзirdэдr. Bu bolsa tьrkmenleri
· Gьnorta Horezmi
· здklerinde ykjam mesgen tutmagyna mьmkinзilik berэдr. Tьrkmen ilaty эer, suw bilen эeterlik ьpjьn edilэдr.
·eэlelikde, tьrkmenler Hywa hanyny
· go
·unyny
· esasy bцlegini dьzьp, эurdu
· syэasy durmu
·ynda эene-de gьэзli rol oэnap ba
·laэarlar. Olar Anu
·a hany
· Buhara, Eэrana we beэleki эerlere eden harby эцri
·lerine aktiw gatna
·эarlar.
XVIII asyry
· birinji эarymynda tьrkmenleri
· Hywa bilen gatna
·yklary эiti hдsiэete eэe bolupdyr. Ol bolsa tьrkmen taэpalaryny
· oturymly эagdaэda эa
·amagyna mьmkinзilik bermдndir. Olary
· kцp bцlegi Hywa oazisinde gцзьp-gonup эцrmдge mejbur bolэar. Her niзik-de bolsa, tьrkmenleri
· esasy bцlegi Hywa hanlygyny
· gьnortasynda Buzgцmen, Aksaraэ we demirgazyk-gьnbatarda Kцneьrgenз etraplarynda mekan tutupdyr.
Gьnorta we Gьnorta-Gьnbatar Tьrkmenistanda эa
·an tьrkmenler nominal taэdan Hywa hanyny
· raэatlygy hasaplanypdyr.
·irgazy hany
· (1715-28) dцwrьnde-de hanlykdaky tьrkmenler kдэarym hyraз tцlemдge borзly edilipdir. Hywa hanlary Merw, Kцpetdag etegindдki, Etrek, Ma
·
·y
·lak tьrkmenlerini
· ьstьne hдli-
·indi tala
·зylykly зapawuзylyklar geзiripdirler.
XVIII asyry
· 60-70-nji эyllarynda uzaga зeken gan dцkь
·ikli uru
·lar zerarly эerli ilaty
· эa
·aэy
·y has-da kynla
·эar. Ilaty
· kцpьsi
·дherleri ta
·lap gitmдge mejbur bolэar. Эurtda ykdysady krizis we aзlyk ba
·lanэar. Ьstesine-de, эer-suw ьstьnde эomut han-begleri bilen цzbek han-beglerini
· arasynda gapma-gar
·ylyk mцwз alэar.
·u зyl
·yrymly эagaэdan peэdalanyp, 1770-nji эyly
· gьэzьnde цzbek han-beglerini
· birle
·en go
·uny эomutlara gar
·y uly zarba urar we olary Hywadan gysyp зykarэar. Hywa tagtyna эene Muhammet Emin зykэar.
·ondan so
· эomutlary
· bir bцlegi Gьrgene, зowdurlar Ma
·
·a
·laga gцзэдr.
Tьrkmenleri
· Hywa hanlygynda эer-suw ugrundaky gцre
·i
·unu
· bilen gutarmandyr. 1778-79-njy эyllarda Amyderэany
· orta akymynda эa
·aэan salyrlar, tekeler, saryklar gцre
·i dowam etdiripdirler. Muhammet Emine gar
·y gцre
·de olary Buhara atalygy Daniэal biэ goldapdyr. Birle
·en gьэjь
· gar
·ysyna gцre
·mek ьзin Muhammet Emin эene-de эomutlary Hywa зagyrэar. Эomutlary
· kцmegi bilen ol tekeleri, salyrlary we Buhara go
·unlaryny yzyna sepikdirip, Hywada go
·rat dinastiэasyny
· hдkimiэetini gutarnykly berkarar edэдr.
Gцr
·imiz эaly, XVIII asyry
· ahyrlarynda tьrkmenleri
· kцpьsi Hywa go
·unyny
· i
· sцwe
·je
· bцlegini dьzьpdir. Olar nцker gullugy ьзin Hywada эer-suw paэyny alyp, ba
·ga-da kцp эe
·illikden peэdalanypdyrlar. Meselem, harby hereketler wagtynda Hywa go
·unynda nцker bolup gulluk eden her bir tьrkmene dцwlet эerinden bir atlyk paэ bцlьnip berilipdir. Atlyk esasan 30 tanapa (ga) barabar bolup, dцwrьnie we эeri
· hiline baglylykda 50 tanapa зenli kцpeldilip эa-da 8 tanapa зenli kemeldilip bцlnipdir. Atlyk eэeleri эer salgydyndan-da, gazuw i
·lerinden-de bo
·adylypdyr. Atlyk эerleri adatзa nцker beren tьrkmeni
· adyna эazylan hem bolsa, ondan garynda
· toparlarram peэdalanylyp bilipdir эa-da
·olara kдrendesine berlipdir. Ьstesine-de, эe
·i
·li tamamlanan harby sцwe
·lerden tьrkmenlere sylag-serpaэ, olja paэy hem berilэдr eken. Tьrkmeni
· gurply toparlaryny
· Hywa go
·unynda gulluk etmдge meэilli bolandygy ge
· zat dдldir, зьnki bu эagdaэ hanlygy
· syэasy durmu
·ynda tьrkmenleri
· roluny
· artmagyna, olary
· hanlykda kцplenз цz diэenlerini gцgertmegine sebдp bolupdyr.




Nedir
·a we XVIII asyry
· medeniэeti

ХYIII asyr taryhзylary
· mydama ьnsьni цzьne зekipdir. Sebдbi bu dagynyk dцwri bolup, эene-de tьrkmeni
· tдzeden цz ojagyna dolanan dцwri bolupdyr. Nedirguly 1688-nji yylda Kelat galasynyс eteginde эa
·aэan, deri eэlemek bilen me
·gul bolэan adamyс ma
·galasynda dogulэar. Nediriс tьrkmenler bilen ilkinji зakny
·ygy 1711-nji эyldan цс bolэar.Ol Tejenden Abywerdiс ьstьne gelen эomutlaryс ba
·tutanlary Adynagurt we Muhammed Aly U
·ak bilen sцwe
· edip, olardan 1400 adamy эesir alypdyr. Nedir
·a цz i
·ini Sefewi dцwletinde ba
·laэar. 1726 yylda Nedir
·a Tahmaspyс go
·un gullugyna kabul edilmezden oс ol (1722-1732) Abywertde, Merwde tьrkmen, ow
·ar, kьrt taэpalaryny цzьne boэun egdirmek ugrunda hereket edipdir. Muhammet Kazymyс habar bermegine gцrд Nediriс kakasy Ymam Guly Beg bolup, asly Abywertden baэ adam bolupdyr. Onuс iki sany ekiz ogly bolup, olary
· biri Nedirguly bolupdyr. Nediriс kakasy Abywerdiс hany Baba Aly begiс gullugunda bolupdyr. Nediriс зagalyk, эetginjeklik эyllarynda Muhammet Kazym hasam onuс batyrlygyny aэratyn bellдpdir. Onuс эazmagy boэunзa
·ol dцwьrde цzbek hanlary Horasanyс ьstьne her dьrli talaсcylykly эцri
·leri geзiripdir we her gezek ilatdan olja, mal alypdyr. Bir gezek Nedir hem цz ejesi bilen цzbek hanlarynyс eline dьsyдr. 1708-nji эylda эesirlikde ejesi цlenden soс, Nedir ol эerden gaзyp gaэdypdyr. Horezmden gaэdyp gelip Nedir Abywerdiс hany Baba Aly begiс gullugyna girэдr. Soсra Nedir gysga wagtyс iзinde belli serkerdeba
·ylaryny
· biri bolэar.Ynamdar adam hцkmьnde Nedir Baba Alybegiс sylagyna eэe bolupdyr. Nediriс ady gysga wagtda Horasana эaэrapdyr. Nedir oz aralarynda syэasy gцre
·leri alyp barэan эerli feodal han-begleriс goldawyna eye bolэar. Ol emele gelen эagdaэy цzьniс hдkimэetinin gьэзlenmeginde ulanypdyr. Ilki bilen Nedir oz hдkimэetine gar
·y зykэan ow
·ar, kьrt turkmen taypalary bilen ьznьksiz uru
·lary alyp barypdyr.
1726-njy yylda Nedir sefewilerс dinastiэasyndan iс soсky paty
·a bolan Tahmasp II-iс gullugyna girэдr. Nedir Ma
·adyс dikmesi Mдlik Mahmydy цldьrэar, bьtin Horasany цz eline alэar we цzьne Tahmaspguly han adyny kabul edэдr. Nedir цz inisi Ybraэymy Mara ugradyp, gajarlary gцзurip alyp gaэtmagy tab
·yryar. Ybraэym 1726-1727-nji yylyс gysynda Mara gelip, Bozaryk diэen эerde dь
·leэдr we turkmenlere ilзi iberip, Nedire tabyn bolmagy talap edэar. Tьrkmenler “Biz sцwe
·e taээar” diyip jogap beripdir. Sцwe
·de Ybraэym ьstьn зykэar. 1729-1730-njy yyllarda Nedir Eэrandan owganlary kowup зykarэar we Yspyhana
·a Tahmaspa gaэtaryp berэдr. Indi Nedir Eэranda birinji derejeli adama цwrьlэдr, ol Horasanyс, Mazendaranyс, Эezdiс, Kermanyс we Seэistanyс эagny bьtin Gьndogar Eэranyс hдkimi bolэar. 1731-nji yylda
·a Tahmasp цlэдr, onuс deregine tagta эa
·ajyk sa
·ada Apbas III-i зykaryarlar. Nedir
·onuс adyndan эurdy edara edэдr, emma 3-4 yyldan olam цlэar. Indi Nediriс цсьnde hiз hili pдsgelзilik bolmaэar. Sefewileriс nesliniс soсuna зykylэar.
1736-njy yylyс эanwar aэynda
·a tagtyny eэelemek ьзin Nedir Mugan sahralygynda uly gurultaэ зagyrэar. Bu wekilзilikli эygnany
·yga diсe harby, dini adamlar, mertebeli han-beglerdдl, eэsem
·дher ilatynyс, gцзme taэpalaryс ba
·tutanlary, oba kethudalary jemi 20 mьс wekil, nцkerler bilen birlikde 100 mьс adam gatna
·эar.
·eэlelikde Mugan зцllьginde dabaraly эagdaэda Nedir
·any Eэran
·asy diэip yglan edэдrler.
Sefewi Eэranynda эaэba
·lanan зu
· krizis Demirgazyk Horasany
· tьrkmenlerden, ow
·arlardan, gajarlardan, kьrtlerden we ba
·galardan ybarat bolan ownuk feodallaryny hakykat эьzьnde gara
·syz edipdir. Olar her birini
·
·дheri bolmadyk bolsa-da, galasy эa-da berkidilen iзki galasy bolup, onu
· taэpasy
·ol galany
· eteginde эa
·apdyr. XVIII asyry
· ba
·ynda bu эerde feodalзylyk gatna
·yklary patriarhal gatna
·yklary
· galyndylary bilen utga
·ypdyr. Emma welin, kцp halatlarda
·дherjikleri
· we obalary
· ilaty цrдn dьrli-dьrli taэpalardan ybarat bolup, kдte taэpalary
· arasyndaky эiti gar
·ylyklara eltэдr eken. Meselem, Maryny
· golaэynda gajarlar bilen birlikde tatarlar (эomutlary
· bцlьmlerinden biri) we araplar hem эa
·apdyrlar.
·дheri
· цzьnde эa
·an gajarlar цzara uru
·lary ba
·lapdyrlar,
·ol uru
·lar tatarlary
· we beэleki эomutlary
· зozu
·lary bilen зyl
·yrymla
·ypdyr.
·ol эyllarda Horasanda bolan wakalar hakynda gьrrь
· bermek bilen, XVIII asyry
· awtory bolan Mehdi han Astrabatlyny
· kдbir galalarda эa
·an tьrkmen taэplary (meselem, Abywertden 12 – 13 km uzaklykdaky Niki galada эemreli tьrkmenleri эa
·apdyrlar) bilen bir hatarda ilaty, дhtimal, gaty
·yk bolan
·дherler hem galalar hakynda agzap geзmegi hдsiэetli zatdyr. Ownuk mьlklere bцlьnen Horasany
· feodallaryny
· arasynda цzara uru
·lary
· arasy kesilmдndir. Birek-biregi
· ьstьne зozmak we galalary
· da
·yndan gabamak эaly, mцзberleri boэunзa kiзi, emma эygy-эygydan bolan uru
·lar Gьnorta Tьrkmenistany
· ilatyny gaty tozdurypdyr. XVIII asyry
· 20-nji эyllarynda Horasanda bolan gan dцkь
·ikli цzara uru
·lary
· bar
·yna ow
·arlar taэpasyndan bolan we Daraэgezde цnьp-цsen Nedir han эokary galypdyr. Цzьni
· wezipesini garakзylary
· atlyba
·ysy wezipesinden ba
·lap we Abywerdi
· hцkьmdaryny
· gullugyna girip Nedir han tцwerekdдki tьrkmen taэpalaryny
· ьstьne tala
·зylykly эцri
·ler edip durupdyr

Nedir
·any
· iзerki syэasaty

Nedir
·a dцwletini berkidenden so
· oturymly ownuk feodallary hem зarwa we эarym зarwa taэpalary
· serdarlaryny birsyhly boэun egdirmeklige geзipdir. Ozaly bilen, go
·
·ulykdaky kьrt we ow
·ar feodallary boэun egdirilip, olar so
·ra Nediri
· esasy daэanjy bolupdyrlar. So
·ra tьrkmen taэpalaryny boэun egdirmegi
· nobaty gelipdir. Etekde эa
·an oturymly tьrkmenler-эemreliler basypalyja gaэtawul bermдge synan
·ypdyrlar, emma эe
·ili
·e sezewar bolupdyrlar. Цz tдsirini
· zolagyny gi
·eldip, Nedir Durun we Nusaэ tьrkmenlerini
· ьstьne эцri
· edipdir. Nusaэy
· sebitindдki “boэun egmezek” tьrkmenlerini
· ьstьne edilen tala
·зylykly зozu
·lary edip, taryhзy Mehdi-han Astrabatly Nedir Nusaэy
· golaэynda эerle
·эдn Bagdatdaky tьrkmenleri
· ьstьne зozdy we “ gyrmak hem talamak ьзin zerur zatlary
· hemmesini” etdi diэip gьrrь
· berэдr.
Abywerdi
· ьstьnden цz hдkimэetini berkarar edip we Demirgazyk Horasany
· ьstьnden agalyk etmek ugrunda beэleki feodallary
· gar
·ysyna uru
·lary dowam etdirip, Nedir han gazaply gцre
·i
· netijesinde Maryny alypdyr. Feodalзylyk uru
·lary sebдpli tozdurylan bu
·дher 1723 – 1724-nji эylda ba
·lanan mergi keselinden hem gьэзli zyэan зekipdir. Muhammet Kasymy
· sцzlerine gцrд,
·ol mergi keselinden 30-40 mь
· adam цlьpdir. Nediri
· эцri
·leri эesirleri цldьrmek, suwary
· desgalaryny, hususan-da Mary bendini, weэran etmek bilen alynyp barylypdyr .
Nedir gьэзlenenden so
·,
·a Tahmaspa цz kцmegini teklip edipdir we
·onu
· adyndan hereket etmek bilen, цrдn gysga mцhleti
· iзinde (1729 – 1730) owganlary Eэrandan kowup зykarypdyr.
·ondan o
· эanynda ol Owganystandan, Yragy
· we Zakawkaziэany
· ьstьne birnдзe эцri
· edipdir,
·ol эцri
·lerden so
· ol цz go
·unyna daэanyp, 1736-njy эylda hдkimэeti basyp alypdyr hem Eэrany
·
·asy diэilip yglan edilipdir.
Owgan basypalyjylaryna gar
·y alynyp barylan gцre
· dцwrьnden Eэrany
· halklary Nedir hany goldapdyrlar, emma
·onda birneme so
·rak onu
· hдkimiэetini
· эagdaэy owgan hдkimiэetinden gowy bolmandyr. Nedir
·a yza galan эarym зarwa taэpalary
· feodal-urug han-beglerine daэanypdyr we bьtin ьnsьni di
·e цz go
·unyna beripdir. Onu
· dolandyran dцwri Hindistany
·, Orta Aziэany
· we Zakawkaziэany
· ьstьne uly basypalyjylykly эцri
·ler bilen alamatlandyrylypdyr.
·дherleri
· we obalary
· talanmagy, kцpзьlikleэin цldьrmeler we wag
·yзylykly rehimsizlikler Nedir
·any
· adyny go
·
·y halklary
· hemmesi ьзin эigrenilэдn at edipdir. Ur
·u
· hajatlary ьзin цzlerinden agyr salgytlar эygnanan Eэran daэhanlary hem, Nedrir
·aha esgerler bermдge borзly bolan зarwa we эarym зarwa taэpalar hem Nedir
·adan agyr horluk зekipdirler; зarwa we эarym зarwa taэpalar o
·a esger beren bolsalar-da, munu
· цzi olary salgyt tцlemekden bo
·atmandyr.
Bu “gan bilen” berilmeli bolan agyr “salgydy” tцlemдge tьrkmenler hem borзly edilen eken; Nedir
·a tьrkmenleri
· atly go
·unyna эokary baha berэдn eken. Nedir
·a tarapyndan tьrkmenleri
· ьstьnden goэulan hцkьmdarlar цzlerini
· eden-etdiligini we tala
·зylygy bilen tьrkmen taэpalaryny
· hemmesini цzlerine we цzlerini
· hцkьmdarlygyna gar
·y зykypdyrlar.
·o
·a gцrд Nedir
·any
· eэelik eden эerlerini
· Demirgazyk araздginden tьrkmen taэpalaryny
·, aэratyn hem эomutlary
· we gцkle
·leri
· gozgala
·laryny
· bьtinleэ diэen эaly arasy kesilmдndir. Tьrkmenleri
· 1730-njy эyly
· ba
·ynda bolup geзen uly gozgala
·laryny
· birine tekeler, эomutlar, дrsarylar we saryklar gatna
·ypdyrlar. Muhammet Kazymy
· kesgitleэ
·ine gцrд, gozgala
·зylary
· umumy sany takmynan 10 mь
· adam bolupdyr.
Tьrkmen rowaэatlarynda Keэmir kцrь
· эolba
·зylygy aslynda tekeleri
· Nedir
·any
· gar
·ysyna alyp baran gahrymanзylykly gцre
·i hakynda gьrrь
· berilэдr. Tьrkmenleri
· birentegi,
·ol sanda эomutlary
· hem bir bцlegi Hywa gцзьpdirler. Nedir
·any
· zulumyndan gaзyp giden kцp mukdardaky tьrkmenleri
· эygnanan эeri bolan Hywa hanlary
· XVIII asyry
· 30-njy эyllaryny
· aэaklarynda Orta Aziэada Eэran agressiэasyna gar
·y gцre
·i
· esasy daэanjy bolupdyr. Gьэзli tьrkmen go
·unyna daэanan han Ilbars (1728 – 1774) Nedir
·aha gцrnetin du
·manзylykly garapdyr. 1735-nji эylda esasan tьrkmenlerden ybarat bolan Hywa go
·uny Horasany
· ьstьne зozupdyr. 1737-nji эylda Nedir
·any
· ogly Ryzaguly Mьrze Balhy basyp alyp, Gar
·ynyс eteklerine golaэlan mahalynda, Buhara kцmek bermek ьзin Hywa go
·unlaryny uru
· hereketlerini
· meэdanynda эene-de peэda bolupdyr.
·ol sebдpli Razyguly Mьrzдni
· basypalyjylykly эцri
·i
·owsuz gutarypdyr. 1739-njy эylda Ilbars han цz go
·unlary bilen эene-de Horasanda peэda bolupdyr, emma Razyguly Mьrzдni
· go
·unlary эetip gelende, yza зekilmдge me
·jbur bolupdyr.
Nedir
·a Hindistany
· ьstьne эцri
· etmдge taээarlanyp, цzьni
· Demirgazyk araздgini gьэзli harby otrэad bilen bir wagtda orta Gьndogarda geljekdдki uru
· hereketleri ьзin berkidilen harby baza dцretmegi эьregine dьwьpdir.
·u maksat bilen ol Mary
·дherini hem Mary bendini dikeltmek hakynda buэruk beripdir. Mary bendini dikeltmek baradaky i
·ler ьзin Nedir iki aэy
· iзinde bьtin Horasandan 10 mь
· adam эygnamagy buэrupdyr, Muhammet Kazymy
· berэдn habaryna gцrд,
·ol gurlu
·uk ьзin bellenen adamlardan 3 mь
·e golaэy “aзlykdan zerur zatlary
· эoklugundan, sowukdan we (i
·i
·) kynlygyndan цlьpdir”. Maryny
· dikeldili
·i
·ol
·дheri
· weziri bolan Muhammet Kazym tarapyndan has jikme-jik beэan edilipdir. Onu
· berэдn gьrrь
·ine gцrд, ozal hut цzi tarapyndan weэran edilen we tozdurylan Mara Nedir
·a kцp mukdarda gajar esgerlerini we Horasandan 3000-e golaэ daэhan ma
·galasyny gцзьrip eltipdir. 1737-nji эylda 13-nji dekabr aэynda “Mara gцзьrьlmek ьзin bellenen зarwa we oturymly Horasan ilaty
· topary цz watanyny aglap-e
·rдp galdyryp, цz эerlerinden gozganyp, Mary welaэatyna ugrapdyr”.
Gцзьp gelenler ilki wagtlarada agyr mдtдзlik зekipdirler, emma topragy
· mesligi tizlikde olary
· birneme abadanзylykly эa
·aэy
·a эetmegine mьmkinзilik beripdir.
Maryda di
·e bir suwary
· sistemasy dдl, berkitmeler hem dikeldilipdir. Nedir
·a tarapyndan Mary oazisine gцзьrilip getirilenler harby gulluk etmeli bolupdyrlar. Mary esgerleri-daэhanlary aэratyn эagdaэda durэar ekenler, зьnki olary
· эygnan bьtin hasyly dцwlet skladlaryna eltilip,
·ol эerden esgerlere эyllyk aэlygyny
· эarsy
hцkmьnde эylda 10 harwar (эьk) dдne berilэдr eken (esgerlere aэlygy
· galan эarysy nagt berilэдr eken). Mary harby koloniэasyny
· dцredilen ilkinji эyllaryndan tьkmenler bilen зakny
·yklar ba
·lanypdyr,
·ol tьrkmenler Maryny
· baэ эerlerinden gysylyp зykarylan bolmaga зemeli.
·ondan beэlдk Mary go
·unlary Nedir
·any
· orta Aziэadaky эцri
·lerini
· hemmesinde uly rol oэnapdyrlar.
Hindistany
· ьstьne edilen эцri
· gutarandan so
·, -
·ol эцri
· wagtynda Eэran go
·unlary Hindistany
· paэtagty Delini talapdyrlar we tozdurypdyrlar, - Nedir
·a Orta Aziэany basyp almak ьзin ugrapdyr.
1740-njy эyly
· awgust aэyny
· ortalarynda Nedir
·a uly go
·uny we gьэзli artilleriэasy bilen Kelifden Amyderэany
· a
·aky akymyny
· ugry bilen ugrapdyr. Onu
· awangardy Amyderэa эakasyndaky дrsary tьrkmenlerini boэun egdirmдge synan
·ypdyr, emma olar Nedir
·aha tabyn bolmakdan boэun gaзyrypdyrlar we Nedir
·any
· go
·unlaryna gar
·ylyk gцrkezmдge gьэзleri эetmдnso
·lar, Hywa gidipdirler. Nedir
·a Здrjewi eэelдpdir we Buharany sцwe
·mдn boэun egdiripdir. Emma welin Hywa hany Ilbars we tьrkmenler gar
·ylyk gцrkezmegi эьrege dьwьpdirler.
Eэran go
·uny Hywa go
·unyny
· awangardyny
· gar
·ylyk gцrkezmegini эoga зykaryp, Amyderэany
· akymy boэunзa a
·aklygyna tarap эuwa
·-эuwa
·dan hьjьm edipdir. Onu
· gar
·ysyna эomut kethudasy Muhammedaly O
·agy
· ba
·tutanlyk eden tьrkmen atly go
·uny ugrapdyr.
Pitnegi
· golaэynda tьrkmenler Eэran go
·unyny gabapdyrlar. Ba
·lanan sцwe
· biзak zor we gan dцkь
·ikli hдsiэetde bolupdyr. Эomutlar Eэranlary
· enзeme hьjьmini yzyna serpikdiripdirler, emma olar Eэrany
· pyэada go
·unyny we artillerэasyny derbi-dagyn edip bilmдndirler: gylyзlar we naэzalar bilen эaraglanan tьrkmen atly go
·unyny
· batyrзylykly hьjьmleri toplardan,
·emhallardan we zambreklerden эagdyrylэan oklar bilen serpikdirlipdir. Ahyryda Maryny
·, Etegi
· we Horasany
· (Gajarlardan we Ow
·arlardan ybarat) sowutly atly go
·un polklaryny Nedir
·any
· цzi aэgytly hьjьme дkidipdir. Tьrkmen go
·unlaryny di
·e
·ondan so
· Hywa yza зekilmдge mejbur bolupdyr. Eэran go
·uny hem gьэзli derejede tьэtmelenen bolara зemeli, зьnki ьз gьnlдp эerinden gozganyp bilmдndir.

·ol wagty
· цzьnde bolsa Hywada ba
·-ba
·daklyk ba
·lanypdyr. Ilbars hany
· hut цzьni
· ba
·da durmagy bilen цzbek feodallary galalarda bukulupdyrlar, tьrkmenler bolsa meэdanda uru
· hereketlerini dowam etdiripdirler, emma kem-kemden Kцnьrgenje, ol эerden bolsa Balkana we Ma
·gy
·lyga gidip ugrapdyrlar. Ilbars Horezimlileri
· gadymy harby tдrini ulanan эurdu
· bir bцlegini Amyderэany
· suwuna basdyran bolsada, passiw goranmagy
· bьtinleэ ygtybarsyzdygyny gцrьpdir.
Nedir
·any
· Demirgazyga tarap hereketini duruzmaga synan
·yp ol цzbek go
·unlaryny we entek цz эanynda galan tьrkmenleri meэdana зykarypdyr, emma эene-de derbi-dagyn we Ha
·kadaky galada gizlenmдge mejbur bolupdyr. Nedir
·a artilleriэa bilen oka tutmagy, diwarlary bцwьsmegi we mina i
·lerini ulanyp, galany gujur bilen gabapdyr; gala эykylypdyr we ele dь
·en Ilbars цzьni
· 20 sany eginde
·i bilen birlikde цldьrilipdir. So
·ra Hywa alynypdyr, gazaklar цzlerini
·, Ilbars цlenden so
·, Hywany
· hany diэilip yglan edilen hany bolan Abylhaэry
· ba
·tutanlygynda Hywadan зykyp gidipdirler.
Nedir
·a Horezmi
· tдze hцkьmdaryny bellдpdir we yzyna (Maryny
· ьsti bilen) gaэdypdyr,
·unda Hywa gulзulygyndan цzi tarapyndan azat edilen eэranly эesirleri Hywaabatda, цz buэrugy boэunзa Kцpetdagy
· eteginde gurulan harby koloniэada эerle
·diripdir.
·onu
· bilen bir wagtda ol эa
· цzbek esgerlerini
· 4000-sini цz atly go
·unyna alypdyr we tьrkmenleri
· Astrabada we Horezme gцзьp barmaklaryny talap edipdir.
·unda ol tьrkmenleri цz soэuzda
·laryna цwьrmдge umyt baglap, olara sahylyk bilen wadalar beripdir.
Tьrkmenler biзak agyr эagdaэa dь
·ьpdirler. Nedir
·any
· kezzapзylykly sцzleri tьrkmenleri aldap bilmдndir. Horasana gцзьp barmagy
· Nedir
·any
· despotik hдkimэeti astyna dь
·mekligine, uzakdaky эцri
·lerde mь
·lerзe эa
· tьrkmenleri
· helдkзilige uзramagyny a
·ladэandygyna, galanlar ьзin gedaэзylygy hem tozmaklygy a
·ladэandygyna tьrkmenler dь
·ьnipdirler.
·o
·a gцrд olar gцзьp barmaklygy her hili deliller bilen uzaga зekilipdirler, emma nдзe mukdarda esger bermдge mejbur bolupdyrlar we aradan kцp wagt geзmдnkд, tьrkmen otrэadlary eээam эakyn Gьndogarda sцwe
·ipdirler. Tьrkmenleri
· bir bцlegini
· Ma
·gy
·lykda gizlenmдge synan
·ygy
·owsuz bolupdyr – ol эerde resurslar цrдn ujypsyz eken.
1740-njy эyly
· gьэzьnde Balh, Buhara we hatda Badah
·an tьrkmenlerini
· hem enзemesi Ma
·gy
·lyga ugrapdyr. Gelmi
·ekler ilkibada эa
·ulylary galmyk hanyny
· эanyna iberip, tьrkmenleri цz raэatlaryna kabul etmegi we
·unda ”цzlerini
· зarwalar bolman, зцrek iэmдn цwren
·endiklerini hem gallaly эerleri
· эok эerinde цzlerini
· эa
·ap bilmejekdiklerini” aэdyp un эьklenen 4 – 5 sany gдmini ibermegini rus hцkьmэetinden haэy
· edipdirler diэip, rus зe
·meleri habar berэдrler. Aзlyk зeken tьrkmenleri
· haэy
·y boэunзa rus hцkьmэeti Ma
·gy
·lyga un эьklenen gдmi iberipdir. Nedir
·a tьrkmenleri gutarnykly boэun egdirip-de, цz dцwletini
· demirgazyk serhedinde rahatlygy-da gazanyp bilmдndir. Hywada yzly-yzyna gozgala
·lar we agdarly
·yklar bolupdyr. Tьrkmenler Horezmi
· Nedir
·a tarapyndan goэlan hцkьmdarlaryny
· birine-de boэun egmejek bolup erjellik bilen gцre
·ipdirler.
1743-nji эyldan tьrkmenleri
· aзyk зyky
·y ba
·lanэar,
·ol зyky
·lar tizlikde umumy gozgala
·a geзip, Astrabatdan Horezme зenli дgirt uly oblasty цz iзine alypdyr. Horezimi
· цzьnde salyrlar uly rol oэnapdyrlar.
·ol wagtda salyrlary
· han-begleri, цzbek han-begleri bilen bir hatarda, Horezmde эerlere eэelik edipdirler we 1741-nji эyldaky herekete i
·e
·
·ir gatna
·ypdyrlar,
·ol wagt Nedir
·any
· goэan adamy Tahyr han цldьrlipdir we hakykat эьzьnde Horezimi
· hцkьmdary tдsirli mangyt feodaly Artyk ynak bolupdyr. Tдze egili
·ikler etmegi
· hasabyna bolsa-da, Nedir
·a bilen barly
·ygy gazanmak o
·a ba
·ardypdyr. 1742-nji эylda Hywa hanlygyna Ilbarsy
· ogly Abdyl Muhammet bellenip, ol Abylgazy II diэen at alypdyr; Abylgazy II dцwrьnde Artyk ynak atalygy
· ornuny eэelдpdir.
·ol wagty
· цzьnde Horezimden Kaspi эakasyndaky sдhralara giden эomutlar oba hojalygy bilen me
·gullanyp bilmдn, horluk зekipdirler. Olar Ma
·gy
·lykdan baryp 1741-nji эylda дhtimal, Demirgazyk Etregi
· sдhralaryna we Balkan daglaryna giden bolsalar gerek.
Ynjalykdan du
·en Nedir
·a 1743-nji эylda i
·lis awantэuristi kapitan Wudrufa Balkan aэlagyny
· golaэynda tьrkmenleri gorkuzup saklap biljek berkitmдni gurar эaly эer gцzlдp tapmagy buэrupdyr. Fudruf Eэran soldatlaryny
· otrэady bilen gдmд mьnьp, “Cherricap” (Зeleken) adasyny, - onu
· gьrrь
·ine gцrд, ruslar Зelekene Naphtonia, эagny Neftэanoэ diэip, at berilipdir, - Idak (Ogruзa) we Devrish (эagny hдzirki Derwi
· эarym adasy) adamlaryny hem ba
·ga-da birnдзe adalary gцzden geзiripdir, Balkany
· kenarlaryny gцzden geзirmek ьзin kiзirдk otrэady dь
·ьripdir, emma gala gurmak ьзin эer tapmandyr. Onu
· berэдn gьrrь
·ine gцrд, “bu эurt цrдn эabany we зцl эer bolup, bu эerde di
·e tьrkmenler эaly зydamly halk эa
·ap biljek eken”.
Hut
·ol эyly
· цzьnde эomutlar эene-de Hywada peэda bolupdyrlar, olary Hywa эere bolan mдtдзlik eltipdir. Gцзьp gelenler bilen цzbek feodallaryny
· arasynda, эagny Artyk ynak bilen enзeme зakny
·yklardan so
· ylala
·yk bagla
·ylypdyr,
·ol ylala
·yk boэunзa эomutlar Kцneьrgenji
· sebitini, Aksary
· golaэyndaky ekin ekilэдn эerleri we tдze Ьrgenзde bazardan peэdalanmak hukugyny alypdyrlar. Эomutlary
· ekin ekilэдn эerlere mдtдз bolandyklary we цzlerini
· maldarзylyk цnьmlerini Horezimi
· oturymly ilatyny
· oba hojalyk цnьmlerine, senetзilik цnьmlerine guramaзylykly esasda aly
·-зaly
· etmдge mдtдз bolandyklary
·ertnamany
·
·ertlerinden aэdy
· gцrьnэдr.

