Dasary yurtlaryn konstitusiya hukugy-2010


Чтобы посмотреть этот PDF файл с форматированием и разметкой, скачайте его и откройте на своем компьютере.

5

TÜRKMENISTANYŇ BILIM
MINISTRLIGI



MAGTYMGULY ADYNDAKY
TÜRKMEN DÖWLET UNIWERSITETI




Daşary ýurtlaryň konstitusiýa hukugy

(okuw gollanmasy)












AŞGABAT


2010 ý.




6



























7

B.M.Orazdurdyýewa




Daşary ýurtlaryň konstitusiýa hukugy

(
okuw gollanmasy)



Türkmenistanyň Bilim ministrligi
tarapyndan hödürlenildi







Ylmy redaktor:
hukuk ylymlarynyň
kandidaty,dosent B.Marjykow





AŞGABAT


2010 ý.




8



























9

Giriş



Daşary ýurtlaryň konstitusiýa hukugy dersi Garaşsyz
Döw
letleriň Arkalaşygy, şeýle hem başga
-
da beýleki
ýurtlarda hem öwrenilýär.


Türkmenistanda daşary ýurtlaryň konstitusiýa
hukugy dersi Türkmenistanyň konstitusiýa hukugy
dersinden soň öwrenilýär. Bu dersi öwrenmekligiň umumy
bilim berijilik, hukuk öwrenijili
k we tejribelik maksatlary
bardyr. Şu dersiň umumy bilim berijilik maksady geljekki
hukukçy talyplaryň umumy medeniýetini
ýokarlandyrmaklygyň zerurlygy bilen baglydyr.


Dersiň hukuk öwrenijilik maksady bolsa şahsyýetiň
statusynyň hukuk düzgünleşdirilişi,
jemgyýetiň ykdysady,
sosial we syýasy ulgamyň konstitusion ýörelgeleri,
jemgyýetiň ruhy durmuşy, dolandyryşyň dürli görnüşleri,
döwlet
-
çäk gurluşy, döwlet edaralarynyň we ýerli öz
-
özüňi
dolandyryş edaralary hakyndaky modelleriň nazary
bilimlerini çuňlaşdyr
mak bolup durýar.


Dersiň tejribelik maksady bolsa, ol ýa
-
da beýleki
konstitusion institutlarynyň we konstitusion
düzgünleşdirilişiniň pozitiw we negatiw taraplaryny
öwrenmek bilen baglydyr.


Dürli döwletleriň konstitusion nazaryýetini we
tejribesini bilme
klik Türkmenistanda konstitusion hukuk
düzgünleşdirilişiň kämilleşdirilmegine ýardam eder.


Hukuk ylmy bilen gyzyklanýan talyplar üçin daşary
ýurtlaryň konstitusiýa hukugy dersinden taýýarlanýan
okuw gollanmasynda daşary ýurtlaryň konstitusiýa
hukugynyň
esasy institutlaryna garalýar.


10


Ondan başga
-
da, okuw dersiniň, möçberinde diňe
daşary ýurtlaryň konstitusiýalary däl
-
de, eýsem
Türkmenistanyň Konstitusiýasynyň hem häsiýetleri we
milli aýratynlyklary deňeşdirme hökmünde öwredilýär.
Olardan daşary, Garaşsyz

Döwletleriň Arkalaşygyna
degişli bolan döwletleriň käbirleriniň (mysal üçin,
Russiýa, Gazagystan, Özbegistan döwletleriniň)
konstitusiýalary hem öwredilýär.


Awtor taýýarlanan okuw gollanmasynyň daşary
ýurtlaryň konstitusiýa hukugy dersi we ylmy bil
en
gyzyklanýan talyp ýaşlaryň bilimlerini artdyrmaga ýardam
eder diýip umyt bildirýär.


















11

Umumy bölüm


Daşary ýurtlaryň konstitusion gurluşynyň
esasy häsiýetleri


§1. Daşary yurtlaryň konstitusiýalaryna umumy
düşünje.


Dünýä ýüzünde häzirki
wagtda döwletler özüniň
köpdürliligi bilen tapawutlanýar. Halkynyň sany bilen,
ykdysadyýetiniň ösüşi bilen, syýasy ýagdaý babatda dürli
-

dürli döwletler bar. Mysal üçin halkynyň sany boýunça
Hytaý halk respublikasy 1,5 mld. Hindistan gigant
döwletler hasap