Ow
·ar hцkьmdarlygyny
· gow
·amagy we dargamagy

Nedir
·any
· basyp alan эerlerinde kцp tire-taэpalar bolan so
·, olary kцp wagtlap saklamak kyn bolupdyr.
·onu
· ьзin hдli-
·indi feodal uru
·lar bolup durэar.
·eэle uru
·lary
· biri Hywada ba
·lanэar. Эomut we salyr han-begleri tarapyndan goldalan han Abylgazy II цzbek feodallaryny
· ba
·tutany Artyk ynagy цldьripdir. Bu wakany
· bolan wagty 1744-nji эyllardan giз dдldir. Цzbek feodallaryny
· bir bцlegi Arala gaзyp,
·ol эerden Hywa зozmaga ba
·lapdyr, beэleki bцlegi bolsa salyrlary
· serdarlary bilen ylala
·ypdyr. Muhammet Kazym “Salyrlary
· we эomutlary
· kethudalaryny
· arasynda hдkimiэet ьstьnde hemde эeri we suwy paэla
·mak ьstьnde gцre
· ba
·lanypdyr” diэip, эazэar. Horezm hakykat эьzьnde Nedir
·anyс dцwletinden bцlьnip aэrylypdyr. Bu hakda e
·idip, Nedir
·a Marydan we Hyratdan derrew 10 sany top bilen 6 mь
· esger iberipdir; emma ol Horezme эetip bilmдndir, sebдbi Sukэary
· golaэynda (Здrjewi
· Demirgazygynda) olar эomutlary
· go
·unlary tarapyndan duruzulypdyr. Edil
·ol wagty
· цzьnde Etrek-Gьrgen sдhralarynda эomutlary
· beэleki bцleginde gozgala
·y turupdyr. Nedir
·aha du
·man bolan Gajar we Mazanderan feodallary hem эomutlar bilen birle
·ipdirler. Mazenderanly gozgala
·зylar Nedir
·any
· go
·unlary tarapyndan derbi-dagyn edilipdir, emma gajarlary
· kethudasy Muhammet Hasan han эomutlary
· we gajarlary
· gьэзli go
·uny bilen gцre
·i dowam etdiripdir hem Astrabady we Mazanderany gysga wagtlyk basyp alypdyr. Onu
· gar
·ysyna Nedir
·a tarapyndan uly go
·un iberlipdir,
·ol go
·uny
· sostawyna Abywertden, Nusaэdan we Durundan iberilen esgerler we эer ьstьnde эomutlar bilen du
·manзylyk eden gцkle
·ler hem giripdirler. Gazaply sцwe
· bolupdyr. Эomutlar we gajarlar эe
·li
·ige sezewar bolupdyrlar we Gьrgene gitmдge,
·ol эerden bolsa Mangy
·lyga gitmдge mejbur bolupdyrlar. Olary
· ep-esli bцlegi gajar Muhammet Hasan hany
· ba
·da durmagy we Gьrgen эomutlary serdary bolan onu
· garynda
·y Begenjaly beg bilen birneme gijirдk Horezme baran ekenler we
·ol эerde gьrgenli эomutlar Nedir
·any
· zulmuna gar
·y Horezm tьrkmenlerini
· alyp baran gцre
·ine gatna
·ypdyrlar. Tьrkmenleri
· kцpзьlikleэin gozgala
·ynda biзak howsala dь
·en Nedir
·a цz эegeni Alyguly han Horasany
· sipahsalary edip bellдp, o
·a Horezmdдki hereketi basyp эatyrmagy tab
·yrypdyr. Alyguly han 10 sany top we 16 mь
· esger bilen Mara barypdyr,
·ol эerde o
·a эomutlary
· Gьrgendдki gozgala
·yny эap-эa
·y basyp эatyran, Gьnorta Tьrkmenistandan gelen go
·unlar hem go
·ulypdyrlar; Maryny
· цzьnde ol эene 50 sany zambrek we gьmbьrek top alypdyr. Orta Aziэa mцзberleri boэunзa дgirt uly bolan bьtin bu go
·un Horezmi
· ьstьne ugrap, эolda Sukэary
· golaэyndaky otrэady hem цzьne birikdiripdir. Цzbek feodallary we salyrlary
· han-begleri Alyguly hana sцwe
·mдn tabyn bolupdyrlar, emma эomutlar gaэduwsyzlyk bilen gar
·ylyk gцrkezmдge taээarlanypdyrlar. Muhammet Kazymy
· sцzlerine gцrд, эomutlar gozgala
·a gatna
·an эeke-tдk taэpa bolupdyrlar, emma Hywa we rus зe
·meleri (rus зe
·meleri tьrkmenleriс цzleriniс beren gьrrьсlerine esaslanyp habar berэar) gozgala
·a зowdurlary
· we tekeleri
· hem-de kдbir ownuk taэpalary
·, meselem arabaзylary
· hem i
·e
·
·ir gatna
·ygyny gцrkezэдrler. Gozgala
· edenleri
· 6 – 7 mь
· atlysy we 2 –3 mergeni (atyjysy) bar eken 30-40 mь
· esgeri we 60 topy bolan Alyguly hany
· go
·unyna gar
·y gцre
·mek ьзin munu
· цzi dьэbьnden эeterliksiz bolupdyr.
·o
·a gцrд, эomutlary
· serdarlary Muhammedaly O
·ak we Begenjaly ma
·galalary, sьrьleri we emlдgi ц
·ьnden sдhrany
· jьmmь
·inde ibermegi, цzleri bolsa du
·many
· gar
·ysyna эe
·il эьkli we go
·-golamsyz sцwe
·megi эьrege dьwьpdirler. Tьrkmenleri
· зцlь
· jьmmь
·ine gцзьp gidendiklerini e
·idip, Alyguly han olary
· ma
·galalaryny we sьrьlerini ele salmak ьзin saэlama esgerleri
· 8 mь
·isini iberipdir. Esasy цzem Mary, Etek we Andhoэ esgerlerinden ybarat bolan Eэran otrэady эomutlary
· yzyndan kowupdyr. Ilkinji зakny
·yk Aksaraэy
· golaэynda bolupdyr,
·ol эerde Eэran go
·unlary эomutlary
· gawawuna du
·updyrlar. Tьrkmenler basybalyjylar bilen эe
·il зakny
·yk edipdirler we цz atlaryny
· эyndamlygyndan peэdalanyp зaltlyk bilen guma at salypdyrlar. Maryny
· peэda
·emhalзylaryny
· we atdan dь
·en kemanзylary
· durnukly gar
·ylyk gцrkezmegini syndyryp bilmдn, tьrkmenler hьjьmlerini bes etmдge we yza зekilmдge mejbur bolupdyrlar. Ertesi Eэrany
· atly go
·uny olary yzarlap, kowalapdyr, emma Gyzyldagy
· tokaэlary we gamy
·ly je
·
·elliklerinde эomutlary
· kцpьsi yzarlanmakdan sypyp gaзmaga hem цz ma
·galalaryny we sьrьlerini alyp gitmдge эeti
·ipdirler; tala
·зylar olary
· di
·e bir bцlegini
· yzyndan эetip, ele salypdyrlar. Gozgala
·a gatna
·an tьrkmenleri
· bir bцlegi boэun egmдge mejbur bolupdyr we Alyguly hany
· buэrygy boэunзa Здrjewi
· sebitine gцзьrlipdir. Emma tekeleri
· we эomutlary
· bir bцlegi Ma
·gy
·lyga, esasan hem Balkanlara gidipdirler. Olardan Nedir
·any
· go
·uny ьзin 400 atly bermegi we Horasana gцзmegi talap edipdirler; tьrkmenler esgerler bermдge mejbur bolupdyrlar, emma Horasana gцзьp barmakdan эene-de boэun gaзyrypdyrlar. Olar kцmek berilmegi hakynda hayy
· edip, эene-de rus hцkьmetine эьz tutupdyrlar we 1745-nji эylda Maсgy
·laga эene-de эьkli gдmi iberilipdir. Onu
· komandiri kapitan W.Kopytowskiэ gдmini dabaraly gar
·y alan Ma
·gy
·lak tьrkmenleri bilen sцwda edip ba
·lapdyr; эцne Hywany
· (эagny Nedir
·any
·) agentleri bolan tьrkmen aksakallaryny
· di
·e kдbirleri sцwdany ba
·a eltdirmejek bolup synan
·ypdyrlar, emma olary
· prowokasiэasy
·owsuz bolupdyr we tьrkmenleri
· kцpьsi tarapyndan berk эazgarylypdyr. Hywany
· tarapdary bolan we Hywa hanynda beg diэen at alan Mдmmetberdi bege gyjyt berip, tьrkmenler o
·a
·eэle diэipdirler: “sen kime minnetdar, bizi
· hemmдmiz-д ruslara minnetdar, eger olar bize un getirmedik bolsalar, biz ony nirden alardyk eger ruslar bu эere un getirmedik bolsalar, biz bir halta un ьзin bir aty begene-begene bererdik, emma
·onda-da un tapylmazdy, eger bize geljekde-de un getirip dursalar, bizi
· hemmдmiz ozalkymyz эaly, bu эere эygnanyp, gelip durarys”. Tьrkmenleri
· bir bцlegi rus serhetlerine baryp эetmegi ba
·aryp, rus raэatlaryna geзipdirler. Tьrkmenleri
· beэleki bцlegi bolsa Kaspi de
·izini
· gьndogar kenarynda jemlenip, цzlerini
· rus raэatlygyna kabul edilmegini эygy-эygydan, un getirilmegini hem bu tьrkmen raэonlaryny du
·man go
·
·ulary
· цzlerine tabyn etmдge synan
·yklaryny puja зykaryp biljek rus garnizony эerle
·er эaly gala gurmagy haэy
· edipdirler.
Gala gurmak ьзin эer gцzlemeklik W.Kopitowskini
· wezipelerinden biri bolupdyr, emma sьэji suw bilen ьpjьn bolan amatly эeri tapmak o
·a ba
·artmandyr. XVIII asyry
· ortalarynda Kaspi эakasyndaky tьrkmenleri
· rus raэatlaryna entek kabul edilmдndigine garamazdan, olary boэun egdirmek Nedir
·aha ba
·artmandyr. Eээдm Nedir
·a tarapyndan tabyn edilen tьrkmenleri
· bir bцlegini
· эagdaэy biзak agyr bolupdyr, olar esasan oturymly ekeranзylyk hojalygy bilen baglan
·ykly ekenler we
·ol sebдpli sдhra gцзьp gitmдge olary
· mьmkinзiligi bolmandyr. Bu ganhor despot ilaty
· boэnuna dь
·en salgyt zulumyny эygy-эygydan artdyrypdyr. Salgytlar rehimsiz gazaplylyk bilen эygnalypdyr. Salgytlar wagtynda эygnanyp berilmedik mahalynda, Nedir
·a salgyt эygnaэjylary
· gцzьni oэmagy we kellesini almagy, alnan kelleleri bolsa minderlдp ьэ
·ьrmegi buэrupdyr.
·unu
· bilen gorkuzylan emeldarlar tozdurylan daэhanlardan salgytlary ц
·kьdende beter gazaplylyk bilen sykyp alypdyrlar we olary
· onlarзa mь
·ьsini tьrmelere ta
·lapdyrlar we gynap, horlapdyrlar. Meselem 1747-nji эylda Mary oazisine 850 mь
· tьmen salgyt salypdyr, Maryny
· weziri Muhammet Kazymy
· sцzlerine gцrд, munu
· цzi marlylar ьзin dьэbьnden yerine yetirip bolmajak salgyt bolupdyr. Эurduс ykdysady bazasy bolan daэhan hojalygy ine
·eэle weэran edilipdir. Nedir
·anyс hдkimэeti astyna dьsen halkyс hesretli эagdaэy
·ol dцwьrde эa
·an we
·anyс eden-etdiligini hem halkyс tozduryly
·yny pa
· edip gцrkezen tьrkmen
·ahyry Azadynyс gahar-gazaply go
·gularyny dцredipdir.
Paty
·ah kim zulymy - jebir etse, bili
·,
Berekedi gitgeэ bu дlem дhlini
·,
Эerleri-suwlar, agaзlar, eэ emin,
Naly
· etgeэler hemme roэy-zemin,
U
·bu jebru-zulumyndan, eэ biribar
Guradyk biz barзalarmyz hekisar.
Azady ilaty tozdurэan salgyty
· agyr zulumyny berk эazgarэar we
·any цz oturan
·ahasyna palta urэan “akmak paty
·a” bilen эerlikli de
·e
·dirэдr.
·ahyr gahar-gazap bilen
·eэle aэdэar:
Paty
·ah kim i
·i zulum etmek bolur,
Biakyldar, ahyr цz kцkьn salur!
Ol zalyma azm edip,
·eэle эazэar: Barзa mazlum ahyda kylgyl hezer,
Эoksa bil: цmrь
· tanapyny ьzer.
Цz zamanda
·lary dь
·ьner эaly, Azady hiз эerde Nedir
·any
· цz adyny tutmaэar, emma onu
· go
·gulary Nediri
· tertiplerini цrдn jaэ we эerlikli tankytlaэar.
Azady цrдn seresaply bolupdyr we zalymy hudaэ urar diэip gorkuzypdyr. Emma Nedir
·any
· dagynyk imperэasyny
· ejir зeken ilaty hemme эerde эaragly gцre
·e ba
· gцteripdir. Farsda, Horasanda we Eэrany
· beэleki welaэatlarynda gozgala
·lar turupdyr. Nedir
·a tarapyndan boэun egdirilen Eэranly dдl halklary
· arasynda azatlyk ugrundaky hereket has-da gi
· эaэba
·lanypdyr. Horezm we Kaspi эakasyndaky tьrkmenleri
· gahrymanзylykly gцre
·i цzlerini
· эurduna Nedir
·any
· eden enзeme tala
·зylykly эцri
·lerini yzyna serpikdiren lezgileri
· we dagystanlylary
· azat edijilik hereketi bilen bir wagta bolupdyr.
Eger 1743 – 1744-nji yyl turan gozgala
·lary wagtlaэynзa basyp эatyrmaklyk Nedir
·aha wagtlaэynзa ba
·ardan bolsa 1746 - 1747-nji эyllarda
·ol gozgala
·lar эene-de ba
·lanypdyr, onso
· has-da uly gьэз bilen ba
·lanypdyr. Seэistanda, Kermende we Maryda gi
· halk hereketi ba
·lanypdyr,
·ol hereketi
· ba
·lanmagyna salgytlary
· biзak kцp bolmagy sebдp bolupdyr. Gozgala
·lara feodallary
· hem bir bцlegi meselem, Horasany
· sipahasalary Alyguly han we Maryny
· beglerbegi
·aguly han hem gatna
·ypdyr. Nedir
·any
· ganhorзylykly hдkimэeti д
·gдr suratda tamamlanyp ugrapdyr. Mu
·a garamazdan, Nedir
·a tдze tala
·зylyklary эцri
·leri taээarlapdyr. Baryp 1744-nji эylda Hytaэy
· ьstьne эцri
· etmдge kьэlenip, ol Maryda artileriэa we ok-enjamlar jemlemдge ba
·lamagy buэrupdyr. Mara ussalary
· uly topary iberilipdir, olar
·ol эerde toplary we top oklaryny guэmagy guramaly ekenler. Эцrite bellenen metal эygnaэjylar Horasany
· ilatyndan зoэny, misi we galaэyny zor bilen alypdyrlar; Gurзystany
· ilaty pisse agajyny
· kцmьrini getirip berэдn ekenler. Maryda topзulary
·, sapэorlary
· we minэorlary
· цwreni
· i
·leri (zambreklerden we gьmberklerden atmaklyk, kцwlдp gazy
·, partlady
· i
·leri) her gьn geзirilipdir. Maryny
· gorhanasy dдri we top okalary bilen hyryn – dykyn doldurylypdyr, bu i
·e эolba
·зylyk eden Muhammet Kazymy
· berэдn gьrrь
·ine gцrд, olary dьэbьnden sanap зykar эaly dдl eken. Bu taээarlanmalary
· hemmesi дgirt kцp pula dь
·ьp, ilaty
· gerdenine tдze agyr эьk bolup dь
·ьpdir.
1747-nji эylda Nedir
·any
· bьtin imperэasyna arasy kesilmдn halk gozgala
·lary mцwз urupdyr. Buharada kytaэlar diэen taэpany
· gozgala
·y bolupdyr,
·ol gozgala
·y basyp эatyrmak ьзin Gьnorta Tьrkmenistandan go
·un sьrmeli bolupdyr; Maryda ba
·lanan gozgala
·y tiz basyp эatyrmak ba
·ardypdyr, emma Murgaby
· эokary akymynda эa
·an ilat aэaga galypdyr. Kaspi эakasyndaky sдhralarda, ozalkysy эaly, Muhammethasan han Gajar saklanyp galypdyr, ol boэun egmezek эomutlara daэanypdyr. Nedir
·any
· gozgala
·зylary
· kellesini alyp mьnderlдp goэmaly diэip beren buэrugy netijesiz bolupdyr, tolguny
·yklary
· yzy kesilmдndir, bir-birini
· yzyndan guralan dildьwi
·ikler barha kцpelipdir. Halk hereketine Nedir
·any
· hцtde gelip bilmejekdigine gцzleri эetenso
·, hatda ozal Nedir
·any goldan feodallary
· hem birentegi ondan da
·la
·yp ugrapdyr. Ol
·ьbhelilikden we gazaplanmadan эa
·a kellesini эitirip, цzьne эakyn adamlary we go
·un ba
·lyklaryny bir-birini
· yzyndan цldьrip, hat-da garynda
·laryna-da rehim etmдndir. Ahyryda ol цz emeldarlaryny
· we kц
·k hyzmatkдrlerini
· tutu
· bir toparyny цldьrmeli diэip buэruk beripdir, emma olar ц
·ьrtilдpdirler – 1747-nji эyly
· iэunaэynda Nedir
·a gije цz lagerinde ow
·arlary
· go
·un ba
·lyklary tarapyndan цldьrilipdir.
Nedir
·any
· цlьmi onu
· imperэasyny
· dargamagyny зaltlandyrypdyr. Eэranda tagty eэelemegi
· ьstьnde dawa tutan kцp sanly Serdarlary
· arasynda gazaply цzara uru
·lar ba
·lanypdyr,
·ol uru
·larda tizlikde aэratyn hem эarym зarwa taэpalary
· serdarlary – Gьnorta Eэranda zendleri
· we Demirgazyk-Gьnbatar Eэranda gajarlary
· serdarlary ц
·e зykypdyrlar. Horasan XVIII asyry
· aэagyna зenli resmi taэdan Nedir
·any
· neberelerini
· hдkimэeti astynda galypdyr, emma hakykat эьzьnde kцp sanly ownuk feodal mьlklere dargapdyr. Tьrkmenler, - birinji nobatda bolsa tekeler, salyrlar, saryklar, - bu эerde demirgazyk sдhralarynda ьэ
·ьp gelipdirler we ekin meэdanlaryny ele salmak hem
·unda (elbetde, maldarзylykdan hem el ьzmдn) ekeranзylyk zдhmeti bilen me
·gul bolmak mьmkinзiligini gazanjak bolupdyrlar.
Nedir
·a цlenden so
·, basym Buharada hдkimэeti mangyt taэpasyndan bolan atalyk Muhammet Rahym basyp alypdyr. Ol han Abyl Feэzi цldьrip, цzьni Buharany
· emiri diэip yglan edipdir. Muhammet Rahym цlenden so
·, onu
· daэysy Daniэal biэ (1758 – 1785) hцkьmdar bolupdyr. Daniэal biэ hakyna tutma go
·una daэanypdyr,
·ol go
·unda kцp mukdarda rus эesirleri hem gulluk edipdirler. Daniэal biэi
· ogly
·amyrady
· dolandyran эyllarynda (1785-1800) Buhara hanlygy ep-esli pugtalanypdyr. Onu
· dцwrьnde Buhara XVIII asyry
· agyr krizisinden birneme зykyp ugrapdyr, suwaly
· seti gi
·elipdir, sцwda цsьpdir. Emma syэasy hдkimэet цzbek feodal-urug han-beglerini
· we fanatik sopuзylyk ruhanalaryny
· elinde galypdyr, Emir
·amyrady
· цzi bolsa
·olary
· yhlasy tagzymзysy bolupdyr.
Abdaly diэen han neberesinden bolan, Nedir
·any
· atly go
·unyny
· ozalky ba
·tutany Ahmet han 1747-nji эylda Owganystanda ullakan цzba
·dak dцwleti
· dьэbьni tutupdyr. Onu
· eэelik edэдn эerleri tьrkmenleri
· эerine golaэla
·yp gelipdir.
Onu
· ogly Temir
·any
· dцwrьnde (1773 – 1793-nji эyllar) Maryny we Balhy eэelemek ьstьnde Buhara bilen gazaply uru
·lar ba
·lanypdyr, ol uru
· Amyderэa boэunзa serhet bellenmegi bilen gutarypdyr. Nedir
·a so
·ky эyllarynda aэratyn gazaba зykyp, kцp zalymlyk edipdir. Hдli-
·indi imperэany
· dьrli эerlerinde gozgala
·lar, pitneler turup, yzy ьzьlmeэдrdi onda-munda Nedir цlьpdir diэen my
·-my
·lar эaэraэardy, dцwlet agdarly
·ygy, kц
·k dildьwь
·igi barada herhili habarlar эyldyrym зaltlygynda эaэrap,
·onзa зaltlykdada эalana зykэardy, kцp adamlardan zalymlyk bilen цз alynэardy. Her gezek Nedir barada my
·-my
·lar эaэranda, onu
· эerlerdдki dikmeleri зapar iberip, эagdaэy bilip gelmegi tab
·yrэardy. Imperэany
· dьrli kьnjeklerinde эa
·aэan dьrli halklar Nediri
· mцwritini
· azalmagyny, onu
· цlьmini, kц
·k эa-da dцwlet agdarly
·ygyny isleэдrdi.
Nedir hemme эerlere цzьni
· jansyzlaryny iberip, цz goэan dikmelerine ynanmazзylyk edэдrdi , olary
· hasabatyny almak, ьзin зagyryp, di
·lдn эa kellesini almagy эa-da gцzьni oэmagy buэurэardy. Nedir
·a kim ц
·ьrdip habar getirse,
·o
·a ynanyp, so
·uny saэman adamlary,
·ol sanda цzьne i
· эakyn we eziz adamlaryda jezalandyrэardy. Dergazap bolan gezeklerini
· birinde цz uly ogly Ryzagulyny
· hem gцzьni oэup, zyndana ta
·lamagy buэrupdyr. Ol
·eэle uly imperэany dцretse-de,
·unзa go
·un, hyzmatkдr saklasa-da hakykatyna seretse
·, Nedir
·a эekedi, эal
·yz galan i
· bagtsyz adamdy. 1744 – 1754-nji эyllarda Astrabad-Mazendaranda bolan gozgala
· basyrylyp эatyrylanda , Nediri
·any
· dikmelerini
· zalymlygyny Kaspi de
·izini
· ьsti bilen
·ol эerlere gelen i
·lis tдjiri Hanweэ (Ganweэ) цz gцzi bilen gцrьp, haэran galypdyr. Ol bu эerlere gozgala
·y
· mцwз alan wagty gelip dь
·эдr we gozgala
·зylar onu
· дhli harydyny elinden talap alypdyrlar. Hanweэi
· maglumatyna gцrд, Nedir
·a Astrabady
· hдkimine gozgala
· gatna
·yklaryny
· hemmesini jezalandyrmak barada-da buэruk beripdir. Emma ol bu buэrugy эerine эetirmek mьmkin dдl, зьnki olary
· hemmesini jezalandyrjak bolsa
· ilaty
· дhlisini gyraэmaly boljak diэip jogap berэдr. Gozgala
·a gatna
·yjylar bary bir rehimsiz gynamalara sezewar edilipdir.
Olary
· aglabasyny asypdyrlar, enзemesini diriligine эakypdyrlar, kцpleri
· gцzьni oэupdyrlar. Pitneзileri
· aэal-gyzlaryny Nedir
·any
· nцkerlerine gyrnak hцkmьnde paэlapdyrlar gozgala
·a gatna
·any ьзin gцzleri oэulan, эьzleri gara gan daэhanlary toparlap sьrьp barэan эaragly atlylara du
· gelipdir. Halk gozgala
·yndan biзak rehimsizlik bilen цз almak Nedir
·any
· dцwrьnde adaty эagdaэ bolupdyr. Mysal ьзin, 1743-nji эylda Azerbeэjany
·
·irwan
·дherinde bolan gozgala
· эatyrlandan so
·, “pitneleri
·” oэulan gцzlerini
· 14 batmana barabar bir haltasy
·aha hasabat ьзin iberilipdir.
·eэle ganly цз almalar arkaly, on mь
·lerзe adamlary gyrmak bilen Nedir
·a цz hцkьmdarlygyny saklajak bolэardy. Emma kцpзьlikleэin terror we harby gьэз bilen basyp эatyrmalar onu
· halklary
· kцpзьlikleэin зyky
·laryny
· ц
·ьnde ejizlik edэдndigini gцrkezэдrdi. Muny Nedir
·any
· kц
·kьndдki эakyn adamlary-da duээardy. 1747-nji эyl Nediri
·
·alyk eden i
· so
·ky эyly bolэar.
·ol эyl Seэistanda we Bulujystanda эene bir gozgala
· tuta
·эar. Nedir gozgala
·зylary
· gar
·ysyna цzьne i
· ygrarly serkerde hцkmьnde Horezmde tьrkmenlere gar
·y hereket eden agasyny
· ogly Alyguly hany iberэдr. Emma ol
·ol эerde gozgala
·зylara go
·ulyp, o
·a ba
·tutanlyk edipdir we цzьni
·a diэip yglan edэдr. Bu эagdaэ Nedir
·anyс gaharyny getirэдr. Ol kц
·k adamlaryny
· we go
·unba
·ylaryny
· hemmesi Alyguly han bilen dil birikdirendir цэdьp, olardan цз almagy эьregine dьwэдr. Nedir
·a цzьne i
· golaэ durэan adamlardan, aэratyn hem ilde
·leri bolan ow
·arlardan цler эaly gorkэardy. Ol, hatda gaзmak hyэalyna-da mьnэдr. Bardy-geldi gaзmaly bolaэsa diэip, эanynda hemi
·e eэerli atlary taээarlap goэupdyr. Haremhanasy bilen hazynasyny bolsa Kelada iberipdir. Kц
·k Nedir
·a ьзin dowzaha dцnэдr.

·unu
· эaly эagdaэda Nedir
·a gabawa dь
·en mцjek эaly bir эerde durup bilmeyдrdi. Onu
· lageri Goзandy
· etegindдki
·a gwardiэasyna ba
·tutanlyk edэдn Muhammetguly hany
· эolba
·зylygynda bir topar ow
·ar hanlaryny
· dildьwi
·igini
· ьsti aзylэar. Nedir
·a kime эьz tutjagyny bilmдn, Ahmet han Abdaly
· serkerdelerindдki owgan taэpalaryny
· ьз mь
· atly эygynyny
· kцmegi bilen dildьwi
·ige gatna
·anlary эok etmдge hyэallanэar.
Emma ow
·ar hanlary gije, эagny 1747-nji эyly
· 19-njy iэun aэynda serkerde зadyryna kьrsдp giripdir. Зadyry
· iзinde Nedir
·a ow
·ar hanlary bilen i
· so
·ky demine зenli ur
·updyr. Ol цlerini galaryny bilmдn sцwe
·эдr we uzak gar
·ylyk gцrkezenden so
·, ony ahyry цldьripdirler. Onu
· kellesini Hyrada Alyguly hana iberipdirler. Alyguly han Adyl
·a ady bilen ba
·yna tдз geэipdir.
·eэlelikde dьnэд ot gorsan, ow
·ar beglerini
· kцmegi bilen
·a bolan Nedir
·a
·olary
· elinden цlэдr.
Nediri
· цldьrilmegi onu
· uзdantutma tala
·зylyk, дhli umumy tozgunзylyk, эerliksiz rehimsizlik, zalymlyk bilen kцpзьlikleэin jeza bermek, mь
·kьrlik, hiз kime ynam etmezlik, umuman ba
·dan aэaga zuluma esaslanan syэasatyny
·, onu
· tцweregindдki эakyn adamlaryny
· satlyk hem эalanзy kezzaplygyny
· netijesidir. Onu
· цzьni alyp bar
·ynda эygy-эygydan biзak эowuzlygy
· we elhenз rehimsizligi
· alamatlary эьze зykyp ba
·laэar.
Nedir
·a цldьrьlenden so
· onu
· gьэз bilen dцreden imperэasy pagy
·-para bolup dargaэar. Horasanda Adyl
·a ady bilen Alyguly han hцkьm sьrьp ba
·laэar. Emma ony bir эyl geзmдnkд Nedir
·any
· dogany Ybraэym tagdan agdaryp, gцzьni oэdurэar. Ony hem цz nobatynda Nedir
·any
· agtygy
·ahruh цldьrэдr we onu
· ornuna цzi tagta зykэar.
·aэy ruhanylary
·ahruhy
· gar
·ysyna gozgala
· turzup, ony-da tagtdan agdarэarlar we gцzьni oэdurэarlar. Eэrandan, Owganystan, Hywa, Buhara, Azerbeэjan, Ermenistan, Gьndogar Gьrjьstan we beэlekiler bцlьnip aэrylэar. Hindistan bulardan hem ц
·rдk bцlьnipdir.
Tьrkmenler hem Nediri
· цlendigi baradaky habary e
·idip az begenmдndir. Onu
· цldi habary эaэran badyna Buharada galdyrylan Eэranly go
·unlary
· garnizony yzyna gaэtmak maksady bilen Здrjewe gelip, derэadan geзmekзi bolэar. Mundan habardar bolan дrsary, saryk taэpalary Здrjewe эygnanypdyr. Derэany
· a
·yry эьzьnden sala mьnьp gelen Eэran go
·unlaryny
· wekilleri tьrkmenlerden go
·uny geзirer эaly gaэyk jemlemegi talap edipdir. Emma tьrkmenler indi 1740-njy эyl dдldigine dь
·ьnэдrdiler. Olary
· Baga soltan, Sцэьn beg, Arap baэ i
·ik agasy, saryklardan Adynaguly beg, Цwez dadha, Mergen soltan, Rahym beg, Mustafaguly, Salyh beg эaly ba
·tutanlary 30 mь
· naэzadar atly go
·un эygnap, taэynlapdyrlar.
Bular
·eэle maslahata gelipdirler: Nedir
·any
· bu le
·gerini derэadan bдri geзirsek, bular di
·e Mara geзip gitmez-de, bizi
· obalarymyzy, эurdumyzy talap gider.
·onu
· ьзin hem biz derэany
· bьtin зep kenaryny eэelдp, olary derэadan geзirmдli
·, a
·ry эьzi bilen nirд gitseler gidibersinler. Biz цz эurdumyzy goramaly. Eger-de olar sallara, gaэyklara mьnьp geзjek bolsalar, biz olary ok-эaэlarymyz, gylyзlarymyz bilen derэadakalar atyp, зapyp, Jeэhunu
· suwyna gark etmeli diэen karara gelip, tьrkmenler Eэrany
· le
·gerini derэadan geзirmejekdigini we
·u barada hiз hili geple
·ik alyp barmakзy dдldigini aэdypdyrlar.
Eэran le
·gerini
· serkerdesi Bдhbit han bu эagdaэa dдli derэadan geзip bilmejegine gцz эetirip, lapy keз bolup, derэany
· a
·yr эьzi bilen эokarlygyna tarap ugramaga mejbur bolupdyr.
Nedir
·a цlenden so
· Orta Aziэada, Eэranda, Owganystanda, feodal dagynyklyk we feodal uru
·lar ц
·kьsindenem beter mцwз alyp, hemme эerlerde hemmeler bir-birleri bilen uru
·эar. Edil Eэranda цzara iзki uru
·lary
· tuta
·y
·y эaly, Hywany – da
·eэle uru
·lar gur
·ap alypdy.
1747 эylda Nedir
·anyс цlumi Ow
·ar atly beэik imperiэanyс dargamagyna
·onuс esasynda hem Dьrrдni hem-de Zent atly hцkьmdarlyklaryс dцremegine getiripdir.

·eэlelik bilen, Nedir
·any
· zamanasy bolan XVIII asyry
· birinji эarymy tamam bolэar. Onu
· цlmegi bilen dцreden imperiэasy-da bada-bat synypdyr. Taryhy
· tejribesi gьэje daэanyp, zor bilen, gan dцkьp dцredilэдn imperэany
· hiз hili geljegini
· bolmaэandygyny эene bir gezek gцrkezdi.


XVIII asyry
· medeniэeti

Tьrkmenistany ele almak ugrunda go
·
·y feodal dispotiэalaryny
· arasynda enзeme nesilleri
· dowamynda bolan gazaply gцre
· halky
· эa
·aэ
·yny
· we durmu
·y
· kцp taraplaryna цrдn agyr tдsir edipdir,
·ol sebдpli garalyp geзilэдn dцwьrde maddy medeniэeti
· kдbir ugurlarynda pese dь
·meklik bolupdyr, munu
· цzi hususan – da gurlu
·yk sungatyna we keramika tдsir edipdir.
·ol zamanda gurlu
·yk i
·leri esasan galalary
· diwarlaryny remont etmek we dikeltmek i
·leri bilen здklenэдr, ol i
·ler ilaty
· zдhmetke
· gatlagyny
· gerdenine agyr эьk bolup dь
·ьpdir we howul – hara, hil taэdan pes we ulgamsyz эerine эetirlipdir. Di
·e az sanly dini desgalarda kдbir dikeldi
· i
·leri geзirlipdir, meselem, Дnew metjidini
· burзlarynda kerpiзden taga
·yksyz di
·ler salnypdyr,
·ol di
·ler, дhtimal, gцzegзilik we goranmak hajatlary ьзin ulanylan bolsa gerek. Ta
·lanyp gidilen Эazyry
· golaэynda Gyzylymam diэen kerpiзden цrtьlen gubury
· bina edilmegini aэratyn nusga hцkьminde hasap etmek bolar, ol gubur, arhitekturasyny
· gurlu
·y boэunзa pikir эцretse
·, XVI asyrda gurlupdyr. XVI asyrda Teэmuritle
· dцwrьni
· keramika dдpleri entek saklanyp galypdyr we hatda agymtyl go
·ur we эa
·yl - mawy zolakly эa-da gara nagy
·ly syrзaly keramikany
· tдze tiplerini dцretmдge hem synan
·yklar edilipdir. Emma XVII asyra эakynla
·ylanda keramika mese mдlim taga
·yksyz bolup ugraэar, kьэzegдrзilik цnьmlerini
· senetзiler tarapyndan цndьrili
·i
· зьrt – kesik kemelmegi netijesinde gitdigiзe hьnдrmenlik hдsiэetine eэe bolэar.
Her bir synpy jemgyэetde bol
·y эaly, XVI – XVIII asyrlarda tьrkmen jemgyэetinde hem yslamy
· эцregelerine esaslandyrylan we ezэдn synpy
· (feodal – ugur эokary gatlaklary
·: hanlary
·, serdarlary
·, baэlary
·, musulman ruhanylary
·) agalygyny pugtalandyrmak i
·ine hyzmat eden hцkьm sьren medeniэet bilen bir hatarda halk dцredijiligini
· jьmmь
·inden зykan we ezilэдn halky
· gi
· gatlaklary
· эagdaэyny hem – de mukaddes arzuwlaryny we umytlaryny beэan edip gцrkezen demokratik medeniэeti
· elementleri hem bolupdyr.
Bu dцwьrde tьrkmen halklary
· цz formalary boэunзa kцp dьrli we ideэa mazmuny boэunзa зu
· bolan зeperзilik dцredijiligi gi
·den цsэдr. Цz esasy boэunзa цzbolu
·ly bolan bu dцredijilik, XVII asyrdan ba
·lap, umumy halk ruhy alamatlaryny
·, umumy halk medeniэetleri
· peэda bolmagy we цsmegi bilen hдsiэetlendirilэдr; bulary
· цzi so
·ra XVIII – XIX asyrlarda tьrkmen зeper edebiэatynda, aэratyn hem tьrkmen edebiэatyny
· progresiw, demokratik wekillerini
· dцredijiliginde epik eserleri
· i
· ulularyndan biri XVI – XVII emele gelen „Gцrogly“ diэen gahrymanзylykly rowaэatdyr; bu eserde umumy halk hдsiэetini
· mahsus sypatlary эьze зykэar.
XVII - XVIII asyrlarda, tьrkmen halk dцredijiligini
· hakyky formasy hцkьminde, dessanlar – prozany poeziэa bilen цzbolu
·ly utga
·dyrэar epik eserler эazylyp ba
·lanypdyr we gi
·den эaэrap ugrapdyr.
Tьrkmenleri
· arasynda has so
·raky wagtlarda dowam edip gelen we ep-esli derejede bizi
· gьnlerimize зenli saklanyp galyp. tьrkmen halk aэdymlary
·, ertekileri
·, nakyllary
· we atalar sцzlerini
· dцrдn wagtyny
· XVI – XVIII asyrlarda, kцplenз bolsa has irki zamana degi
·lidigi gumansyzdyr.
Tьrkmen зeper edebiэaty XVIII – XIX asyrlarda yslamy
· feodal-klerikal ideologiэasyny
· agalyk ediji tдsiri astynda цsьpdir; tьrkmen edebiэatynda umumyhalk hдsiэetini
· sypatlary barha aэdy
· gцrьnэдr we
·ondan цzalky dцwьrde Orta Aziэada gi
· эaэran зagataэ edebi dilini
· ornuna onda tьrkmen dili uly rola eэe bolэar. Bu ideologiэany
· has gцrnьkli wekili, Harby feodal эokary gatlary
· bдhbitlerini a
·ladyjy Magrupy bolupdyr. Bu ideologiэa onu
· эa
·uly dцwьrde
·i, kцp sanly dessanlary
· awtory
·abendдni
· dцredijiligine hem gьэзli tдsir edipdir.
·ahyr Nurmuhammet Andalyp цz dessanlary bilen gi
·den bellidir. Onu
· dessanlaryny
· biri bolan „Oguznama“ gadymy oguz eposyna me
·ze
·dir. Onu
· „Leэli – Mejnun“ diэen dessany tьrkmen halkyny
· arasynda aэratyn hem gi
· эaэrapdyr, onu
· aэdymlary her bir bag
·yny
· repertuarynda hцkman эerine эetirэдr. Dцwletmдmet Azady (1700 – 1760-njy эyllar) цzьni
·
·alar hakyndaky „Wagzy Azat“diэen nesihat beriji go
·gulary bilen bellidir, ol ba
·gada enзeme eserleri galdyrypdyr,
·ol eserler, эokarda gцrkezilip geзilen awtorlary
· eserleri эaly, hдzirki wagta зenli entek эeterlik цwrenilmдndir. Emma
·eэle – de bolsa, tьrkmen edebiэatyny we bu edebiэat arkaly halky
· цzьni
· bьtin medeniэetini hem taryhyny цwrenmek ьзin
·ol dцwri ymykly we зu
·
·ur цwrenmeklik gumansyz gyzyklydyr.

·unu
· bilen bir hatarda tьrkmen halkyny
· ekspluatirlenэдn kцpзьliklerini
· gi
· gatlaklaryny
· pikirlerini we arzuwlaryny bildiren ц
·debaryjy, demokratiki edebiэat hem цsьpdir.
Magtymgulyny
· зagalyk we эigitlik эyllary Nedir
·any
· Orta Aziэa, Kawkaza we beэleki эurtlara eden basybalyjylykly эцri
·leri dцwrьnde geзipdir.
Orta Aziэany barlan rus barlagзylary we beэleki barlagзylar Magtymgulyny
· цmri we dцredijiligi hakyndaky gymmatly maglumatlary baryp XIX asyrda toplapdyrlar.
·openi
· we Miskewiзi
· dosty, belli slawэan barlagзysy we syэahatзysy Hodzko 1842 - nji эylda Magtymgulyny
· go
·gy eserlerini
· enзemesini we onu
· gysgajyk biografiэasyny ilkinji gezek ne
·ir edipdir.
Akademik W. Bartold Magtymgulyny
· dцredijiligine uly ьns beripdir. Ol цzьni
· „Tьrkmen halkyny
· taryhyny
· oзerki“ diэen eserinde „Gцkle
·
·ahyry Magtymguly hemme tьrkmenle
· milli
·ahyry bolupdyr“ diэip gцrkezэдr we
·eэlelik bilen onu
· dцredijiligini
· umumyhalk hдsiэetini we дhmiэetini nygtap belleэдr. Munu
· цzi, gumansyz, Magtymgulyny
· bьtin
·ahyrзylyk i
·ini
· i
· mцhьm sypatlary
· biridir; hususan-da, onu
·
·ahyrзylyk i
·inde tьrkmen edebiэatyny
· bu tдze sypatlary doly gьэji bilen эьze зykdy; munu
· цzi dьэpgцter цzbolu
·ly we halk bilen ьznьksiz baglany
·ykda bolan tьrkmen edebiэatyny
· halk edebiэaty hцkmьnde emele gelmegini alamatlandyrdy.



XIX – njy asyry
· ortalarynda tьrkmen halkyny
· цzba
·daklyk ugrundaky gцre
·leri.

XIX asyry
· 40-50-nji эyllarynda hem go
·
·y feodal dцwletler tьrkmenleri
· ьstьnden agalyk etmek ugrunda цzara bдsde
·iklerini dowam etdiripdirler. Tьrkmen taэpalaryny
· bir topary olary
· kдbirine, kд beэlekisine mejbury эagdaэda kem-kдs bakna bolupdyrlar. Emma olar sдhel mьmkinзilik bolan halatlarynda go
·
·y dцwletleri
· hiз birine-de boэun bolmandyrlar. Цzba
·daklyk, erkinlik ugrunda gaэduwsyz gцre
·ipdirler.
Hywa hanlaryny
· Gьnorta Tьrkmenistany talamagy, aэratynda Muhammetemin–Mдdemin hany
· (1846-1855) dцwrьnde has gьэзlenipdir. Ol hanlyk eden dцwrьnde Mary, Sarahs, Tejen sebitlerinde эa
·aэan tьrkmenleri
· ьstьne her эyl diэen эaly эцri
· gurapdyr. Her gezekki эцri
·de onu
· nцkerleri эerli ilaty
· mal-garasyny we цэ go
·laryny talapdyrlar, ekin meэdanlaryny torз edip, olary
· bizar petini зykarypdyrlar. 1852-nji эylda Hywa nцkerleri Merw tцweregindдki saryk зopanlaryny цldьrip, olary
· 40 mь
· dьэesini, 80 mь
· goэnuny sьrьp alyp gidipdirler.
1854-nji эyly
· aэaklarynda Mдdemin han зakla
·rak go
·un bilen Sarahsy
· ьstьne цz salgyt эygnaэjylaryny iberipdir. Ilat olara maly
· ba
· sanyndan kyrkdan bir mцзberinde zekat tцlemeli eken. Sarahsly tekeler hany
· salgyt эygnaэjylaryna hiз zat bermдn olary kowup goэberipdirler. Ozaldan yrsarap эцren Mдdemin hany
· mu
·a gahary gelip, Mara we Sarahsa эцri
· etmegi эьregine dьwьpdir.
Ol Kцneьrgenзden Gurbannazar molla ogly Akmдmmedi – Ak i
·any зagyryp, o
·a цz niэetini mдlim edэдr. Ak i
·an o
·a: “цz raэat il-halky
· ьstьne go
·un зekip gitme, pдli
·den gaэt” diэip tцwella edэдr. Emma Mдdemin han tьrkmenleri
· arasynda uly hormata mynasyp bolan Ak i
·any
· tцwellasyny almaэar. Ak i
·an ц
· Hywa hany Mдdemini
· эanyna эцrite sapak bermek ьзin зagyrylypdyr. Ondan Kцneьrgenзdдki uly medresede sapak bermek haэy
· edilipdir. Hany
· цzem Ak i
·andan aram-aram sapak alэar eken.
Mдdemin han go
·un зekip ugrandan so
·, Ak i
·an ol эerde durmaэar. Ol Ahala gelip, Merw, Sarahs эa
·ulylaryna hany
· maksadyny habar beripdir.
Han 1855-nji эyly
· ba
·larynda 40 mь
· go
·unly, azyk-suwlugy we harby enjamlary эьklenen 30 mь
· dьэeli Maryny
· golaэynda Garaэap diэen эere gelip durэar. Ol Sarahs tekelerine derrew salgydy tцlemegi hem-de olary
· Mara gцзьp gelmeklerini talap edэдr. Sarahs kethudalary han bilen salgydy wagtly-wagtynda tцlemek barada ylala
·эarlar. Emma Mara gцзьp gelmek meselesinde razyla
·mandyrlar. Sebдbi olar Mara gцзьp gelseler Hywa hanyny
· golastyna dь
·melidiler. Eэran bilen ara bozuljakdy. Tьrkmenler bolsa Eэran bilenem, Hywa bilenem arany bozman, o
·
·up эa
·amak isleэдrdi.
Sarahsy
· ba
· hany Gow
·udy
·: “Uru
·maly
·, gan dцkmдli
·. Gan dцkmek iki tarap ьзin hem zyэandyr” diэip, hany
· wekilleri bilen geзiren parasatly we adalatly diplomatik geple
·ikleri gara
·ylэan netijдni bermдndir.
·ondan so
· Gow
·ut han sцwe
·e has ykjam taээarlyk gцrэдr, gala kцp gьэз toplaэar.
Mдdemin hany
· go
·unlary mart aэyny
· ba
·larynda Sarahs galasyny
· golaэyna gelip, ony top okuna tutup ba
·laэar. Gala цrдn berkdi, onu
· iki sany uly derwezesi bardy.
Tьrkmenler gan dцkmegi
· ц
·ьni almak maksady bilen Mдdemini
· эanyna Seэitmuhammet i
·any tцwellaзy iberэдrler. Emma han Sarahs tekelerini
· i
· uly i
·anyny
· tцwellasyny hem almandyr.
·undan so
· galadakylar da
· зykyp, sцwe
· meэdanynda du
·man bilen dц
· gerip sцwe
·mдge mejbur bolupdyr. Galany
· da
·yndaky bu ilkinji uly sцwe
·e her tarapdan bд
· mь
· tцweregi atly gatna
·ypdyr. Sцwe
· gazaply bolupdyr. Bu aldym-berdimli sцwe
·de iki tarap hem kцp pida зekipdir. Hywa nцkerlerini
· belli serkerdelerinden biri bolan Mirahmet han agyr эaralanyp,
·ondan hem цlьpdir. Gow
·ut hany
· atyna ok degip hatardan зykypdyr. Bu sцwe
· tьrkmenleri
· эe
·
·i bilen tamamlanypdyr. Olar du
·mandan kцp olja alypdyrlar.
Emma Hywa hanyny
· nцkerleri so
·am 17-18-nji martda galany top okuna tutmagy dowam etdiripdirler. Galany goraэjylar bolsa da
· зykyp, olar gar
·y sowuk эarag bilen gaэduwsyz sцwe
·эдrler. Du
·many
· her gezekki eden hьjьmlerini yzyna serpikdirэдrler.
Hywa hany iki-ьз gьn dowam eden sцwe
·den so
·, azrak go
·un bilen Sarahs ilatyny boэun egdirip bilmejegine gцz эetiripdir.
·onu
· ьзin ol 19-njy martda Hywadan alyp gaэdan tutu
· hemme go
·unyna birden hьjьme geзmдge buэruk beripdir. Цzi bolsa bir belentlikde зadyr dikdirip,
·ol эerden эakyn adamlary bilen sцwe
·i
· gidi
·ine эolba
·зylyk edэдr. Edil
·ol pursady
· ц
· эanynda Gow
·ut han цz pдhim-paэhasyna eэerip, Hywa hany bilen bile gelen эomut nцkerlerine: “Siz эomut garynda
·larymyz, bizi
· bilen uru
·ma
·. Siz bize kцmek edi
·. Mдdemini
· здresini цzьmiz gцreris” diэen manyda эцrite hat эollapdyr. Эomutlar ц
·em Mдdemin handan цэkeli bolanso
·, milli duэga eэerip, sцwe
·e girmдndirler. Olardan gцrelde alyp, Hywa hanyna nцker bolup gelen эemreliler, garada
·lylar we beэleki tьrkmen taэpalaryny
· wekilleri цz ganybir doganlary bolan tekeleri
· gar
·ysyna sцwe
·e girmekden эьz dцnderipdirler.
Ur
·u
· bar
·yna Gow
·ut han tarapyndan gazanylan bu syэasy we diplomatik ьstьnlik Hywa hanyna uly urgy bolupdyr. Galyberse-de, Gьnorta Tьrkmenistan эerlerini hemi
·e Hywa hanlygyndan gabanyp эцren Eэran hem цz bдhbidini arap, Hasan hany
· ba
·tutanlygynda 500 atly iberipdir.
Hany
· beren buэrugy esasynda onu
· go
·unlary galany zabt edip almaga giri
·ipdirler. Tьrkmenleri
· galadaky atly we pyэada esgerlerini
· bir bцlegi galany
· gьnortasyndaky, beэleki bцlegi bolsa demirgazygyndaky derwezeden зykyp, iki tarapdan hany
· go
·unlaryny
· gar
·ysyna hьjьme geзipdir. Sцwe
·i
· dowamynda iki tarapy
· go
·unlary hem garma-gьrme bolup garpy
·ypdyrlar.
Bu aldym-berdimli sцwe
·de tьrkmen эigitleri gylyз bilen naэzany du
·man nцkerlerine gar
·y цkdelik bilen i
·ledipdirler, olary bir эandan paэhyn edip ba
·lapdyrlar. Hany
· nцkerleri bu зakny
·yga зydaman duw-dagyn bolup gaзyp ba
·lapdyrlar. Hany
· serkerdeleri olary yzyna gaэtarjak bolup synany
·ypdyrlar. Emma bu synany
·yk indi giзdi.
Mдdemin hany
· hut цzi atyna atlanyp, эanyndaky nцkerleri bilen sцwe
·e girmдge hyэallanэar. Edil
·ol pursatda ц
·e hereket edip barэan эigitler Mдdemini
· зadyryny
· ц
·ьnde atyny
· ьstьnde oturanyny gцrьp, onu
· ьstьne topulypdyrlar. Gurban kel diэen bir batyr эigit haэal etmдn, hana gцni gylyз salypdyr. Han atdan agan-da bolsa, onu
· kellesini Oraz эagly
· ogly Sдhetnyэaz alypdyr. Hany
· tцweregindдki adamlar hem gylyзdan geзirilipdir. Di
·e
·ol gьnki sцwe
·de Hywa nцkerlerini
· 3 mь
·e golaэy gyrylypdyr. Aman galanlaryny
· bir bцlegi эesir dь
·ьpdir, bir bцlegi bolsa Garaэaby
· ьsti bilen yzyna gaзypdyr. Sцwe
·de kцp top, ok, эarag olja alnypdyr. Bu gandцkь
·ikli sцwe
·de Sarahs ilatyny
· uludan-kiзд дhli aэal-erkegi gatna
·ypdyr. Aэallary
· bir bцlegi galany
· etegindдki эaralylary gala зekmдge kцmek edipdir, beэleki bir bцlegi bolsa elleri dokma keserli, syndyly, pyзakly du
·mana gar
·y gaэduwsyz sцwe
·ip, ц
·e hereket edэдn эigitlere goldaw beripdirler.
·olary
· arasynda geljekde uly abraэa eэe bolan Gьljamal han hem bar eken. Ol sцwe
·de цz edermenligini gцrkezipdir.

Garrygala sцwe
·i

XIX asyry
· 30-40-nji эyllarynda tьrkmenler entegem dagynyk mьlkdarзylyk dьzgьninde эa
·aэardy, syэasy bьtewiligi эokdy. Ownuk hanlar bir-birinden ьz
·edi, hatda цzara dawa-jenjeller hдli-
·indi tuta
·yp durэardy. Go
·
·usy Eэran-da bolsa resmi dцwlet bardy, ol syэasy taэdan bьtewidi.
Sarahs sцwe
·i bilen baglany
·ykly цz bдsde
·i Hywa hanlygy aradan aэrylandan so
·, Eэran hцkьmeti indi Gьnorta Tьrkmenistany doly eэelemek ьзin gi
· эol aзyldy diэip dь
·ьnэдdi. Nasreddin
·a serhetde
· эurtlary
· дhlisinden цz эurduny-dцwletini has kuwwatly hasaplaэardy.
Ol tьrkmenleri
· ьstьne эцri
· guramak ьзin mejlis geзirэдr. Kц
·kdдki emeldarlary
· we serkerdeleri
· mekirlik bilen taryna kakyp gцrэдr.
·ol mejlisde Bьjnьrt welaэatyny
· hдkimi Japarguly han tьrkmenleri
· ьstьne gitmдge taээardygyny mдlim edэдr.
·a Japarguly hany 1858-nji эylda цz go
·unlaryna ba
· serkerde edip Garrygalany, so
·ra bolsa Ahaly basyp almak ьзin iberэдr.
Japarguly han hilegдr, namart,
·цhratparaz adam eken. Ol 1846-1850-nji эyllarda Abulhasan han salyr bilen Eэrany
· merkezi hцkьmetine gar
·y gozgala
·a эolba
·зylyk edipdir. Gozgala
· эe
·lenden so
·, Tьrkmenistana gaзyp gaэdypdyr. Bu эerde ol mysapyrsyran bolup, sada tьrkmen han-beglerini
· ynamyna giripdir. Эцne kдbir serdarlar o
·a doly ynanmandyrlar.
·onu
· ьзin olar Nurberdi hana ondan дtiэaзly bolmagy duэdurypdyrlar.
Nasreddin Eэranda
·a bolanso
·, Japarguly hany
· gьnдsi geзilip, цz эurduna зagyrylэar. Tьrkmenler ony hormatlap цz эurduna ugradypdyrlar. Ol эurduna baranso
·,
·any
· buэrugy bilen эene-de Bьjnьrt hдkimligine bellenэдr. Ol edilen эag
·ylygy unudyp, tьrkmenleri
· ьstьne agyr go
·un зekip gaэdэar.
Uru
· howpuny
· abanyp gelэдninden habarly gцkle
·ler цzara maslahat edip, iki sany dogan go
·
·y taэpalara зapar эollap, olary kцmege зagyrmagy karar edэдrler. Muny Abdysetdar kazy hem tassyklaэar. Ol
·eэle эazэar:
Gelen du
·man aldyrarly dдl эekд,
Nama gцnderildi эomuda, tekд.
Habar barandan atlanha-atlan bolup, derrew gцkle
· doganlaryna kцmek bermek ьзin Ahaldan Nurberdi hany
· ba
·tutanlygynda 10 mь
· atly, gьnbatardan Mahmyt i
·any
· ba
·tutanlygynda 8 mь
· atly Garrygala gelэдr. Ba
·a agyr, i
· dь
·ende ganybir doganlaryny
· gelэдndigini gцren gцkle
· ili mu
·a gaty begenipdir.
Munu
· цzi tьrkmenleri
· atly-эaragly saэlama edermen эigitlerini bir tugu
·-baэdagy
· astyna jemlдp, du
·many
· ц
·ьnden зykmaga doly mьmkinзilik beripdir. Garrygalany
· eteginde uru
· ba
·lanypdyr. Japarguly han tophanalaryny ц
·e зykaryp, galany top okuna tutup almakзy bolэar. Tьrkmenler bolsa ilki mergenleri, so
·ra galan nцkerlerini sцwe
·e salэarlar. Sцwe
·i
· edil jygba-jygbaly pursatynda gцnbatardan gelen эomut atlylary hem hьjьme geзэдr.
Uru
·da tekeleri
·, эomutlary
·, gцklenleri
· birle
·en gьэзlerine umumy эolba
·зylyk etmek missiэasy Nurberdi hany
· paэyna dь
·эдr. Du
·man bilen sцwe
· barha gyzэardy. Nurberdi han kethudalar, serdarlar bilen maslahatla
·yp, olar du
·many
· ьstьne aэgytly hьjьme geзmek wagtyny
· gelendigini mдlim edэдr. So
·ra han дhli nцkerlere эьz tutup, tьrkmen tire-taэpalaryny
· agzybir bolanda almajak galasyny
·, gaэtarmajak эagysyny
· эokdygyny nygtap, olary
·ir-pele
· kimin uru
·maga, daramaga зagyrэar. Bu aэgytly зakny
·ykda iki tarap hem gyzgyn sцwe
·эдr. Aldym-berdimli sцwe
·i
· gidip duran pursady Nurberdi han atyna atanyp sцwe
·e girэдr. Ol “Goзaklarym, batyrlarym, tьrkmen topragy ьзin, ar-namys ьзin Allany зagyryp, du
·many berk uru
·, onu
· tuguny depi
·” diэip дhli nцkerlerini ruhlandyrypdyr, olara goldaw beripdir. Tьrkmenleri
· gazaply hьjьmine зydaman Japarguly hany
· nцkerleri yza зekilmдge mejbur bolupdyrlar.
Kдn salym geзmдnkд, tьrkmenler doly эe
·i
· gazanypdyrlar. Olar du
·many
· tugyny зapypdyrlar, gaзyp barэanlary
· yzyndan эetip gylyзdan geзiripdirler.
Umuman, Garrygalany
· eteginde bolan uru
·da Poly mergen, Цwezli tentek batyr, Зary batyr, Pena serdar, Marydan gelen Gьlten batyr эaly ba
·ga-da kцp эigitler uly edermenlik gцrkezipdirler. Nurberdi hany
· цzi Pena serdary
· arkasyna kakyp: “Seni dogran enд berekella!” diэip, uly guwanз bilen minnetdarlyk bildiripdir.
Uru
·dan so
· эe
·
·i
· hatyrasyna tьrkmenler toэ-toma
·a gurapdyrlar. So
·ra kцmege gelip, aman-sag galan teke we эomut эigitleri gцkle
· garynda
·laryndan rugsat alyp, bir-birleri bilen ho
·la
·yp цz obalaryna gaэdypdyrlar. Gцkle
·ler eэranlylardan olja alnan topy Nurberdi hana sowgat beripdirler. Tьrkmenleri
· Garrygala sцwe
·indдki эe
·
·i eэran basybalyjylaryna uly urgy bolupdyr. Tьrkmenleri
· ьз sany uly taэpasy birle
·ip, du
·many derbi-dagyn edipdir. Эeri gelende gьэз birikdirip, du
·mana gar
·y bilelikde gцre
·mek tьrkmenleri
· asyrlar boэy edip gelen arzuwyny, Garrygala sцwe
·inde tьrkmen taэpalaryny
· birle
·ip gцre
·meginde tьrkmen halkyny
· wepaly ogullary Nurberdi hany
·, Durdy hany
·, Mahmyt i
·any
·, Зopan batyry
· we ba
·galary
·
·ahsy roly uly bolupdyr. Tьrkmenleri
· bu atly-abraэly adamlary kд sцz bilen, kд
·ahsy batyrlyklary bilen halky sцwe
·e ruhlandyrypdyrlar.

Mary - Gajar sцwe
·i.

Mдdemini
· go
·uny derbi-dagyn edilenden so
·, sarahsly tekeler Mary tarapa sьэ
·ьp, ol эerde цz gьn-gьzeranlary bilen bolup ba
·lapdyrlar. Emma ol эerde asudalyk uzak dowam etmeэдr. Eэran
·asy Nasreddin Garrygala sцwe
·inde almytyny alan hem bolsa, tьrkmen topragyny eэelemek niэetinden el зekmeэдr. Ol цz garynda
·y Horasany
· hдkimi Hemze mьrze Hi
·met Dцwlдni
· ba
·tutanlygynda 30 mь
·e golaэ go
·un, 32 top, kцp mukdarda ok-dдri bilen 1861-nji эyly
· tomsunda Maryny
· ьstьne эцri
· guraэar. Gajarlary
· bu эцri
·ine Mary tьrkmenleri “Gajar ur
·y” diэip at beripdirler.
Tьrkmenlere bu uru
·da-da tekeleri
· sцwe
· tдlimine цkde me
·hur serkerdesi Gow
·ut han ba
·tutanlyk edipdir. Ol Mary oazisini
· дhli obalaryna gyssagly habar edip 10 mь
·e golaэ halk meэletinlerinden ybarat go
·un toplapdyr. Ahal oazisini
· ba
·tutany Nurberdi hana habar эollapdyr.
Du
·many
· uly эygynyny
· gelэдndigini ц
·ьnden bilen tьrkmenler olary Mary galasynda dдl-de, Garaэapda gar
·ylamagy we
·ol эerden berk gaэtawul bermegi makul bilipdirler. Eэran go
·unlary Ma
·ady
· golaэyndan Mara gelэдnзeler tьrkmenleri gorkuzjak bolup, эolda wagtal-wagtal top atyp gelipdirler. Tьrkmen atlylaryny
· bir bцlegi bolsa olary
· ьstьne эolda gapdallaryndan зykyp, duэdansyz зozu
·lar edipdirler. Olary
· nцkerlerine эolda meэdandan ot-зцp almaga, hatda atlaryny suwa эakmaga-da mьmkinзilik bermдndirler.
Eэran go
·unlary эolda uly эitgiler зekip, iэul aэyny
· ba
·larynda Garaэaba golaэ gelipdirler. Tьrkmenler olary
· geljek эerlerini
· hemmesini ц
·ьnden suwa basdyrypdyrlar.
·onu
· ьзin eэran atlylary, эьkli arabalary эolda batyp-зomup juda kynlyk bilen эцrдpdir. Tьrkmenleri
· цzleri je
·
·eliklerde bukulyp, du
·man bilen gaзa uru
· taktikasyny ulanyp, olary ysgyndan gaзyrypdyrlar.
Du
·man go
·uny uly эitgiler зekip, gцzgyny эagdaэda ahyry Mary galasyna gelip girэдr. Bu gala hakykatynda Nyэazment gala bolup galэar. Du
·man galadan зykman, gьnde ag
·amynda diэen эaly tьrkmenlere haэbat ьзin top atypdyr.
Gow
·ut han ur
·u
· ц
·ьni almak ьзin gije-gьndiz oэlanypdyr. Эol agtarypdyr. Ol kethudalar we serdarlar bilen maslahat geзirip i
· ynamdar adamlardan dьzьlen wekillerini Rahmanguly hany
· эolb
·зylygynda Eэran go
·unyny
· ba
·tutanyny
· эanyna iberэдr. Onu
· iberen wekilleri du
·mana uru
·mazlygy, эara
·ygy teklip edэдrler. Eger Eэran tarapy эara
·ygy makullasa, onda цzlerini
· go
·unda gulluk eder эaly 1000-e golaэ adam bermдge razydyklaryny aэdypdyrlar. Geple
·ik iki gьnlдp dowam edipdir. Tьrkmenler эara
·yk bagla
·jak bolup elde baryny edipdirler. Teэ ahyr bolmanso
·, wekiller olara: “Siz yzy
·yza gaэdy
·. Biz size her цэ ba
·yna bir mysgal gyzyl эygnap bereli” hem diэipdirler. Emma Hemze mьrze эakyn adamlary bilen maslahat edip, tьrkmenleri
· bu sцzlerine ynanmak bolmaz, olar цz эagdaэlaryny gowulandyrmak ьзin wagt utjak bolэarlar diэip, tьrkmenleri
· bu sцzlerine ynanmak bolmaz, olar цz эagdaэlaryny gowulandyrmak ьзin wagt utjak bolэarlar diэip, tьrkmenleri
· ak эьrekden eden tekliplerini Kabul etmдndirler. Tьrkmenler olary galadan зykaryp, aзyk meэdanda uru
·mak ьзin ьstьne hдli-
·indi зozu
· edip, эene цz berkitmelerine gaэdyp gelipdirler. Bu эagdaэ du
·many galadan зykmaga mejbur edipdir.
Gajar go
·unlary galadan зykyp, Go
·ase
·
·er galasyny
· golaэyna gelipdirler. Gow
·ut han эara
·yk bagla
·jak bolup эene synany
·yk edipdir. Bu sapar ol ozal Eэran zyndanynda эatan, pars dilini bilэдn Saperek hany bir topar adam bilen du
·man lagerine iki gezek iberipdir. Emma Gow
·ut hany
· bu i
· so
·ky diplomatik synany
·ygy-da
·owsuz bolupdyr.
Эara
·yk meselesi ba
·a barmanso
·, iki tarap hem sцw
·e giripdir. Tьrkmenler gaэduwsyz batyrlyk gцrkezip, du
·many
· da
·yny gabapdyr. Sцwe
· зensiz gazaply bolup, 4-5 sagada зekipdir. Jerendepe diэen эerde sцwe
· has-da gazaply bolupdyr. Bary-эogy эedi-sekiz эьz tuьrkmen atlysy gajar ordasyny
· bir mь
·e golaэyny gyrypdyr, эьzlerзesini эaralapdyr we эesir alypdyr. Gajarlar bu sцwe
·de 1500 gezek, tьrkmenler bolsa 200 gezek top atypdyrlar. Tьrkmenlerde top azlyk edipdir. Emma gylyзdyr naэzaly tьrkmen эigitleri sцwe
·de du
·manlardan rьstem gelipdir. Sцwe
· uzyn gьn dowam edipdir.
·ol sцwe
·de gajarlary
· belli serkerdesi Muhammethasan hem цldьrilipdir. Elbet-de ony эesir alan bolsalar, onda ol tьrkmenlere kдn peэda getirmegide mьmkindi. Зьnki ol kцp syrlary bilэдrdi.
Sцwe
·de Tдзgцk serdar, Amansдhet serdar dagy цz nцkerleri bilen aэratyn gahrymanзylyk gцrkezipdirler. Amansдhet serdar gajar nцkerlerine эьzlenip: “Geli
·-de bizi
· hanymyza boэun egi
·, эogsam, biz sizi
· ba
·y
·yza gara gьni salarys” diэipdir. Tьrkmen эigitleri edil Amansдhet serdary
· aэdy
·y эaly, du
·mana
·ir-pele
· kimin darapdyrlar.
Eэran nцkerleri Jerendepдni alyp bilmдnso
·lar, esasy gьэзlerini
· duran эerine yza зekilipdirler. Iэul aэyny
· aэaklarynda tьrkmenler da
·danlar gajar ordasyny
· esasy gьэjьni
· ьstьne duэdansyz зozэar. Bu gazaply sцwe
· 6 sagada golaэ dowam edэдr. Bu sцwe
· gajar ur
·uny
· ykbalyny зцzьpdir. Tьrkmenler du
·many
· gorhanasyny эakyp, nцkerlerini
· ep-esli bцlegini gyrypdyrlar, enзemesini эesir alypdyrlar.
·ol эesir alnan adamlary
· arasynda fransuz syэahatзysy Gulibef de Blokwil hem bar eken. Ol bendilikden bo
·adylandan so
·, bu uru
· barada эatlama эazypdyr. Onda tьrkmenleri
· gaэduwsyzlygy we batyrlygy gцrkezilipdir. Bu uru
·da-da tьrkmen taэpalary birle
·эдrler. Ahaldan Nurberdi hany
· ba
·tutanlygynda ep-esli go
·un kцmege gelэдr. Muny Abdysetdar Kazy hem “Je
·nama” eserinde tassyklaэar. Hemze mьrze эurduna gaзmak bilen bolэar. Ol az-owlak nцkeri цz эanyna alyp gaзyp gidipdir. Go
·uny
· galan bцlegi bolsa, dowla dь
·ьp, дhli go
·laryny, эaraglaryny ta
·lap gaзyp ba
·laэar. Tьrkmenler olary Sarahsa, Зemenebide зenli kowalap, ownuk sцwe
·ler edipdirler. Gцzi gorkan gajarlar bolsa yzlaryna garaman aэak aldygyna gaзmak bilen bolupdyrlar. Tьrkmenler olary
· yzlaryndan эetip 2500 эesir we kцp olja alypdyrlar.
·eэlelik bilen Eэrany
· Mara gelen dцwlet go
·uny tьrkmenler tarapyndan derbi-dagyn edilipdir.
Tьrkmenleri
· Sarahsda Hywany
·, Garrygalada we Maryda Eэrany
· go
·unlaryny derbi-dagyn etmegi gьnorta Tьrkmenistany
· doly цzba
·daklygyny ьpjьn edipdir. Munu
· цrдn uly syэasy дhmiэeti bardy. Tьrkmen halkyny
· adyny bьtin Orta Gьndogara, hatda paty
·a Russiэasyna эaэradэar, mertebesini эokary gцterэдr. Emma bu цzba
·daklyk uzak dowam etmeэдr. Onu
· цmri gysga bolэar.

Tьrkmen - rus gatna
·yklary.

Tьrkmenleriс Russiэa bilen gatna
·yklarynyс gцzba
·y has irrдkden gaэdэardy. Eээдm birnдзe asyryс dowamynda Merkezi Aziэa bilen Russiэanyс arasynda sцwda gatna
·yklary dowam edэдrdi. Maсgy
·lagyс, Ystэurdyс-tьrkmen эerleriniс ьstьnden geзэдn sцwda эollary Moskwa, Ni
·niэ Nowgorod эaly
·дherler bilen baglany
·dyrэardy. Kaspiэ de
·zi
· ьsti bilen Gara de
·iz kenarlaryna – da eltilэдrdi.
Sцwda gatna
·yklarda getirilэдn we дkidilэдn harytlar kцplenз
·ol bir zatlar bolupdyr.
·olardan getirilэдni sowutlar, ot aзэan эaraglar, agaз, gap – gaзlar, „balyk di
·i“, aэna, зьэ, Эewropada цndьrilэдn mawut we
·u
·a menze
· zatlar eken. Merkezi Aziэadan haэwanlary
· derileri, gymmat baha da
·lar, nagy
·ly эьpek mata, miwe ki
·desi, tohum atlar, halylar зykarylypdyr. Buhara
·ol wagt esasy sцwda merkezlerini
· biri bolany ьзin, onu
· bazary has uzaklarda hem tanalypdyr. Uzak эerlere эaэran tьrkmen halysyna birnдзe эerde „Buhara halysy“ diэlip hem aэdylypdyr.
XVI asyrdan ba
·lap Ma
·gy
·lagy
· ьstьnden geзэдn sцwda эollary aэratyn дhmiэete eэe bolэar. Sebдbi Merkezi Aziэadaky цzara uru
·lar aragatna
·ygy kynla
·dyrypdyr. Galmyklary
· ьstьnden geзэдn эollar hem tдjirler ьзin howply bolupdyr. Sцwda kerwenleri
· talanan wagty az bolmandyr.
1558 – 60-njy эyllardan i
·lis tдjiri Antoni Jenkinson Iwan IV-ni
· ilзisi hцkьminde iki gezek
·u эerlerde bolэar. Birinji gezekde Eэrana geзip barэarka, Kaspini
· kenarynda dь
·ende, tьrkmenlere paз tцlдndigi, olardan dьэe satyn alandygy barada эazypdyr. Ikinji gezeginde Hywa hanlygyny
· эolunda Sarygamy
· tцwereklerinde bolandygy barada bellдpdir.
XVII asyrdan ba
·lap, eээдm tьrkmen – rus sцwda gatna
·yklary barada maglumat berэдn dokumentler peэda bolэar. XVII asyry
· ikinji эarymynda tьrkmenler bilen Rusiэany
· arasyndaky gatna
·yklar di
·e sцwda hдsiэetinde dдl, eэsem diplomatik hдsiэetine eэe bolэar. 1641 – nji эylda tьrkmenleri
· ajy tiresini
· wekilleri Moskwada sцwda edipdir. 1677 – nji эylda tьrkmen wekilleri зarwalary Astrahan guberniэasyny
· здklerinde gy
·lapdyrlar.
XVIII asyra aэak basylanso
·, tьrkmen – rus gatna
·yklary has – da эygjamla
·эar. 1713 – nji эylda tьrkmen taэpalary
· wekili, abdallardan bolan Hojanepes Sцэьn ogly (1678) astrahanly knэaz Zamanow bilen rus imperatory Pэotr I эanyna barypdyr.
·onda Hojanepes Amyderэany
· ц
·ki akabasyndaky здgeden altyn alyp boljakdygyny aэdypdyr.
XVIII asyry
· ba
·lary Russiэany
· цz serhetlerini berkidэдr, meэdanyny gi
·eldэдn dцwrьdi. Pэotr I di
·e Эewropa „penjire aзmak“ bilen здklenmдn, eэsem tьrkmen hem – de gazak sдhralary arkaly Aziэa эurtlaryna „aзardyr derwezeler“ gцzleэдrdi.
·onu
· ьзin paty
·a Hojanepesi
· tekliplerini gцwьnje
· goldaэar, sebдbi Kaspiэ de
·zini
· kenarlarynda berkitmeler gurmak,
·eэdibem, Rusiэany
· Gьndogara tarap kolonial syэasatyny janlandyrmak ьзin amatly pursat эьze зykэardy. Hut
·eэle maksat bilen Pэotr I bu эerlere kapitan Aleksandr Bekowiз – Зerkasskini
· ba
·tutanlygynda эцrite ekspedisiэa эollaэar.
1715 – 16-njy эyllarda guralan ekspedisiэa bilen Bekowiз - Зerkasskiэ Kaspiэ tьrkmen kenarlarynda bolэar.
1717 – nji эyly
· maэynda A.Bekowiз – Зerkasskiэ tдzeden ekspedisiэa guraэar. Bu gezek otrэada 3 mь
· adam, 7 top, 6 mь
·den gowrak at toplanэar. Suw эoly bilen Astrahandan Gurэewe зenli gaэdylэar.
·o
·ky iki ekspedisiэada ownukly – irili gдmilerini
· 147 – si gatna
·an eken. Gurэewden a
·ryk otrэad gury эer bilen gidipdir. Эolbelentligi galmyk hany
· эцrite эollan wekili Ma
·laэ Ka
·ka (Bak
·a) цz ьstьne alypdyr.
Tizden Ma
·laэ Ka
·ka эitirim bolэar. Ol ц
·ьrdip gelip, hana: „Seni
· ьstь
·e ur
·a gelэдrler“ diэip
·ugullaэar. Rus зapary эaragsyzlandyryp, zyndana salynэar. Otrэad bilen sцwe
·mek ьзin nцker toplanyp ugralэar. Knэazy
· otrэadlary bilen
·irgazy hany
· go
·unyny
· arasyndaky ьз gьnlik зakny
·yk 16 – njy awgustda han ьзin peэdasyz gutarэar.
Tьrkmenleri
· Russiэa bilen aragatna
·ygyny islemeэдn Hywa hany: „Ekspedisiэada Hojanepesi
· eli bolmaly“ diэip, ony yzarlaэar. Hojanepes Astrabada tarap gitmдge mejbur bolэar.
·ol эerde цэlenэдr. Bir ogly, bir gyzy bolэar. Дhli wagt asyl mekanyny kьэsдp gezэдr. Ahyrynda – da Ma
·gy
·lak эolunda Gyzylsuwy
· golaэynda garagзylary
· elinden wepat bolэar.
Tьrkmen – rus gatna
·yklary XVIII asyry
· 30 -50-nji эyllarynda gaэtadan gьэзlenэдr.
XVIII asyry
· ikinji эarymynda Russiэa Tьrkmenistany зu
·rak цwrenmдge giri
·эдr. 1746-nji эylda kapitan Tokmaзow bilen injener – maэor Lady
·enskini
·, 1773 – nji эylda S.G.Gmelini
· ekspedisiэalary Tьrkmenistan barada kцp maglumat toplaэar. Lady
·enskini
· bellemegine gцrд,
·ol wagt Зelekende nebit, kьkьrt, duz alnypdyr. 1781-nji эylda graf Waэnowiзi
· harby ekspedisiэasy Ogurjaly adasyny harby nukdaэnazardan цwrennip, ony berkitme gurmak ьзin amatly hasaplaэar. Graf цz adamlaryny tьrkmenler tarapyndan dostlukly gar
·ylanandygyny nygtapdyr.
1832 – nji, 1836 – njy эyllarda G.S.Karelinini
· ekspedisiэalary Kaspini
· gьndogar kenarlarynda bolэar. Ol 1832 – nji эylda Nowo – Aleksandrowsk berkitmesini gurэar.
XVIII – XIX asyrlary
· sepgidindde tьrkmen – rus gatna
·yklarynda Kyэat hany
· roly uly bolэar.
XIX asyrda tьrkmen – rus gatna
·yklarynda uly yz galdyranlary
· эene biri зowdurlary
· da
·ky tiresinden bolan Nurmuhammet (Sary) i
·andyr (1806 - 71). Onu
· kakasy Bekdurdy i
·an (1737 - 1807) цz dцwrьnde tьrkmenleri
·, hywalylary
·, buharalylary
·, gazaklary
·, ruslary
· hormatlanэan adamlaryny
· biri eken.




Paty
·a Russiэasyny
· Tьrkmenistany basyp almagy

Tьrkmen mydama-da erkanalygyny, namys-aryny gorap gelipdir, bu o
·a эe
·il dь
·medi. Gьnorta Tьrkmenistanda эa
·aэan tьrkmenleri цzьne tabyn etmek, bakna edip, olary цzьne elgarama etmek эurdu
· we halky
· baэlygyny oljalamak ьзin go
·
·y dцwletleri
· birnдзe gezek harby эцri
·leri bolupdyr. Olary
· kцpьsi du
·many
· derbi-dagyn edilmegi, tьrkmenleri
· эe
·i
· gazanmagy bilen gutarypdyr. Kдwagtlar tьrkmenleri
· цz azatlygy ugrunda alyp baran adalatly sцwe
·inde эe
·li
·e sezewar bolan halatlary hem bolupdyr. Bu ganly sцwe
·lerde pida bolanlary hem kцp bolupdyr.
Mдlim bol
·y эaly her эyly
· эanwar aэynda bizi
· эurdumyzda Hatyra gьni gi
·den bellenilip geзilэдr.
·ol gьn bizi
· Watanymyzy
· azatlygy halkymyzy
· erkinligi ugrunda dц
· gerip sцwe
·en ata-babalarymyz эatlanylэar, olary
· ruhuny
·
·at bolmagy ьзin sadakalar berilэдr. Aэat-tцwьr edilэдr. Bu dessur Tьrkmenistany
· ilkinji Prezidenti Saparmyrat Tьrkmenba
·yny
· эцrite karary esasynda Tьrkmenistany
· Gara
·syzlygyny
· ilkinji gьnlerinden bellenilip ba
·lanyldy. Ol tьrkmeni
· gadymy hem
·цhratly taryhyny
· bardygyny ony зu
· цwrenmegi
· hem-de hakyky bol
·unda halka эetirmegi
· zerurdygyny nygtady.
Tьrkmeni
· taryhynda edermenligi
· aэdy
· mysaly XIX asyry
· ikinji эarymynda bolup geзen Gцkdepe sцwe
·leridir. Gцkdepe sцwe
·leri tьrkmen milletini
· watansцэьjiligini
· we gahrymanзylygyny
· i
· tдze nusgasy bolup taryha girdi.
·onu
· ьзin “Hatyra gьni” hem 1881-nji эylda Gцkdepe ur
·uny
· bolan gьnьnde bellenilip geзilэдr. Gara
·syzlyk эyllarynda Gцkdepe sцwe
·ini
· taryhyny halkymyza эetirmek bilen здklenilmдn, galany gorap, gahrymanlarзa
·ehit bolan gerзekleri
· hatyrasyna bu эerde ajaэyp metjit guruldy.
·ol эerde her эyl dдp bol
·una gцrд bu эere эurdumyzy
· дhli welaэatlarynda adamlar эygnanэarlar we
·ehit bolan adamlary эatlap sadakalar berilэдr. Hormatly Prezidentimiz G.Berdimuhamedow цz зyky
·ynda: “Gцkdepe sцwe
·ini
· gahrymanlary nesilleri
· minnetdar hakydasynda цlmez-эitmezlige eэe boldular. Olar tьrkmenistanlylary
· hдzirki nesli, aэratyn hem bizi
· эa
·larymyz ьзin hakyky watanзylygy
· mysalydyr.
·onu
· ьзin hem hдzirki wakany
· mцhьm дhmiэeti bardyr” diэip belledi.
Gцkdepe ur
·y XIX asyry
· II эarymynda tьrkmen halkyny
· ba
·yna inen i
· pajygaly wakalary
· biri boldy. Paty
·a Russiэasy Ahal эerlerini eэelemek ьзin has цnrдkden bдri taээarlyk i
·lerini alyp barэardy. Ol Gьnbatar Tьrkmenistany, Lebap we Demirgazyk tьrkmenlerini
· эerlerini eэelдnden so
· Ahala arala
·yp ba
·laэar.
ХIХ asyry
· ikinji эarymynda paty
·a Russiэasy Kaspi de
·zinden tд Amyderэд зenli aralykda эaэylyp эatan tьrkmen topragyny basyp alypdy.
·eэlelikde, tьrkemen halkyny
· durmu
·ynda i
· agyr dцwьr ba
·lanypdy. Paty
·a Russiэasyny
· tьrkmenlere gar
·y ur
·unda i
· elhenji Gцkdepe gyrgynзylygy bolupdy. Bu baradaky hakykat tьrkmen halky цzьni
· цzba
·dak dцwletini dцredэдnзe syrly kьэzede saklanyldy. Sebдbi resmi taglymat, totalitar Sowet hцkьmeti Gцkdepedдki gyrgynзylyk bilen baglany
·ykly wakalary halka эetirmegi gadagan edipdi. Emma o
·a garamazdan, ak pat
·a dцwrьnde bu gyrgynзylygy „
·owly“ geзirendigi ьзin general M.D. Skobelew Keramatly Georgiэ hajy berilipdi, kaspi harby flotiliэasyny
· gдmilerini
· birine onu
· ady dakylypdy.
Meselдni
· orta atylmagy
·u dogruda biri-birine зapraz dь
·эдn garaэy
·lary
· эьze зykmagy bilen bagly.
Tд 1983-nji эyla зenli taryhy edebiэatda ykrar edilen эeke-tдk kesgitleme bardy. Ol „Tьrkmenistan Russiэa dцwletine birikdirildi“ diэen garaэy
·dan gelip зykэardy.
·ol эyl TKP MK-ny
· „Tьrkmenistan SSR-ni
· we TKP-ny
· dцredilmegini
· 60 эyllygy we Tьrkmenistany
· Russyany
· dьzьmine meэletin girmegini
· 100 эyllygy hakda“ diэen karary
· jar edilmegi
·eэle kesgitlemдni
· цzgerdilmegine getirdi.
·unlukda „birikdirildi“ diэen esasy konsepsiэa „meэletin girdi“ diэen konsepsiэa bilen зal
·yryldy.
Bir konsepsiэany
· эerine beэleki birini
· orna
·dyrylmagy „эokardan“, resmi guramalar tarapyndan emeli эol bilen amala a
·yryldy. Munu
· цzi taryh ylmynda uly bula
·yklygy
· эьze зykmagyna alyp bardy.
·eэle эagdaэ
·ol dцwьrde jemgyэetde ba
·yna giden hцkmьrowanlygy
· bolanlygy wolэuntarizm we subэektiwizm meэillerini
· agalyk edyдnligi sebдpli dцrдpdi.
„Meэletinlik“ konsepsiэasy ylmy analizi
· netijesi bolman, ol di
·e ideologik эцrelgeleri
· barlygyndan peэdalanyp, ony-da gцrnetin gy
·artmalara daэanyp girizilipdi. „Meэletinlik“ konsepsiэasy ylmy jemgyэetзilik tarapyndan goldaw tapmady.
·ol konsepsiэany tasa getirmek maksady bilen so
·ky iki-ьз эyly
· dowamynda kдbir alymlar, ozaly bilen-de, onu
· awtorlary synany
·yk baryny etdiler. Emma gara
·ylan netijдni
· зykmandygy indi hemmд-de aэan.
Paty
·a Russiэasy Tьrkmenistana doly daэanyp gьэз bilen imperiэany
· dьzьmine birikdiripdi. Tьrkmen ilini
· дgirt uly imperiэany
· tabynlygyna alynmagy
· paty
·a Russiэasyny
· Orta Aziэada we Gazagystanda alyp baran umumy basybalyjylykly syэasatyny
· dьzme bцlegi bolupdy. Paty
·a Russiэasyny
· bu эerlerde basybalyjylykly syэasatyny alyp baranlygyny „meэletinlik“ konsepsiэasyny dьzenleri
· цzlerini
·-de i
·kдr edip bilmдndiklerini
·u эerde bellдp geзmeli.
Basybalyjylykly syэasat alnyp barylэan эagdaэda „meэletinlik“ baradaky ideэalary
· hasyl bolэan эeri taryhda du
· gelmeэдr diэen эaly.
·eэle gar
·ylykly prosesleri bir эere sygdyrmak kyn, belki-de mьmkin hem dдldir.
Paty
·a Russiэasyny
· tьrkmen ilini boэun egdirmek maksady bilen alyp baran syэasaty эerli ilat tarapyndan gцrkezilэдn gar
·ylygy
· barha gьэjemigine alyp barypdyr. Munu
· hut
·eэledigini geзen asyry
· 70-nji эyllarynda, ylaэta-da Krasnowodsk harby bцlьmini
· dцredilmegi bilen basybalyjylykly hдkimiэetleri
· alyp baran tala
·зylykly syэasaty sebдpli ilat arasynda dцrдn nдrazylyk gцrkezэдr. 1873-nji эylda Hywa hanlygyndaky tьrkmenleri
· arasynda, so
·rak gцkle
· ilinde эaэba
·lanan „kiзi partizan“ uru
·lary, i
· so
·unda-da Gцkdepe sebitlerindдki эaragly зyky
·lary munu
· anyk subutnamasydyr. Bu bolsa цz gezeginde tьrkmen ilinde gara
·syzlyk ugrundaky gцre
·i
· эaэba
·lananlygyny alamatlandyrdy.
Tьrkmenleri
· цzlerini
· milli dцwletini
· bolmanlygy, gara
·syzlyk ugrundaky halk hereketini
· ba
·yny зatmaga maэ bermдndir. Bu bolsa
·ol mahalky taryhy
·ertleri
· aэratynlygy bilen baglydyr.
Tьrkmen jemgyэetini
· tehniki-ykdysady taэdan juda asgyn bolmagy gьэзli dцwleti
· ц
·ьnde durmagy gurmakda kцp pдsgelзilikleri dцretdi. Rus dцwleti tarapyndan diplomatik эollar arkaly amal edilen здreleri
· birnдзesi tьrkmen taэpalary ьзin bilinmдn hem galypdyr.
·eэle hem bu ьlkede durmu
·a geзirilen ykdysady здreler a
·ylman geзip gidipdir. Basybalyjylykly syэasaty
· dьэp maksatlaryny-da эerli ilaty
· цzьзe dь
·ьnip ondan degerli manyny зykaryp bilmдn helдkзilige sezewar edilen эeri az bolmandyr. Haзan-da paty
·a hцkьmeti zora daэanmak syэasatyny aз-aзan geзirip go
·un зekip ugranda, эurt цz gara
·syzlygy ugrundaky gцre
·e зynlakaэ aэaga galypdyr.
Meselдni
· dьэpli цwrenilmegi dцwletimizi
· gara
·syzlygyny pugtalandyrmak ideэalary bilen gцs-gцni baglydyr.
Tьrkmen ilimizi
· paty
·a Russiэasy tarapyndan boэun egdirilendigine 100 эyldan gowrak wagt bolэar.
Bu meselд bagy
·lanyp эazylan i
·ler эьzlerзedir- mь
·lerзedir. Bir temada olary
· i
· bir gцwrьmlilerini
· kдbirine-de syn bermek asla mьmkin dдl.
Paty
·a Russiэasy tarapyndan Tьrkmenistany
· basylyp alyny
·yny
· edebiэatda beэan edili
· taryhy 5 dцwre bцlmek mьmkin. Olar: XIX asyry
· ikinji эarymy – XX asyry
· 30-njy эyllaryny
· ortalaryna зenli bolan dцwьr; geзen asyry
· 30-njy эyllary
· ortalary – 50-nji эyllary
· ahyry; 60-80-nji эyllary
· ortalary; 80-nji эyllary
· ikinji эarymy – 90-njy эyllar we hдzirki dцwьrdir. Bu dцwьrleri
· hдsiэetli aэratynlyklary nдmeden ybarat?
Paty
·a Russiэasyny
· Tьrkmenistany basyp almakdaky harby эцri
·lerine gatna
·yp, wakalary amala a
·yran, mь
·lerзe tьrkmeni
· bigьnд цlьmine gьnдkдr bolan paty
·a ofiserleri, generallary цz i
·lerinde tьrkmenleri
· zalymlyk bilen tabyn edilendigini boэun alypdyrlar. Bu babatda M.A.Terentэewi
· „История завоевания Средней Азии“, N.I.Grodekowy
· „Война в Туркмении“ diэen i
·lerinde we beэleki onlarзa i
·lerde anyk durulyp geзilэдr. Ors ofiserlerinden ba
·ga-da Gьnbatar Эewropaly we Amerikaly birnдзe awtorlar hem wakany bol
·y эaly beэan edip, ony basyp almak diэip hдsiэetlendiripdirler. Basyp almaklygy
· sebдbini bolsa, ilki sцwda-ykdysady, so
·ra strategiki maksatlar, bilen dь
·ьndiripdirler.
XX asyry
· 20-30-njy эyllarynda marksistik sowet taryh ylmyny
· kemala gelmegi bilen ц
·ki wakalara „tдzeзe“ зemele
·mek peэda bolup ugrady. Sowet professional taryhзylary tьrkmen ilini
· boэun egdirilmekligini iki hili, эagny, basylyp alynmak we birikdirilmek hдsiэetinde beэan edip ba
·ladylar. Эцne gynansak-da basyp almaklygy
· tarapdarlary kem-kemden azaldy. Sebдbi ikinji topary
· wekilleri marksizme-leninizme perdelenip, bэurokratik sisteme gulluk edip, ylma konэukturalaэyn зemele
·ip opponentlerini bur
·uaz-dworэan garaэy
·da, milletparazlykda aэypladylar. Birikdirilmegi
· tarapdarlary birikmekligi
· nдhili эagdaэda, эagny mejburymy эa-da meэletin bolmanlygyny kдn anykla
·dyrmadylar. Ol dцwьrde basyp almaklygy
· эa-da birikdirilmekligi
· sebдpleri-de dьrlьзe dь
·ьndirildi. Has dogrusyny aэtsak, kдbir alymlar ony dь
·ьndirjek hem bolup durmadylar. 1959-njy эylda Da
·kent
·дherinde geзirilen эцrite ylmy maslahatda dьrli pikirleri
· aэdylandygyna garamazdan, Orta Aziэa halklaryny
·,
·ol sanda, tьrkmenleri
· hem paty
·a Russiэasyna birigenligini resmile
·diren maslahata цwrьldi. Bu pikir эurdy dolandyryjy kompartiэany
· talaby boэunзa gelnen pikiridi we hakykaty
· эoэulmagyna tarap дdilen дdimdi.
Birikdirilmekligi
· tarapdarlary hadysany kцplenз birtaraplaэyn beэan edэдrler we esasan, onu
· o
·aэly netijeleri hakynda эazэarlar. Megerem
·onu
· ьзindirem 1959-njy эyldaky maslahaty Orta Aziэany Russiэa birikmekligini
· di
·e progressiw дhmiэetlerine bagy
·lapdyrlar. Эцne birikmekligi
· tarapdarlary paty
·a Russiэasyny
· kolonial syэasatyny welin juda эьzleэ beэan edэдrler, onu
·, ezijilik, tala
·зylyk, milletparazlyk syэasatyndan sowlup geзэдrler. Эerli halky
· цzba
·daklyk, gara
·syzlyk ugrundaky gцre
·ini halky
· gьnдsi эaly-da hдsiэetlendirэдrler. Halky
· serkerdelerini, han-beglerini, i
·an-mollalaryny halky di
·e ur
·a зagyran we gyrgynзylygy
· sebдpkдrleri hцkmьnde gьnдkдrleэдrler. Umuman wakalara,
·ahsyэetleri
· rollaryna obэektiw baha bermeэдrler. I
· esasy zat hem olary
· ak paty
·any
· koloniэa edinmek ьзin Orta Aziэa halklaryny zorluk, эaragy
· gьэji arkaly egdiren syэasatyny, wakalardan so
· rus halkyny
· эerli halky
· durmu
·yna eden peэdaly tдsiri bilen perdeleэдrler. Hakykat эьzьnde bolsa, Romanowlar dinastiэasy Orta Aziэany koloniэa edinmek, эerli halky ezmek, onu
· hasabyna baэamak ьзin gelipdi. Olar эerli halky
· эa
·aэ
·yny gowulandyrmaklygy hyэalam etmдndirler. 80-nji эyllarda sowet taryh ylmy ц
·ki SSSR-i
· birnдзe halklaryny
· paty
·a Russiэasyny
· dьzьmine girenligini ylmy taэdan „esaslandyrypdy“. Onu
· esasy maksady
·ol halklary
· indi enзeme эьzэyllyklardan bдri dostlugyny, doganlygyny subut etmeklikdi. Эene-de iki syэasat, эagny, paty
·a Russiэasyny
· kolonial syэasaty we sosializm эyllaryny
· halklaryny
· birk-birege bolan gatna
·ygy bir perdede goэuljak bolnupdy. Bu эцntem, durmu
· logikasyna laэyk gelmeэдn syэasatdyr. 1983-1984-nji эyllarda M.G.Gapurowy
·, A.A.Roslэakowy
·, M.Annanepesowy
· „Baky doganlyk“ kitabyny
· зap edilmegi bu konsepsiэany
· finaly bolupdy.
“Meэletinlik” konsepsiэasyny
· tьrkmenistanly awtorlary tьrkmen tirelerini
· 80 prosentini
· we ilatyny
· 92-96 prosentini
· Orsэeti
· dьzьmine meэletin girenligi hakyndaky delillere esaslanэarlar. Emma bu delil logika laэyk gelmeэдn эцntem pikir эцretmeklikdir we salgylanylэan sanlar emeli sanlardyr. Islendik uly uru
·da her bir ilatly punktda aэgytlaэjy, ur
·u
· ykbalyny kesgitleэji uru
· bolmaэar. Ol belli-belli эerde bolэar. Paty
·a Orsэetini
· Tьrkmenistany basyp almak ugrundaky ur
·undaky Gazawat we Gцkdepe sцwe
·leri-de
·eэle sцwe
·lerdir.
1993-nji эylda A
·gabat
·дherinde taryhзy alymlary
· “Paty
·a Orsэetini Tьrkmenistany basyp almagy: sebдpleri we netijeleri” diэen temada ylmy konferensiэasy geзirildi. Konferensiэada Tьrkmenistany
· gцrnьkli alymlary зyky
· edip, paty
·a Russiэasyny
· Tьrkmenistany basyp alandygy hem­de ony цz koloniэasyna цwrendigi anyk deliller arkaly beэan edildi. Bu konferensiэany
· taryhy дhmiэeti onu
· hakykaty ylmy taэdan aэan edenliginden ybaratdyr.