edilýär. Iň kiçi Okeaniýada Nauru
respublikasy 8 müň halky bar. Edil Türkmenistanyň
konstitusiýa hukukynda bolşy ýaly, daşary yurtlaryň
konsititusiýa hukugy hem ylym hökmünde, belli bir
hukugyň pudagy hökmünde hem
-
de okuw dersi hökmünde
öwrenilýar. Daşa
ry ýurtlaryň konstitusiýa hukugy hem
özüniň adyny hem ýa
-
da konsititusiýa diý
len resmi
dokumentden alyp gaýdýar.
Ýöne şeýle
-
de bolsa bu dersde
diňe bir konstitusiýa öwerenilmän, beýleki hukuk namalary
hem öwrenilýar. Beýleki hukugyň pudaklaryndan
tapawutly
lykda, daşary ýurtlaryň konsititusiýa hukugy has
möhüm jemgyýetçilik gatnaşyklaryny düzgünleşdirýär.
Ýagny jemgyýetiň durmuşynyň esaslaryny hem
-
de döwlet,
şahsyýet gatnaşyklaryny düzgünleşdirýär. Konsititusiýa
hukuk gatnaşyklarynyň döremekligi üçin ýurid
iki fakt
gerek. Şol gatnaşyklara gatnaşyjylara bolsa
subýektler

diýilýar. Konsititusiýa hukugynda beýleki hukugyň

12

pudaklaryndaky ýaly
fiziki şahs

we
ýuridiki şahs

diýlen
subýektlere bölünmeýär. Daşary ýurtlaryň konsititusiýa
hukugunyň subýektlerine şular d
egişlidir:

1)

Sosial we milli birleşmeler (Halk, millet we beýleki
etniki toparlar);

2)

Subýektiw Döwlet we onuň bölekleri (federasiýanyň
subýektleri we awtonom birleşmeler;

3)

Döwletiň esasy edaralary (Döwlet Baştutany,
Parlament, Ministirler kabineti we başgalar)
;

4)

Jemgyýetçilik birleşmeleri we kollektiw. Bu ýere
syýasy partiýalar (maddy girdeýjileri almaýan, syýasat
bilen meşgul bolýanlar)

5)

Deputatlar, halk wekilleri.

6)

Ýerli öz
-
özüňi dolandyryş edaralary (graflyklar,
merler we başagalar)

7)

Indiwidler (raýatlar, da
şary yurt raýatlary belli bir
raýatlygy bolmadyk adamlar hem köp raýatlygy bolan
adamlar.

Daşary ýurtlaryň konsititusiýa hukugynyň çeşmeleri:

Daşary ýurtlaryň konstitusiýa hukugynyň çeşmesi
diýlende konsititusion hukuk gatnaşyklaryny
düzgünleşdirýän kadala
ry özünde jemleýän kadalaşdyryjy
namalara (normatiw aktlara) düşünilýär. Daşary yurtlaryň
konsititusiýa hukugynyň çeşmelerine şu aşakdakylar
degişlidir:

1)

Konsititusiýalar;

2)

Kanunlar
-
konsititusion kanunlar konsitituisiýa
üýtgeşmeler, goşmaçalar girizýän kanu
nlar), organiki
kanunlar Konsititusiýa hukugynyň tutuşlygyna belli bir
institutuny kadalaşdyrýan, çylşyrymly tertipde kabul
edilýän kanunlar haýsy hem bolsa belli bir hukuk

13

gatnaşyklaryny kadalaşdyrýar. Adatdan daşary kanunlar
(adyndan belli bolşy ýaly ad
atdan daşary ýagdaýlar ýüze
çykanda belli bir wagtda kabul edilýär). Kanunlar hökman
Mejlis tarapyndan däl, eýsem Prezidentiň özi hem kabul
edip bilýär;

3)

Içerki döwlet, jemagat hukuk şertnamalary (mysal
üçin 1993
-
nji ýylyň ýanwar aýyndaky Çehoslawakiýany

lmeklik hakyndaky ylalaşyk) 1995
-
nji ýyldaky
Ukrainadaky Prezident bilen Parlamentiň arasyndaky
konsititusion ylalaşyk);

4)

Parlamentiň hem
-
de onuň palatalarynyň
reglamentleri (Parlamentiň içerki işiniň gurluşuny alyp
barýan resminama);

5)


Döwlet Baştutanyň h
em
-
de ýerine ýetiriji
häkimiýeti
ň namalary;

6)


Konstitusion gözegçiligi amala aşyrýan edaralaryň
namalary. Konstitusion kazyýetler, konstitusion sowetler
we başgalar);

7)

Kazyýet (sud) presedenti



bolanda kazyýetiň
ýokarky instansiýalary tarapyndan kabul edil
ýän hem
-
de
aşaky kazyýet instansiýalar tarapyndan birmeňzeş işler
seredilende umumy hökmany güýje eýe bolan, hem
-
de çap
edilýän kazyýetiň kararlaryna düşünilýär;

8)

Konstitusion adatlar



bolanda ýazylmadyk, bozulan
ýagdaýynda kazyýete ýüz tutyp bolmaýan, wag
tyň
geçmekligi bilen gaýtalanyp, döwlet edaralarynyň işinde
kanuny ähmiýet berilen adatlara düşünilýär. (Beýik
Britaniýada, Täze Zelandiýada hereket edýär);

9)

Dini çeşmeler



aýratyn hem monarhiýa
döwletlerinde hereket edýär Käbir musulman döwletlerinde

14

Kon
stitusiýanyň deregine “Gurhan” hereket edýär (Katar
döwleti);

10)

Hukuk doktrinasy



bolanda kazyýetleriň
karary. Ýöne ol karar meşhur ýuristleriň (hukukçylaryň),
alymlaryň işlerine salgylanyp çykarylýan kararlaryna
düşünilýär;

11)

Halkara hukuk namalary. Mysal ü
çin 1950
-
nji
ýyldaky Ýewropadaky Adam hukuklary hakyndaky
konwensiýasy. 1948
-
nji ýyldaky Ählumumy jarnama.