I Ahal-teke harby ekspedisiэasy we onu
· netijesi

Paty
·a Russiэasy Gьnbatar Tьrkmenistany, Lebap we demirgazyk tьrkmenlerini
· эerlerini eэelдnden so
·, Ahala arala
·yp ba
·laэar. Ol Ahal эerlerini eэelemek ьзin has ц
·rдkden bдri taээarlyk i
·lerini alyp barэardy. 1874-nji эylda Zakaspi harby bцlьmi dцredilip, onu
· ba
·tutany general Lomakine tьrkmenler bilen arany sazlamak tab
·yrylэar. Ol Dykma serdar, Sopy han, Garaja han эaly tьrkmen wekilleri bilen hat aly
·magy эola goээar. Emma ruslar bilen gatna
·yk saklamak babatynda ahal tьrkmenlerini
· hemmesi entek belli bir netijд gelip bilmдndiler.
·onu
· ьзin Ahaly
· obalarynda, Gцkdepe galasynda ruslar bilen nдhili gatna
·ykda bolmalydygy barada yzly-yzyna maslahatlar geзirilэдrdi. Ahaldaky iзki syэasy эagdaэy
· durnukly dдldigi sebдpli paty
·a hцkьmeti цzьni
· bakna edijilik syэasatyny цrдn seresaply alyp barэardy. General Lomakin Nurberdi han bilen gowy aragatna
·yk saklap, Ahal tьrkmenlerini tabyn edip bolar diэip gцwьn эьwьrdэдrdi. Emma ol beэle bolmady. Ahaly
· ilatyny
· arasynda paty
·a Russiэasyny
· basybalyjylykly syэasatyna gar
·y du
·manзylyk barha gьэзlenip ugrady. Indi Lomakin Ahaly эarag gьэji bilen basyp almakdan ba
·ga эolu
· эoklugyna dь
·ьnэдr. 1877-nji эyly
· maэ aэynda Serdar (Gyzylarbat)
·дherini
· golaэynda tьrkmenler bilen rus go
·uny
· arasynda ilkinji зakny
·yk bolэar.
·ondan so
· rus go
·unlary Mollagara зekilip, harby эцri
·e taээarlyk gцrьp ba
·laэarlar.
Indi Ahalda hem ata Watany goramak ьзin hakyky дhlihalk gцre
·i ba
·lanэar. Ahal tьrkmenleri 1877-nji эylda kцne Gцkdepдni ta
·lap, Di
·lidepдni
· tцweregine galy
· diwarlary зekip ba
·laэarlar, эцne onu
· gurlu
·ygy doly gutarmandy. Gцkdepe galasy dцrt burз
·ekilinde bolup, onu
· diwarlaryny
· uzynlygy 511 metrden 1533 metre зenli bolupdyr, onu
· kцp зykalgalary bar eken. Diwarlary
· galy
·lygy bolsa dьэbьnde 11 metre зenli, diwarlaryny
· ger
·ini
· galy
·lygy 6 metre golaэ bolupdyr.
1877-1879-njy эyllarda rus go
·unlary Sumbary
· boэlaryna, Kьrendaga barlag-a
·taw i
·lerini geзirip Hojagala, Bendesene зenli gelэдr. 1879-njy эyly
· ba
·ynda Ahaly eэelemek ьзin harby эцri
· guramak barada paty
·a hцkьmeti karar edэдr. 1879-njy эyldaky ruslary
· 1-nji Ahalteke harby ekspedisiэasy barada, rus ofiserlerini
· da
·ary эurt эazarlaryny
· эazan i
·leri gaty kцp. Bu эazarlary
· iзinde tekelere gar
·y rus harby ekspedisiэasyna gatna
·yp hut цz gцzi bilen gцrenleri-de bar,
·eэle-de ur
·a gatna
·an adamlary
· gьndeliklerine, эazyp galdyran maglumatlaryna salgylanyp, эazylan i
·ler hem bar. Elbetde, bu i
·leri
· kдbirlerini
· hakykata gabat gelmeэдn pursatlary hem du
· gelэдr, emma biz taryhзylar
·u goэberilen nogsanlyklary jikme-jik цwrenip, di
·e anyk maglumatlary
· ьsti bilen taryhy цwrenmelidiris. Rus harby taryhзysy, N.I.Grodekow цzьni
· “Tьrkmenistandaky uru
·” diэen me
·hur eserinde tьrkmenler barada дgirt kцp maglumatlar berэдr. Ol mцhьm wakalary
· enзemesini
· gцzli
·aэady bolmagyndan ba
·ga-da, цz i
·ine resmi dokumentleri hem ulanypdyr,
·eэle hem birentek gцrnьkli tьrkmenler bilen gьrrь
·de
· bolup olary
· sцzlerini hem цz kitabyna girizipdir. Emma ol watanparaz rus ofiseri bolanso
·, wakalara ruslary
· nukdaэnazaryndan зemele
·ip, olary daraldypdyr we tьrkmenler цz эurtlaryny kanuny suratda goranlarynda, olary
· gцrkezen gahrymanзylyklaryna эeterlik derejede эokary дhmiэet berip bilmдndir.
W.A.Tugan-Mьrze Baranowskini
· “Ruslar Ahal-tekede” diэen kitaby, tutu
·lygyna 1-nji Ahal-teke harby ekspedisiэasy barada gьrrь
· berэдr.
I
·lis habarзysy Marwini
· “Ahal-teke tьrkmelerine gar
·y ruslary
· weэranзylykly kampaniэasy hakynda gцzi bilen gцren
·aэady
· hasabaty” atly bu i
·i rus ekspedision gьэзlerini
· Ahaldaky operasiэasyna gatna
·an rus habarзylaryny
·, hususanda, Arskini
· maglumatlaryna esaslanэar.
1879-njy эyly
· mart aэyny
· 11-ne ruslary
· Trans-Kaspidдki go
·un gьэзlerine komandir edilip tдzeden bellenen general Lazarewi
· Ahaly basyp almak niэeti bilen Зeki
·lere gelendigi we Tьrkьstany
· General-Gubernatory general Kaufmany
· Amyderэa tarapyndan hьjьm edip Maryny almaga taээarlanэandygyny habar berilendigini, Marwin bellдpdir.
Ahalda we Maryda tьrkmenleri
· harby gьэзlerini
· sanyny
· takyk nдзedigini aэtmak kyn, зь
·ki, sцzu
· hдzirki manysynda, olar statistik sanlary hiз gцrkezmeэдrler. Emma welin,
·eэle-de bolsa, 1878-nji эylda Britaniэany
· Tдhrandaky Ba
· ilзisi edip bellenilen Sir Ronold Tomsony
· «Kaspi bilen Oksusy
· (Amyderэa) aralygyndaky mantagalary eэeleэдn tьrkmen taэpalary hakynda» diэen raportynda tьrkmen go
·un gьэзlerini
· hereketdдki sany 40 mь
· adam зemesi hasap edilэдndigini, her bir tьrkmen taэpasyny
· ululygyna-kiзiligine garap, esasy go
·un gьэзlerine go
·an go
·andy dьrli-dьrli bolandygyny aэdэar.
·eэle-de Ahal tekelerini
· 8.000 at we 12.000 pyэada berendiklerini, salyrlary
· 1.500 at we 2.500 pyэada go
·andyny go
·andygyny habar berэдr. Emma ba
·ga bir i
·lis зe
·melerinde Berdimyrat hany
· we onu
· эolda
·laryny
· ba
·tutanlygynda Ahaly goramaga зykan tьrkmen gьэзlerini
· sany 15.000 tцweregi adam bolupdyr. Saryk, teke we salyrlary
· go
·uly
·an gьэзlerini
· sany hem 5.000 adamdan ybarat bolup, olar gerek bolan wagty Ahal gьэзlerine kцmek bermдge taээar bolup durupdyrlar. Дhli tьrkmen esasan, kцne hyrly tьpe
·leri we egri gylyзlar bilen эaraglanandy. Olary
· di
·e az sanlylarynda eэranlylardan, owganlardan we ruslardan
·ondan ц
·ki эyllarda olja hem-de satyn alnan tдze tьpe
·leri bardygyny habar berэдn materiallar bar. Gysgaзa aэdanymyzda, tьrkmenleri
· эaraglary gaty ejizdi we olary
· цzleri hem tдzeki uru
· tilsimleri barada hiз zat bilmeэдrdiler.
Beэleki tarapdan aэdanymyzda bolsa, paty
·a Russiэasy eээдm цz taээarlyklaryny tamamlapdylar diэen эalydy. 1879-njy эyly
· fewral aэyny
· ba
·ynda Russiэa hцkьmetini
· Эцrite komiteti Tьrkmenistana harby ekspedisiэa ibermegi karar edipdi we Kawkazdaky hem-de Trans-Kaspidдki hдkimiэetlere bolsa zerur bolan taээarlyklary gцrmek barada buэruk beripdi. Kawkazy
· birinji go
·un korpusyny
· komandiri general-adэutant Lazarew эцrite komitet tarapyndan harby ekspedisiэany
· ba
·tutany edip saэlanylypdy we o
·a Trans-Kaspi harby raэonyndaky go
·unlary
· Wagtlaэyn komandьэь
·isi diэen at berildi. General Lazarew цzьne erk edip bilэдn berk dьzgьn-tertipli adamdy. Rus hдkimiэetleri we Kawkaz halklary ony «Kawkaz serbazy» diэip atlandyrэardylar, sebдbi ol tьrklere gar
·y hem-de Kawkazdaky
·a Ysmaэyly
· hereketlerine gar
·y bolan uru
·lar wagtynda цzьni
· batyrlygyny hem-de biзak gujur-kuwatyny
· bardygyny gцrkezipdi.
Tugan-Mьrze Baranowskiэ Lazarewi
· komandirlik edэдn harby ekspedisiэasyny
· go
·un dьzьmini
·eэle suratlandyrэar: «Ozal Orta Aziэa tarap эцri
· geзiren rus otryadlaryny
· mцзberine garanynda bizi
· otryadymyz gцrдymдge цrдn uly yalydy, onu
· dьzьminde pyэada gosun batalionlaryny
· 16-sy (parahatзylyk dцwьrdдki mцзberde), atly gosundan 1800 atly we 2 eskadron, 26 top, raketa batereyasy we sapyorlar rotasy bardy. Kawkazdaky gahrymanзylykly gosunlary
· i
· saэlama bцlьmleri, yagny Leyb – Erwin polky, grenaderlari
· gruzin polky. Kabardin,
·irwan, Kura, Ap
·eron, Dagystan, Ahalsyh, Nowaginsk we Aleksandrapolsk polklary цz wekillerini iberdi. Kawkazdaky regulyar we regulyar dдl go
·unu
·, Terek we Kuban kazaklaryny
· эygyndylaryny
· hem wekilleri bolup olar
·ulardan ybaratdy: dragunlary
· peryaslaw polkuny
· diwiziony, Dagystan regulyar dдl atlylar polkuny
· 600 atlysy, Wolga polkuny
· 2 эьz atlysy, Taman polkuny
· 4 эьz atlysy, Poltawa polkuny
· 4 эьz atlysy, kazaklary
· Labansk polkuny
· 2 эьz atlysy, artilleriyany
· hem ьз kysymyny
·, эagny pyэada, atly we dag artilleriyasyny
· wekilleri,
·eэle hem цrдn kцp umyt baglanylэan raketa batareэasyda ekspedision otrэadyny
· dьzьmine gosulypdy» diэip цz kitabynda belleэдr.
1878-nji эyly
· mart aэyny
· aэaklarynda general Lazarew Krasnowodskд geldi hem-de Зeki
·lerde we Зatda эerle
·эдn дhli go
·unlaryny gцzden geзirdir.
·ondan so
· «Kawkaz serbazy» haэal etmдn tьrkmenlere gar
·y psihologik uru
· kompaniэasyna ba
·lady. Tьrkmenlere iberen hatynda ol цzьni
· go
·unlary bilen ц
·e hereket etjekdigini we olary
· эurduny rus hдkimiэetlerini
· gol astyna geзirjekdigini aэtdy,
·eэle hem tьrkmenleri
· эa-ha
·цwe
·mekзidigini, эa-da boэun egjekdiklerine ikiden birini belli etmeklerini talap etdi. Munu
· ьstьne-de ol haэsysyny saэlap alanlarynda-da, onu
· Paty
·any
· emrini эerine эetirjekdigini kesgitli aэtdy» Emma tьrkmenler onu
· hatyna jogap bermдndirler-de цzlerini
· gorany
· galalaryny berkitmeklerini зaltla
·dyrypdyrlar. Grodekowy
· me
·hur i
·inde, ruslary
· ц
·e hereket edэдndikleri baradaky habarlar Berdimyrat hana we onu
· ge
·e
·зilerine gelip эetendigini, olary
· derrew Bendesen geзelgesine tarap 4.000 atlyny we 2.000 pyэada go
·uny du
·many
· gar
·ysyna эola salandyklaryny bellдp geзipdir. Iki hepde geзenden so
· Awgust aэyny
· 16-syna tьrkmenler Tersakany ruslary
· alandygyny bilip galdylar. Berdimyrat han Hojagalany ruslary
· eэelemegini
· ц
·ьni almak ьзin haэal etmдn
·ol эere kцp mukdarda atlylary iberipdir. Emma onu
· adamlary ruslary
· atly go
·unlary tarapyndan yzyna serpikdirildi. Grodekowy
· i
·ine salgylanyp M.Saraэ
·eэle эazэar: «Ruslary
· эaraglaryny
· artykmaзlygyna gцz эetiren Berdimyrat han цz эigitlerini Hojagaladan ilki Bendesen geзelgesine, so
· bolsa Bцrmд tarap yza зekэдr we
·ol эerde gyssagly suratda maslahat geзirэдr. Du
·many
· зaklanyly
·yndan ц
·e has tiz hereket edэдndigi barada pikir aly
·yp bolanlaryndan so
·, gorany
· planyny
· ikinji nobatyna geзmegi karar edэдrler bu
·ert bolsa дhli ilaty Ahaly
· gьnbatarynda, Gцkdepede jemlemekden ybaratdy. Emma дhli ilaty Gцkdepe galasyna jemlemek ьзin hem-de gorany
·a taээarlyk gцrmek ьзin, Dykma Serdary Sopy hany ruslary
· iзine ibermegi (Grodekowy
· эazy
·yna gцrд) karar etdiler: Dykma Serdar we Sopy han ruslary
· iзine baryp, olary
· raэaty astyna geзэдndiklerini aэdyp, цz hyzmatlaryny teklip etmelidiler,
·eэlelikde ruslary
· ц
·e hereket etmegini mьmkin gadar gaэra зekdirmelidiler». Dykma Serdar bilen Sopy han maslahaty
· kararyna buэun bolup, ruslary
· ц
·dдki go
·unyny
· komandiri Dolgorukowy
· huzuryna bardylar. Emma ruslar olary tд sцwe
· kampaniэasy gutarэanзa tussaglykda saklapdyrlar. Tugan-Mьrze Baranowskiэ hem цz эatlamalarynda Dykma Serdary
· tussaglyga alynmagyny bellдpdir. Dykma Serdar oazisde hemmeler tarapyndan hormatlanylэan we gepi di
·lenilэдn az sanly hanlary
· biridi. Teke oazisini
· gьnbatar bцleginde ol has-da abraэlydy. Uzyn boэly, uzyn зal sakgally we murtly, nurana, gцrmegeэ эьzli, pдhim-parasat bilen balkyldap duran okara gцzli we ho
·sypat adam hemmeleri dessine цzьne imrindirэдrdi.
Lazarewi
· saglygyny
· эaramazlygy zerarly, wakalary
· gidi
·i has hem pajygaly bolup ugrapdyr. Iэul aэyny
· aэaklarynda Lazarewi
· kebzesinden bir зyban зykyp, iki hepde geзenden so
· bolsa, doktorlar Lazarewi operasiэa edipdirler. Onu
· ganyny
· zдherlenendigi anyklanyp hem-de Lazarewe hemme zady ta
·lap bьtьnleэ kesel bejertmek ьзin эatmagy maslahat beripdirler.
General Lazarew Зeki
·lerden gelэдnзд эolda arkasyndan we эe
·sesinden зybanlary
· зykandygyna garamazdan Зata geleninden so
· эoluny dowam etdirmegi эьregine dьwьpdir we da
·dan sagat dцrtde эola ugramak ьзin дhli zatlary
· taээar bolmagy barada Awgust aэyny
· 13-nde ag
·amara buэruk beripdir. Lazarew цlenden so
· general-maэor Lomakin цz harby derejesi beэlekileri
·kд garany
·da эokarydygyna esaslanyp, otrэada эolba
·зylyk etmegi цz ьstьne wagtlaэyn alypdyr.
·eэle hem ol Lazarewi
· meэillerini эerine эetirmдge giri
·ipdir. Bu meэilnama boэunзa ol Bendesen geзelgesinde pyэada we atly go
·unlary
· sekiz batalэonlaryndan hem-de эeterlik mukdarda toplardan ybarat bolan harby lageri gurmaklygy we azyk эeterlik derejede jemleэдnзд, iki aэy
· dowamynda
·u pozisiэany saklamagy karar edipdirler. Lomakin bu meэili эerine эetirmek ьзin цrдn taээarlyklydy. Tьrkmenleri
· эurduna gaty beletdi, 1873-nji эyldan bдri tьrkmenlere gar
·y enзeme ekspedisiэalar geзirip, peэdaly tejribe toplady.
Awgust aэyny
· 19-na Bendesende цz go
·un gьэзlerini jemlдnden so
·ra, Lomakin bu ekspedisiэany
· geljekki meэilnamasyny nдhili geзirmelidigini kesgitlemek ьзin uly serkerdelerini maslahata зagyrypdyr. Ulag gulluklaryny
· we go
·unlary azyk-sьlsat bilen ьpjьn etmekligi
· цrдn kynзylykly эagdaэdadygyna garamazdan, olar цz эollaryny bo
·adyp, Gцkdepede jemlenen tьrkmenlere aэgytly zarba urup biljekdiklerine heniz hem umyt baglaэardylar. Sцwe
· maslahatynda hasaplap зykary
·laryna gцrд, tьrkmenler
·u bolu
·laryna ba
· sцwe
·e giri
·seler, onda olar gutarnykly suratda derbi-dagyn edilinip bilner.
Ruslar Gцkdepд barэan эolda ц
·lerinden зykan her bir obany we galany eэelдpdirler we weэran edipdirler. Bu obalarda we galalarda bolsa Gцkdepe gaзyp gitmдge maэ tapmadyk эьzlerзe ma
·galalar bolupdyr. Ruslary
· barэan эoly Bamyny
·, Bцrmдni
·, Arзmany
· we Sьnзani
· ьsti bilen geзip, Duruna eltipdir. Durunda ruslary
· iki kolonnasy birigipdir, зь
·ki olar
·u nokatdan a
·ryk ц
·e hereket etmekligi karar edipdirler. Durunda awgust aэyny
· 26-dan 27-ne geзilen gije da
·ky garawullar bilen tьrkmenleri
· arasynda ok aty
·ygy bolupdyr.
·u эagdaэlar bilen bir hatarda Gцkdepede uly maslahat bolupdyr. Bu maslahata tьrkmenler Gцkdepдni
· tцweregindдki galany beэgeltmekligi hem-de цzlerini
· i
· so
·ky damja ganlaryna зenli galada goranmagy karar edipdirler. Grodekow hem цz i
·inde bu babatda tьrkmenleri
· gala gurmak i
·inde haэal etmдn ba
·landyklaryny, цzleri-de bu galany uly mцзberlerde, эagny onu
· i
·ine дhli ilat sygar эaly edilip salэandygyny we o
·a «Tдze
·дher» diэip at berendiklerini эazypdyr. Grodekowy
· pikirini dowam etsek ol, ruslary
· ц
·e sьэ
·ь
·ini
· juda зaltdygyny, awgust aэyny
· 28-ne ruslar galany
· demirgazyk tarapyndan gelendiklerini, onu
· haэaty bolsa doly gurulup gutarmandyklaryny, galany
· gьndogar ganatyny
· bolsa di
·e эarsyny
· gutarandygyny aэdэar.
·eэlede ol, galany
· beэikligi islenil
·i эaly эokary galdyrylmandygy we onu
· iзindдki дhli gara цэleri
· depesi gцrьnip durandygyny bellдpdir. Marwini
· i
·inde, awgust aэyny
· 27-de ruslar Эarajyda цz go
·un gьэзlerini jemlдp, ikinji sцwe
· maslahatyny geзiripdirler.
·ol maslahata bolsa olar indiki gьn irden hьjьme geзmeli diэen karara gelendiklerini aэdэar.
·eэlelikde ruslar awgust aэyny
· 28-ne Эarajydan Gцkdepд ц
·e sьэ
·ьp ba
·lapdyrlar. Grodekow rus go
·un kolonnalaryny
· Gцkdepд tarap bд
· эarym milэa ц
·e sьэ
·enlerinde gaty kдn tьrkmen atlylaryny
· galadan зykyp du
·mana tarap hьjьme geзendigini, o
·a Berdimyrat hany
· buэrugy boэunзa, ruslary
· эьk зekэдn ulag kolonnasyny esasy go
·unlardan kesip aэyrmagy Garabatyra tab
·yrylypdygyny эazэar. Tьrkmenler edil эanar ot эaly ц
·e syзyrap, ruslary
· yza зekilmдge mejbur edipdirler. Tьrkmenler kazaklara garany
·da atlaryna has зalasyn mьnьp dь
·эдrdiler we atlaryny has зalt зapэardylar, olar эьzbe-эьz зakny
·anlarynda tьrkmenler цz egri gylyзlaryny зakgan i
·ledэдrdiler, kazaklar bolsa цzlerini tьpe
·leri
· gundagy bilen goraэardylar. Egerde general Borh toplaryny цz go
·unlaryndan ьsta
·yr atyp, hьjьm edэдn tьrkmenleri oka tutmagy buэurmadyk bolsa, tьrkmenleri
· kazaklary gylyз bilen зapyp, kerзem-kerзem etjekdikleri doly suratda дhtimaldy.
·ol gyrgynзly top oklary ulanylmadyk bolsa, tьrkmenler kazaklardan dynjakdylar, emma kazaklar derrew
·ol top oklaryny
· oduna dallanyp, цz kolonnalaryny
· эe
·sesine gaзyp, gutulmak mьmkinзiligini aldylar. General Lomakin tьrkmenleri
· galadan зykyp gitmдge synan
·yk edэдndiklerini gцrьp, polkownik Зawзabadze A
·gabada gidэдn эoly kesmegi buэrupdyr. Rus go
·unlary bu buэrugy doly suratda эerine эetiripdirler. Ruslary
· дhli go
·unlary цzlerini
· зozu
· orunlaryny eэelдnlerinden so
·, general Lomakin, galany
· ьstьnden top okyny эagdyryp ba
·lapdyr. Ol tьrkmenler bilen gatna
·yk aзmaklygy gadagan edipdir we gyrgynзylygy
· iзinden зykyp gitmдge synan
·yk edenleri bolsa atly go
·un iberip, olary gьэз bilen эene-de gala salypdyr. Gysga wagtlyk garpy
·ma sцwe
·i ba
·lanypdy. Berdimyrat han we onu
· ur
·ujylary hut
·u pursada gara
·an bolsalar gerek. Ruslar tьrkmen topragyna girip ba
·lanlary bдri tьrkmenleri
· du
·man bilen de
·me-de
· garpy
·yp sцwe
·mдge hiз mьmkinзiligi bolmandyr.
·u pursat
·ol mьmkinзilik gelip эetipdir, Berdimyrat han цz эigitlerine, Allany зagyryp, du
·many
· ьstьne dцkьlmelidigini, indi gaзara эeri
· эokdugyny aэdypdyr.
Rus esgerleri demirgazyk we gьnbatar tarapdan galany
· diwarlaryna эetibernelerinde, tьrkmenler du
·many
· ьstьne эolbars kimin okdyrylypdyrlar.
·eэlelik bilen Gцkdepдni goraэjylar bilen ruslary
· arasynda ьэtge
·ik bir sцwe
· ba
·lanypdyr. Gцkdepдni
· gьnbatar diwaryndaky sцwe
· rus toparlaryny
· guran, bir depesinde syn eden rus
·urnalisti Arskiэ tarapyndan
·eэle suratlandyrylypdyr: «Biz adamlary
· yzly-yzyna эykylэandyklaryny gцrэдrdik, bir adamy
· elinden baэdagy gaзdy we ony golaэyndaky soldatlar alyp gцterdiler, bir ofiseri
· aty зarpaэyna galdy we ofiser onu
· yzyna эere эykylyp, gymyldysyz galdy, ak kцэneklileri
· (rus soldatlary) uly topary birden ц
·e haэdadylar we galany
· dьэbьne эetdiler.
·ondan so
· bьtin hatar boэunзa эe
·i
· gykylyklary e
·dildi we soldatlar ц
·e эьwьrdirlerde, indiki pursatda galany
· dьэbьndдki tot-tozany
· iзinde эitip gitdiler. Topar atmasyny bes etdi, gykylyklar tarpa эatdy, birsalym dym-dyryslyk arala
·dy. Hemmeler indi i
· bitendir цэtdiler. Emma, biz ruslar, gynansak-da, эagdaэ asla beэle dдl eken. Эarym sagat geзip-geзmдnkд, soldatlar эene galany goraэjylary
· ц
·ьnde peэda boldulr. Bu sapar olar yzdaky ц
·ki gorany
· zolaklaryna tarap aэak aldyklaryna gaзэardylar. Olar kynlyk bilen galadan yzlaryna a
·anlarynda olary
· yzy bilen зirkin gygyry
·yp, egri gylyзlaryny bulaэlap tьrkmenleri
· gazaply toparlary peэda boldular»
·u wakadan so
· bahym ruslar yza зekilip ba
·ladylar. 1879-njy эyly
· awgust aэyny
· 28-dдki bolan Gцkdepe sцwe
·i tamam boldy. Bu sцwe
·de ruslardan hem kдn эitgiler boldy, galany goraэjylary
· hem 4.000 adamsy зemesi bolup, olary
· kцpьsi parahat ilatdy.
·eэlelikde ruslary
· 1879-njy эyldaky harby ekspedisiэasy
·owsuz tamam boldy.
Gцkdepe galasyny goramaga gatna
·an
·ahyrlardyr bag
·y-sazandalary
· edermenligi bolsa hakyky watansцэьjiligi
· yokary nusgasy boldy. Olar, hem tьpe
·leri bilen, hem go
·gydyr aэdym-sazlary bilen du
·mana gar
·y зykypdyrlar. Bag
·y-sazandalary
· halypasy, ussat sazanda Amangeldi Gцnьbeg hem du
·many
· gala birinji эцri
·inde Gцkdepe ur
·una gatna
·yp,
·ol эerde „Gцkdepe mukamyny“ dцredipdir. Ol Di
·lidepдni
· эanynda du
·man granadyny
· эarylmagy bilen
·ehit bolэar. Tьrkmen mukamyny
· ussady Amangeldi Gцnьbegi
·
·дgirtleri Kцr bag
·y bilen Kel bag
·y dagy hem Gцkdepe galasyny goramaga gatna
·ypdyrlar. Olar halypasy Amangeldi Gцnьbegi
· je
· iзinde dцreden „Gцkdepe mukamyny“ зalmagy so
· hem dowam etdirip, ilaty
· gцwnьni gцteripdirler, Watan ugrundaky gцre
·de galany goraэjylary ruhlandyrypdyrlar.
1879-njy эyly
· Gцkdepe sцwe
·inde Gara batyr, Berdimyrat Hanэazy tьrkmen gerзeklerini
· birnдcesi wepat bolan bolsalar-da эe
·i
· gazanan эerli ilat цzьni buэsanзly duэupdy.
·ol gazaply sцwew
·e tьrkmen
·ahyrlary Цweztagan Kдtibi we Annagylyз Mдtдji hem цz ogly Molladurdy bilen gatna
·ypdyrlar. Olar цzlerini
· go
·gularynda bu aэylganз wakany, halky
· gahrymanзylygyny beэan edipdirler.

II Ahal-teke harby ekspedisiэasy. Gцkdepe gyrgynзylygy

1879-njy эyly
· ilkinji Ahalteke ekspedisiэasy,
·owsuz tamamlanandan so
·, Russiэada Orta Aziэa meselesi barasyndaky syэasy pikirler цrдn dartgynla
·yp ba
·lapdy. Bu эцri
·i
·
·owsuz gutarmagy paty
·a Russiэasyny
· hцkьmdarlaryny
· lapyny keз edэдr. Merkezi Aziэada rus эaragyny
· abraэy gaзэar. Indi, her edip - hesip edip tьrkmenlere temmi berip, rus эaragyny
· abraэyny dikeltmelidi. General Lomakini
· Gцkdepeden aljyra
·ly эagdaэda gaзmagy di
·e bir Russiэany
· jemgyэetзiligini dдl, eэsem Russiэany
· hцkьmetine-de, ylaэtada basypalyjylyk syэasatyny goldaэanlary
·-da kellelerine sa
·sar da
·y degen эaly edip ynjylykdan dь
·ьripdi. Russiэany
· harby ministri,
·ol syэasaty
· ц
·ba
·зysy Milэutin, Lomakini
· binamyslyk bilen yza зekilmegi, rus go
·unyny
· namysyna gara эoku
·dyrэar we Russiэany
· Orta Aziэadaky эaragyny
· gьэз-kuwwatyny pese dь
·ьrэдr» diэip pikir edэдrdi. Paty
·a hцkьmeti haэal etmдn Ahaly
· ilatyndan ar almak we onu
· эerlerini basyp almak ьзin ikinji harby эцri
·e gьэзli taээarlyk gцrьp ba
·laэar. Dogrudan-da Russiэany
· Orta Aziэadaky kolonial syэasatyny
· taryhynda birinji gezek rus go
·unlary du
·many эe
·ip bilmдn, gaзmaga mejbur boldular. Grodekowy
· aэtmagyna gцrд, rus go
·unlaryny
· indi mundan beэlдk Orta Aziэada эe
·ilmez gьэз hasap edilmдndir. Munu
· цzi bolsa Tьrkьstany
· halklaryna rus hдkimiэetlerine gar
·y gozgala
· turuzmaga gylaw berip biljekdi. Emma welin Berlin Kongresini
· netijeleri zerarly dь
·en uly
·owsuzlyklardan so
·, ruslar Tьrkmenistandaky цz ykdysady we syэasy artykmaзlyklaryny эitirmek islemдndirler.
·onu
· iзinde Russiэany
· syэasat eэeleri Russiэany
· Orta Aziэadaky mertebesini her edip, hesip edip saklamagy jana-jan wezipe diэip hasap edipdirler. Milэutin Paty
·adan 1880-nji эyly
· mart aэyny
· 6-na rugsat alandan so
·, ol Tьrkmenistany
· ьstьne tдze harby эцri
· guramagy taээarlamalydygyny, Kawkaz go
·unyny
·
·tab naзalnigine telegramma iberipdir. Russiэany
· i
· ukyply komandirlerinden biri we Orta Aziэany
· kцne tan
·y general Skobelew harby эцri
·i
· ba
·tutany edilip bellenilipdir we bu maksat ьзin 10.000.000 manat pul goэberilipdir.
Russiэa Tьrkmenistany basyp almak baradaky дhli meэillerinden el зekmegi karar edipdir diэen gьrrь
·leri
· nдdogrydygyna tьrkmenler gцz эetiripdirler. Ilki Зeki
·lerde we Зatda ruslary
· tдze harby эцri
·e gi
·den taээarlyk gцrэдndikleri baradaky habarlar indi yzly-yzyna gelip durupdyr. Grodekowy
· aэtmagyna gцrд basypalyjy du
·man эene-de yzyna gelipdir, эцne bu sapar цrдn kцp go
·un we kдn top alyp gelipdir. Nurberdi han tдze rus komandirini
· эa
· generaldygyny, kцp sцwe
·lere gatna
·andygyny we Kokandy basyp alandygyny hem-de onu
· bu эere эцne-mцne i
· ьзin gelmдndigine anyklapdyr. Bu maglumaty alandan so
· Nurberdi han derrew Yzgantda uru
· maslahatyny зagyrypdyr. Maslahatda hem дhli ilaty
· Gцkdepдni
· iзine эygnamagyny Karar edilipdir we
·u здrelere doly ygtyэarly эolba
·зylyk etmeklik Dykma Serdar bilen Gurbanmyrat i
·ana ynanylypdyr. Nurberdi han bьtьn gy
·y
· dowamynda kesel bolmagyna garamazdan, gorany
· i
·lerini зaltlandyrmak ьзin эurdu
· bir ujundan gelse, beэleki ujuna haэdap gidэдrdi. Ol Gцkdepдni goraэjylary
· ьstьne Marydan tekelerden, saryklardan we salyrlardan ybarat bolan 4.000 adamlyk go
·maзa gьэз getiripdir. Emma Nurbedi han general Lazarewi
· Зeki
·lere gelenden so
· dь
·en эagdaэy эaly эagdaэa uзrady. Onu
· janyna agram berip kцp i
·lemegi we цz halkyny
· gelejegi barada edэдn gaэgysy onu
· saglygyny эaramazla
·dyrypdyr. Nurberdi han 1880-nji эyly
· aprel aэyny
· 23-ne aradan зykyp эurduny we halkyny taryhyny
· i
· bir jygba-jygly wagtynda ba
·tutansyz galdyrypdyr. Nurberdi hany
· sag eli hasaplanэan Gцnьbek hakyndaky hekaэaty
· awtory Цwezbaэewi
· эazmagyna gцrд, Nurberdi han rus iзalylary tarapyndan awy berilip цldьrilipdir. Emma Grodekowy
· i
·lerini
·, habar beri
·ine laэyklykda, Nurberdi han janyna bijaэ agram salyp i
·lдnligi ьзin цz halkyny
· gelejegi barada biзak kцp gaэgy edenligi netijesinde ganyny
· zдherlenenliginden цlьpdir. Цnu
· цlьmini
· tьrkmenleri
· arasyna salan aljyra
·lygyny ruslar top okuny эagdyrэan wagtynda galany
· iзinde emele gelen aljyra
·lykdan pes bolmandyr. Tomsony
· habar bermegine gцrд, 1880-nji эyly
· maэ aэynda tьrkmenler Nurberdi hany
· ikinji ogly Magtymguly hany tдze Ba
· han we Orazmдmmet hany onu
· weziri edip saэlapdyrlar. Gurbanmyrat i
·an bolsa дhli tьrkmen taэpalaryny
· Ba
· kazysy edilip bellenipdir we Dykma Serdar tьrkmenleri
· harby gьэзlerini
· Ba
· serdary edilipdir.

·ol wagty
· цzьnde ruslar цz taээarlyklaryny tamamlap barэardylar. Tдze ekspedision gьэзleri
· wagtlaэyn kommanduэu
·isi edilip bellenilen general Skobelew harby ministrden jikme-jik taээarlanylan instruksiэany alypdyr. Ol Paty
·a tarapyndan makullanypdyr.
·ol instruksiэany
· gцrkezmelerine laэyklykda, Trans-Kaspi raэonynda (Zakaspide) дhli go
·unlara,
·taba we эerli hцkьmete Skobelewi
· buэrugy эцremelidi. Emma welin ol Kawkaz go
·unyny
· Ba
· kommanduэu
·isina tabyn bolmalydy.
·onu
· bilen birlikde, zerur transport we aragatna
·yk wezipeleri berjaэ eder эaly Krasnowodskiden Gyzylarbada barэanзa strategik дhmiэetli demir эoluny gurmaga o
·a rugsat berilipdir. I
·lis зe
·melerindдki maglumatlara gцrд,
·u maksat bilen Russiэany
· me
·hur hem tejribeli gurlu
·yk in
·eneri M.Hugowiзi
· garamagyna berilipdir. Bu demir эolu
· taslamalary we kartalary eээдm taээar edilipdir we 1880-nji эyly
· oktэabr aэy tamam ediler diэen tama bolupdyr.
Tьrkmenistany basyp almak meselesi Sankt-Peterburgda зцzьlen bolsa-da
·ol ekspedisiэa ьзin ьpjьnзilik harajatlary Kawkazda toplanypdy we 1880-nji эyly
· эanwar aэyna зenli olary
· hemmesi taээar edilip goэulypdyr. 1880-nji эyly
· aprel aэyny
· 13-ne general Skobelew цz
·tab ofiserleri bilen taээarlyklaryny gutarnykly jemlemek ьзin Kawkaza gidipdir. Ol Kawkaza gelip gцrse, zerur bolan harajatlary
· hemmesi toplanypdyr we taээar edilip goэulupdyr. Derrew ol
·ol zatlary
· Trans-Kaspi (Zakaspi) ьlkesine эьklenip iberilmegi barada buэruk beripdir. Skobelew цz
·tabynda birnдзe ьэtge
·ikler edipdir, geljekgi «Tьrkmenistandaky uru
·» diэen kitaby
· awtory polkownik N.I.Grodekowy
·taby
· naзalnigi edip we general Petrusewiз harby i
·ler barada цzьne kцmekзi edip bellдpdir. Grodekowy
· эazmagyna gцrд, Skobelew haэal etmдn цz planlaryny amala a
·yrmaga giri
·ipdir. Krasnowodskide Зeki
·lerde, Зatda we Dьzolumda azyk we ulag seri
·delerini kцp mukdarda jemlдp bolandan so
·, Skobelew Gyzylarbady we Bamyny almak ьзin polkownik Grodekowy, эagny цzьni iberipdir. Gyzylarbat bilen Bamyny
· aralygy Ahaly
· derwezesi hasap edilipdir we olar Gцkdepeden 80 mil зemesi uzak bolupdyr. Tomsony
· habar bermegine gцrд, ц
·debaryjy otrэad цz taээarlyklaryny jemlдnden so
·, Skobelew tekelere
·u a
·akdaky hat bilen adam iberipdir: «Hцkmьrowan ak pat
·any
· emri bilen men
·u зцldдki go
·unlary
· komandiri we ilaty
· hem Hдkimdary edilip bellenildim. Ak pat
·any
· emri bilen siz onu
· kцp millionly musulman raэatlaryny
· hataryna go
·ulэarysy
·yz we parahatзylykly zдhmete, sцwda hem-de sabyr kanagatly i
·e эьz цwьrmelisi
·iz,
·eэdip bolelinlikde эa
·amalysy
·yz. Bizi
· ьstьmize зozujylar bada-bad эok ediljekdir we meni
· hцkmьrowanymy
· erkine gar
·y зykэanlar gazaply jezalandyryljakdyr, Tьkeniksiz Merhemetli Hцkmьrowanymyzy
· wekil edip bellenmek bilen, men kimde-kim parasatlylyk edip, bize gol эapsa,
·o
·a ho
·niэetlilik bilen garajakdyryn we olara Kurany
· keramatly sцzlerini
· manysyndan ugur alyp, Russiэa hдkimiэetine raэat bolmagy we
·onluk bilen цzlerini, цz ma
·galalaryny hem-de цz emlдklerini weэranзylykdan halas etmegi maslahat berэдrin».
Tьrkmenler bilen Russiэa baэdagyny
· mertebesine-namysyna zeper эetirjek her bir hili ylala
·ygy bagla
·maga Ak paty
·a цz go
·unlaryna rugsat berjek dдldir diэip, Skobelew tьrkmenlere habar beripdir. Eger geple
·ik geзirilдэende-de,
·ol geple
·ikleri
· esasynda, onu
· pikiriзe,
·eэle bir meseleler bolmalymy
·yn, эagny ol geple
·ikler эewropalylary
· we bьtin musulman dьnэдsini
· a
·yndan ruslary
· 1879-njy эylda эe
·ilendigi hakyndaky pikir-dь
·ьnjeleri bozup aэyrmalymy
·yn; Tьrkmenistany
· дhli baэlyklary-emlдkleri Russiэany
· цz serhetlerini goramak zerurэetligine gцnьkdirilmelimi
·in hem-de Kaspiden Samarkanda зenli bolan aralygy Russiэany
· tдsir zolagy hцkmьnde kesgitlemelimi
·in. Grodekowy
· eserinde getirilmegine gцrд, tьrkmenleri
· ruslar bilen эara
·yk etmegi ьзin
·u a
·akdaky
·ertler ц
·e sьrьlipdir:
Эarym million manat paз tцlemeli edilipdir.
I
· atly-abraэly ma
·galalardan enзeme oglanlary girew bermeli edilipdir. Olary
· Russiэada okadylmagy ьзin harзlanjak pulu
· цwezi wagtal-wagtal takyk doldurylyp durmaly edilipdir.
Russiэany
· Gyzylarbady, Arзmany, Gцkdepдni, A
·gabady we beэleki birentek punktlary wagtlaэynзa eэelдp, olarda go
·un saklanmagyna tьrkmenler razy bolmaly edilipdir.
Ahalteke welaэaty Russiэa imperatoryny
· raэatyna geзmeli we Russiэa imperatory цz i
·lдn dьzgьni boэunзa ol welaэata hдkimdarlyk etmeli edilipdir.
Дhli taryhy dokumentler, kцne golэazmalar we kitaplar rus hдkimiэetini
· eline geзmeli edilipdir.
Welaэaty
· beэleki etraplaryny hem eэelemek ьзin go
·unlaryny
· цz ьstlerinden erkin geзmegini kepillendirmeli we olary dьэeler hem-de azyk-sьlsatlar bilen ьpjьn etmeli edilipdir.
Tьrkmenleri
· ba
·tutanlaryny
· enзesini girew hцkmьnde gцz tussagy edip saklamaly edilipdir.
Bu haty
· manysyndan gцrnь
·i эaly, Skobelew tьrkmelere sцwe
·mekden ba
·ga hiз bir hili эol goэmak islemдndir.
·onu
· ьзin-de tьrkmenler Skobelewi
· hatyna jogap hem bermдndirler.
Tдze tьrkmen ba
·tutanlary ruslary
· hereketine цrдn hu
·gдrlik bilen gцzegзilik edэдrdiler. Bu babatda Tomsony
· aэtmagyna gцrд, Skobelewi
· Bama tarap зalt hereket edip ba
·landygyny bilenso
·lar tьrkmen ba
·tutanlary haэal etmдn Dykma Serdary
· эolba
·зylygynda tьrkmen atly go
·unlaryny
· bir bцlegini, Skobelewi
· yzyndaky эoluny urmak ьзin gцnderipdirler. Iyul эyny
· ba
·ynda Dykma Serdar rus go
·unlaryny
· hereketlerini eserde
·lik bilen yzarlapdyr we Зat bilen Эaglyцlьmi
· arasynda ruslary
· harby kerwenini
· ьstьne зozupdyrlar we uzaga зekmedik gazaply зakny
·ykdan so
· Dykma Serdar agyr эьkli iki sany furgony we birnдзe эьkli dьэeleri gola salypdyr hem-de ruslary
· telegraf simini gyrypdyr.
Iэul aэyny
· 2-ne Skobelew kiзi hem bolsa, цrдn gujurly we эeterlik derejede эaraglanan otrэad bilen Gцkdepдni
· ьstьne ugrapdyr.
·onu
· bilen bir wagtda Skobelew, эerli эagdaэlary bilmek ьзin, tьkeniksiz razwedka зozu
·laryny geзiripdir, hut Gцkdepд зenli дhli tьrkmen obalaryny tozdurypdyr, olara hojalyk i
·leri bilen me
·gul bolmaga (ekin ekmдge, hasyl эygnamaga, mal bakmaga we
·.m.) mьmkinзilik bermдndir. Russiэany
· Eэrandaky wekilinden we serhet эakasyndaky hдkimiэetlerden Goзontdaky hem Bьjnьrtdдki Horasan kьrtlerini
· Ahal tekelerini
· gar
·ysyna зozu
·lar gurap durmagyny haэy
· edipdir. Grodekowy
· aэtmagyna gцrд, iэul aэyny
· 12-ne otrэad Эegenbatyr obasyna baryp эetipdir, bu bolsa Gцkdepдni
· sekiz mile golaэynda bolupdyr. Skobelew hiз wagt beэle зalt, gar
·ylyksyz ц
·e sьэ
·ьp bilerin цэtmдndir. Ol Gцkdepд gaty эakyn baranso
· tьrkmenlere gцz gцrkezmek islдpdir. Ruslar Gцkdepд tarap hereket edip ba
·lanlarynda Dykma Serdar paэhaslyk bilen hereket edip 400 atlyny depeleri
· a
·yrsynda bukuda taээar edip goэupdyr. Emma welin, onu
· hereketini ruslar a
·ypdyrlar we derrew цz batareэalaryny i
·ledip, olary top okuna tutupdyrlar. Dykma Serdar цz adamlaryny top okuny
· эetдэjek zolagyndan зykarmaly bolupdyr. Цz atly go
·unlaryny
· bir эana зekili
·ini gцren Magtymguly han derrew sьэ
·ьp gelэдn ruslara gar
·y цz pyэada go
·un toparlaryny iberipdir, emma olar hem ruslary
· toplary tarapyndan yza зekilmдge mejbur edilipdir. Tomsony
· aэtmagyna gцrд, tьrkmenler basym цzlerine gelipdirler we
·ol gьnь
· цэlдni ruslary
· ьstьne duэdansyz зozmak ьзin taээarlyk gцrьpdirler. Ag
·amara Dykma Serdar цz atly go
·unyna ba
· bolup, Эegenbatyr galasyny
· ьstьne ugrapdyr hem-de цzьni
· pyэada go
·unlaryna-da Gцkdepeden зykyp,
·ol tarapa эцrelmegi buэrupdyr. Tekeleri
· kцp sanly go
·uny Эegenbatyry
· etegine iэul aэyny
· 12-ne irden baryp эetirpdirler. Emma
·ondan ц
·e sьэ
·mдge olar ikirji
·lenipdirler, ruslary
· lagerindдki dym-dyryslyk olary howatyrlandyrypdyr.
Awgust aэyny
· aэagynda Dykma Serdar цz atlylaryny
· gьэзli toparyna ba
· bolup, Bamyny
· эanynda atly kazaklary
· ьstьne зozupdyr. Bu sцwe
·de Dykma Serdary
· e
·egine naэza зьmьp эaralanypdyr. Bu habary e
·iden badyna Skobelew цz ofiserlerine
·eэle duэdury
· beripdir: «Ba
·tutany цzьni gar
·yda
·yny
· naэzasyny
· ьstьne oklap bilэдn du
·mandan biзak seresap bolmaly we дhli komandirler bir zady berk bellemelidirler; bizi
· harby durmu
·ymyzy
· her bir эagdaэlarynda harby hь
·gдrligi berjaэ etmelidirler hem-de ьstlerini gapyl basdyrmaly dдldiler».

·ol bir wagty
· цzьnde tьrkmen atlylaryny
· эene-de bir topary Bendesen geзelgesini
· эanynda ruslary
· beэleki bir gorowзy go
·un bцlegini derbi-dagyn edip, du
·many
· bд
· adamsyny цldьripdirler. Astrabat agentini
· Tomsona hatynda, tьrkmenler
·eэle hem ruslary
· Gyzylarbatdan Mihaэlowska gidэдn aragatna
·yk linэasyny kesipdirler. Tьrkmenleri
· bu duэdansyz we ьstьnlikli зozu
·lary general Skobelewi birbada howsala salypdyr. Go
·unlary
· azyk bilen o
·at ьpjьn edilendigine we umumy hьjьme o
·at taээardyklaryna garamazdan Skobelew hiз bir hili tцwekgelзilige эьz urasy gelmдndir.
·onu
· ьзinde ol цz orunbasarlaryny
· birini
· эolba
·зylygynda kiзirдk otrэady Eэrana iberip we olara go
·maзa azyk, mal satyn almaklygy tab
·yrypdyr. Bu i
·leri Oktyabr aэyny
· ahyrlarynda gutarnykly jemlemek tab
·yrylypdyr.

·ol bir wagty
· цzьnde Skobelew Gцkdepдni
· ьstьne etjek esasy hьjьmine taэarlyklaryny gutarypdyr.
Rus go
·unlary umumy hьjьme geзip ц
·e sьэ
·ьp ba
·lanlarynda, tьrkmenler noэabr aэyny
· 9-na Gцkdepede эцrite maslahata эygnanypdyrlar. Maslahatda Britaniэany
· Eэrandaky ilзisine kцmek bermegi haэy
· edэдndikleri barada hat iberipdirler. Emma tьrkmenleri
· bu эьzlenmesine Britan hдkimiэetleri jogap bermдndirler.
Dekabr aэyny
· 2-sinden 11-ne зenli Skobelewi
· go
·unlary цz bolэan эerlerini
· tцweregine gorany
· garymlaryny gazmak, tьrgenle
·ik i
·lerini geзirmek, partlaэjy jisimleri ulanmak arkaly hьjьm etmekligi
· tдrlerini цzle
·dirmek we Bamydan gelэдn azyk gorlaryny goramak эaly dьrli i
·ler bilen me
·gul bolupdyrlar. Skobelewi
· maglumatlaryna gцrд, dekabr aэyny
· 11-de we 12-de bolsa ol Dykma Serdary
· adamlaryny
· gorany
· dьzgьnlerini takyk aэan etmek ьзin Gцkdepдni
· tцweregine эene-de iki gezek a
·tow i
·lerini geзiripdir, зь
·ki Dykma Serdary
· adamlaryny
· rus hьjьmine gцzsьz batyrlyk bilen gar
·y зykyp, цzlerini goraэy
·lary Skobelewde цrдn зu
· tдsir galdyrypdyr.
Galany goraэjylar esasn sowuk эarag bilen эaraglanypdyrlar. Olary
· bary-эogy 4-5 mь
· tьpe
·i bar eken hem-de Garrygala sцwe
·inde (1858) olja alnan эekeje mis topy bolupdyr.
·onu
· ьзin galany goraэjylar kцmek sorap Mara, Demirgazyk tьrkmenlerine зapar iberэдrler.
·eэlelikde dьrli tire-taэpalardan bolan tьrkmen go
·uny jemlenэдr. Dekabr aэyny
· 11-inde gije Gцkdepe galasyny goraэjylara Marydan 2000 adam kцmege gelэдr. 1880-nji эyly
· dekabr aэyny
· 15-ne polkownik A.N.Kuropatkini
· komandirligi astyndaky Tьrkьstan polky Эegenbatyr galasyna эetip gelipdir.
Indi Skobelewi
· gol astyndaky эaragly gьэзler gutarnykly suratda jemlenipdir diэse
· boljakdy. Gцkdepe galasyndan 12 wэorstlyk (1 wэorst – 1,067 km.) Gьnbatarda эerle
·эдn Эegenbatyr galasyna зekilipdir. 1880-nji эyly
· dekabr aэyny
· ortasyna зenli ol эerde 38 rota, эьz sany atly otrэad, eskadronlary
· 11-si, 72 top, 11 raketa stanogy, 5 mь
·e golaэ naэzaly, iki mь
· gylyзly go
·un, mь
· topзy jemlenipdir. Bamydan bдrigem эene 7 rota, 4 top gaэdypdyr. Jemi 30 mь
·e golaэ dьrli kalibrli snarэadlar, mortirallar ьзin granatlar getirlipdir. 150 put dдri, bir million bir эьz kyrk mь
· ok, kцp mukdarda azyk da
·alypdyr» Skobelew dekabr aэyny
· 19-da gabaw niэetli hereket etmeler barada go
·unlaryna gцrkezmeler berэдr. Ol цz go
·unlaryna tьrkmenleri
· aэry-aэrylykda sцwe
·lerde biзak batyrlyk gцrkezэдndiklerinden дgд bolmagy duэdurypdyr. Skobelew dekabr aэyny
· 23-nde da
·dan galany
· gьnorta-gьndogar зь
·kьni
· gar
·ysynda Gцkdepдni
· diwarlaryndan 700 эard uzaklykda ilkinji soldat saplaryny orna
·dyrmaklygy karar edipdir.
Birinji zolakda edilэдn gazuw i
·lerinde tьrkmenleri
· ьnsьni sowmak ьзin galany
· sag ganatynda A
·gabat эoly tarapynda gцz ьзin gьэзlerini gцrkezmekligi we tьrkmenleri
· i
· bir дtiэaзly эerine gar
·y, эagny tьrkmenleri
· yza зekilдэmegi дhtimal ugruna gar
·y hereket etmekligi karar edipdir. Bu gьэзlere komandirlik etmekligi Petrusewiзe tab
·yrlypdyr we bu gьэзler atly go
·uny
· ba
· eskadronyndan hem-de otly-dag toplaryny
· bir batareэasyndan ybarat bolupdyr. Mundan ba
·ga-da Skobelewi
· эatlamalaryna gцrд, rus go
·unlary Gцkdepe galasyna baryp эetende, tьrkmenler olary
· ьstьne gazaply ok эagdyrypdyrlar. Petrusewiз atdan dь
·ьpdir-de, цz soldatlaryny
· ц
·ьne geзip, galany
· derwezesini
· iзine topulyp giripdir. Ruslary
· zabt edi
·ini gцren, Dykma Serdar du
·mana gar
·y цz pyэada go
·unlaryny
· uly bir bцlegini gцnьkdiripdir we rus go
·unlaryny galany
· iзinden зykarypdyr. Tьrkmenleri
· kцpзьlikleэin atan ilkinji gьlleleri general Petrusewiзi
· we kцp-kцp atly kazaklary
· janyny jдhenneme iberipdir. Rus soldatlary galany
· diwaryny
· эe
·sesinde bukulyp, tьrkmenleri
· зozu
·laryny tд go
·maзa gьэзler gelэдnзд saklapdyrlar we
·ondan so
· olar цz komandirini
· jesedini sцwe
· meэdanyndan alyp зykypdyrlar. Skobelew, dekabr aэyny
· 26-da birinji gabaw zolagyndan ikinji gabaw zolagyna geзelge edilendigini we dekabr aэyny
· 27-si – 28-i gije ruslary
· gabaw zolagyny
· ikinjisini taээar edendiklerini цz i
·inde эazypdyr.
I
·lis зe
·melerini
· maglumatlaryna gцrд, tьrkmenleri
· ba
·tutanlary, aэratynda Dykma Serdar bilen Magtymguly han Эa
·gala elden gidenden so
·ra ruslar gцs-gцni zabt edi
·e geзerler diэip зaklapdyrlar.
·onu
· ьзinem ruslary
·ol ц
·kьsi эaly gar
·ylyklaэyn zabt edip, эe
·mekзi bolupdyrlar.
·u nukdaэ-nazardan Skobelewi
· hilesine aldanypdyrlar. Tьrkmenler цzlerini
· geзmi
·dдki дhli tejribelerine uэu
·laryna gцrд, цzlerini we цz эurtlaryny halas etmek ьзin эekeje mьmkinзilik bardygyny bilipdirler – bu-da bolsa du
·many эakyndan garpy
·yk sцwe
·inde gar
·ylamakзydygy bolupdyr. Ruslar gabaw zolaklary bilen galany gur
·ap ba
·lanlarynda-da tьrkmenler nдmд
·-nдmedigini bilip bilmдndir, sebдbi Skobelew tьrkmenleri yzygiderli зozu
·lary we top okuna tutmagy bilen ba
·agaэlykda saklapdyr. Emma tьrkmenler ruslary
· gijelerine emeli y
·yklar bilen i
·lдp, gabaw-gazuw i
·lerini alyp barэandyklaryny anyklapdyrlar.
·eэlede, ruslary
· gabaw i
·lerini
· haэal hem bolsa, yzygiderli suratda цzlerine эakynla
·эandygyny gцrьpdirler.
·onu
· ьзin-de tьrkmenler her edip, hesip edip du
·many
· gabaw i
·lerini эumurmaklygy karar edipdirler.
Dekabr aэyny
· 28-i gьni gara
·ky dь
·enden so
· Skobelew gabaw i
·lerini dowam etdirmek ьзin i
·зi soldatlary
· tдze toparyny ц
·e эollapdyr. Indi gabaw-gazuw i
·leri Gцkdepe galasyny
· dьэbьne diэen эaly эetipdir. Skobelewi
· эazmagyna gцrд, ag
·am sagat 9-larda Dykma Serdary
· ba
·tutanlygynda дgirt kцp mukdardaky tьrkmen pyэada эigitleri цz galasyny
· da
·ky diwarlaryndan sessiz-ьnsьz зykypdyrlar. Tьrkmenler birden rus go
·unlaryny
· polkownik Kuropatkini
· gol astyndaky sag ganatyny
· ьstьnden «dagdan da
· inen эaly» duэdansyzlykda uly gykylyk bilen dцkьlipdirler. Rus go
·unlary bьs-bьtin diэen эaly gapyl galypdyrlar. Tьrkmenler olary
· sapэorlaryny
· we i
·leэдn adamlaryny
· kцpьsini gylyзlap parзalapdyrlar, galanlaryny bolsa kowalap, gorany
·y
· ikinji zolagyna tarap gaзyrypdyrlar. Tьrkmenler ruslary
· goragзy saplaryny hem bowsьp geзipdirler we garymlary saklaэan adamlary-da зykyp gaзmaga mejbur edipdirler.
·ondan so
· tьrkmenler garymlary
· зatly
·эan эerini
· эokarsyndaky birinji zolagy
· iзine dцkьlipdirlerde, dag toplaryny
· batareэasyny
· ьstьne зozupdyrlar, batareэany goraэan topзulary
· hemmesini gyran-jyran edipdirler we toplaryny
· birini hem olja alyp gaэdypdyrlar.
Dekabr aэyny
· 29-na irden rus go
·unlary Ap
·eron polkuny
· baэdagyny
· Gцkdepдni
· mukaddes galasyny
· ьstьnde galgap durandygyny gцrьp, gaty hapa bolupdyrlar, tьrkmenleri
· bolsa ьзdantutma hemmesi muny gцrьp, begenipdirler. Цz hьjьmlerini
· ьstьnlikli bolany ьзin tьrkmenleri
· ruhy gцterilipdir, wagtlaэynзa keэipleri цrдn kцk bolupdyr. Rus go
·unlary
· bolsa
·ol gijeki зeken эitgilerinden эa
·a ruhy pes we gцwьnleri зцkgьn bolupdyr. Skobelew gar
·ylyklaэyn zarba urmak arkaly цz adamlaryny
· ahlak эagdaэyny эokary gцtermekзi bolupdyr. Skobelewi
· эazmagyna gцrд, bu wezipдni эerine эetirmek ьзin saэlanyp alynan go
·unlar Kuropatkini
· gol astyndaky дhli bцlьmlerden, sapэorlar rotasyny
· эarsyndan we de
·izзiler otrэadyndan ybarat bolupdyr. De
·izзiler otrэady bolsa partlaэjy эaraglar we granatlar bilen эaraglanypdyr. Toplardan bir sagady
· dowamynda ot aзylandan so
· Kuropatkini
· gol astyndaky bцlьmler hьjьme geзipdir. Bu hьjьm tьrkmenleri agyr эitgilere sezewar edipdir. Цz эe
·i
·lerinden so
· ruslar yzyna - lagerlerine tarap topar-topar bolup
·adyэan oэun edip baэdak pasyrdadyp gaэdypdyrlar.
Ertesi gije sagat 11-de tьrkmenler цz gezeklerinde gar
·ylyklaэyn зozu
· edipdirler, bu sapar olar ruslary
· gabaw-gazuw i
·lerini geзiriэдn i
·зilerini
· зep tarapyna зozupdyrlar. Du
·man batalэonyny
· uly bir rotasyny kьl-peэkun edipdirler, onu
· komandirini цldьripdirler, olardan bir dag topuny we birnдзe эьz tьpe
·ini hem-de gaty kцp mukdarda ok olja alypdyrlar.
Dekabr aэyny
· 31-ne tьrkmenler эene-de Ba
· maslahatyny зagyrypdyrlar,
·onda 1881-nji эyly
· эanwar aэyny
· 4-ne эene-de bir gezek uly зozu
· etmegi karar edipdirler. Tьrkmenler ahyrky umytlaryny-da
·ol hьjьme baglapdyrlar. Sцwe
·den so
· tьrkmenleri
· цzlerini
· ruslara aэdy
·laryna gцrд,
·ol sцwe
·e meэletin gatna
·anlary
· sany 12 mь
· adam tцweregi bolupdyr.
Bu sцwe
· barada Skobelew
·eэle эazypdyr: «Эanwary
· 16-synda (kцne эyl hasaby boэunзa) irden tьrkmenler цzlerini
· i
· so
·ky hьjьmine geзdiler. Emma цz komandirlerinden alan gцrkezmlerine laэyklykda rus soldatlary tьrkmenleri
· bu hьjьmine taээarlyk gцrьpdirler we olar eээam цz garymlaryny penalap, gara
·yp durdylar. Tьrkmenler ruslary
· garymlaryna эakyn gelenlerinde rus soldatlary olary tьpe
·lerinden gьэзli ot aзyp gar
·yladylar. Tьrkmenler дhli ugurlarda yzlaryna serpikdirildi. Olar uly эitgiler bilen цz galalaryna зekildiler we du
·many
· эekeje top эatagyny эumuryp bildiler. Ruslar
·ol sцwe
·de di
·e bir ofiserini we 10 kiзi ofiserini hem-de soldatyny эitirdiler, olary
· 3 ofiseri we kiзi ofiserdir soldatlaryndan hem 60 adam эaralandy» Tьrkmenler indi du
·many
· i
· so
·ky зozu
·yna her bir pursatda ba
·lamagyny
· mьmkindigine gara
·эardylar.
Эanwar aэyny
· 6-dan 11-ne зenli ruslar эeri
· a
·agyndan partlaэjy jisim guэmak ьзin цtьk-nagym gazmaklaryny dowam etdiripdirler. Skobelewi
· эazmagyna gцrд, эanwar aэyny
· 11-ne ir bilen bu i
·lere эolba
·зylyk edэдn in
·ener o
·a
·u gijдni
· iзinde ьз sany цtьk-nagym i
·leri gurulyp gutarandygyny we olara 23,04 CWt (72 pud, эa-da 1152 kg) mukdarynda dдri guэup boljakdygyny habar beripdir. Bu habary alandan so
· Skobelew эanwar aэyny
· 12-ne зozu
· etmek barada derrew buэruk beripdir. Ol «du
·man» galasyny
· esasy berkitmegi gьnorta-gьndogar burзundan zabt ediljekdigini aэdypdyr. Ol
·onu
· ьзin ьз kolonna bilen hьjьm berjaэ etmegi buэrupdyr. Birinji kolonna polkownik Kuropatkini
· gol astynda bolup, ol «Beэik Knэaz», «Tьrkьstan» we «Atyjy» diэip atlandyrylan berkitmelerden зykyp зozmalydy we uly partlady
·y
· aзan gдdiginden zabt etmeli bolupdyr. Ikinji kolonna polkownik Kozelkowy
· gol astynda bolup, ol ьзьnji zolagy
· garymlaryndan зykyp зozmaly bolupdyr we top oklary arkaly эumurylan gдdiklerden galany
· iзini zabt etmeli bolupdyr. Ьзьnji kolonna polkownik Haэdarowy
· gol astynda bolup, galany
· gьnbatar ganatyndan 450 эard зemesi aralykda bolan «Suw degirmeni» obaзylygyny zabt etmek bilen tьrkmenleri
· ьnsьni sowmaly bolupdyr. Skobelewi
· gцs-gцni buэrugy boэunзa hereket edэдn gьэзler ikinji zolagy eэelдp, эagdaэ talap edende herekete girmдge taээar bolup durmaly bolupdyrlar.
Эanwar aэyny
· 12-sine irden sagat 6-da ruslary
· дhli go
·unlary (7.400 adam зemesi) eээдm зozu
·a ugramaly zolakda taээar bolup durupdyrlar. Ir sagat 7-de polkownik Haэdarowa ц
·e topulmaly diэen buэruk berilipdir. Onu
· kolonnasyny
· iki tarapyndan hem pyэada soldatlar bilen goragly toplar «Suw degirmeni» obaзylygyna tarap ot aзypdyrlar.
Ir sagat 11-de Skobelew dдrili haltalary
· galany
· arasyndaky цtьk-nagymlarda ьэ
·ьrip goэlandygy we olary
· sagat 11.20-de partladylyp bilinjekdigi baradaky maglumaty alypdyr. Skobelew derrew Kuropatkine эasawul iberip, o
·a цz go
·unlaryny ц
·dдki garymlardan зykarmagy buэruk beripdir, зь
·ki partlaэy
· wagtynda atylyp zy
·yljak uly-uly da
· we kesek bцleklerini
· soldatlara degip olary maэyp etmegi mьmkin bolupdyr. Skobelewi
· эatlamasyny dowam etsek, gцs-gцni sagat 11.20-de kesekdir tozan we tьsse sьtьni Gцkdepдni
· gьndogar ganatyndan gьmmьrdдp asmana galypdyr. Dдriler эarylyp partlapdyr we
·onu
· netijesinde ini 140 fut (1 fut = 30,48 sm) bolan uly geзelge gдdik emele gelipdir. Gara
·ylmadyk partlaэy
·y
· tьrkmenlere eden tдsiri
·eэlebir eэmenз bolupdyr, эagny olary
· so
· ruslara aэtmagyna gцrд, galadakylar bьs-bьtin sa
·sar эaly bolup galypdyrlar we hiз bir adam nдme-nдmeleri
· bolandygyny dь
·ьnip bilmдndirler. Kцp adamlar эer titirдndir цэdьpdirler.
·eэle эagdaэda-da tьrkmenler ejizlik etmдndirler, gahrymanзylyk bilen goranmaklaryny bьtin gьn dowam etdiripdirler. Emma gьэзleri de
· dдldi.
Gala synandan so
· guma gaзyp barэan 10 wэorsta зenli , tly go
·un bolsa 15 wэorsta зenli kowalap gidipdir. Bosgunlary
· giden эoly зaga – aэal – erkek jesetlerinden dolupdyr. Kowguзylar mazaly gara
·ky dь
·ьp ba
·lanandan so
· yzlaryna dolanypdyrlar. Gцkdepe galasaynda gaty kцp pida зekilipdir. Tьrkmenler 1880 – nji эyly
· dekabr aэyny
· 23-ne 1881-nji эyly
· yanwar aэyny
· 12- i aralygynda 7 mь
·e golaэ , gala alnan gьni bolsa , 6 mь
·e golaэ adamy эitiripdirler. Olary
· arasynda Kerimberdi i
·an , Orazmдmmet han , Dykma serdary
· ogly Hakberdi han we ba
·galar bar ekeni. Bosgunlary
· yzyndan kowlanda bolsa olary
· 8 mь
·e golaэyny
· gyrlandygy, 1881- nji эyly
· fewral aэyny
· 21- e Kawkaz go
·unlaryny
· Ba
· komanduэ
·
·isine iberen maglumatrynda Skobelew hut цz eli bilen эazypdyr.
Galany
· synan gьnь
· ertesi Skobelew dцrt gьnь
· dowamynda tala
·a ygtyэar berэдr. Esgerler, serkerdeler galadan цrдn kцp mukdarda gelin-gyzlary
· dьrdдne elinden зykan nepis halylaryny, aэallary
· we зagalary
·
·aэ-seplerini, geэim-gejimlerini we beэleki zatlaryny alypdyrlar.
Gцkdepe sцwe
·inde tьrkmenler bilen bir hatarda paty
·a Russiэasy tarapyndan mejbur edilip, цz isleg-umydyny
·, erkini
· gar
·ysyna sьrlen rus esgerleri
· hem birnдзesi helдk boldy. Sebдbi bu pajygaly waka rus эa-da tьrkmen halkyny
· gьnдsi bilen bolmandy, ol
·ol dцwrь
· syэasy dьzgni we onu
· ba
·ynda duran hцkьmdarlary
· erki bilen bolupdy.
Gцkdepe ur
·y tьrkmenleri
· Watanзylyk ur
·y diэip yglan edildi.
·ol uru
·da ata Watany gorap wepat bolanlara bolsa „Watanзylyk ur
·uny
· Milli gahrymanlary“ diэip at berildi.
Her nдзe эitgi, pidalar зekilse-de, эowuz du
·many
· zarbasyny
· gar
·ysyna tьrkmenler mertlerзe durup, ene topragy
· her daban эeri ьзin, цzba
·daklyk ugrunda gцre
·ip janyny orta goэdular. Bu gьn olary
· umytlary, gyrmyzy gan dцken Gцkdepe topragy mukaddes boldy, kьlli tьrkmen merhumlary
· hatyrasyny tutэar, olary
· baky ruhuny
· ц
·ьnde ba
· egэдr.
1991-nji эylda Tьrkmenistan Gara
·syz dцwlet bolandan so
· эagdaэ dьэpgцter цzgerdi. Ata Watanymyzy
· Gara
·syz dцwlet bolmagy bilen эurdumyzy
· taryhyny, hem-de dogruзyl эazmaga bolan isleg artdy. Munu
· цzi tebigy эagdaэdyr.
Gцkdepe sцwe
·inde ata Watany, ene topragy basybalyjylardan goramak ьзin Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowy
· belleэ
·i эaly, „Hakykatda bu эerde mь
·lerзe tьrkmen gyrlypdyr“.
Gцkdepe galasyny goraэjylary
· agzybirligi, tutanэerliligi we kцpзьlikleэin gahrymanзylygy rus serkerdelerini hem haэran galdyrypdyr. Tьrkmenleri
· arasyndan эekeje-de dцnьklik edeni
· tapylmanlygyny olar boэun alypdyrlar. Bu galada bolan цlmez-эitmez sцwe
· barada
·eэle diэilэдr: „Gцkdepe ur
·una gatna
·an da
·ary эurtlylar gyrgynзylygy
· onlarзa harby serkerdeleri bu sцwe
·i
· taryhy, umuman tьrkmen topragy barada эazan senenamalarynda, дhlisi dil birikdiren эaly, tьrkmende эekeje dцnьgi
· bolmandygyny, dцnьk beэle-de dursun, эol salgy alar эaly adamy hem tapyp bilmдndiklerini, Watana, эurda gezek gelende tьrkmenlerde pul, altyn diэilэдn zatlary
· gymmatyny
· эokdugyny dogrзyllyk bilen beэan edipdirler.“ Эцne Gцkdepe galasyny
· synmagy tьrkmen topragyny Russiэany
· doly eэelemegini
· mundan buэanky gidi
·ine дgirt uly tдsir etdi, ony ц
·ьnden зцzdi.
Gadymy tьrkmen topragyna Watanymyzy
· azatlygy we gara
·syzlygy halkymyzy
· bagtly geljegi ugrunda gцre
·de mertlik we gahrymanзylyk gцrkezen
·цhratly ata-babalarymyzy
· al gany si
·endir. 129 эyl mundan ц
· Gцkdepe galasynda dogduk topragymyzy gorap de
·siz-taэsyz gahrymanзylyk gцrkezip tьrkmenleri
· mь
·lerзesi
·irin janlaryny gurban etdiler. Hдzirki wagtda galany
· gahryman goraэjylaryny bьtin dьnэд bilэдr, olary
· edermenlikleri we gaэduwsyzlyklary barada enзeme eserler эazyldy. Gurban bolanlary
· arasynda aэallar, эa
·ulylar we зagalar hem bardy. Olary
· kцpьsi de
· bolmadyk sцwe
·de wepat boldular. Tьrkmenler gaэduwsyzlygy we edermenligi hemi
·e i
· gowy ynsan hдsiэetleri hasaplap geldiler. Watan ьзin
·irin janyndan geзmegi bolsa i
· эokary hormat saэdylar. Bizi
· gahryman ata-babalarymyz Oguz hany
·, Gorkut atany
·, Gцroglyny
· ke
·pleri Gцkdepe galasyny goraэjylary edermenlige ruhlandyrdy, bizi
· ata-babalarymyz ьзin Watana gahrymanзylykly hyzmat etmegi
· nusgasydyr.
„Gцkdepe sцwe
·ini
· gahrymanlary nesilleri
· minnetdar hakydasynda цlmes-эitmezlige eэe boldular. Olar tьrkmenistanlylary
· hдzirki nesli. Aэratyn hem bizi
· эa
·larymyz ьзin hakyky watanзylygy
· mysalydyr” diэip Tьrkmenistany
· Hormatly Prezidenti G.Berdimuhamedow Hatyra gьni mynasybetli эatlama здresinde eden зyky
·ynda nygtap geзdi.


1917 эyly
· dцwlet agdaryly
·ygy we Sowet Soэuzyny
· hem-de Tьrkmenistan SSR-i
· dцredilmegi

1917-nji яylda bolan feodal rewolяusiяasynyс эeсmegi netijesinde Rus paty
·alygy syndyryldy. Martyс ortalarynda Ak paty
·anyс agdarylandygy tьrkmen obalarynda-da e
·idilip ba
·lady. Mysal ьзin, 14-nji martda Mary uэezdiniс 19 obasynda яygnan
·yklar bolup, daяhanlar Murgapdaky paty
·alyk mьlkьс яeriniс we suwunyс цzlerine berilmegini talap edipdir. Talap 19 sany kцpзьlikleяin beяannama gцrnь
·inde яazga geзirilip, a
·agyna daяhanlardan we batraklardan 6 mьс adam syяalap, barmaklaryny basypdyr. Soсraky яygnan
·yklarda daяhanlar oba arзynlaryny, miraplary, sudlary we
·.m. wezipesinden bo
·atmaga talap edipdirler.

·дherlerde яagdaя has яitile
·ipdir. I
·зiler зinownikleri i
·inden kowup, tussag edip ba
·lapdyr.
30-njy martda wagtlaяyn hцkьmiяet Tьrkьstan general-gьbernatorlygyny яatyrmagy karar etdi.
·ondan bir hepde geзensoс bolsa Tьrkьstan komiteti dцredildi. Oblastyс
·дherlerinde ozalky яaly merkezden gelen adamlardan dьzьlen эerine эetiriji komitetleri i
·lдp ba
·lady.
·цne bir bellemeli zat, olam paty
·a gullugynyс podpolkownigi N. N. Han- Эomudskiniс ba
·tutanlygynda A
·gabatda Tьrkmen эerine эetiriji komiteti dцredildi.
Nikolaя Nikolaяewiз Han- Эomudskiя- paty
·a gullugynyс podpolkownigi, Tьrkьstan general- gubernatorlygynyс Krasnowodsk uэezd naзalniginiс kцmekзisi. Ol halkyс bдhbitlerini goramaga зaly
·an adam. 1925-nji яyldan soс uzak wagtlap Tьrkmenistanyс magaryf Halk Komissarlygynyс Moskwadaky яa
· milli kadrlary taяяarlaяan цяьniс яolba
·зysy N.N. Han-Эomudskiя tьrkmen intelligensiяasynyс iзinde iс ylymly adamlaryс,
·eяle hem ilkinji
·urnalistleriс biri bolupdyr.
Wagtlaяyn hцkьmetiс bur
·uaz эerine эetiriji komitetleri bilen bir hatarda i
·зi we soldat deputatlarynyс Sowetleri-de bardy. 1917- nji яylyс tomsunda Sowetleriс i
·ine tьrkmenlerem az-kem go
·uldy. Bu ugurda Zakaspiniс
·дherlerinde hereket edядn Hьmmet’’ guramasy ep-esli i
· geзiripdir. Onuс Maryda, A
·gabatda, Krasnawodskide яerle
·en toparlary gьndogar halklarynyс dilinde ne
·ir edilen edebiяaty Bakuwdan alyp, ilat arasynda яaяradypdyr.
1917- nji яylyс iяul aяynyс ba
·larynda Petrogratdda i
·зileriс kцp mьсli demonstransiяasynyс oka tutulmagy bilen яurtda iki hдkimiяetlilik gutardy.
Tьrkьstanda bol
·y яaly Hywada-da, Buharada-da rus kolonizatorlarynyс we olaryс яapjalarynyс яerli halka edядn sьtemi eselmese peselmedi. Ilatdan salgyt ьstьne salgyt яygnamak, han haremhanasyna tapgyr-tapgyr gyz getirmek dowam etdi. Isfendiяar han aяratyn-da tьrkmenlerden цзlьdi. 1916-njy яylyс gozgalaсy ьзin olara 3,5 million manat jerime salyndy, цzlerinede tizden-tiz яaraglaryny tab
·yrmak buяruldy. Eger-de tьrkmenler bu buяrugy berjaя etmeseler, onda olaryс ьstlerine has uly jeza beriji ekspedisiяanyс barjakdygyny duяduruldy.

·ammy keliс ba
·tutanlygynda яene-de tьrkmenler gozgalaсa ba
·lady. 1917- nji яylyс iяulynda gozgalaс Tagta,
·ylanly, Kцneьrgenз, Da
·howuz, Maссat, Hojaili, Gubadag, Ьrgenз, Gypjak etraplaryny gur
·ap alyp, Hywa howp saldy. Gozgalaсзylar, hatda,
·дheriс iзine, rus otrяadlarynyс ьstьne зapawullap, kцprileri, skladlary otlap ba
·ladylar. Isfendiяar han яene-de uly howsala dь
·di. Indi Owganystana giden Jьneяit han hem цz dogduk depesi Bedirkende dolanyp geldi. Isfendiяar han hem-de Hywadaky rus go
·unlarynyс komanduяu
·isi polkownik Zaяsew bilele
·ip, Jьneяit bilen soяuz bagla
·magyс’’ kьl-kьline dь
·dьler. Olaryс adyndan Hywadan, Tagta яцrite baran delagasiяa Jьneяit hany yrmak ba
·artdy.


Tьrkmenistany
· halk hojalygyny dikeltmekde aэgytlaэjy эyllar.

1922-nji эyly
· ahyrynda дgirt uly taryhy дhmiэetli waka boldy – Sowet Sosialistik Respublikalary Soэuzy (SSSR) dцredildi.
Sowetleri
· Bьtinrussiэa I gurultaэy (1922-nji эyly
· 24-27-nji dekabry) Russiэany
·, Ukrainany
·, Belarussiэany
· we Zakawkaziэany
· gi
· zдhmetke
·ler kцpзьligini
· erk-islegine daэanyp, Russiэa Federasiэasyny, Belarussiэany Ukraianany, Zakawkaziэa respublikalaryny эal
·yz Sowet Sosialistik Respublikalary Soэuzyna birle
·dirmeli diэip karar etdi. Birle
·dirmegi
· esasyna respublikalary
· her biri ьзin Soэuzdan erkin зykmak hukugyny saklamak bilen meэletinlik we de
· hukuklylyk эцrelge goэuldy. Birle
·mek hakyndaky
·ertnama 1922-nji эyly
· 30-njy dekabrynda Sowet respublikalaryny
· I gurultaэynda tassyklandy.
SSSR-i
· dцredilmegi entek milli sosialistik respublikalara birle
·medik yzagalak halklara has netijeli we uly kцmek etmдge mьmkinзilik berэдrdi. Sowet Soэuzyny
· dцredilmegi tдze sosialistik milletleri
· konsolidasiэala
·dyrmak we emele gelmek prosesini зaltlandyrdy hem-de so
·ra enзeme tдze sowet sosialistik respublikalaryny
·,
·ol sanda Tьrkmenistan SSR-ni
· hem dцremegine itergi berdi.
1923-nji эyly
· aprelinde RK(b) P-ni
· XII gurultaэy boldy. Munu
· цzi Oktэabr rewalэusiэasyndan so
· W.I.Lenin gatna
·madyk birinji gurultaэydy. Gurultaэy
· ц
· эanynda Lenini
· iki makalasy – “I
·зi-daэhan inspeksiэasyny biz nдdip ьэtgedip gurmaly” we “Az bolsun, uz bolsun” diэen makalalary зap edildi. Lenini
· so
·ky beэleki makalalary эaly,
·u makalalaryny-da gurultaэ partiэa, dцwlet we hojalyk gurlu
·ygyny
· esasy meseleleri baradaky kararlaryny-da nazarda tutdy.
Bьtin Sowet эurdy ьзin bol
·y эaly, Tьrkmenistan ьзin-de 1923-nji эyl halk hojalygyny dikeltmek we medeni gurlu
·ygy цsdьrmek babatynda цzgeri
· эyly boldy.
Tьrkmen welaэatyny
· senagatyny цsdьrmekde
·ol эylda belli ц
·e gidi
· boldy. Senagaty
· jemi цnьmi uru
·dan ozalky derejesini
· 35%-ine эetdi. Dikeldilen duz promyselleri 1023-nji эylda эurdumyza 400 mь
· puta зenli duz berdi. Цnьmi
· mцзberi entek uru
·dan ozalky derejesine эetmдndi, emma kдbir pudaklary
· eээam mundan beэlдk-de цsmek meэli bardy. Welaэat merkezi tarapyndan peэdalanylan
·agman da
·, kцmьr kдnlerinde 1923-nji эyly
· di
·e birinji эarymynda 96 mь
· put kцmьr зykaryldy. Зelekende nebiti
· зykaryly
·y hem цsэдrdi. 1923-nji эylda зykarylan nebit entekler uru
·dan ozalky derejesine etmedik bolsa-da, 500 mь
· put boldy. Balyk pudaklary, harazlar, pagta arassalaэan zawodlar we elektrik stansiэalar hem dikeldilэдrdi. 1923-nji эylda kuwwaty 1300 at gьэji bolan Hindigu
· elektrik stansiэasyny
· dikeldilmegini
· uly дhmiэeti boldy.
·ol stansiэa Mary uэezdini elektrifikasiэala
·dyrmak ьзin peэdalanyldy.
Hьnдrmenзilik senagaty цsэдrdi. Эerli partiэa we sowet organlary nebit, duz зykarmak we balyk tutmak bilen me
·gullanэan pudaklara hem-de
·ereketlere hemme здreler bilen kцmek edэдrdiler.
1923-1924-nji эyllarda эal
·yz oba hojalyk salgydyny
· bellenmegini
· bьtin эurdumyzda bol
·y эaly, Tьrkmenistanda-da oba hojalygyny mundan beэlдk-de эokary gцtermek ьзin uly дhmiэeti boldy.
·o
·a зenli daэhanlar dьrli-dьrli salgytlary (цnьm salgydyny, mal salgydyny, цэ ba
·yna salgydy, pul salgydyny, irrigasion we ba
·ga salgytlary) tцleэдrdiler.
·al
·yz salgydy
· bellenmegi bilen ba
·ga salgytlary almak gadagan edildi
·al
·yz oba hojalyk salgydy hakyndaky kanun эerli hдkimiэet organlary we aэry-aэry i
·gдrler tarapyndan daэhanlar barada eden-etdilik edilmegine sдhelзejik-de эol bermeэдrdi.
1923-nji эylda sцwda dolan
·ygy hem ep-esli цsdi. Eger 1921-1922-nji эyllarda Tьrkmenistanda sцwda dolan
·ygy altyn pul bilen 11 million manat bolan bolsa, 1923-nji эylda altyn pul bilen 113 million manat boldy. Eэran bilen sцwda gowulandy. 1923-nji эylda sцwdany
· janlanmagy oblasty
· maliэa эagdaэyny pugtalandyrdy. 1922-nji эylda Tьrkmen oblasty цz bэu
·etini 51 % bilen tamamlady, 1923-nji эylda bolsa defisit yetmezзilik di
·e 2 % boldy.
1924-nji эyly
· 21-nji эanwarynda Moskwany
· golaэynda, Gorkide Kommunistik partiэany
· we dьnэд prolettariэatyny
· beэik serdary, sowet dцwletini
· dьэbьni tutujy W.I.Lenin aradan зykdy.
1924-nji эyly
· 27-nji эanwarynda, zawodlary
· we fabrikleri
· zoklary Lenini
· jaэlanэandygyny habar beren mahalynda, Poltoraskide ymgyr kцp jemagaty
· эygnanmagy bilen эadygдrligi
· dьэbi tutuldy. 1927-nji эyly
· 7-nji noэabrynda. Oktэabr rewalэusiэasyny
· 10 эyllygy gьnьnde, tьrkmen milli nagy
·lary bilen bezelen we gцk agaзlary
· ortasynda Wladimir Ilini
· monumental skulpturasy эygnananlary
· gцzьni
· ц
·ьnde peэda bolup, ol Gьndogar halklaryny azat edijini
· beэik mertebesini alamatlandyrэardy.
1924-nji эyly
· 26-njy эanwarynda SSSR Sowetlerini
· II gurultaэy bolup geзdi. Birinji mejlis tutu
·lugyna Lenini
· эadygдrligine bagy
·lanypdy. So
·raky mejlislerde SSSR Konstitusiэasy tassyklanypdy we pul reformasyny geзirmek hakynda karar kabul edilipdi.



Tьrkmenistan SSR-ni
· dцredilmegi.

1921-1923-nji эyllarda XXSR-de we BXSR-de geзirilen uly sosial-ykdysady цzgeri
·ler, esasan, baэ-feodal elementlere gar
·y alnyp barlan ьstьnlikli gцre
· halk respublikalaryny
· sosialistik respublikalara цwrьlmegini taээarlady.
1923-nji эyly
· 19-njy sentэabrynda Bьtinbuhara IV gurultaэynda Buhara Halk Respublikasy sosialistik respublika цwrьldi, 1923-nji эyly
· 17-nji oktэabrynda Bьtinhorasan IV gurultaэynda Horezm Halk Respublikasyny sosialistik respublika цwьrmek hakynda karar зykardy.
·eэlelik bilen 1924-nji эyla зenli Orta Aziэany
· terretoriэasynda ьз sany sowet sosialistik respublikasy dowam edэдrdi. Цzlerini
· sostawy boэunзa bu respublikalar kцp milletli respublikalardy. Orta Aziэa milletlerini
· her biri geзmi
·de emeli suratda dцredilen здklerde bolan ьз respublikany
· arasynda pytradylypdy. Tьrkmenleri
· 43,2 %-i Tьrkistan respublikasynda, 29,8 %-ne tцweregi Horezm respublikasynda, 27 %-i Buhara respublikasynda эa
·aэardy. Respublikalary
· hiз birinde hem tьrkmenler kцplьk dдldi: Tьrkistan respublikasynda olar ilaty
· bary-эogy 4,7 %-i, Buhara respublikasynda 10,6-i, Horezm respublikasynda 30 %-i bolup durэardy. Munu
· цzi ykdysady we medeni durmu
·y tьrkmenleri
· we Orta Aziэany
· beэleki halklaryny
· taryhy taэdan emele gelen
·ertlerine laэyklykda gurmaga pдsgel berэдrdi, эerli milletleri
· gi
· kцpзьligini sowet gurlu
·ygyna зekmдge bцkdeэдrdi.
Di
·e birkysymly milli respublikalary
· dцredilmegi bilen Orta Aziэany
· zдhmetke
·ler kцpзьligini sosialistik gurlu
·yga has gi
·den зekmek mьmkindi, munu
· цzi Orta Aziэany
· milli alamata garap bцlьnmegini talap edэдrdi.
1924-nji эylda geзirilen milli-dцwlet bцlьni
·igini
· esasy maksady Цzbegistany
· we Tьrkmenistany
· dagynyk bцleklerini цzba
·dak sosialistik respublikalara tдzeden birle
·dirmekden ybaratdy.
Orta Aziэany
· milli-dцwlet bцlьni
·igi baradaky taээarlyk здreleri 1924-nji эyly
· ba
·ynda Tьrkistan respublikasyny
· partiэa we dцwlet organlary tarapyndan geзirilip ugralypdy.
1924-nji эyly
· 25-nji fewralynda Tьrkistan KP MK-ny
· Plenumy Sowet Orta Aziэany
· terretoriэasyny milli alamata garap enзeme respublika bцlmek hakyndaky mesele doly bi
·i
·di we onu
· goэulmagy doly suratda цz wagtyndadyr diэip hasap etdi.
·u mynasybetli Horezm we Buhara respublikalaryny
· aэry-aэry raэonlary boэunзa pytran tьrkmen welaэatlaryny tutu
· bir bьtewi edip birle
·dirmдge taээarlyk gцrlьp ba
·landy. 26-njy martda Horezm Kompartiэasyny
· MK-ny
· Ispolnitel bэurosy Horezm respublikasyny
· raэonlarynda эa
·aэan tьrkmenleri
· merkezini Da
·howuz
·дheri edip, Tьrkmen oblastyna bцlьp aэyrmak hakynda karar зykardy. Mundan birneme ц
·rдk milli bцlьni
·ik hakyndaky meselд Buhara Kompartiэasyny
· MK-ny
· pleniumynda garalyp geзilipdi.
1924-nji эyly
· aprelinde milli-dцwlet bцlьni
·igini geзirmeklik PK (b) P Merkezi Komiteti tarapyndan makullandy. Merkezi Komiteti
· gцrkezmesine laэyklykda Tьrkistan KP Mk-ny
· Ispolnitel bэurosy bilen birlikde PK (b) P-ny
· Orta Aziэa bэurosy 28-nji aprelde
·u здre bilen baglany
·ykly hemme meseleleri цwrenmek ьзin komissiэa dцretdi.
9-njy iэulda Horezm Kompartiэasyny
· MK-ny
· Ispolnitel bэurosy Horezm respublikasyny
· tьrkmen raэonlaryny Tьrkistan ASSR-ni
· Tьrkmen oblastyna birle
·dirmeli diэip karar etdi.
1924-nji эyly
· 12-nji iэunynda PK (b) P MK-ny
· Syэasy bэurosy Orta Aziэany
· milli bцlьn
·igi hakynda taryhy karar kabul etdi.
·ol kararda bцlьni
·igi
· hemme meseleleri barada prinsipial эцrelgeler bardy, PK (b) P MK-ny
· Orta Aziэa bэurosyny
· эanynda syэasy, ykdysady, statistiki barlaglary bolan эцrite territorial barlaglary
· dцredilmegi gцz ц
·ьnde tutulypdy.
6-njy iэulda PK (b) P MK-ny
· Orta Aziэa Bэurosy Orta Aziэany
· milli-dцwlet bцlьni
·igi bilen baglany
·ykly meseleleri цwrenmek barada wagtlaэyn milli bэurolary dцretmek hakynda karar зykardy. 7-nji sentэabrda PK (b) P MK-ny
· Orta Aziэa bэurosyny
· mejlisinde Tьrkistan Sowet Sosialistik Respublikasyny
· araздkleri tassyklandy.
Tьrkistan respublikasy MIK-ni
· kararyny
· yzy bilen Bьtinbuhara V gurultaэy (18-nji sentэabr) we Bьtinhorezm V gurultaэy (20-nji sentэabr) Hyuwa we Buhara tьrkmenlerini
· Tьrkmenistan SSR-ne girэдndigi hakynda karar kabul etdi.
27-nji oktэabrda milli bцlьni
·ik hakyndaky meselд SSR Soэuzyny
· MIK-ni
· ikinji sessiэasynda garalyp geзildi,
·ol sessiэa
·u здreleri makullady we “Orta Aziэada tдze dцredilэдn respublikalary resmile
·dirmegi
·ol respublikalary
· sowetlerini
· gurultaэlaryny
· kararlaryna laэyklykda amala a
·yrmaly diэip, SSR Soэuzyny
· MIK-ni
· prezidiumyna” tab
·yrdy. SSSR MIK-ni
· II sessiэasyny
· kararyna laэyklykda Tьrkistan Awtanom Sowet Sosialistik Respublikasy sostawynda, Tдjigistan Awtonom Sowet Sosialistik Respublikasy bolan Цzbegistan Sowet Sosialistik Respublikasyna, Tьrkmenistan Sowet Sosialistik Respublikasyna, RSFSR-i
· sostawyna giren Gyrgyzystan Awtanom Sowet Sosialistik Respublikasyna birikdirildi.
Milli bцlьni
·ik netijesinde Tьrkmenistan SSR-ne Tьrkistan Awtanom SSR-ni
· sostawy Poltorask, Tejen, Krasnawodsk we Mary uэezdlerinden ybarat tьrkmen oblasty, ozalky Horezm respublikasyndan bд
· raэon – Da
·howuz, Tagta,
·ylanly, Kцneьrgenз we Porsy raэonlary; ozalky Buhara respublikasyndan – Здrjew we Kerki okruglary hem-de
·irabat etrabyny
· bir bцlegi (Kelif etraby) girэдrdi.
·ol uэezdleri
·, okruglary
· we etrablary
· hemmesinde bir milliondan kцprдk ilat bardy. Ilaty
· 80 %-den-de kцpьsi tьrkmenlerdi., galanlary – ruslar, цzbekler, gazaklar, buluзlar we ba
·galardy. Tьrkmenistan SSR-ni
· terretoriэasy 443,5 mь
· kwadrat kilometre barabardy эa-da Orta Aziэany
· bьtin terretoriэasyny
· 42 %-ni tutэardy.
1924-nji эyly
· 18-nji noэabrynda Tьrkistan MIK-ni
· adatdan da
·ary IV sessiэasyny
· karary boэunзa tдze dцredilen milli respublikalarda we etraplarda Rewolэusion komitetler dцredilip, olara respublikalary we etraplary wagtlaэyn dolandyrmak hem-de hьmet organlaryny dцretmek ьзin uзreditel gurultaэlary зagyrmak wezipesi tab
·yryldy.
·unu
· bilen birlikde Tьrkistan, Buhara, Horezm respublikalaryny
· merkezi organlaryny эatyryp, hдkimiэeti tutu
·lygyna dцredilen Rewolэusion komitetlere bermek barada karar edildi.
19-njy noэabrda Tьrkmenistan SSR-ni
· rewolэusion komiteti Tьrkmenistan Sowet Sosialistik Respublikasyny
· dцredilmegi mynasybetli jarnama bilen дhli zдhmetke
·lere эьz tutdy. Jarnamada эa
· respublikany
· ц
·ьnde duran wezipeler sanalyp geзilэдrdi. Esasy wezipeler hцkmьnde
·u a
·akdakylar gцrkezilэдrdi: “Ykdysadyэeti tдzeden dцretmeli we цsdьrmeli. Sowet hдkimiэetini
· syэasy gцre
·ip gazananlaryny pugtalandyrmaly we зu
·la
·dyrmaly, galyberse-de, nadanlyga, sowatsyzlyga gar
·y uzak wagtly, erjel gцre
· alyp barmaly”.
·ol gьnь
· цzьnde, 19-njy noэabrda, Tьrkmenistan Sowet Sosialistik Respublikasyny
· dцredilmegi mynasybetli PK (b) P MK-ny
· karary boэunзa respublikany
· partiэa gurultaэy зagyrylэanзa Tьrkьstan Kommunistik (bol
·ewikler) partiэasyny
· Guramaзylyk bэurosy dцredildi.
1925-nji эyly
· 15-nji fewralynda Tьrkmenistany
· paэtagty bolan Poltoraskide Tьrkmenistan SSR Sowetlerini
· I gurultaэy aзyldy. Gurultaэa 303 delagat gatna
·dy. Delagatlary
· umumy sanyny
· 6 %-i aэallardy. Gurultaэ partiэany
· MK-ny
· we Sowet hцkьmetini
· tab
·yrygy boэunзa tдze dцredilen respublikalary
· – Цzbegistan Tьrkmenistan respublikalaryny
· uзreditel sowet hem-de partiэa gurultaэlaryny geзirmek ьзin gelen Mihail Iwanowiз Kalinini
· gцs-gцni эolba
·зylygy astynda geзirildi.
Sowetleri
· birinji gurultaэy Tьrkmenistan SSR-ni
· dцredilendigini jar etdi we TSSR-i
· Sowet Sosialistik Respublikalary Soэuzyna girэдndigi hakynda karar kabul etdi. Gurultaэy
· deklerasiэasynda
·eэle diэilэдrdi: “Tьrkmen halkyny
· zдhmeke
·leri Sowetleri
· birinji gurultaэy arkaly tьrkmen halkyny
· gadymdan bдri oturan terretoriэasynda: Poltorask, Mary, Kerki, Lenin we Da
·howuz okruglaryndan ybarat gara
·syz Sowet Sosialistik respublikasyny
· dцredilmegini dabaraly suratda jar edэдrler.

Tьrkmenistan SSR-i dikeldi
· dцwrьni
· ahyrlarynda

1925-nji эylda Tьrkmenistan SSR-i halk hojalygyny dikeltmekde we ony mundan beэlдk-de цsdьrmekde ep-esli ьstьnlikler gazandy.
Nebit зykaryly
·y 1914-nji эyly
· derejesinden эokary geзdi: 1924-1925-nji эyllarda 452,0 tonna nebit зykaryldy, 1914-nji эylda bolsa 405,2 tonna nebit зykarylypdy. Duz зykarmakda uru
·dan ozalky derejд эetilmedik bolsa-da, duzu
· зykaryly
·y ep-esli artdy: 1924-1925-nji эyllarda 38408, 5 tonna duz зykaryldy, 1914-nji эylda bolsa 55809,1 tonna duz зykarylypdy. Зykarylan nebit 1921-nji эyldakysyndan iki esseden-de artdy. Emma 1914-nji эyldakysyna nebiti
· зykaryly
·y entek yza galэardy.
Pagta arassalaэjy senagat dikeldi
· dцwrьni
· ahyrlarynda 486 mь
· put pamyk we 183 mь
· put эag i
·lдp зykarэardy, munu
· цzi uru
·dan ozalky цnьmi
· pamyk boэunзa 41,5 %-i we эag boэunзa 79%-i bolэardy. Emma welin Tьrkmenistany
· senagatyny
· i
·inde entek kцp kemзilikler bardy. Her niзik bolsa-da Tьrkmenistany
· эa
· senagaty цsь
· kynзylyklaryny kem-kemden эe
·ip geзip i
·зileri
· milli kadrlaryny
· sanyny kцpeldip we pugtalandyryp, gy
·arnyksyz ц
·e gidэдrdi.
Эa
·aэy
· jaэ-kooperatiw gurlu
·ygyna ba
·landy. TSSR MIK-ni
· 1925-nji эyly
· 6-njy maэyndaky Karary esasynda i
·зiler эa
·aэy
· jaэyny salmaga
·ardam edi
· komiteti dцredildi, we onu
· maliэe bazasyny dцretmegi
· зe
·meleri kesgitlendi. 1924-nji эyldan ba
·lap Tьrkmenistan i
·зileri dynз aly
· цэlerine we kurortlara birsyhly iberilip durulэardy. I
·зiler synpyny
· hatarlaryny
· ьsti tьrkmen i
·зileri bilen barha kцp doldurylэardy. 1923-nji эyldan ba
·lap Orta Aziэa demir эoluny
· эьk dolan
·ygy зalt цsьp ugrady. 1925-nji эylda kommersiэa otlylarynda 148,3 million put эьk da
·aldy, munu
· цzi 1913-nji эyly
· эьk dolan
·ygyny
· 91%-e barabardy.
Sowetleri
· Bьtintьrkmenistan 1-nji gurultaэyny
· gцrkezmelerine eэerip, TSSR MIK-i we HKS-i 1925-nji эyly
· 23-nji maэynda эer-suwdan peэdalanmagy tertibe salmak hakynda karar kabul etdi. Irrigasion sistemany gowulandyrmak we tдzeden dikeltmek barada здreler gцrьlэдrdi.
Tьrkmenistan Kommunistik partiэasyny
· 1925-nji эyly
· 3-nji dekabryndan 13-nji dekabryna зenli bolan II gurultaэy Tьrkmenistan Sowet Sosialistik Respublikasyny
· эa
·amagyny
· ilkinji jemlerini jemledi. Gurultaэy
· ц
·ьnde duran esasy wezipelerden biri “yza galan tьrkmen daэhanyny
· цz rus doganyny
· yzyndan эetmegine kцmek etmek” wezipesidi. Gurultaэ respublikada mundan beэleki hojalyk we medeni gurlu
·ygy
· эollaryny belledi.


Dikeldi
· dцwrьndдki sowat we bilim.

Tьrkmen halkyny
· medeni taэdan эokary gцtermek baradaky i
·i
· dьэbi 1917-1918-nji эyllarda we 1920-nji эylda Zakaspi i
·lis interwentlerinden hem-de ak gwardiэaзylardan azat edilenden so
· tutulypdy. Mekdep gurlu
·ygyny
· mдkдm esaslary goэulэдr. Medeni цsь
·i
· birinji nobatdaky meselesi зagalar mekdeplerini
· we uly эa
·ly ilat ьзin sowatsyzlygy эok edi
· mekdeplerini
· setini gurmakdan ybaratdy.
Tьrkistan respublikasy hцkьmetini
· karary boэunзa эerli ilatdan mugallymlar taээarlamak ьзin 1920-nji эyly
· noэabrynda Da
·kentde Tьrkmen a
·-bilim instituty aзyldy.
·ol wagty
· цzьnde hem Da
·kentde mekdep i
·gдrlerini taээarlaэan эцrite gysga mцhletli kurs aзyldy. Bu kursa Tьrkistany
· эerli ilatyny
· wekilleri зekildi. 1920-nji эylda
·ol kursy 76 tьrkmen, 1921-nji эylda bolsa – 260 tьrkmen gutardy. TASSR Magaryf halk komissarlygyny
· эanynda hemi
·elik dowam edэдn mekdep-instruktorlyk kursy bardy,
·ol kursda 1921-nji эylda 10 sany tьrkmen okaэardy. Mekdep i
·gдrlerini taээarlaэan
·onu
· эaly kurslar Tьrkmen oblastyny
· uэezd
·дherlerinde hem bardy. Maryda 1920-nji эyly
· iзinde 120 adam, Krasnawodskide bolsa 60 adam kursy gutarypdy.
1921-nji эylda sowatsyzlygy эok etmek ьзin bolan mekdepler peэda boldy.
·ol mekdeplerde okaэanlary
· hemmesi ьзin i
· gьni 2 sagat gysgaldylypdy, olara mugt galam, kagyz, kitap berilэдrdi. 1921-nji эylda RSFSR hцkьmeti 8 sany birinji basganзakly mekdep, mugallymlar kurslaryny, a
·-bilim kц
·gьni, зagalar bagyny, tipografiэa, zдhmet koloniэasyny aзmak ьзin XXSR-e 40 million manat mцзberinde suda goэberipdir. Buhara Halk Respublikasynda 1921-nji эylda Здrjew we Buhara mugallymзylyk institutlary aзyldy. Tьrkistan respublikasy MIK-ni
· 1923-nji эyly
· эanwarynda зykarylan dekreti эerli ilatdan bolan okuwзylary
· эokary jaэlaryna birinji nobatda kabul edilmegine ygtyэar berэдrdi. 1923-nji эylda Maryda Tьrkmen a
·-bilim instituty aзylyp, ol oba mekdepleri ьзin mugallymlary taээarlaэardy. Gцrlen здreler netijesinde 1923/24-nji okuw эylyny
· ba
·ynda 50 mekdep bardy,
·ondan ц
·ki эylda bolsa 30 mekdep bardy. Mugallymlar we medeni frontu
· beэleki i
·gдrleri Russiэadan we Tьrkistandan Buharany
· hem-de Hywany
· tьrkmen etraplarynda kцp sanda iberilэдrdi. 1923-nji эyly
· 1-nji maэynda Horezm Halk Respublikasynda 1362 okuwзysy bolan 1-nji basganзakly цzbek, tьrkmen we beэleki mekdepleri
· 29-sy i
·leэдrdi.
Tьrkmenistan SSR-ni
· dцredilmegi halk magaryfyny
·,
·onu
· эaly-da bьtin milli-medeni gurlu
·ygy
· цsmegine gьэзli itergi berdi. 1925-nji эyly
· 1-nji aprelinde respublikada 19431 adam,
·ol sanda 10842 tьrkmen bilimi
· dьrli gцrnь
·lerine зekilipdi. Obalarda эa
·aэan tьrkmen ilatyny
· зagalaryny mekdebe зekmek 3 %-e зenli эokarlandy.
·дherde bolsa зagalary
· mekdebe зekileni 38,7 %-e эetэдrdi.
Ilki ba
·da medisina taэdan hyzmat etmekde uly kynзylyklar boldy: wraзlar we orta medisina i
·gдrleri эetmezзilik edэдrdi. Moskwadan, Penzadan, Samaradan, Permden we beэleki
·дherlerden gelэдrdiler. Gelen wraзlar we feld
·erler
·дherlere, posэoloklara hem-de obalara iberilэдrdi.
Milli bцlьni
·ik pursatyna зenli (1924-nji эyly
· aэagy) Tьrkmenistany
· bьtin territoriэasynda 205 orunlyk 7 sany keselhana, 3 sany amblutoriэa, 4 sany wraз punkty we 16 sany feld
·er punkty bardy. Tьrkmenistan SSR-i dцredilenden so
· kesel bejeri
· seti зalt цsdьrildi. 1925-nji эyly
· oktэabryna зenli respublikada 275 orunlyk 10 sany keselhana, 5 sany ambulatoriэa 17 sany wraз punkty we 23 sany feld
·er punkty bardy. 1921-1925-nji эyllar tьrkmen sowet metbugatyny
· зalt цsen dцwri boldy. Tьrkmen dilinde зykэan “Tьrkmenistan” gazetini
· tirajy 1920-1921-nji эyllarda 1 mь
· ekzemplэara golaэ bolan bolsa, 1925-nji эyly
· ba
·larynda iki esse artyp, 2 mь
· ekzemplэara эetdi. 1925-nji эyly
· 21-nji эanwarynda “Daэhan” gazeti зykyp ba
·lady. 1925-nji эyly
· maэynda эa
·lary
· tьrkmen dilindдki gazeti – LKSMT MK-ny
· organy bolan “
·a
· kommunist” gazeti 2,5 mь
· ekzemplэar tira
· bilen зykarylyp ba
·landy. 1925-nji эylda tьrkmen dilinde ilkinji
·urnallar: TK (b) P MK-ny
· organy bolan “”Bol
·ewik”
·urnaly – syэasy, jemgyэetзilik we ylmy
·urnal; эumiristik suratly
·urnal bolan “Tokmak” peэda boldy.
Tьrkmen dilinde ilkinji kitaplar 1920-nji эylda ne
·ir edilip ba
·landy. 1925-nji эylda Poltoraskide Tьrkmenistan dцwlet ne
·irэaty dцredildi. (Durdy Gylyз, Mollamurt we ba
·galar) bilen bir hatarda edebiэata tдze эa
· gьэзler Berdi Kerbabaэew, Garaja Burunow,
·akup Nasyrly we ba
·galar geldiler. Tьrkmen klassik
·ahyrlary: Magtymgulyny
·, Mollanepesi
·, Keminдni
· we ba
·galary
· dцredijiligi halk sazyny
· hem-de aэdymyny
· цsmegine дgirt uly tдsir эetdi.
1925-nji эylda hцwesje
·leri
· gurjak teatryny dцretmдge synany
·yk edildi. 1921-1925-nji эyllardaky зeper hцwesje
·lik so
·raky эyllarda Tьrkmenistanda ilkinji professional milli drama teatryny
· dцredilmegini taээarlady. Tьrkmen aэallaryny
· arasynda 1921-nji эyldan i
· geзirilip ba
·landy.
·ol эyl Poltoraskide uэezd konferensiэasy зagyrylyp, o
·a 40 sany tьrkmen aэaly gatna
·dy. Uэezd konferensiэasynda kдbir delagatlar ьlke konferensiэasyna, so
·ra bolsa Gьndogar aэallaryny
· Bьtinrussiэa gurultaэyna saэlandy.
Tьrkmen aэallaryny azatlyga зykarmak ugrundaky gцre
· baэdagyny эokary gцteren ilkinji tьrkmen aэallaryny
· arasynda Gьndogar aэallaryny
· Bьtinrussiэa gurultaэyna gatna
·an Amandursun, Ene Kulyэewa,
·asoltan Garajaэewa, Aksoltan Satylowa, Annajemal Hydyrowa tapawutlanэardylar. Aэallar arasynda i
· alyp barmakdan цtri kadrlar taээarlamak ьзin 1924-nji эylda Da
·kent
·дherindдki kursa 18 sany tьrkmen aэaly iberilipdi.
1925-nji эyly
· 8-nji martynda Tьrkmenistan K (b) P MK-ny
· inisiatiwasy boэunзa daэhan aэallary
· Bьtintьrkmenistan I gurultaэy bolup, ol Tьrkmenistanda aэallary
· эagdaэy we olary azatlyga зykarmagy
· эollary hakyndaky meselд hem-de ba
·ga enзeme jana-jan mцhьm meselelere garady. Gurultaэa 167 delagat gatna
·dy. Gurultaэa Ene Kulyэewa эolba
·зylyk etdi.
1925-1927-nji эyllarda A
·gabat we Mary okruglarynda geзirilen эer-suw reformasy garyp we orta daэhanlary
· эer-suw paэlaryny mundan beэlдk hem kцpeltmek ьзin gцrlen цrдn mцhьm здre boldy.
TSSR Sowetlerini
· MIK-ni
· we Halk Komissarlar Sowetini
· 1925-nji эyly
· 24-nji sentэabrynda зykaran karary esasynda эer-suw reformasy iki nobat bilen amala a
·yrylэardy. 1925-nji эyly
· sentэabryndan 1926-njy эyly
· oktэabryna зenli reformasy Poltorask okrugyny
· etraplarynda kцplenjisinde we Mary okrugyny
· iki etraplarynda geзirilipdi. 1926-njy эyly
· oktэabryndan 1927-nji эyly
· oktэabryna зenli reforma Tejen,
·olцten, Saragt we Tagtabazar etraplarynda geзirilipdi.
·eэlelik bilen, 1925-1927-nji эyllarda geзirilen эer-suw reformasy Tьrkmenistany
· gьnorta, эagny has цsen etraplary цz зine alэardy.
·eэlelik bilen эer-suw reformasy geзirilen etraplarda feodal-urug aristokratiэasyny
· agalygyny
· ykdysady esasy эok edildi. 1925-1928-nji эyllary
· dowamynda Tьrkmenistany
· oba hojalygyny
· hajatlary ьзin 60 million manada golaэ pul goэberilipdi. Daэhanlara эer-suw berilmegi we dцwlet tarapyndan her taraplaэyn kцmek berilmegi netijesinde Tьrkmenistan SSR-ni
· oba hojalygy ьstьnlikli цsmegini dowam etdirэдrdi.




Tьrkmenistan 30-40-njy эyllarda

Sowet Tьrkmenistanda ilkinji kolhozlar 1926-njy эylda peэda bolupdylar:
·onda Saragt etraplarynda agronomy
· gatna
·magynda 6 sany kolhoz gurlup, bular daэhan hojalyklaryny
· 134-sini birle
·diripdirler. 1927-nji эylda Ginsburg (Kaka) etrabynda daэhanlary
· цzlerini
· teklibi boэunзa we agronomy
· gatna
·magynda 9 kolhoz gurlupdy.
·ol эyly
· aэagynda
·olцten etrabynda 14 kolhoz guruldy.
·ol эyly
· цzьnde Зar
·a
·
·y etraplarynda hem 6 sany kolhoz dцredilipdi. Respublikany
· kдbir etraplarynda daэhanlary
· kolhozlara birle
·mдge bolan islegi
·eэle bir uly boldy, hatda planda gцz ц
·ьnde tutylanyndan hem artyp geзdi. Mysal ьзin, respublikany
· Dцwlet plan Komissiэasy Mary etrabynda 1927-nji эylda 12 kolhozy
· gurulmagyny gцz ц
·ьnde tutэardy.
1926-nji эylda respublikada ilkinji kolhozlar Sarahs etrabynda guruldy. 1927-1928-nji эyllarda beэleki ekeranзylyk etrabynda hem beэleki kolhozlar peэda boldy. 1930-njy эyly
· ba
·ynda BK(b) PMK-sy we Sowet hцkьmeti kolhoz gurlu
·ygyny
· du
·manlary bilen bellisini etmegi karar etdi. Baэ-kulak hojalyklaryny эok etmegi
· anyk здreleri i
·lenip dьzьldi. 1930-1931-njy эyllarda respublikada baэ-kulak hojalyklaryny
· 3000-den kцprдgi эok edildi. Olardan 1900 gowrak hojalyk Цzbegistana, Gazagystana, Demirgazyk Kawkaza, Ukraina gцзьrildi. Galan hojalyklar Tьrkmenistany
· цz iзinde dьrli etrabyna zy
·yldy. Tьrkmenistany
· здginden зykarylan ma
·galalary
· gьni hasam agyr boldy. Olara hossar зykan bolmady.
1932-nji эyly
· ahyrlarynda respublikada 1308 sany kolhoz bardy. Olar daэhan hojalyklaryny
· 75%-ni birle
·dirэar. 1937-nji эylda respublikada daэhan hojalyklary
· hemmesi 95,4% diэen эaly kolhozзylar hasaplanэardy. 1932-1933-nji эyllarda зarwa hojalyklaryny
· 3000-den gowragy oturymlylyga geзildi. Olary
· orna
·an эerlerinde 98 kolhoz guruldy. 1940-njy эyly
· ba
·yna зenli
·eэle эerlerde 123 kolhoz gurlup, olar зarwalary
· 87% цzьne birle
·dirэardi. Merkezi Garagumdaky Kyrk guy etrabynda 1700-e golaэ зarwa hojalyklar bardy.
1940-1941-nji эyllarda Эerbent, A
·gabat, Gцkdepe, Nebitdag, etraplarynda зarwa hojalyklary
· 4900-e golaэy Saэat, Sakar, Garabekewьl, Kerki etraplaryna gцзьrildi. Garagumdaky зarwalary
· 3000-e golaэy bolan bolsa Nebitdagy
·, Jebeli
·, Oglanlyny
·, Sernyэ zawody
· tцwereklerine orna
·dylar.

·eэlelikde, зarwalary
· oturylmy эagdaэa geзirilmegi baradaky syэasat hem”эe
·di”. Ozal зarwa hojalyklary
· 24 mь
·e golaэy bolan bolsa, indi gцs-gцni mal yzynda эцren 9,5 mь
· зarwa hojalygy galdy. Olaram, umuman kolhoz-sowhoz mallaryny bakэardy. 1930-njy эylda A
·gabatda SSSR-de ilkinji teplowoz deposy i
·e girizildi. Demir эolda parawozlar teplowozlar bilen зal
·yryldy.
A
·gabat dokma fabrigini
· gurlu
·ygyna 1927-nji эylda ba
·lanyldy. Emma tьrkmen эigitlerini
·, gelin-gyzlaryny
· 300-e golaэy
·ondan bir эyl цn Orsэeti
· Reutowa, Orehowa-Zuewo, Kalinin (hдzirki Twer)
·дherlerini
· dokma fabriklerine iberilipdi. 1928-nji эyly
· ahyrlarynda A
·gabada gaэdyp geldiler.
·ol 1928-njni эylda A
·gabat эьpek fabrigi hem i
·e ba
·lady. Respublikada 1928-1929-njy okuw эylynda kцne mekdep-medreseler эapylanam bolsa, tдze sowet mekdeplerini
·, sowatsyzlygy эok edi
· mekdeplerini
· sany barha artэardy. Di
·e 1928-1932-nji эyllarda
·дherlerde we obalarda umymy bilim berэдn mekdepleri
· 237-si guruldy. Sowatsyzlygy эok edi
· mekdeplerini
· sany 5 mь
·e эetdi. 1931-nji эylda A
·gabatda pedagogik istituty aзyldy. Bu Tьrkmenistan Respublika diэip atlandyrlandan so
·ky dцrдn ilkinji эokary okuw jaэydy. 1931-1932-nji эylda Tьrkmenistanda эene bir эokary okuw jaэy-Tьrkmen oba hojalyk instituty, 1932-nji эylda Tьrkmen dцwlet medisina instituty aзyldy. 1940-1941-nji эyllarda ors эazuwyna geзilmegi bilen ozalky az-kem sowatly bolanlaram эene-de sowatsyzlary
· arasyna go
·uldy. Medeni rewolэusiэany
· bar
·ynda goэberilen i
· gцdek эal
·э
·lyklary
· biri hem dine uэanlara эowuz daralmagy boldy. 1929-njy эylda Tьrmenistanda hudaэsyzlary
· sцwe
·je
· soэuzy dцredildi. 1925-nji эyly
· martynda A
·gabatda aэallary
· дhli tьrkmen I gurultayy geзirildi. 1927-nji эyly
· baharynda aэal-gyzlara baэ-feodal garaэy
·lara gar
·y hьjьm yglan edildi. Halkara aэallar gьni 8-nji martda respublikany
·
·дherlerinde meэdanзalarda эygnany
·an mдhellдni
· iзinde aэallar bцrьklerini oda atdylar, эa
·magy ta
·ladylar.
Tьrkmen aэal-gyzlaryndan partiэa, komsomol agzalaryny
· sany artdy. Mysal ьзin 1922-nji эylda partiэa hatarynda di
·e bir tьrkmen aэaly Oguldursun Hydyr aэaly bolan bolsa, 1929-njy эylda olary
· sany 260 эetdi. Olary
· enзemesi эokary okuw jaэlarynda okap ba
·ladylar. 1936-njy эylda tьrkmen gyzlaryny
· Здrjewden, Garrygaladan, Da
·howuzdan, Kerkiden, A
·gabat aralygynda gurulan atly эцri
·leri geзirildi.
1928-nji эylda SSSR Ylymlar Akademiэasyny
· эanynda эцrite tьrkmen komisiэasy dцredildi. Komissiэany
· эardam etmeginde 1929-1932-nji эyllarda I.M.Gubkini
·, A.N.Feresmany
·, D.I.
·erbskowy
· эolba
·ylygynda Tьrkmenistanda geologiэa, geobotanika, medisina boэunзa ylmy ekspedisiэalar guraldy. Ylmy gцzlegleri
· netijesinde nebit, da
·kцmьr, kьkьrt эataklary эьze зykaryldy. 1932-nji эylda Tьrkmen medeniэetini
· instituty ьэtgedilip, Tьrkmen ylmy-barlag instituty doredildi. Onda taryh, dil we edebiэat bцlьmleri i
·lдp ba
·lady.
Tьrkmen edebiэatynda uly yz gardyran Berdi Kerbabaэew, Garaja Burunow, Hydyr Derэaэew, Ata Gow
·udow, Nurmyrat Saryhanow, Rahmet Seэidow
·ol эyllarda цzlerini
· ilkinji eserlerini эazdylar. 1929-njy эylda Tьrkmen drama teatry (Hдzir Mollanepes adyndaky teatr) aзyldy. Teatrlary
· ilkinji artistlerini
· arasynda Alty Garlyэew, Ogulgurban Durdyэewa, Bazar Amanow, Gylyз Berdiэew, Aman Gulmдmmedow, Ata Durdyэew we ba
·galar bardy.
1928-1929-njy эyllarda Tьrkmen radiosy i
·lдp ba
·lady. Radiony
· tцweregine respublikany
· dьrli kьnjeklerinden me
·hur bag
·ylar Nobat bag
·y, Garly bag
·y, Oraz Salyr, Magtymguly Garly, Hydyr Bag
·y, Durdy Myradow, Tдзmдmmet Suhanguly, Mylly Tдзmyradow dagy A
·gabatda эygnalyp, olary
· dьrdдne aэdym-sazlary efirde эa
·lanyp ugrady. 1937-nji эylda Tьrkmenistan SSR-i
· ikinji Konstitutsiэasy kabul edildi. Onda TSSR-i
· birinji Konsitutsiэasy kabul edileninden (1927-nji эyl) so
·ky dцwьrde respublikany
· jemgyэeзilik-syэasy we sosial we sosial-ykdysady durmu
·ynda bolup geзen цzgeri
·ler kanun tarapyndan berkidildi.
Tьrkmenistanda medeni rewolэusiэa, has anygy medeni цwrьli
·ik, umuman
·eэle bolup geзdi. Onu
· maksady respublikada tдze medenэeti, marksistik-leninзilik ideologiэany orna
·dyrmakdy, “tдze adamyny-sowet adamsyny” kemala getirmekdi.



Tьrkmenistan tutha-tutlyk эyllarynda.

1937-nji эyly
· fewral-mart aэlarynda bolup geзen plenumy “эurtda sosializmi
· эe
·
·i зu
·la
·dygyзa synpy gцre
· эitile
·эдr,
·o
·a laэyklykda rewolэusoin hь
·gдrligi эokarlandyrmak zerur” diэip tapdy. 1937-nji эyly
· iэulynda Tьrkmenistana gelipdir.
·ol bir wagty
· цzьnde TK(b)PMK-ny
· ozalky birinji sekretary Эa.A.Popok, ozalky sekretarlary Halmyrat Sдhetmyradow, Зary Wellikow, bцlьm mьdirleri Hak Atamy
·ow, Mдmmet Ryzaэew, Esen Soltannyэazow, Juma Halmyradow we ba
·galar tussag edildi. TSSR-i
· Moskwadaky ozalky hemi
·elik wekili Bд
·im Gulbe
·erow, respublikany
· ilkinji magaryf halk kommisary Bд
·im Pere
·liэew ilkinji sцwda halk kommisary Akmyrat Orazow, ekeranзylyk halk kommisary Ata I
·mekow, zдhmet halk kommisary Atabaэ Halnazarow, maliэe halk kommisary Berdi Ataэew, TSSR-i
· tдze (Bд
·im Pere
·liэewden so
·ky) magaryf halk kommisary Dцwlet Mдmmedow, sosial ьpjьnзilik halk kommisary Garry Kulyэew, эustisil halk kommisary Sopy Kakanow, iзeri i
·leri halk kommisary Эu.L.Zwerew respublikany
· prokurory Tд
·li Annamyradow “Tьrkmenbirle
·igini
·” ba
·lygy A
·yr Abaэew, olary
· hemmesini diэen эaly orunbasarlary tutulyp atyldy эa-da uzak mцhletlerde “gьmgidene” iberildi.Turkmenin in beyik ogullary, Gaэgysyz Atabaeэw, Nedirbaэ Aэtakow, Зary Bllekow we ba
·gada birnaзe dцwlet i
·gдrleri halk du
·many diyip atyldy.




30-40-nji эyllarda medeniэet

1939-njy эyly
· martynda BK(b)P-ni
· XVIII gurultaэy bolup geзdi. Gurultaэ SSSR-i
· iзeri hem-de da
·ary syэasatyny
· nobatdaky wezipelerini kesgitledi, halkara эagdaэyny analizlдp, uru
· howpuny
· abanyp gelэandigini,
·u
·ertlerde эurdu
· gorany
· ukybyny berkitmegi
·, halk hojalygyny opurly
·ykdan зykarmagy
· zerurdygyny nygtady.
Tьrkmenistanda эokary we эцrite orta okuw jaэlarynda okuwy
· hili gowulandy. Institutlarda 500-e golaэ ylmy i
·gдr i
·leэдrdi, kцpьsem tьrkmenlerdi. So
·ra Tьrkmenistany
· magaryfynda hormatly ada mynasyp bolan Mдti Kцsдэew, ьз dogan- Aba, Baэmuhammet, Nury Garryэewler, Durdy Amanekow, Hojageldi A
·yrow, Han Зapau, Bд
·im Hanow, Pygan Azimow, Gaэyp Nepesow, Nagym A
·yrow dagy eээдm
·ol wagtlardan ba
·lap эokary mekdepleri
· mugallymydy. 1941-nji эyly
· aprelinde SSSR Ylymlar Akademiэasyny
· Tьrkmenistan filialy dцredildi. Belli akademik B.R. Kalleri
· bu wakany gutlap iberen telegrammasynda
·eэle sцzler bar. Aziэany
· jьmmu
·inde SSSR Ylymlar Akademiэasyny
· filialyny
· aзylmagy i
·
·дn uly medeni-syэasy wakadyr, sowet ylmyna i
·
·дn uly go
·antdyr, sowet ylmy ьзin tьrkmen halkyny
· dцrediji gьэзleri ц
·kьsinden-de gi
· aзylэar.

·ol эyllarda tьrkmeni
· ussat эazyjylary Berdi Kerbabaэew, Ata Gow
·udowy
·, Agahan Durdyэewi
·, Nurmyrat Saryhanowy
·, Rahmet Seэidowy
·, Amandurdy Allamy
·owy
· doganlar,
·aly Kekilow bilen Aman Kekilowu
· dцredijiligi gьllдp цsdi.
1940-njy эylda tьrkmen medenэetini
· taryhynda uly waka boldy. Berdi Kerbabaэewi
· “Aэgytly дdim” romanyny
· birinji kitaby зapdan зykdy. Romany
· gymmatly эeri, onda tьrkmen halkyny
· so
·ky цz erkanalygy ugrunda alyp baran i
· aэgytlaэjy sцwe
·lerini
· biri- 1916-njy эyly
· Halk milli-azat edijilik rewolэusiэasyny
· ussatlyk bilen beэan edilэдrdi. Kitaby
· ne
·ir edilmegi di
·e bir Berdi Kerbabaэewi
· цzьni
· зeperзilik taэdan kдmildigini onu
· edebiэat дleminde дgirt ussatdygyny dдl, tutu
· tьrkmen sowet edebiэatyny
· kдmillige gadam basandygyny gцrkezdi.
Tьrkmenistany
· saz, teatr sungatynda-da kдbir цzgeri
·ler boldy. 1940-njy эylda A
·gabat kinostudiэasynda “Dursun ” kinofilmi ekrana зykdy. Filim bada-bat SSSR-i
· Dцwlet baэragyna mynasyp boldy. Filimde Kerimi
· rolunda oэnan Alty Garlyэew di
·e bir tьrkmenleri
· dдl, дhli Orta Aziэa halklaryny
· arasynda эerli milletlerden bolan ilkinji laureatdy.

·ekillendiri
· sungatam цsьp ba
·lady. 1939-njy эylda A
·gabatda tьrkmen dцwlet
·ekillendiri
· sungatyny
· muzeэi aзyldy. Onda ilkinji tьrkmen hudo
·nikleri Bд
·im Nurallyny
·, Haky Allaberdiэewi
·, Эakup Annanurowy
·, Nyэazmyrat Dowodowy
· i
·leri mynasyp orun aldy. Tьrkmenistanda medeni a
· bilim edaralaryny
· sany artdy. Kitaphanalar, klublar, medeniэet цэleri, ilat arasynda medeni kцpзьlik i
·lerini alyp barэardy. 1941-nji эylda respublikada 73 gazet, we 9
·urnal ne
·ir edilэardi,
·olary
· 32 sanysy tьrkmen dilindedi. Aэal-gyzlardan kцpзьlikleэin hьnдrler boэunзa kadrlary taээyarlamakda hem ep-esli i
·ler edildi. Di
·e bir 1939-1940-njy эyllarda aэal-gyzlardan 4000 golaэy traktorзy, awtoma
·yn sьrьji, teplowoz sьrьji, teplowoz sьrьjini
· kцmekзisi we kдbir beэleki hьnдrleri ele aldylar. 1941-nji эyly
· ortalaryna зenli respublikany
· kolhozlarynda 559 zenan, tarktorзy bolup i
·leэдrdi. MTS-leri
· 11-sinde aэallary
· traktor brigadalary dцredilipdi.


Beэik Watanзylyk ur
·y we uru
·dan so
·ky dikeldi
· эyllary

1941-nji яylyс 22-nji iэuny. Goja taryhyс sahypasyna gan bilen giren aяylganз gьni sowet adamlary nesilden-nesle яetirip ony mydama gazaply яigrenз bilen яatlaяarlar. 1418 gije-gьndiz dowam eden Beяik Watanзylyk ur
·y ba
·landy. Tьrkmen halkynyс Beяik Watanзylyk ur
·unyс дhli яyllarynda ogul-gyzlarynyс здrяek milliona golaяyny du
·mana gar
·y sцwe
·e яollandygy bize mдlimdir. Watanзylyk ur
·unyс яyl яazgysynyс sahypalary gaяduwsyz edermenligiс, gцzsьz batyrlygyс, sowet esgeriniс, sowet adamlary
· borjuna wepalydygyny deсi-taяy bolmadyk mysallardan doludyr. Taryhyс
·ol ganly we
·anly sahyplarynda tьrkmenistanly geзekler tarapyndan яazylan gahrymanзylykly setirler az dдl.
Soldat edermenlikleri barasynda gьrrьс edяarkдk цz эurdumyzda sцwe
·e iberilen adamlaryс 78 mьсьsiniс ordenleridir, medallary bilen sylaglanandygyny olaryс 70-den gowragynyс iс beяik ada – sowet soяuzynyс Gahrymany diяen ada mynasyp bolandygyny agzap geзmezlik tьrkmenistanly 13 gerзegiс soldat edermenliginiс iс яokary nusgasyny gцrkezip “
·цhrat ordeniniс ьз derejesiniс hem kawaleri bolandygyny aяtmazlyk elbetde цrдn bдrden gaяmaklyk bolardy.
Nemes basybalyjylaryna gar
·y sцwe
·lerde edermenligiс ajaяyp nusgalaryny gцrkezen, fronty zerur zatlar bilen ьpjьn etmek ьзin tylda arman-яadaman zдhmet зeken tьrkmen halkynyс Beяik
·eс
·e цz saldamly go
·andyny go
·andygyny hemmeler tarapyndan doly ykrar edilen hakykatdyr.
Эurdumyzy
· uru
· яyllaryndaky taryhy,
·ol sanda ilde
·lerimiziс gцrkezen gahrymanзylyklary, fronty zerur zatlar bilen ьpjьn etmekde gцrkezen zдhmet edermenlikleri hakynda яazylan kitaplar, bro
·яuralar яok diяip aяtmaga esas яok.
Эurdumyzy
· batyr яigitleriniс mь
·lerзesi, on mьсlerзesi Beяik Watanзylyk ur
·unyс dьrli frontlarynda, beяleki doganlyk halklarynyс wekilleri bilen egin – egne berip gaяduwsyzlyk bilen mertleзe sцwe
·diler. Olar Moskwany, Beяik Oktяabryс sallanзagy Leningrady, Kiяewi, Minskini, Odessany, Sewastoply, Stalingardy, Kawkazy we яurdumyzyс kцp – kцp beяleki
·дherlerini, obalaryny edil цz ojagy kimin dц
· gerip, gahrymanlarзa goradylar.
Gьnbatar ululy-kiзili dцwletleriс enзemesini haяasyzlyk bilen basgylap, gan eсreden Adolf Gitler (hakyky ady
·iklgruber) дhtiяalanlyk edip цzьniс adam ganyna suwsan wag
·y le
·gerlerini Sowet topragynyс ьstьne sьreninde, 52 яa
·ly (1889-njy яylda doglan) adamdy. Adamdy diяядris welin, onlarзa million adamy ajal girdabyna sokan
·ol ganhora adam diяmдge diliс hem aяlanyp baranok.
Biziс яurdumyzyс ьstьne aзgцz le
·gerlerini kь
·gьreninde Gitleriс цzi-de, fa
·istik Germaniяanyс Yokary Ba
· komandowaniяesiniс ba
·tutany general-fedmar
·al Keяtel hem kцpmilletli ц
·ki SSSR halklarynyс arasynda sosial hem-de milli konfliktler dцrдr, milletleriс arasynda oс
·yksyzlyk emele geler,
·ol sebдplem яurduс дhli gьяjьni ur
·a mobilizirlemek Sowetlere ba
·artmaz diяen umyda eяeripdir.
Du
·mana gar
·y sцwe
·e meяletin gitmeklige isleg bildiren watanзylaryс яuz mьnlerзesi ellerine arzalaryny alyp, partiяanyс, komsomolyс
·дher, etrap komitetlerine, harby komisarяatlara geldiler. Munuс seяledigini subut etmek ьзin ba
·ga яerden mysal gцzlemekligiс zerurlygy яok. Diсe ilkinji gьnlerde biziс hut цz эurdumyzdan meяletin яa
·laryс 3 mьсden gowragy fronta ugradyldy. 1941-nji яylyс aяagynda Watanymyzy
· komsomollarynyс 6,5 mьсьsinden-de kцprдgi frontda sцwe
·ядrdi. 1942-nji яylyс awgust aяynda Tьrkmenistan komsomolynyс Merkezi Komitetiniс 71 agzasyndan 20-si Gyzyl Go
·un hataryna gidipdi.
Meяletinlikde Gyzyl Go
·un hataryna giden komsomol i
·gдrleriniс arasynda LKSMT A
·gabat welaэatyny
· sekretary P.P.Kozyryс,
·u welaэatyny
· instruktory
·. Allatowyс, Krasnowodsk welaэatyny
· instruktory E. Aristanowyс, Mary welaэatyny
· instruktory
·a. Annaяewiс, Здrjew etrabyny
· sekretary S. Hudaяberdiяewiс, A
·gabat etrabyny
· bцlьm mьdiri B.Bekiяweiс, Tagtabazar etrabyny
· sekretary S.Allanowyс we enзeme beяleki яigitleriс atlary bar.
Litwa kommunistik partiяasynyс Merkezi Komitetiniс we Halk Komisarlar Sowetiniс haяy
·y boяunзa Dцwlet goranamak komiteti 1941-nji яylyс 13-nji dekarynda 16-njy milli litwa diwiziяasyny dцretmek hakynda karar kabul edildi. Estoniяada milli go
·un bцlьmlerini dьzmeklik hem
·ol aяda ba
·landy.
Milli go
·un bцlьmlerini dцretmek baradaky watanзylyk teklipleri has giс gerim alan яerleri Orta Aziяa, Gazagystan we Zakawkazяe boldy. Ine mysal ьcin, Orta Aziяa we Gazagystan respubliklaryndan milli diwiziяalarynyс 16-sy, milli brigadalarynyс hem 15-si,
·ol sanda: Цzbegistanda atly diwiziяalaryс 5-si we atyjylyk brigadalarynyс 9-sy; Gyrgyzystanda atly diwiziяalaryс 3-si we atyjyly diwiziяalaryс 2-si; Azerbaяjanda atyjylyk diwiziяalarynyс 4-si; Ermenistanda 5-si we Gruziяada hem 8-si dцredildi.
Biziс Tьrkmenistanymyzda
·ol dцwьrde atly diwiziяalaryс 2-si aяratyn atyjylyk brigadalarynyс hem 2-si dцredilipdi. Эurdumyzda
·ol bir milli harby bцlьmleri dцretmek boяunзa i
·ler 1941-nji яylyс ahyrlarynda ba
·landy. TK (b)MK-synyс gцs-gцni яolba
·зylygy astynda harby organlar tarapyndan Tьrkmenistanda 87-88-nji aяratyn tьrkmen atyjylyk brigadalary we 97-98-nji atly diwiziяlar dьzьldi.
·ol bцlьmi
· esgerleriniс kцpьsi яerli kдrhanalardan, kolhozlardan iberilen adamlar bolup, olar дhli zerur zatlar bilen
·ol kдrhanalardyr kolhozlar tarapyndan ьpjьn edilipdir.
Ц
·ki Soяuz respubliklarynda,
·ol sanda biziс gьne
·li эurdumyzda-da milli harby bцlьmleriс dцredilmegi-munuс цzi SSSR halklaryс aс-dь
·ьnjesiniс uзursyz цsendiginiс, olaryс agzybirliginiс biзak pugtalanandygynyс tдze sowet ideologiяasynyс-halklarynyс doganlyk-dostluk ideologiяasynyс dabaralanandygyny alamatlandyrяar.
Tьrkmen milli harby bцlьmleriniс sцwe
·jeс taяяarlyk i
·leri, esgerlere harby tдlim bermek boяunзa tagallalar эurdumyzy
· iссдn agyr howa
·ertlerinde alnyp barylяardy. Esgerler du
·mandan ьstьn зykmagyс tдrlerini, harby ussatlygy erjellik bilen цwrenяardiler. Uzak aralyklara kyn ma
·klar geзirilяardi, goranmak desgalaryny gurmaklygyс, du
·manyс goragyny bцwsmegiс usullary ele alynяardy. Biziс atyjylyk brigadalarymyzyс biri we atly diwiziяalarymyzyс hem biri 1942-nji яylyс gьяzьnde kemsiz taяяarlanyp fronta tarap яola dь
·di.
Эurdumyzda dцredilen milli harby bцlьmleriс frontda geзen sцwe
· яollary, olaryс hatarynda sцwe
·en gerзekleriс fa
·istlere gar
·y sцwe
·lerde gцrkezen edermenlikleri, gahrymanзylyklary hakynda яazlan kitaplar, bro
·яuralar яok diяip tassyklamaga esas яok. Emma
·eяle zatlaryс entek яeterliksizdigini aяtmak welin, hakykatdan da
· dь
·mezlik bolmaz. Эurdumyzy
· uru
· яyllaryndaky taryhy,
·ol sanda ilde
·lerimiziс Beяik Watanзylyk ur
·unyс frontlarynda bitiren i
·leri hakynda heniz umumyla
·dyrlan dьяpli i
·iс яokdygyny islesek-islemesek boяun alamaga mejbur bolяarys.
Gцr
·ьmiz яaly эurdumyzda dцredilen milli harby bцlьmleriс ikisi hakda: 87-nji aяratyn tьrkmen atyjylyk brigadasy hem-de 97-nji tьrkmen atly diwiziяasy hakynda birentek maglumatlar bar.
·цne arman, milli bцlьmleriс beяleki ikisi 88-nji aяratyn tьrkmen atyjylyk brigadasy bilen 98-nji atly diwiziяa hakynda welin hiз hili maglumat яok diyen yaly.
1941-nji яylyс awgustynyс 15-inde brigadanyс komanda sostawynyс hormatyna hцkьmet kabul edi
·ligi bolup geзdi. Kabul edi
·lik wagtynda TK(b)MK-nyс birinji sekretary M.M.Fonin, TK (b)MK-nyс sekretarlary G.Permanow,
·. Batyrow, TSSR Halk Komisarlygynyс Sowetiniс ba
·lygy A.Hudaяbergenow яolda
·lar we Tьrkmenistany
· beяleki яolba
·зylary kabul edi
·lige gatna
·yjy ofiserlere we brigadanyс дhli esgerlerine fa
·istik basybalayjylara gar
·y gaяduwsyzlyk bilen sцwe
·megi we du
·many derbi-dagyn edip, яeсi
· bilen dolanyp gelmegi arzuw etdiler.
1942-nji яylyс awgustynda Gьndogarlygyna gar
·y ugur alan e
·alon sentяabr aяynyс ba
·larynda Moskwanyс eteginde яerle
·en Noginsk
·дherine яetip,
·ol яerde Moskwa gorany
· zonasynyс sostawyna go
·ulяar.
·ol яerde esgerler iki aяa golaя wagt harby hьnдr цwrenяarler.
·ondan soс 87-nji brigada sцwe
·jeс Gyzyl baяdak gow
·urylyp ol Demirgazyk-Gьnbatar fronta ugradylяar.
Demirgazyk Gьnbatar frontda biziс 87-nji brigadamyz ilki 27-nji armiяanyс, soсra bolsa 11-nji armiяanyс sostawynda sцwe
·di. Ine
·ol uru
·larda-da tьrkmenleriс merdana ogly Aяdogdy Tahyrow deс bolmadyk sцwe
·de uly gahrymanзylyk gцrkezip, Sowet Soяuzynyс Gahrymany diяen beяik ada mynasyp boldy. Aяdogdy Tahyrow цz topary bilen fa
·istlere gar
·y дrlerзe sцwe
·ip, olaryс 47-sini dьnяд bilen ho
·la
·dyrdy. Ol цmrьniс iс ahyrky minutlaryna зenli du
·mana ba
· bermedi. Tьrkmen яigidi Watanyna haяynlyk edeninden, janyny gurban edenini ykbaly gцrdi. Du
·manyс цсьnde harby syry pa
· etmдn, gahrymanlarзa wepat boldy.
87-nji aяratyn tьrkmen atyjylyk brigadasyndan Demirgazyk-Gьnbatar frontunda gaяdawsyzlyk bilen sцwe
·en Tьrkmenistanly gerзekleriс hataryna awtomatзylar rotasynyс komandiri kapitan N.W.Popow, onuс syяasy i
·leri boяunзa orunbasary Gylyз Durdyяew, 1-nji batalonyс esgeri Tцremyradow, pelemяotзylar wzwodynyс komandiri star
·iя ser
·ant A.Dцwletow dagyny hem we enзeme beяlekileri-de go
·mak bolar.
·ol яerde bolan sцwe
·lerde gцrkezen edermenlikleri ьзin brigadadan 157 adam SSSR Soяuzynyс ordenleri we medallary bilen sylaglandylar.
1942-nji яylyс fewral aяynyс ahyrynda brigadanyс hьjьm edijilikli sцwe
·leri alyp barяan gьnlerinde fewral aяynyс ahyrynda brigadan hьjьn edijilik sцwe
·leri alyp barяan gьnlerinde esgerleriсkд цz ьlkelerinden delegasiяa geldi. Onuс яolba
·зysy TSSR Halk Komisarlar Sowetiniс ba
·lygy Aяtbaя Hudaяbergenowdy. Delegasiяanyс sostawynda TK(b)MK-nyс sekretary Mihail Iwanowiз
·egerow, эurdumyzy
· magaryf ministri Tagan Berdiяew beяlekiler bardy. Olar esgerlere dьrli sowgatlar, hossarlaryndan hatlar alyp geldiler. Du
·u
·uk mдhirli яagdaяda geзip ol soldatlary we komandirleri яeсi
·lere ruhlandyrdy.
1943-nji яylyс tomsunda Sowet go
·uny Ukrainada hьjьmi яaяbaсlandyryp яцrдn wagtynda, sowet-german frontynyс merkezi uзastogynda-da hьjьme geзilip ugralяar. 28-nji awgustda irden biziс 76-njy diwiziяamyz hem Smolens sebitlerinde aяgytly hьjьme geзядr. 30-njy awgustda diwiziяд beяleki harby bцlьmler bilen birlikde
·elniяa
·дherini du
·mandan azat edядr.
·u яeсi
· ьзin
·okary Ba
· Komandяu
·iniс buяrugy bilen oсa
·elnяa diwiziяasy diяen at dakylяar.
·elniяa
·дheri ugrundaky gandцkь
·ikli sцwe
·lerde aяratyn tapawutlanan яigitlerden Gцkleс Зaryяewiс, 93-nji polkuс 2-nji rotasynyс bцlьm komandiri Pдlwan Gylyjowyс, rota эolba
·зysy M.Rahymowyс we enзeme beяlekileriс adyny tutmak bolar.
Maяor N.S.Salmanowyс эolba
·зylyk edядn 93-nji we podpolkownik A.T.Globewiс эolba
·зylyk edядn 207-nji polklaryс esgerleriniс
·elniяa sцwe
·inde ьstьnlikli hereket edendikleri ьзin, bu komandirleriс ikisi-de sцwe
·jeс Gyzyl Baяdak oredeni bilen sylaglandy.
·eяle ordene diwiziяanyс
·tabynyс operatiw bцlьminiс эolba
·зysy podpolkownik B.A.Ataяew hem mynasyp boldy.

·elniяa
·дheri ugrunmdaky agyr sцwe
·den soс цzьni dьrsдn, ok-яarag
·aяyny tutan diwiziяa 14-nji sentяabrda яene hьjьme ba
·laяar.
·ol gьnki agyr sцwe
·de diwiziяanyс komandiri podpolkownik A.G.Babaяan agyr яaralanyp hatardan зykяar, onuс ornuna sцwe
·jeс komandir polkownik Z.P. Wydrigan geзядr.
1943-nji яylyс noяabrynda 76-njy diwiziяa hereket edядn 33-nji armiяanyс sostawyna geзip Or
·a tarap hьjьme geзmдge taяяarlanяar. Belorussiяa topragynda gazaply sцwe
·leriс gidip barяan mahaly, diwiziядnyс Tьrkmenistandan яene delegasiяa geldi. Bu gezek oсa TK (b)PMK-nyс sekretary Akmyrat Kakajanow ba
·tutanlyk edяardi. Эurdumyzy
· zдhmetke
·leriniс iberen sowgatlaryny gow
·urmak bilen delegasiяanyс agzasyna 76-njy dewiziяanyс esgerlerine яeсi
· arzuw etdiler.
1944-nji яylyс maяynda Koweliс eteklerinde sцwe
·ip яцren mahalynda diwiziяa яene-de Tьrkmenistandan delegasiяa geldi. Oсa bu gezek TSSR Halk Komisarlar Sowetiniс ba
·lygynyс orunbasary A.H.Akmaяew ba
·tutanlyk edядrdi. Bu Tьrkmenistandan iberilen dцrdьnji delegasiяady.
1944-nji яylyс awgustynda sцwe
·ler eяядm War
·awa golaяla
·ypdy. 9-njy sentядbrda biziс diwizяamyzyс 216,93-nji polklary Rembertuw
·дherini eяelediler.
·ondan 5 gьn soс 14-nji sentяabrda цrдn berkidilen gala bolan Praga (War
·awanyс etegi) zabut edilip alnypdy.
·ol gezeki sцwe
·lerde цzьni gцrkezenlerden kapitanlar
·. Hasan
·iniс, Fedkonyс uly leяtenant Wi
·ядkowyс kombat Bulanowyс, ser
·ant A.Annamyradowyс, ser
·ant Mamedowyс, kiзi ser
·ant O.Ataяewiс atlaryny guwanз bilen tutasyс gelяar.
Komandirleri
· sцwe
·jeс tab
·yryklaryny ьstьnlikli яerine яetirenligi hemi-de Praga galasyny eяelдndigi ьзin Gyzyl Baяdakly 76-njy
·elniяa atyjylyk diwizяasyna SSSR яokary sowetiniс Prezidiumynyс 1944-nji яylyс 31-nji dekabryndaky Ukazy bilen Suwarow ordeniniс II derejesi berilядr.
1945-nji яylyс 14-nji яanwarynda 1-nji Belorussiяa frontynyс go
·unlary War
·awa-Poznan ugry boяunзa hьjьme geзdiler.
·ol frontyс sostawyna girяan biziс 76-njy atyjylyk diwiziяamyz bilen birlikde Pol
·anyс paяtagty War
·awany azat etmek ugrunda fa
·istler bilen gazaply garpy
·dylar.
·ol sцwe
·lerde, biziс ilde
·imiz Meret Hojarow aяratyn tapawutlanypdy. Ol fa
·istleriс tanklarynyс birini snarяad bilen awlanyndan soс, eline яarag alyp, du
·manyс toparlaryndan bir bцlegini awtomat okuna tutdy. 1945-nji яylyс 17-nji яanwarynda gitlerзiler War
·awadan kowlup зykaryldy. Ine
·u waka mynasybetli, beяleki birnдзe diwiziяalar bilen bir hatarda 76-njy diwiziяa hem яokary Ba
· Komandяu
·iniс buяrugy bilen War
·awa diwiziяasy diяen hormatly at berildi.
Bulardan soс hem biziс Gyzyl Baяdakly, Suwarow ordenli 76-njy
·elniяa-War
·awa atyjylyk diwiziяamyz gaty agyr sцwe
·leriс enзemesini ba
·dan geзirdi. Diwiziяa ьзin ylaяtada, Berlin ugrundaky sцwe
·ler gazaply boldy. Biziс ilde
·lerimiz fa
·istleriс gaяdawsyz gar
·ylyklaryny syndyrmagy ba
·aryp, olara kьl-peяkun ediji zarbalar urdylar.
·eяlelikde diwiziяa 1945-nji яylyс 8-nji maяynda Elba derяasynyс Gьndogar keneryna baryp яetdi we ertesi
·ol яerde hem Beяik яeс
·i
·atlyk bilen gar
·ylady.
Generallar B.A.Ataяew, A.W.Teretяew we alym M.
·.Suhar biziс 87-nji brigadamyzyс 40-яylygyna bagy
·lap яazan зaklaяjy bro
·яuralarynda, tьrkmenlerde aяdyly
·y яaly, яaсky brigadanyс ody bilen girip kьli bilen зykan ajaяyp komandirleriс, soldatlaryс bir toparynyс atlaryny hormat bilen agzapdyrlar.
·olaryс atlaryny tutup geзmegi цz borjumyz hasap edяaris. Ine olar: diwiziяanyn komandiri otstawkadaky general leяtenant Andreя Nikitяiз Gerbasяew, polk komandiri, general-polkownik Arhim Tihonowiз Golubew syяasy bцlьmiс ba
·lygy otstawdaky polkownik Witaliя Arsentяewiз Dolgopolow diwiziяanyс
·tap ba
·lygy general-moяor Bag
·y Annahalowiз Ataяew, gaяdawsyz razwedзikler-Tцre
· Mдmmedow, Geldimдmmet Adyяew, Nepes Tцrдяew, Nyяazberdi Esenow, Annamyrat Kulyяew, Iwan Tkaзenko, Wladimir
·usus, edermen awtomatзylar, aragatna
·ykзylar, topзylar-Annaberdi Berdiяew, Salyh Babaяew, Seяitmyrat Mдmetiяew,
·amyrat Garaяew, Begenз Ballyяew, O. Muhammedow, Wladimir Slepзenko komandirler Kerim Myradow, Sowet Soяuzynyс Gahrymany Salih Hьseinowiз Umarow, brigadanyс komsomol яolba
·зylary A.M Ahunow, M.Bekow armany-яadamany bilmedik syяasy i
·gдrler – B.I.Bondarew, N.N.
·iwow, O.W.Robustow, R.Toяjanowwe яene яeneler.
Geliс indi
·u uru
· яyllaryndan biziс respublikamyzda senagat nдhilirдk яagdaяda bolandygynyс ьstьnde durup geзeliс. Mдlim bol
·y яaly, uru
· ba
·lamazyndan ozal hem Tьrkmenistanda industrial цsь
· ep-esli derejд galypdy: biz nebit, himiяa, metal i
·дp bejeriji, elektroenergetike яaly senagat pudaklary, pagta arassalaяjy, dermanзylyk kдrhanalary bardy.
Ur
·uс birinji яylynda metal i
·lдp bejeriji senagatyс
·onuс яaly-da kдbir kдrhanalaryс birentegi ok яarag hem-de front ьcin zerur bolan beяleki harby enjamlary цndьrmдge giri
·diler.
·eсil, dokma, яerli senagatlatynyс kдrhalarynyс hem bir bцlegi harby цnьm,
·ol sanda esgerler ьзin egin-e
·ik цndьrip ba
·ladylar.
1941-1942-nji яyllarynda Tьrkmenistana Kiяewden termos zawody, Woro
·ilowgraddaky metal kombinaty bilen gaяy
·-зeki fabrigi, Odessadan, Rostowdan we Taganrogdan gдmi-port zawodynyс enjamlary, Zawidowkadan emeli-sьtьk fabrigi, Tuapseden nebit i
·lдp bejeriji zawodyс gurallary we beяleki birentek яerlerden oba hojalyk ma
·ynlary, demir яol relsleri, senagat ьзin зig mallar we beяleki dьrli zatlar geldi. 1943-nji яylyс awgustyna зenli biziс respublikamyza ewakuasiяa boяunзa gelen ilatyс sany 32308 adama barabardy.
A
·gabat demir яoly bilen Krasnowodsk portunyс цzara baglany
·ykdadygy sebдpli, olaryс i
·ini sazla
·dyrmak ьзin 1942-nji яylyс oktяabrda “
·ьk da
·amak i
·lerine operatiw яolba
·зylygynyс яeke-tдk
·taby” dцredilip, onuс sostawyna portuс we demirяoluс яolba
·зy partiяa-hojalyk i
·gдrleri girdi.
Эurdumyzda senagat цnьmleriniс jemi цndьrli
·ini 1945-nji яylda uru
·dan ozalky 1940-njy яyldakysyna garandan peselen hem bolsa, nebit i
·lдp bejeriji senagatyс jemi цnьm цndьrli
·i
·ol dцwьrde 2,9esse, nebit зykaryjy senagatyсky 1,1esse, ma
·yn gurlu
·ygy we metal i
·lдp bejeriji senagatyсky tas 1,6 esse, elektrik energiяasynyсky bolsa 1,1 esse artypdy.
Dцwlet zдhmet rezerwleriniс okuw jaяlarynyс i
·зi kadrlaryny taяяarlamakda uly rol oяnandygynada gцz цсьnde tutmak gerek. Biziс dцwletimiz
·olaryс ьsti bilen uru
· яyllarynda 16100 i
·зini taяяarlady.
Tьrkmenistanyс oba hojalygynyс 1941-1945-nji яyllardaky яagdaяyna ser salmak hem эeterlikdir. Beяleki дhli yerlerde bol
·y яaly, biziс oba яerlerimizde-de
·ol яowuz яyllar zдhmete ukuply adamlaryс sany juda azalяardy. Mundan hem ba
·ga, obadaky zдhmete ukuply adamlaryс hil sostawynda-da dьяpli цzgeri
· boldy. Obalardaky i
·e ukyply adamlar 1941-nji яyldakysy bilen deсe
·direniсde, 1944-nji яylda bary-яogy 37% tutяardy. 1940-njy яyldakysyna garanyсda, obadaky i
·e ukyply adamlaryс sany 1944-nji яylda 2,3 esse azalypdy. Эurdumyzy
· kolhozlarynda i
·leядnleriс 116,1 mьсisi aяal-gyzlar bolup, diсe 56,6 mьсisi erkek adamlardy. 1943-nji яylda oba hojalyk i
·lerinde i
·leядnleriс 98,3% яa
· яetginjeklerdi.
Bьtin яurdumyzda bol
·y яaly, Tьrkmenistanda-da oba hojalygynyс maddy tehniki ьpjьnзiligi gaty ujypsyz boldy. Mysal ьзin, 1944-nji яyllaryс aяagynda dцwletimizi
· traktor parkynda bary-яogy 535 ma
·yn bardy, oba hojalygyndaky awtoma
·ynlar 3,2esse azaldy.
Ozal aяdyp geзi
·imiz яaly, дhli kynзylyklara gaяratlyk bilen dцz gelmek bilen, oba zдhmetke
·leri enзeme oсat i
·leri amala a
·yrmaga ba
·ladylar. Aяal-gyzlaryс, яa
· яigitleriс arasynda fronta giden adamlaryс ornuny eяelemek, traktorзylar, kombaяynзylar, mehanikler bolup яeti
·mek boяunзa asylly hereket giс gerim aldy. Bьtin эuyrdumyzda oba hojalyk hьnдrini ele almak ugrundaky gцre
·e gatna
·jylaryс sany gitdigiзe kцpelip, oсa
·дherleriс, etrap merkezleriniс gullukзylary-da, okuwзy яa
·larda go
·uldylar. 1942-nji яylyс 15-nji dekabrynda oba hojalyk i
·lerini цwrenяan
·дherlileriс sany 12 mьсe, okuwзylaryс sany bolsa 22,5mьсe яetdi.
Kolhoz цnьmзiliginiс guraly
·yny gowulandyrmakda SSSR HKS we WK (b)P MK-nyс 1942-nji яylyс aprelinde kabul eden “Kolhozзylar ьзin hцkmany zдhmet hakyny яokarlandyrmak hakyndaky” kararynyс uly дmiяetiniс bolandygyny bellemek gerek. Biziс dцwletimizi
· gowaзa ekядn etraplary ьзin hцkmany zдhmet minimumy-150, beяleki дhli etraplar ьзin bolsa-120 diяlip kesgitlendi. Partiяanyс “
·urda we fronta gallany kцp bereliс!” diяen зagyry
·yna seslenip, tьrkmen daяhanlary 1942-nji яylda dцwlete dдne tab
·yrmak planyny 105,7% яerine яetirdiler. 1943-nji яylda biziс zдhmatke
·lerimiziс dцwlete tab
·yran dдnesiniс we gцk цnьmleriniс mukdary 1941-nji яyldakysyndan 2 esse artyk boldy. Dцwlete et, sьяt, яumurtga, яьс deri, iri we ownuk
·ahly mal tab
·yrmak barada borзnamalar-da, artygy bilen berjaя edildi.
Emma welin эurdumyzda pagtaзylygyс яagdaяy цwerlikli dдldi. Pagtaзylar her nдзe jan edip i
·leselerde olar dцwlete pagta tab
·yrmagyс planyny 1942-nji яylda, 1943-nji яylda-da яerine яetirip bilmдndirler. Gowaзanyс hasyllylygy 1941-nji яyldakysy bilen deсe
·direniсde-de, 1943-nji яylda 3,5 esse kemelipdi.
·ol sebдpli-de эurdumyz harby дhmiяeti bolan bu цnьmiс mьсlerзe tonnasyny dцwlete kem bermeli bolupdy.
Biz ur
·uс ba
·lanmagy bilen oba hojalygynda dцrдn kynзylyklar soсky яyllar hem has agyrla
·ypdy. I
·e ukuply adamlar kolhozlarda barha azalяardy. 1942-nji яylda эurdumyzy
· kolhozlarynda i
·e яaraяan 205,3 mьс adam galypdy, bu 1940-njy яyldakysyndan 50 mьс adam azdy. 1943-nji яylda i
·e яaraяanlaryс яene-de 39 mьсisi kemeldi. Tehnika barada gьrrьс edip oturasy-da i
· яok: 1940-njy яylda Tьrkmenistanyс kolhozlarynda jemi 615 яьk awtoma
·yny bolan bolsa, 1943-nji яylda
·olardan diсe 40-sy galypdy.
Ekeranзylyk meяdanlarynyс gurlu
·ynda-da dьypli цzgeri
·ler boldy. Mysal ьзin, 1940-njy яylda эurdumyzda gowaзa ekilяan meяdan, 150,5 ьс gektar bolan bolsa, 1943-nji яylda ol 112 mьс gektara barabar boldy. Munuс tersine,
·ol dцwьrde dдne ekilядn meяdan bizde 74% artdy.
Эurdumyzy
· maldarзylygynyс яagdaяy hakynda nдmeler aяtmak mьmkin? Oba hojalygynyс bu esasy pudagynyс hem uru
· яyllarynda uly kynзylyklara gabat gelendigini aяtmak zerur bolsa gerek. Mal yzyna dь
·ядn зopan-зoluklaryс go
·un gullugyna gitmekleri zerarly, tejribeli зopanlaryс gytlygy ur
·uс ba
·ky яyllarynda duяlup ba
·landy. Diсe sowhozlaryс цzьne 600 зopan яetenokdy. Her bir зopana berkidilядn dowarlaryс sany 1,5 esse artdyrylypdy. Mallaryс цri meяdanynyс здgi gysyldy, ot-iяim bazasynyс ugry bolmady.
·ol sebдplide, mallar arryk dь
·ьp, olaryс gyrylanlaryda az bolmandy.
Beяik Watanзylyk ur
·y яyllarynda эurdumyzda medeni gurlu
·ykda-da
·eяle bir цсe gidi
·likler bolmadyk hem bolsa, garaz bu ugurda-da gazanylan kдbir ьstьnlikler mese-mдlim duяulяardy. Gьrrьсimizi ylymyс яagdaяyndan ba
·lasak яagdaэ birneme aяdyсla
·яar. Watanзylyk ur
·y яyllarynda эurdumyzda яokary okuw jaяlarynyс ьзьsi, яagny Tьrkmen dцwlet pedagogik instituty, Tьrkmenistan oba hojalyk instituty we Tьrkmen dцwlet medisina instituty i
·leядrdi. Bulardan hem ba
·ga A
·gabat we Da
·oguz
·дherlerinde mugallymзylyk institutlary эurdumyzy
· mekdepleri ьзin hьnдrli kadrlary taяяarlamak boяunзa i
· alyp barяardylar 1943-nji яylda эurdumyzy
· paяtagty A
·gabatda Da
·kentiс demirяol trasporty institutynyс filialynyс, Maryda яцrite aяal-gyzlar institutynyс aзylmagy hem halk hojalygy ьзin kadrlar taяyarlamaga oсaяly tдsir etdi.
1941-nji яylyс gьяzьnde Moskwanyс M.W.Lomonosow adyndaky dцwlet uniwersiteti we
·ol dцwьrde onuс bilen birle
·dirilen Moskwanyс N.G.Зerni
·ewskiя adyndaky filosofiяa we edebiяat instituty A
·gabatda gцзьp geldi. Odessanyс dцwlet uniwersiteti, pedinstituty, Harkowyс gidromelioratiw instituty ba
·ga-da kдbir яokary okuw jaяlary
·ol agyr яyllarda цzьniс i
·ini biziс эurdumyzda dowam etdirdi
Tьrkmenistanyс ylmy gьязleri
·ol яyllarda esasan uru
· ba
·lamazdan edil ьз aя цс яanynda aзylan SSSR Ylymlar Akademiяasynyс Tьrkmenistan filialynda jemlenipdi. Bu ylym merkeziniс bьtьn i
·i ur
·uс ilkinji gьnlerinden beяlдk эurdumyzy
· halk hojalygyna giсden kцmek bermegine gцnьkdirildi.
SSSR Ylymlar Akademiяasynyс Tьrkmenistan filialynda ylym gьязleriniс
·ol яyllarda ep-esli цsendigini aяtmak gerek. 1945-nji яylyс 1-nji dekabrynda onuс hatarynda i
·leядn i
·gдrleriс sanynyс 250-д golaяla
·andygyny elbetde belli bir цsь
·iс alamatydy.
·onзa adamyс 115-si, gцs-gцni ylmy i
· bilen me
·gullanяan adamlardy. Eяsem-de bolsa, filialyс dьzьminde ylymyс doktarlarynyс professorlarynяс sany цrдn ujupsyzjadyr: olar bary-yцgy dokuz sanydy. Ylymyс kanditatlarynyс bolsa
·ol dцwьrde, 51-si bolup, olaryс diсe 15-si tьrkmenlerdendi.
Biziс эurdumyzda ylymyс цsdьrlimegine we ylymy kadrlaryс taяяarlanmagynda цzleriniс uly go
·antlarynyn go
·an uly alymlardan B.A.Keller, E.A.Bertel, A.P.Posewlusewskiя, S.P.Tolstow, W.N.Minerwin, M.A.Bezborodow, M.P.Petrow, W.N.Kumow, G.I.Korpow яaly adamlaryс atlaryny biz hemi
·e guwanз bilen яatlaяarys. Biziс эurdumyzy
· iс oсat
·ahyrlarynyс, яazyjylarynyс uly topary uru
· ba
·lanяan uзurlarynda watan goragyna gidipdirler. Olaryс arasynda
·aly Kekilow, Ata Nyяazow, Nurmyrat Saryhanow, Pomma Nurberdiяew, Durdy Haldurdy, Hajy Ysmaяylow, Зary A
·yrow, Ruhy Alyяew, Kemal I
·anow, Anna Kowusow яaly talantly edebiяatзylar bardy. Biziс fronta giden
·ahyrlarymyz we яazyjylarymyz fa
·istlere gar
·y elleri awtomatly sцwe
·mek bilen birlikde, tьrkman sowet edebiяatyny baяla
·dyrmak boяunзada asylly i
·ler etdiler. Olaryс eserleri tьrkman halkyny edermenliklere, яeс
·e зagyrяardy. Saz sungatymyz hem uru
· яyllarynda цz цsь
·ini dowam etdirdi. Tьrkmanistan kompazitorlary
·ol яyllarda (Gurbandurdy diяen poemany A.Kulyяew) (
·eсi
·) diяen simfoniэany (B. Muhadow) dцretdiler. Gцзьrilip getirilen biziс gьne
·li эurdumyza gelen A.
·tagorenko, A.Znasko-Borowskiя,
·u. Meяtus яaly saz leheсleriniс яa
· tьrkmen kompazitorlaryna beren kцmekleri bahasyna яetmezdir. Olar uly gцwrьmli sцz eserlerini dцretmegi hut
·olardan цwrenipdirler.
Biziс
·цhratly aяallarymyzyс teklibi bilen, 1941-nji яylyс sentяabrda frontda sцwe
·ip яцrдn esgerler ьзin яyly egin-e
·ik яygnamak boяunзa kцpзьliklэin i
· ba
·landy ba
·lanyldy. Mu
·a Tьrkmenistany
· aяal-gyzlaryda hцwes hem-de uly jo
·gun bilen go
·uldylar. Bu kompaniяada зetde duran яekeje-de ma
·gala bolmady diяseс, hakykatdan da
· dь
·dьgimiz bolmasa gerek. Aяal-gyzlar i
·den gaяdyp gelip, ag
·amlaryna frontзylar ьзin яyly joraplar, ellikler цrdьler яyly egin-e
·ikler tikdiler. Jemlдp aяtsak, uru
· яyllarynda эurdumyzy
· zдhmetke
·leri frontda яyly geяimleriс we frontзylar ьзin zerur bolan beяleki
·ular яaly zatlaryс iki million tцweregini яolladylar. 1942-nji яylyс fewral aяynyn ba
·larynda A
·gabat etrabyny
· kolhozзylary we kolhozзy aяal-gyzlary яene bir asylly i
·iс ba
·yny ba
·ladylar. Olar frontзylar ьзin sowgat ibereliс diяip, watanзylyk зagyry
· bilen, metbugat arkaly эurdumyzy
· дhli zдhmetke
·lerine яьz tutdylar. A
·gabatly kolhozзylaryс bu зagyry
·y hemmeler tarapyndan giс goldaw tapdy.
·eяlelikde sдhelзe salymyс iзinde kцpзьlikleэin we эekeleэin posylkalaryс on mьсlerзesi toplanyp, olar Watan goraяan esgerlere iberildi. Beяik Watanзylyk ur
·unyс дhli яyllarynda dьrli frontlara sowet Tьrkmenistandan 300 wagon dьrli sowgatlar we umumy agramy 160000 kilograma barabar 10000-den gowrak эekeleэin posylkalar iberlipdi.
Gyzyl Go
·un ьзin sцwe
·jeс somolяotlar, taсklar gurdurmak ьзin seri
·de toplamak boяunзa Tambowlylardyr. Saratowlylaryс ajaяyp inisiяatiwasyny goldap bu asylly i
·e go
·ulяanlaryс sany biziс dцwletimizde gьnsaяyn kцpeldi. Ine mysal ьзin, Mary etrabyny
· Lenin adyndaky, Tьrkmengala raяonynyс Budennyя adyndaky we Tagtabazar etrabyny
· (Gyzyl Go
·un) kolhozynyс kolhozзylary цz sья
·ьrintgilerinden sцwe
·jeс solяotlaryс ikisini gurdurmak ьзin seri
·de topladylar.
·u maksat ьзin Baяram-Aly etrabyny
· (TSSR-iс 5 яyllygyny) kolhozyndan Yusupgul 110.000 manat, (ьзьnji aяgytlaяjy) kolhozyndan зoluk Eminow hem 105,000 manat puly dцwlete geзirdiler. Bu inisiatiwany goldap Saragt etrabyny
· (3-nji 5 яyllyk) kolhozyndan L.Pirmдmedow- 70mьс manat A
·gabat etrabyny
· (PKKA-nyс 12 яyllygy) kolhozyndan Magtym Gaяybow 60,000 manat berdiler.
A
·gabatdaky Tьrkmen dцwlet medisina institutynyс professor-mugallymlary dьzьmi, i
·gдrleri we studentleri sцwe
·jeс somolяot gurdurmak ьзin цz sья
·ьritgilerinden 160.000 manat,
·ol sanda professorlar Grigorяew 18000, Kerden 14000 manat tab
·yrdylar.
Sцwe
·je
· somolэotlar we tanklar gurdurmak ьзin toplanэan seri
·deler gьn-gьnden artэardy. 1943-nji эyly
· 6-nji эanwaryna зenli ol eээдm 79,1 million manada эetipdi. Mary oblastyny
· zдhmerke
·leri 30 million, Da
·oguz welaэaty
·ky 18, A
·gabat etraby 16 million manat tab
·yrypdylar. Здrjewlileri
· tab
·yran 11million manat tцweregi, Krasnowodskileri
· bolsa 3 milliondan gowrak.
1943-nji эyly
· 21-nji martynda awiasion zawodlary
· birini
· aerodromynda Tьrkmenistany
· zдhmetke
·lerini
· sьэ
·ьritgilerinden gurlan somolэotlary
· Gyzyl Go
·uny
· komandowaniэesine gow
·urulmagyny
·
·anyna dabara boldy. O
· aTьrkmenistany
· zдhmetke
·lerini
· delegasiэasyny
· ba
·tutany A. Hudaэbergenow (
·ol dцwьrde TSSR Halk Komissarlary Sowetini
· ba
·lygydy) sцz sцzlemek bilen, bьtin tьrkmen halkyny
· adyndan
·цhratly laзynlara uly эe
·i
·leri gazanmaklary arzuw etdi.
Uru
· эyllaryna Sowet Tьrkmenistany
· zдhmetke
·lerini
· hasabyna sцwe
·je
· somolэotlary
· 7 ekskadrliэasyny
·, tank kolonnalaryny
· 5-sini
· gurulandygyny эatlamak nдhili guwanзly.
·u эerde du
·akly эa
·uly Lallyk Hanowy
· adyny aэratyn agzap geзmek gцwnejaэ. Bu эцnekeэ tьrkmen adamy дhli sьэ
·ьrьtgilerini dцwlete tab
·yryp, hut цz adyna bir sany sцwe
·je
· ta
·k эasadэar. Ta
·ky
· gapdalynada “Lallyk Han’’ diэen эazgy эazylmagyny haэy
· edэar. Onu
· islegi berjaэ edilэдr.
·eэle эazgyly ta
·ka Berlini
· kцзelerinde du
·an ilde
·lerimiz, bu waka barada buэsanз bilen gьrrьn berэдr.
Эene bir tдsin hem-de guwandyryjy zat 1945- nji эyly
· aprelinde bizi
· Gyzyl Baэdakly. Suworow ordenli 76-njy Эelniэa-War
·awa diwiziэamyz nemes fa
·istlerini
· orderini
· boэundaky gorany
·yny bцwsmek ьзin taээarlyk gцrьp эцren mahaly esgerler A
·gabat raэonyny
· Swerdlow adyndaky kolhozyndan zwenowod Sadap Nyэazowany
· цz puluna эцrite top эasadyp, ony
·u diwiziэa iberendigini hakynda ho
· habary e
·idipdirler. Sadap эe
·
·дni
· beэle etmegini hem цzbolu
·ly sebдbi bar eken:
·ol diwiziэдny
· 80-nji artilleriэa polkunda onu
· erkek dogany Goзaman Halmyradow diэen topзy эigit sцwe
·ip эцrдn eken. S. Nyэazowany
·
·ol polku
· komandirini
· adyna эazan hatynda
·eэle sцzler bar eken:” meni
· puluma 760094 nomerli top satyn alyndy we doganym Goзaman Halmyraowy
· gullluk edэдn эeri bolan sizi
· bцlьmi
·ize iberildi. Meni
· bu sowgadymy alany
·yzdan so
·,
·ol topum bilen эaraly nemes wag
·syny
· janyny aly
· we Berlini
· depesinde Эe
·i
· Baэdagyny diki
·’Sadap Nyэazowany
· haэy
·y эerine эetirilip, top dabaraly эagdaэda onu
· doganyna gow
·urylэar.
Tagtabazarэn Kirow adyndaky kolhgozyny
· merkezi merkezindдki orta mekdebi
· iзinde taryh muzeэi bar. Onu
· diwarynda asylyp goэlan spisok bu эere barэanlary
· дhlisini
· ьnsьni цzьne зekэдr. Ol spisokda aэal-gyzlary
· 62-sini
· ady bar. Bular
·ol gazaply uru
· эyllarynda goranmak fonduna meэletinlikde цz altyn-kьmь
·
·aэ seplerini tab
·yryp, “”Di
·e du
·man зym-pytrak edilse bolэar,
·aэlary biz hemi
·e edinip bileris.’’ diэen gelin-gyzlary
· spisogy. Zwenowod Akja Taэyrowa 3kilogram, Gurbangьl Zaэyrowa, Amangьl Gurdowa, Gurban Akmuhammedowa 2,5 kilogramm, etdirse
· edip oturmaly.
Bьtьnsoэuz эa
·ulysy M.A.Kalinin tьrkmen aэal-gyzlaryny
·
·ol asylly hemde Watanзylyk i
·ini nygtamak bilen, bu hakykat “Sowet adamlaryny
· belent watanзylygyny her hili sцzden hem aэdy
· gцrkezэдr.’’ diэip, uly guwanз bilen aэdypdy.
Beэik Watanзylyk ur
·unda gцrkezen edermenligi ьзin Sowet Soэuzyny
· Gahrymany diэen ada tьrkmenistanly gerзeklerden 76 adam mynasyp boldy. Olardan Allaberdi Agalyэewi
·, Gylyзnyэaz Azalowy
·, Oraz Annaэewi
·, Annagylyз Ataэewi
·, Muhammet Ataэewi
·, Tagan Baэramdurdyэewi
·, Mьlki Baэramowy
·, Muhammet Gylyjowy
·, Berdimyrat Dцwletjanowy
·, Tдзmдmmet Nyэazmдmmedowy
·, Rejep Durdyэewi
·, Pena Rejepowy
·, Aэdogdy Tahyrowy
·, Orazberdi Hekimowy
·, Saparmдt Hojaэewi
· we beэlekileri
· atlary tьrkmen halkyny
· gahrymanзylyk taryhynam ededilik эazyldy.
Uru
· эyllarynda halky
· tylda bitiren i
·em hakyky edermenlikdir. I
·e эaraэan erkekleri
· uзdan tutma hemmesi diэen эaly fronta gidip stanogy
· ba
·ynda kolhoz meэdanlarynda, olary
· ornuny aэallar, garrylar, зagalar tutmaly boldy. I
· wagty eээam sagatlap цlзelmeэardi da
· atandan gar
·ky gatla
·эanзa kolhoz meэdanlarda bili bekemedik зagalar, эa
·y birзene baran garrylar, halys tapdan dь
·эдrdi. Aэallara bolsa i
·den gelibem dynuw эokdy. Olar tapanja dдnesini degirmende ьwep зцrek bi
·irэardiler. Pelteli зyra
· y
·ygynda frontdaky jan- jigerleri ьзin ellikdir jorap цrьp geэim-gejim tikэardiler. Depder kagyzyna hat эazyp ondan ьзburз bukja эasp fronta эollaэardylar. Эцne durmu
· nдзe agyram bolsa aэyallaram, garrylaram, зagalaram ruhdan dь
·enokdy. Olar ur
·u
· hцkman эe
·i
· bilen gutrajakdygyna, цzlerini
· yhlasly zдhmeti bilen ony golaэla
·dyrэandyklaryna ynaэardylar.
Uru
· эyllarynda Tьrkmenistanda gцзьrilip getirilen kдrhanalary
· esasynda birnдзe tдze fabrik-zawodlar i
·e girizildi. Здrjewde emeli gцn fabrigi (Wara
·ilowgrad we Zawidowa эь
· mata fabriklerini
· esasynda), Krasnowodskide nebiti gaэtadan i
·leэдn zawod, Maryda tikin fabrigi i
·lдp ba
·lady. Uru
· эyllarynda эurtda jemi 50-den kцprдk kдrhana guruldy. Goranmak дhmiэeti bolan senagat цnьmlerini
· 70-denem kцp gцrnь
·ini цndьrmeklik эola goэuldy.
Эurdu
· oba hojalygynda pagtaзylyk bilen bir hatarda gallany kцp цndьrmдge ugur alyndy. Mysal ьзin, 1943-nji эylda dдne ekinleri 1940-njy эyldakydan iki esse golaэ kцp ekildi. Gцk-bakja ekinleri
· meэdany mдse mдlim artdy. Jemgyэetзilik mallaryny
· ba
· sany abat saklandy. Eti
·, sьэdь
· we beэleki цnьmleri
· цndьrli
·i dowam etdi.
·eэle-de bolsa azyk цnьmlerini
· kцp bцlegi harby harajatlara alynany ьзin
·дher ilatyny
·, hatda oba ilatyny
· hem doэa garny doэmady.
I
· agyrdy. Эarym aз gelin –gyzlar, garrylar, зagalar halys surnukэardylar. Enзeme kolhoz –sowhozlarda gьnde bir wagtyna (gьnertan)bulamak bi
·irip bermek эola goэuldy.

Uru
·dan so
·ky dikeldi
· dцwri

Эurdumyzy
· zдhmetke
·lerini
· fronta beren kцmegi aэratyn bellдp geзmдge mynasypdyr. 1945-nji эyly
· 9-njy maэynda fa
·istik Germaniэa boэun egdi. Beэik Watanзylyk ur
·y tamamlandy. Эцne эe
·i
· цrдn agyr dь
·di. Дgirt pidalar зekildi. Ur
·u
· hojalyga salan эarasy mдlimdir. Emma onu
· moral-ahlak taэdan эetiren zyэanyny nдdip цlздp bolar? Sansyz –sajaksyz цlьm эitim, her цэde diэen эaly gopan ahyrzamana, dul galan gelinleri
·, эetim зagalary
· ahy-nalasy.
Front liniэasy Tьrkmenistany
· halk hojalygyna-da uly zyэan getirdi. Ilaty
· gьndelik isleg bildirэдn harytlaryny
· цndьrili
·i halys pese gaзypdy. Uru
·dan so
·ky dikeldi
· di
·e цnьmзiligi dikeltmekligi a
·latmaэardy. Adamlary
·
·ahsy durmu
·yny эola salmalydy. Ma
·agala abadanзylygyny dikeltmelidi. Цkde hьnдrli i
·зileri taээarlamak boэunзa uly i
·ler geзirildi. Эurdumyzy
· senagat kдrhanalarynda, gurlu
·yklarynda hem-de transportynda 1947-1950-nji эyllarda 87 mь
· i
·зi taээarlandy.
Pagtaзylykda kдbir ьstьnlikler gazanyldy. 1946-njy эylda gowaзa ekэдn kolhozзylary
· geзen эyllardan galan bergileri эatyryldy. Olara berilэдn mineral dцkьnler ц
·kilere garanda iki esse artdy. MTS-ler 194 traktor, 98 awtoma
·yn, 300 golaэ traktor plupglaryny, seэalkalaryny aldylar. Pagtaзylary
· arasynda ilkinji Sosialistik Zдhmeti
· Gahrymanlary peэda boldy. Olardan Lenin etrabyny
· Telman adyndaky kolhozyny
· ba
·lygy Orazgeldi Дrsaryэew, Koneьrgenз etrabyny
· “Bol
·ewik” kolhozyny
· ba
·lygy A
·yr Kakabaэew, 8 mart kalhozyny
· ba
·lygy Bayar Цwezow, Baэramalay etrabyny
· “Bol
·ewik” kolhozyny
· ba
·lygy Agaэusup Aly эokary pagta hasylyny
· ussatlary hцkьminde gi
·den tanalэardy. Oba hojalygynda kдbir ьstьnlikler gazanyldy. Umumy эygnalan pagta we gowaзany
· hasyllylygy uru
·dan ozalky derejesinden ozup geзdi. Эurdumyzy
· hojalyklarynda mallary
· ba
· sany birneme artdy. Kolhozlary ulaltmak boэunзa ep-esli i
·ler edildi. 880 sany ownuk kolhozlar, 350 kollektiw hojalyklara birle
·dirildi. Эurdumyzy
· dцwlet bэujeti 1940-njy эyl bilen de
·e
·dirende iki esseden kцprдk artdy. Bэujet boэunзa umumy seri
·deleri
· 60 mь
· зemesi ilaty
· medeni durmu
· harajatlaryna gцnьkdirildi.
Umuman, эurdumyzy
· halk hojalygy dikeldildi. Kдrhanalar, kolhozlar we sowhozlar kadaly i
·lдp ba
·lady. Jemgyэetзilik цnьmзьligi uru
·dan ozalky derejesine эetdi we ep-esli ц
·e geзdi. 1947-nji эylda kartoзka sistemasy эatyryldy. Pul зal
·yrylyp, manady
· hьmmeti artdyryldy.
·ol эyldan ba
·lap azyk we senagat harytlaryny
· bahasy 3-4 gezek arzanladyldy. Netijede zдhmetke
·leri
· gьn gьzerany birneme gowula
·dy.


1948-nji эyly
· эer titremesi

Uru
· gutaryp, 1946-1947-nji эyllary
· aзlygyndanam зykyp, halk эa
·y bir цzьni dьrsдp ugranda, onu
· ьstьne эene bir bela indi. 1948-nji эyly
· oktэabr aэyny
· 5-den 6-syna geзilen gije 1 sagat 12 minut 5 sekuntda A
·gabatda hem-de onu
· golaэyndaky etraplarda дgirt gьэзli эer titredi. Bary-эogy 10 sekund dowam eden, эцne gьэji 10 baldan hem эokary geзen elhenз sarsgyn gцz aзyp эumasy salymda эa
·y uka giden
·дheri эer bilen эegsan etdi. Эer titremдni
· zarbyndan hatda A
·gabatdan 25-30 km da
·daky baэyrlarda, iзine adam sьmeэmeli зu
· jaэryklar emele gelipdir. A
·gabatdaky эer sarsgyny
· tolkuny baryp, Moskwany
· seэsmiki stansiэasyna-da эeten eken. Эer titrдn pursady gije эarymdan aganda bolsa TK(B)MK-ny
· birinji sekretary
·aja Batyrow, respublikany
· beэleki эolba
·зylary bilen heniz i
·dediler. Eээam эer titrдn gьnьni
· ertesi 7-nji oktэabrda A
·gabatda demir эol gatnawy dikeldildi. Aeroport, radiouzel i
·lдp ba
·lady. A
·gabady
· helдkзilge uзran ilaty 20 gьnьn dowamynda dцwleti
· hasabyna mugt azyk, geэim-gejim we beэleki zerur harytlar bilen ьpjьn edildi. Ma
·ynly kцзeme-kцзe aэlanyp ilata зцrek et, konserwalar paэlanэardy.
1949-njy эyly
· ba
·laryna зenli A
·gabady
· senagat kдrhanalaryny
· birnдзesi dikeldildi. Kдbir beэleki arassalanan эerlerde ilkinji эa
·aэy
· jaэlary, mekdepler, keselhanalar gurulэardy. A
·gabady
· gurlu
·ygyna Цzbegistany
· zдhmetke
·leri gyzgyn gatna
·эardylar. Olar A
·gabatda hersi 400 okuwзa niэetlenen 5 sany iki gat keselhana jaэyny gurmaklygy цzlerine borзnama edip aldylar.
A
·gabatda эer titrдnde helдk bolanlary
· sany barada ylymda durli-dьrli maglumatlar bar. Эer titremдni
· ц
· эanynda
·дherde 170 mь
· tцweregi ilat эa
·apdyr.
·olardan 110 mьne tцweregi kesegi
· a
·agynda galypdyr.
Tьrkmenistanda эertitremesi A
·gabat bilen Gцkdepe aralygynda bolup geзdi Sowet Hцkimedi A
·gabatda эer titremesi zerarly зekilen zyэany derrew dьzetmek ьзin dцwlet komisiэasyny i
·lдp dьzdi. Azerbaэjandan, Цzbekistandan we beэleki doganlyk respublikany
· halklaryndan A
·gabada mь
·e golaэ lukmanlar geldi. Bejermesi kyn bolan adamlary beэleki respublikalaryny
· эagny uзar bilen Ta
·kendy
·, Bakuny
· hem de Moskwany
· hasahanalaryna ugralydyldy. Эykylan jaэlary dikeltmek ьзin Moskwany
·, Leningrady
·, Uraly
·, Sibiri
·, Ukraэina
·, Belorusiэa
· we ba
·gada respublikalardan doganlyk kцmegi geldi. Gyssagly suratda дhli эerden 15 gьnь
· dцwamynda adamlary
· imitlenmegi ьзin bir mцhletleэin kцmek puly hem de 1500t un, 700t bugdaэ, 60 mal, 90t eredilen эag, 15000t uэadylan sьэt we ba
·gada birnдзe kцmekler geldi. Tьrkmen halky bu ba
·yna dь
·en agyr kьlpetlerden aljyraman mertlik gahrymanзylyk bilen alyp зykdy
1994-nji эyly
· A
·gabatda эer titrдnine 45 эyl doldy. Uly il bolup sadaka berildi. Эer titremede wepat bolanlary
· hatyrasyna A
·gabatda эцrite эadygдrlik guruldy.




Garagum kanalyny
· gurlu
·ygy

1956-njy эyly
· maэynda SSKP MK we SSSR Ministrler Soweti halk hojalygyny
· kдbir pudaklaryny soэuz respublikalaryny
· ygtyэaryna bermek barada karar etdi.
·ol karara laэyklykda Tьrkmenistan SSR-dдki azyk senagaty, balyk hem-de эe
·il senagat kдrhanalary soэuz mnistrliklerini
· garamagynda aэrylyp, эurdu
· цz ygtyэaryna berildi.
Tьrkmenistanda ekin ekmдge эer mydama эeterlik bolan, emma suw welin hemi
·e эetenokdy. Su meselesi цmьrboэy i
· gowgaly, i
· зцzьlmesi kyn зyl
·yrymly meseleleri
· biri bolupdy. Suw di
·e bir tьrkmene dдl onu
· ьstьnden agalyk edэдn Merkeze gerekdi. 40-njy эyllary
· ahyrlarynda Tьrkmenistanda Garagum kanalyny gurmak barada ilkinji taslama peэda boldy. Ol taslamam mazaly i
·lenilip, hasap-hesibi belli edilenden so
· 1954-nji эylda Garagum kanalyny
· gurlu
·ygyna giri
·ildi. Bu beэik gurlu
·yk ba
·dan bьtinsoэuz zarpзy komsomol gurlu
·ygy diэlip yglan edildi. O
·a Tьrkmenistany
·
·eэle hem beэleki soэuz respublikalaryny
· kцp эerlerinden dьrli hьnдrdдki adamlar i
·e geldiler. Kanal gurlu
·ygyna Sowet Soэuzyny
·
·дherlerini
· 250-sinden traktorlar, ma
·yn we enjamlar i
·e gelэдrdi. Gurlu
·yklary
· i
·leri we aladalary TKP MK-ny
·, эurdumyzy
· hцkьmэetini
· ьns merkezinde boldy. Gurlu
·ygy
· gidi
·i baradaky maglumatlara metbugatda uly orun berildi. Kanal dцrt nobatda guruldy. Birinji nobatdakysyny
· –Ba
· saka Mary aralygyny
· kцp bцlegi зцlь
· iзinden geзэдrdi. Ony iki tarapdan gazyp ba
·lamak makul bilindi. Kerki gurlu
·yk merkezi Ba
· sakadan, Mary gurlu
·yk merkezi bolsa aralykdan i
·e giri
·diler. Gьndogar tarapda gurlu
·ykзylar suwy цz yzlary bilen alyp gaэtdylar. 1959-njy эyly
· эanwarynda Amyderэany
· suwy 400 km эol geзip Murgap bilen tapy
·dy.
·ol эyl Murgap derэasyny
· suwy az gelipdi. Kanaly
· mele suwy ekeranзylara wagtynda эeti
·di.
Eээam kanaly
· suwuny
· ekeranзylykda ulanylyp ba
·lanan ilkinji эylynda, эagny 1959-njy эylda boz эatan эerleri
· 57 mь
· gektary цzle
·dirilip,
·onu
· 33 mu
· gektaryna gowaзa ekilipdi. 1960-njy эylda bolsa эene-de 50 mьn gektara golaэ эer aзylyp gowaзa meэdanlaryny
· ьstьne go
·uldy. Garagum kanalyny
· birinji nobatdakysyny
· gurlu
·ygyna we tдze эerleri цzle
·dirmeklige 1.100 million manat pul goэulupdy. 1959-1960-njy эyllarda эagny iki эyly
· iзinde kanaly
· suwuna tдze цzle
·dirilen эerlerden 80 mь
· tonna inзe sьэьmli pagta цsdьrilip эeti
·dirildi.
·ol цndьrilen pagta dцwlet 1.113 million manat sap girdeji aldy. Ba
·gaзa aэdylanda gurlu
·ygy
· birinji nobatdakysy eээam
·ol эyllarda цzьni doly цdedi. 1960-1962-nji эyllarda kanaly
· ikinji we ьзьnji nobatdakylary guruldy. 1960-njy эyly
· 12-nji maэynda Jeэhuny
· mele suwy Tьrkmenistany
· paэtagty A
·gabada geldi. 1976-njy эylda kanaly
· dцrdьnji nobatdakysyny
· gurlu
·ygyna giri
·ildi. 1979-njy эylda suw Gyzylarbada, 1981-nji эylda bolsa Gazanjyga эetdi. Ba
·ky proekt boэunзa Garagum kanaly 1995-nji эyla зenli Kaspi de
·zine эetirilmelidi.

Tьrkmenistan 50-60-njy эyllarda we Durgunlyk эyllary

Stalini
· kцpзьlikleэin jezalandyry
· эa–da terrorзylyk syэasaty 30–njy эyllar bilen здklenmedi. Ol uru
·dan so
·ky dцwьrde-de dowam etdi. Tьrkmen alymlaryny
·, эazyjylaryny
·,
·ahyrlaryny
·, beэleki dцredijilik i
·gдrleri
· da
·yna geзilip ba
·landy, olary
· iзinde – de halklara i
· эakyn, halk tarapdan ykrar edilenleri
· yzyna dь
·ьlip ba
·lady. Olar milletзilikde aэyplanyp, „kцne pikirli“ adamlary
· hataryna go
·uldy.
Tьrkmenistan Kompartiэasyny
· Merkezi Komitetini
· 1951 – nji эyly
· iэunynda bolan plenumy
·aja Batyrowy „okuwa gidэдr“ bahanasy bilen TK (b)P MK-ny
· birinji sekretary wezipesinden bo
·atdy. Onu
· эerine Suhan Babaэew „saэlanyldy“.
1951-nji эyly
· ortalarynda ba
·lap, ilki respublikan mцзberde, эagny „Sowet Tьrkmenistany“, „Turkmenskaэa iskra“ gazetlerinde, „Bol
·ewik“ (A
·gabat), „Sowet edebiэaty“
·urnallarynda „tьrkmen bur
·uaz milletзilerini pa
· edэдn“ makalalar зap edilip ba
·landy. So
·ra merkezde (Moskwada) зykэan gazetdir
·urnallarda – da tьrkmen intiligensiэasyny dьrli gьnдler bilen эazgarэar makalalar yzly – yzyna зap edildi.
„Gorut ata“ eposyny tьrkmene эat, halka du
·manзylykly eser diэip эagny ony halklary
· arasynda panturkizmi we panislamizmi эaэradэan dini – miletзi eser hцkmьnde эazgaryldy . i
· эamany-da eээдm
·ol эerde bu kitaby зapa taээarlan ile belli alymlar Baэmuhammet Garyэewi, Mдti Kцsдэewi, kitaby ne
·ir eden Tьrkmen dцwlet ne
·irэatyny
· ba
· redaktory Orazmдmmet Abdalowy bur
·uaz – milletзiler hцkmьnde эerden alyp, эere salyndy.
Kцp sanly gymmatly eserler,
·ol sanda
·abendдni
· „Hojamberdi han“ dessany, Magrupyny
· „Эusup - Ahmet“ dessany, Abdysetdar Kazyny
· „Je
·namasy“ zyэanly eserler hцkmьnde эazgaryldy. Zynharyny
·, Kдtibini
·, Dosmдmmedi
·, Эusup Hojany
· go
·gulary „зeperзilik gymmaty эok“ (gaэdyp зykmaly dдl) eserleri
· hataryna go
·uldy.
Gaэyp Nepesowy
· „Demirgazyk Tьrkmenistanda sowet gurlu
·ygyny
· эe
·megi“ diэen kitabyny tankyt edildi. O
·a agar gьnдler эц
·kedi. „Bu kitap цrдn zyэanly i
·, ony okuja hцdьrlemдg-e beэlede dursun, asla taryhy material hцkmьnde ulanmak hem mьmkin dдl“ diэip nygtaldy.
Baэmuhammet Garyэew, Mдti Kцsдэew, Orazmдmmet Abdalow we ba
·galar tusag edildi. Sud olary
· „gьnдsini boэnuna goэup“ hersine 25 эyl i
· kesdi.

·ahsyэet kulty pa
· edilen so
· nдhak basylan belli alymlar tьrmeden bo
·adylypdyr. Эцne „ma
·laэlaryna basylan garany“ welin цmьrboэ duэmaly bolupdyrlar. Цz kдri-derejeleri boэunзa i
· berilmдn, berilдэse sдhel bahana tapylsa, эanalyp эazgarylmagy
· ezэetini зekipdirler.
Uly ile belli alymlary
·, эazyjy-
·ahyrlary
· „gцzьni
· oduny
· “ alynmagy galanlara-da „sapak“ boldy. Ol
·eэle hem bolmalydy. Зьnki beэle elhenз syэasaty
· dьэp maksady
·oldy. Taryhdan эazylan i
·lerde, poemadyr romanlarda Kommunistik partiэany
· we sowet hцkьmetini
· i
·ini di
·e parasatly , kцne tьrkmen hanlaryny, serdarlaryny zalym, ganojak, i
·an mollalary parahor, basmaзylary baryp эatan garakзy hцkmьnde gцrkezmeklik эц
· boldy. Azatlyk, adalatlylyk ugrunda ba
· gцtermдge tьrkmeni
· цz akly зatman di
·e ors rewolэusioneri gelэдnзд gara
·malydygy-da „dь
·ьni
·ildi“. Partiэany
· aladasy bilen kemala gelen milli i
·зiler эada daэhanlar synpy hakynda, aэratynlykda traktor, GAZ – 51, mekgejцwen, poзtalэon barada эazsa
·am эazybermelidi. Di
·e tьrkmeni
· beэik medeni mirasy, belent ba
·y, erkin durmu
·y barada „dil эarmasa
·“ bolanydy. Bu эцrelgдni
· ne derejede эцrgьnli bolandygy durmu
· gцrkezdi.

·eэlelik de TK(b)P MK-ny
· 1951 – nji эyly
· dekabrynda bolup geзen plenumy tьrkmen milli kadrlaryny pьrrelemek, milli medeniэetini bogmak, gandallara salmak syэasatyny dowam etdirmekde aэgytlaэjy sepgit boldy. Represiэany
· tдze tolkunlary respublikada
·ondan so
· эaэrady. 50 nji эyllary
· ortalaryndan ba
·lap represiэany
· hдsiэeti, formasy ьэtgedi, эaэrawy gysymly. Эцne milli kadrlara, milli medeniэete gezek gelende ol ц
·kьdenem beter mцwз aldy. Эцne indi „gцze ilenler“ birden цldьrilmдn, tьrmд – de basylman, olara moral taэdan ejir зekdirilэдrdi. Ruhy taэdan adamlara gьlle bilen dдl-de, imfarkt bilenem цldьrip bolэandygyny д
·gдr etdi.

Jemgyэetзilik durmu
·ynda эazylganlyk.

1953 – nji эyly
· 5 – nji martynda „halklary
· beэik serdary“ I.W.Stalin aradan зykdy. Sowet Soэuzy
· Kommunistik partiэasyny
· Merkezi Komitetini
· Birinji sekretarlygyna N.S. Hru
·ow saэlanyldy. Эurtda az- kem эazylganlyk emele geldi. Partiэany
· gurultaэlary, plenumlary, SSSR Эokary Sowetini
· sessiэalary mцhletinde geзip ugrady.
1956-njy эyly
· fewral-mart aэlarynda SSKP – ni
· XX gurultaэy bolup geзdi. Gurultaэ Stalini
·
·ahsyэet kultuny эazgardy we эurtda demokratiэany dikeltmeklige эol aзdy.
SSSR Эokary suduny
· Harby kollegiэasyny
· karary bilen TK(b)P MK-ny
· ozalky birinji sekretary Anna Muhamedow, respublikany
· gцrnьkli partiэa we dцwlet i
·gдrleri Halmyrat Sдhetmyradow, Juma Halmyradow, Bд
·im Pere
·liэew, Oraz Tдзnazarow, uly эazyjy Hydyr Derдэew we ba
·galar aklandy. „Bur
·uaz milletзileri“ hцkmьnde aэyplanyp tьrmд basylan me
·hur alymlar Baэmuhammet Garryэew, Mдti Kцsдэew, tьrkmen intiligensiэasyny
· gцrnьkli wekilleri Durdy Amanekow, Orazmдmet Abdalow tusaglykdan bo
·adyldy we partiэa hatarynda dikeldildi. Jemgyэeti
· syэasy – ahlak durmu
·yndaky do
·aklyk зцzьli
·ip, o
·a maэylganlyk arala
·dy. Adamlar birek – birege
·ubhelenmekden, gorkudan az – kem saplandylar, ruhy dьnэдsinde эazylganlyk duэdular.
Tдzeligi
· эene bir alamaty: SSKP – ni
· XX gurultaэyndan so
· soэuz respublikalary
· hukuklary az – kem gi
·eldildi. Olara цz territoriэasynda kanun зykarmak, planla
·dyrmak, dьэpli gurlu
·yk, zдhmet we aэlyk haky, bьdjet boэunзa meseleleri зцzmдge rugsat edildi. Цz wezipesi boэunзa soэuz respublikany
· hцkьmentini
· ba
·lygy SSSR Ministrler Sowetini
·, Эokary suduny
· ba
·lygy bolsa SSSR Эokary Suduny
· dьzьmine girizildi.
1956 – njy эyly
· maэynda SSKP MK we SSSR Ministrler Soweti halk hojalygyny
· kдbir pudaklary soэuz respublikalaryny
· ygtyэaryna bermek barada karar etdi.
·ol karara laэyklykda Tьrkmenistan SSR – dдki azyk senagaty, balyk hem – de эe
·il senagat kдrhanalary soэuz ministrliklerini
· garamagyndan aэrylyp, respublikany
· цz ygtyэaryna berildi.
Oba hojalygyny цsdьrmekde – de soэuz respublikalary
· hukuklary we jogapkдrзiligi ц
·kд garany
·da artdyryldy. Elbetde, bu – da durmu
·a arala
·an эazylganlykdan bir ny
·andy. Sebдbi,
·ol wagta зenli nдme ekilip, nдmдni
· ekilmeli dдldigini, hatda olary
· gekdar sanyna, hasyllylyk derejesine, traktor i
·lerini
· gцrtnь
·lerine we mцзberine, nдзe mal saklamalydygyna hem olardan nдзe цnьm almalydygyna, oba hojalyk onьmleri
· taээarlamak mцзberine зenli hut SSSR Ministrler Soweti tarpyndan gцs – gцni kesgitlenilэдrdi. Kolhozlary
· цz эerlerini nдhili peэdalanmalydygyny, oba hojalyk цnьmlerine hдhili taэarlaэy
· baha kesmelidigine зenli soэuz hцkmeti зцzэдrdi. Beэle edilmegi bolsa, эerlede kynзylyk dцredэдrdi.
1965-njy эylda halk hojalyk sowetleri (sownarhozlar) эatyryldy. Tьrkmenistany
· nebit, gaz, himiэa senagaty, iri senagat kдrhanalary эene –de soэuz ministrliklerini
· wedomostwolaryny
· ygtyэaryna geзdi. Jemgyэetзilik durmu
·yny
· эaszylganlygy
· arala
·magynda N.S. Hru
·owy
· hyzmatlary bardygy bellidir. Ol batyrgaэlyk bilen jezalandyry
·–terrorзylyk syэasaty- represiэany aэgytly эazgardy. Hru
·ow jemgyэetзilik durmu
·yny
· дhli ugurlaryna degi
·li birnдзe reformalara geзirdi. 1958 – nji эylda MTS- leri зal
·yryp RTS (remont – tehnika stansiэalara) цwьrdi. 1959 – njy эylda altynjy bд
·эylygy
· tamamlaryna gyssanyp эediэylyk plany kabul etdi, 1961 – nji эylda SSKP-ny
· Programasyny зal
·yrdy, 1962 – nji эylda partiэa guramalaryny ьэtgedip gurady we
·.m. durmu
·daky real эagdaэ gцz ц
·ьne tutulman, howul – hara edilen bu i
·leri
· hiзisi – de gara
·ylan netijдni bermedi. Tersine, эurdu
· ykdysady we sosial problemalary ц
·kьden – эitile
·dirdi. 1962 – 1963-nji эyllarda эyrdu
· ьstьne aзlyk howpy awandy. Ilat arasynda kommunizm ideэalaryna, partiэany
· syэasatyna bolan ynam gaзdy.
1964 – nji эyly
· oktэabrynda SSKP MK – ny
· Plenumynda H. S. Hru
·ow i
· ba
·yndan aэryldy we onu
· ornuna L. I. Bre
·new geзdi. Syэasy we ykdysady krizis hasam эitile
·di. Эurt durgunlyk эoluna dь
·di.

50-60-njy эyllarda we durgunlyk эyllarynda senagaty
· we
medeniэeti
· эagdaэy.

50 – njy эyllary
· ahyryna зenli эurdumyzda эer asty baэlyklaryny
· kцp zapaslaryny
· ьsti aзyldy.
·ol mineral – зig malara i
·lдp geзermek ьзin senagat kдrhanalaryny
· gurlu
·ygy alnyp baryldy. Bьzmeэin GRES – de, Krasnowodskde, Nebitdagda, Здrjewde, Gowurdakda эangyз bilen i
·leэдn elektrik stansiэalary i
·e girizildi.
1959 – njy эylda Зelekende Kaspiэ de
·zini
· iзinde ilkinji gezek burawlaэy
· i
·i ba
·landy. Gamy
·lyjada, Ekeremde, Barsagelmezde, Goturdepede tдze nebit эataklary tapyldy we senagat taэdan kдmille
·dirildi. Orta Aziэada i
· baэ Goturdepede nebitli эeri
· tapylmagy we цzle
·dirilmegi mynasybetli burawlaэjy ussa Baэram Allaberdyэewe, geolog W.W.Denisowiзe we ba
·galara Lenin Baэragy berildi. 1958 – 1965 – njy эyllarda respublikamyzda nebit зykarly
·y 2,3 artyp 9636 mь
· tona эetdi.
1963 – njy эylda Tьrkmenistany
· agyr senagatyny
· ilkinji kдrhanasy – A
·gabady
· nebit ma
·yn gurlu
·ygy zawody i
·e girizildi. 1961 – 1962-nji эyllarda Здrjewi
· superfosfat zawody ulanylmaga berildi. 1965-nji эylda Зelekeni
· uglerod zawody i
·lдp ba
·lady.
·ol эyllarda Krasnowodskini
· nebiti gaэtadan i
·leэдn zawotlaryny
·, Garabogaz Sulfat kombinatlaryny
·, Здrjewi
· эьpek fabrigini
·, A
·gabady
· egirme – dokma kombinatyny
·, Зelekeni
· эod – brom zawodyny
·, Baэramalyny
· эag kombinatyny
·, Da
·oguzy
· эag – ekspeller zawodyny
· we ba
·gada enзeme kдrhanalary
· цnьmзilik kuwaty artdyryldy.
50-nji эyllary
· ortalarynda kцpзьlikleэin jaэ gurlu
·ygyna ba
·landy. Mekdepleri
·, medeni a
·-bilim edaralary
· gurlu
·ygy gi
· gerime eэe boldy. 1956-1960-njy эyllarda respublikalarda ba
·langyз, doly dдl orta we orta mekdepleri
· 201-si gurlan bolsa, 1961-1965-nji эyllarda 328-i guruldy.
·дherlerde we oba эerlerinde kinoteatr, klub, keselhana, dьkan jaэlaryny
· эьzlerзesi ulanylmaga berildi. Kцp sanly medeni-seэil we dynз aly
· barlagyny
· dьэbi tutuldy.
1965-nji эylda Tьrkmenistanda umumy bilim berэдn mekdepleri
· 1386-sy bolup, olarda 413,6 mь
· okuwзy okaэardy. 27-sany эцrite okuw jaэynda 21,9 mь
·, 5 sany эokary okuw jaэynda bolsa 19,8 mь
· talyp bilim alэardy.
60-70-nji эyllary
· ba
·y tьrkmen edebiэatynda ep-esli цzgeri
· dцwri boldy. Berdi Kerbabaэewi
· “Gaэgysyz Atabaэ”, “Suw damjasy-altyn dдnsesi”, Beki Seэtдkowy
· “Doganlar”, “
·ahyr”, Hydyr Derэдэewi
· “Ykbal”, Gylyз Kulyэewi
· “Emiri
· ilзisi”, “Эanbermez al
·irli”, Gurbandurdy Gurbansдhedowy
· “Toэly Mergen”, Berdinazar Hudaэnazarowy
· “Gumlylar”, Seэitnyэaz Ataэewi
· “Gazap”, Naryman Jumaэewi
· “Jeэhun”, “Welaэat”, Rahym Esenowy
· “Sдherdдki salgymlar”, “Sary dominiony
· kцlegesi”, Atajan Tagany
· “Saragt galasy”, Эazmyrat Mдmmedowy
· “Ene toprak” diэen romanlary эaly okyjylary
· gцwnьnden turэan eserler dцredildi.
·ol эyllar
·ahyr Kerim Gurbannepesowy
· цzьni
· “Taэmaz baba” poemasy we beэleki eserleri bilen mikrofon ц
·ьnde yzly-yzyna зyky
· edip ba
·lady.
Halky
· edebi mirasyny цwrenmekde-de kдbir i
·ler edildi.
·abendдni
· “
·abдhrem” dessany, Magrupyny
· “Seэpelmelek-Methaljemal” dessany, “Helalaэ garyp”, “Asly-Kerim” diэen halk dessanlary, Dцwletmдmmet Balgyzyly
·, Kцrmollany
·, Mollamurty
· saэlanan go
·gulary зap edildi.
Aэratyn bellemeli zat:
·ol эyllar tьrkmen kino sungatynda-da uly цzgeri
· boldy. 1963-nji эylda zehinli kinore
·isэor Bulat Mansurowy
· tьrkmeni
· belli эazyjysy Nurmyrat Saryhanowy
· adybir hekaэasy esasynda goэan “
·ьkьr bag
·y” kinofilmi ekrana зykdy. 1965-nji эylda me
·hur Alty Garlyэewi
·, Berdi Kerbabaэewi
· adybir romany boэunзa “Aэgytly дdim”, so
·ra 70-nji эyllary
· ba
·ynda эazyjy Hudaэberdi Durdyэewi
· senariэasy esasynda goэan “Mukamy
· syry” atly kinofilimleri toma
·aзylara hцdьrlendi. Bu filmler tьrkmen kino sungatyny
· kдmillik эoluna dь
·endigini bьtin dьnэд jar etdi.

Syэasy Gara
·syzlygy
· эasamalygy.

Tьrkmen jemgiэetinde durgunlyk эa – da jemgyэetdдki цsь
·ini
· kцp pudaklaryny
· durup, tas, do
·ьp galmagy belli bir derejede Tьrkemnistany
· Orsyэeti
· tabynlygyna dь
·eninden so
·ky geзen эyllary
· hemmesine mahsusdyr. Ilki Orsyэet paty
·asyny
·, so
·ra Sowet hцkьmetini
· эewropaparaz, has takygy, orsparaz syэasaty netijesinde tьrkmen halkyny
· taryhy, dдp – dessury, onu
· цzьne mahsus bolan milli duэgusy depelenildi.
Tьrkmenistan SSR-i syэasy taэdan gara
·syz dцwlet hasaplanэardy. TSSR- i
· цz ygtyэarlygy we hukuklary eээдm onu
· birinji Konstitusiэasynda (1927 – nji эyl) kanun tarapyndan ykrar edilipdi. Respublikany
· esasy kanunynda дhli hдkimiэeti
· halka degi
·lidigi, dцwleti
·, jemgiэeti
· bдhbitlerini goramagy, raэatlary
· hukuklaryny we azatlyklaryny ьpзьn etmдge borзlydygy-da aэratyn nygtalэardy. So
·ra Tьrkmenistan SSR- ny
· durmu
·yny
· bu esasy эцrelgeleri эurdumyzy
· so
·ky (1937 – nji hem 1978 – nji эyllarda) kabul edilen Konstitusiэalarynda – da ьэtgewsiz suratda jar edilipdi. Эцne i
· эuzunde welin kanun tarapyndan kepillendirilen beэik эцrelgeler kцplenз kagyz эьzьnde galdy. Tьrkmenistan SSR-i dцredilenden tд gara
·syzlygy gazanэanзa onda hiз wagt halky
· hдkimiэeti bolmandy.
Kommunistik partiэa ilaty цz tarapyna зekmek ьзin kцp sanly jemgyэetзilik guramalara daэanэardy. Bu guramalar ilat arasynda at –abraэyny
· artmagy barada alada edэдrdi.
1958 – nji эyly
· dekabrynda Suhan Babaэew i
·den bo
·adylandan so
· onu
· эerine Jumadurdy Garaэew geзdi. Эцne kцp wagt geзmдnkд ol (1960 – njy эyly
· maэynda) aradan зykdy. TKP MK-ny
· birinji sekretarlygyna Baly
· Цwezow bellendi.
1969 – njy dekabrynda TKP MK-ny
· birinji sekretarlygyna Muhammetnazar Gapurow saэlandy. Tьrkmenistan SSR- i
· ykdysady taэdan зig mal цndьrэдn bazasydy. Syэasatda bol
·y эaly ykdysady taэdan Tьrkmenistany
· baknalygy kolonial dцwьrde ba
·lanyp, rewolisiэadan so
·ky dцwьrde barha зu
·la
·dy, durgunlyk эyllarynda bolsa эetjek derejesine эetdi. Senagat oba hojalygy soэuz hцkьmetini
· gцrkezmelerini artykmajy bilen berjaэ edэдrdi. Soэuza gazy
·, kьkьrdi
·, pagtany
· we beэleki цnьmleri эyl – эyldan kцp berilэдrdi.
Эurdumyzy
· ilkinji uly gaz эatagy – Ojak 1966 – njy эylda цzle
·dirilipdi.
·ol эyl tьrkmen gazзylaryny
· зykaran „mawy эangyjy“ 1 milliard kub meterdenem geзdi. 1970 – njy эylda respublikamyza gazy
· зykaryl
·y eээдm 13 milliard kub metre эetdi. 1975 – nji эylda bu san 51, 8 milliard, 1985 – nji эylda bolsa 83,2 milliard kub metre barabar bolup, tutu
·lygyna diэen эaly эurdu
· merkezi raэonlaryna,
·eэle hem gьnbatar эewropany
· enзeme dцwletlere akdyryldy.
Tьrkmenistany
·
·eэle baэlyklary kцp bolsada эerasty baэlyklary
· dь
·эдn girdejini
· 1% onu
· bьdjedine geзirmelidiler. Emma
·olar izgiderli geзirilmedi.
Эurdumyzy
· ykdysadyэeti soэuz ministrliklerine baknady. Tьrkmen topragyny
· mineral – зyg mal resurslary, halky
· milli baэlygy talanэardy. Tьrkmenistany
· ilaty SSSR- i
· ilatyny
· 1% sдhel kцprдgini tutэardy. Emma ol эurtda цndьrilэдn bi
·ofiti
·, ensomiti
·, glauber duzuny
· 100% kьkьrti
·, tehniki эody
·, bromu
· 50, tehniki uglerody
· 40, tebigy gazy
· 16, garakцli baganany 20, pagtany
· 14, pilдni
· 7, цsьmlik эagyny
·, sьdь
·, эь
·ь
· 3, ьzьmi
· 2 prosentini цndьrэдrdi. Emma
·ondada tьrkmen i
· yza galak эurt hцkьminde дsgerilmeэдrdi.
Tьrkmenistanda ekologiэa problemalary эitile
·di. Da
·oguz etrabynda эagdaэ эaralamazla
·dy, эerler
·orla
·dy, bag bagзalar gurap ba
·lady. Bu bolsa iз keselleri
· kцpelmegine getirdi. Tьrkmen halkyny
· hal эagdaэy barada soэuz hiз haзan gyzyklanmady olara di
·e ber – ber, эagny зyg mal beriji dцwlet hцkьminde garaldy. Bu эagdaэ bolsa эyl – эyldan tьrkmen halkyny
· nдgileligini artdyrdy.
1972 – nji эyly
· dekabrynda SSSR-i
· 50 эyllygy mynasybetli Moskwada geзirilen dabarada эurtda adamlary
· tдze bir taryhy umumylygyny
· - sowet halkyny
·,
·eэle hem sowet medeniэeti
· – de emele gelendigini jar etdiler. Munu
· цzi, эurtda halklary
·, milli medeniэetleri
· biri – birine „golaэla
·magynda we go
·uly
·magynda mцhьm „ц
·e gidi
·ligi“ a
·ladэardy. Onso
·om эene bir zady bellemeli: цz ene dilini bilmeэдn, milli medeniэetini дsgermeэдn „internasionalзylyk“ sany barha artэardy, asla olary
· tutu
· bir nesli kemala geldi. Tьrkmen dili, medeniэeti bolsa gysylyp эitip barэardy. Mysal ьзin, Tьrkmenistanda ors dili ykdysadyэetde, medeniэetde, magaryfda kдrleri
· 100 – den – de kцprдginde ulanylyp, tьrkmen dilini
· „цrьsi“ bary – эogy tas 15 – 20 kцre зenli gysylypdyr. Hut
·undan – da tьrkmen milli medeniэeti
·-de kд derejede mьr
·erendigini зen tutumak mьmkindir.
Tьrkmen dilini bilmeэдn, bilsede ony дsgermeэдn „internasionalзylara“ halky
· ykbaly ynalyldy. Olar respublikany
· milli medeniэetine, milli inteligensiэasynada hemaэat edenden geзen, tersine ony эanalmalara, yzyrlamalara sezewar etdiler.
Ьstesine – de, 60-njy эyllary
· ahyrlaryndan ba
·lap, milli kadrlara gar
·y moral represiэa tдzeden эaэba
·lanyldy. Olary эazgarmak ьзin dьrli bahanalar tapylэardy. Aэratynam sьnnet sьtemi gi
· gerim aldy. Sen kim bolsa
· bolaэ, oglu
· sьnnete эatyrylan bolsa i
·i
· gaэtdygy. Цzem bu sьten di
·e tьrkmen kadrlara degi
·lidi, эogsam oglany sьnnete эatyrmak dдbi respublikada эa
·aэan kдbir beэleki halklarda bardy. Olara degirmeэдrdi. Sebдbi bu sьtem aslynda tьrkmenlere niэetlenipdi.
Milli medeniэeti
· дsgerilmezligi hasam beter dini dдp – dessurlar meselesinde эьze зykdy. 1949-njy эylda respublikany
· hцkьmeti Baэramaly raэonyndaky musulmanlary
· haэy
·yny nazarda tutup, „Hoja Эusup Hemedany“ metjidini
· aзylmagyna rugsat beripdi. So
·ra 1947-nji эylda Эylanlyda „Bilal baba“, 1948-nji эylda Эolцtende „Talhatanbaba“, 1949-njy эylda Da
·howuzda „
·alykдr“ metjitlerini
· aзylmagyna hem ygtyэar edildi. Hцkьmete beэleki raэonlary
· musulmanlardan hem haэy
·namalar gelipdi, emma ol эerlerde metjit aзmaga rugsat berilmedi. Dine ynanэanlaram „bary bilen bazar eэlдp“ geziberdi.
Demokratiэany
· we erkinligi
· bogulmagy, nдhhak yzarlamalar, adamlary mudama gara howp astyna saklamak, mь
·lerзe partiэadan цзьrilip i
·den kowlanlary
· kцэdьrilen ykbaly halky
· ruhy – ahlak dьnэдsine дgirt zyэan etdirdi. Mukaddeslik bilen bihaэallyk, belentlik bilen peslik garym – gatym boldy. Mertler azalyp namartlar kцpeldi.








Ulanylan edebiэatlaryс sanawy:

Berdimuhamedow Gurbanguly. Gara
·syzlyga guwanmak, Watany halky sцэmek bagtdyr. -A
·gabat, 2007.
Berdimuhamedow Gurbanguly. Tьrkmenistanda saglygy goraэ
·y цsdьrmegi
· ylmy esaslary. -A
·gabat, 2007.
Berdimuhamedow Gurbanguly. Tьrkmenistan sagdynlygy
· we ruhubelentligi
· эurdy. -A
·gabat, 2007.
Berdimuhamedow Gurbanguly. Eseleri
· эygyndysy. I tom. -A
·gabat, 2007.
Tьrkmenistany
· Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedowy
· эurdy tдzeden galkyndyrmak baradaky syэasaty. -A
·gabat, 2007.
Tьrkmenistany
· Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedowy
· da
·ary syэasaty. Wakalary
· hronikasy. -A
·gabat, 2007.
Berdimuhamedow Gurbanguly. Parahatзylyk, dцredijilik, progres syэasatyny
· dabaralanmagy. – A
·gabat, 2007.
Berdimuhamedow Gurbanguly. Цsь
·i
· tдze belentliklerine tarap. Saэlanan eserler. I tom. -A
·gabat, 2008.
Berdimuhamedow Gurbanguly. Tдze Galkyny
· eээamy. Wakalary
· senenamasy. 2007 эyl. -A
·gabat, 2008.
XIX Halk Maslahaty:Эurdumyzy
· halk tarapyndan saэlanan ba
·tutanyny
· ady yglan edildi. Tьrkmenistany
· Prezidenti G.M. Bedimuhammedowy
· XIX Halk Maslahatynda sцzlдn sцzi.//Tьrkmenistan. 2007. 15-nji fewral.
Tьrkmenistany
· XX Halk Maslahatyny
· mejlisi. //Tьrkmenistan. 2007. 31-nji mart.
Annanepesow M., Atagarryэew
·e. Tьrkmenistany
· taryhyndan materiallar. – A
·gabat, 1995.
Annanepesow M. Tьrkmenistanyс taryhyndan materiallar (XYIII-XX as. ba
·l.) A
·gabat, 1998.
Амантыев О. Туркменистан и Туркмены в первой половине ХYIII века. Ашгабат, 1980.
Амантыев О. Автореферат. Политическая и социально экономическая история Туркменистана в XYIII Ашгабат, 1991.
Atanepesow M. Taryhy dogruзyl цwrenmekde. // Sowet edebiэaty. 1989.
Atahanow O. Gцkdepe mukaddesligi. // Watan. 1999. 14-nji oktэabr
MIIT II tom. Moskwa-Leningrad, 1939.
Tьrkmenistany
· taryhy.
·okary okuw mekdeplerini
· talyplaryna niэetlenen gysgaзa okuw gollanmasy. – A
·gabat, 1994.
Tьrkmenistan XIX-XX эьzэyllyklary
· sepgidinden okuw gollanmasy. – A
·gabat, 1998.
Turkmenistan SSR-iс taryhy. I tom I kitap. A
·gabat, 1959.
Махмуд ал – Хусейн ал – Мунши ибн Ибрахим ал – Джами. Тарих – и Ахмад – шахи . М. 1974.
Gцkdepe ur
·y hakynda go
·gular. A
·gabat, 1992.
Gцkdepe galasyndaky sцwe
·. A
·gabat, 1991.
Paty
·a Orsэetini
· Tьrkmenistany basyp almaklygy: sebдpleri we netijeleri. A
·gabat, 1992
TSSR-i
· taryhy. I jilt. 2-nji kitap. A
·gabat, 1960.
Tьrkmenistany
· taryhy boэunзa hrestomatiэa. A
·gabat, 1992.
Tьrkmen hanlary we serdarlary. A
·gabat, 1992.
Garryэew A. Tьrkmenistany
· Russiэa birikmegi we onu
· progressiw дhmiэeti. A
·gabat, 1956.
Kakabaэew G. Gala. A
·gabat, 1997.
Hojageldiэew N. Gцkdepe galasy. A
·gabat, 1991.
Цwezbaэew S. Gцkdepe sцwe
·ine gatna
·an tьrkmenleri
· gьrrь
·i. A
·gabat, 1991.
Цwezbaэew S. Gцnьbek. A
·gabat, 1991.
Saraэ M. Tьrkmen taryhy. A
·gabat,1994.
Tugan-Mьrze Baranowskiэ W.A. Ruslar Ahaltekede 1879. A
·gabat, 1993.
Ylэasow A. Tьrkmenistany
· Russiэa brikdirilmegi. ( Meselдni
· goэlu
·y, onu
· цwrenil
·i we hдzirki эagdaэy). A
·gabat, 1990
Garryэew A. Tьrkmenistany
· Russiэa imperiэasyny
· sostawyna girmegi. //Sowet Edebiэaty, 1949, N 3.
Grodekow N.I. Tьrkmen ilindдki uru
·. // Эa
· kommunnist. 1990, 15, 17 noэabr, dekabr 13, 16.
Hydyrow S. Gцkdepede dцkьlen gan
·aэadym. // Mugallymlar gazeti. 2008, 11-nji эanwar
Martirosow S. Tьrkmenistany
· Russiэa birikdirilmegini
· progressiw netijeleri hakynda. // Tьrkmenistan kommunisti//. 1967. № 9
Magtymow A. Gцkdepe gahryman gala. // Esger. 1993. 29 iэul.

·uler Эu
·in. Tьrkьstan (Orslary
· Tьrkmenistana arala
·magy). // Diэar. 1994. N2.
Saraэ M. Tьrkmenler imperializmi
· zamanynda. // Garagum. 1992, N 1-6.
Русско-туркменские отношение в XVIII-XIX вв. (до присоединение Туркмении к России). Ашхабад, 1963.
Давлетов Дж., Ильясов А. Присоединение Туркмении к России. Ашхабад, 1972.
Гродеков Н.И. Война в Туркмении. в 4-х томах. С-П., 1883.
Ильясов А. Присоединение Туркмении к России. Сборник архивных документов. Академия наук Туркменской ССР. Ашхабад, 1960.






























Mazmuny

1. Giri
·........................................................................................ . 7
2. Tьrkmenistany
· dersini цwrenmegi
· maksady
we wezipeleri...................................................................................14
3. Tьrkmenistany
· territoriэasynda i
· gadymy adamlary
·
эa
·an эerleri we me
·gullanan kдrleri.............................................. 18
4. Tьrkmenistany
· territoriэasynda dцrдn gadymy
medeni ojaklar........................................................................ 20
5. Tьrkmenistanda Aheminiler we Parfiэa dцwletini
· dцremegi we Aleksandr Makedonskini
· эцri
·leri 25
6. Tьrkmenistany
· halklary arap basybalyjylaryna
gar
·y gцre
·de............................................................................. 31
7. Beэik Seljuk dцwletini
· dцremegi........................................ 45
8. Horezm
·alar dцwleti we Зingiz hany
· Orta Aziэa эцri
·leri................................................................................. 55
9. XI-XV asyry
· Tьrkmenistany
· medeniэeti......................... . 70
10. Teэmirle
· we onu
· imperiэasy........................................... 81
11. Tьrkmenleri
· go
·
·y dцwletler bilen gatna
·ygy.................. 101
12. Nedir
·a we XVIII asyry
· medeniэeti............................... 122
13. XIX – njy asyry
· ortalarynda tьrkmen halkyny
·
цzba
·daklyk ugrundaky цre
·leri.............................................. 146
14. Paty
·a Russiэasyny
· Tьrkmenistany basyp almagy ...... 159
15. 1917 эyly
· dцwlet agdaryly
·ygy we Sowet Soэuzyny
·
hem- de Tьrkmenistan SSR-i
· dцredilmegi............................ 190
16. Tьkmenistan 30-40-njy эyllarda...................... . 205
17. Beэik Watanзylyk ur
·y we uru
·dan so
·ky dikeldi
· эyllary....................................................................................... .211
18. Tьrkmenistan 50-60-njy эyllarda we Durgunlyk эyllary... 233
19. Ulanylan edebiэaty
· sanawy..................................... 243-247













13PAGE 15


13PAGE 142015




Заголовок 115

Приложенные файлы

  • doc 9556888
    Размер файла: 1 MB Загрузок: 1

Добавить комментарий