Häzirki wagtda daşary yurtlaryň konstitusiýa hukugy
ylmynyň meşhur alymlary diýip şulary görkezmek bolar:
Fransiýada



Ž.Býurdo, M.Dýuwerže, B.Şante
bu,
D.Lawroff;
Beýik Britaniýada



D.Makintoş, D.Marşall,
P.Bromhed;
Germaniýada


K.Hesse, K.Ştaýn, T.Mauns;
Amerikada


S.Hantington, D.Epter, L.Traýb we başgalar.


Daşary ýurtlarda konstitusion ösüş etaplary (4 sany
etaba (döwre bölünär)):

1)

XVIII asyrda
n


I jahan urşuna çenli döwri öz içine
alýar.Ýewropada, Demirgazyk we Günorta Amerika
ýurtlarynda konstitusiýalar kabul edilýär;

2)


I (1914
-
nji ýylda) jahan urşundan


194
1
-
nji ýyllary,
ýagny II Jahan urşy aralygyny öz içine alýar. Gündogar
Ýewropa ýurtlar
ynda we Aziýanyň hem
-
de Afrikanyň
käbir ýurtlarynda konstitusiýalar kabul edilýär;

3)


II (1941
-
nji ýyldan) Jahan urşundan


1980
-
1990
-
njy ýyllary öz içine alýar. Bu döwürde köp ýurtlar kolonial
garaşlylykdan azat bolup, 100
-
e golaý döwlet täze
Konstitusiýala
ryny kabul edýärler;

4)


(1980
-
1990ý) ýyllardan


häzirki güne çenli döwri
öz içine alýar. Hususan
-
da 1997
-
nji çenli dünýä ýüzünde
100
-
den gowrak Konstitusiýa kabul edilýär. Bu

15

Konstitusiýalarda umumadamzat gymmatlyklary has
-
da giň
öz beýanyny tapýar.


§2. D
öwlet häkimiýet bölünişigi barada düşünje




Daşary ýurtlaryda häkimiýet 3 (üç) şahadan ybarat:
Kanun çykaryjy; ýerine ýetiriji; kazyýet häkimiýeti .

Häkimiýet bölünişigi ýörelgesini fransuz alymy Şarl
Lui Monteskýe esaslandyrýar. Ähli döwletlerde kanun
çykaryjy häkimiýet Parlament tarapyndan amala aşyrylýar.
Parlament sözi
“Parle”

diýen fransuz sözünden gelip
çykyp
“gürlemek”

diýmekligi aňladýar. Parlamentiň
Watany diýlip Angliýa hasap edilýär. Parlament Ýokary
wekilçilikli edara hasap edilýär. Dünýä ýüz
ünde häzirki
wagtda Parlament köplenç 2 (iki) palatadan ybarat bolup
durýar. Ol palatalar
ýokarky

we
aşaky

palata diýlip
atlandyrylýar. Döwlet baştutany hem kanun çykaryjy
häkimiýete doly gatnaşyp bilýär. Parlamentiň
palatalarynda adatça aşaky palatanyň a
gzalary sany
boýunça ýokarky palatanyň agzalaryndan köp bolýar.
Beýik Britaniýada başgaça tersine) Ýokarky palata 1100
sany agzadan ybarat, aşaky palata 651 deputat.

Parlamentiň palatalary dürli hili atlandyrylýar. Ýöne
olar adatça olary
aşaky

we
ýokarky
p
alata diýlip
atlandyrylýar. Adatça aşaky has giň ygtyýarlyklardan
peýdalanýar. Döwlet Baştutany hem kanun çykaryjy
häkimiýetiň işine doly gatnaşýar, ýagny döwlet baştutany
kanun çykarmak barada
teklibi

berýär we kanunlara
gol

çekýär. Parlamentiň palatal
ary 4
-
5 ýyl möhlet bilen
saýlanylýar. Ýöne ýokarky palata dürli usullar bilen
düzülip bilinýär. Mysal üçin Kanadada, Iordaniýada,

16

Taýlandda, Ýamaýkda Ýokarky palata döwlet baştutany
tarapyndan bellenilýär. Beýik Britaniýada bolsa nesilden
-
nesle geçýär. Aşa
ky palatada parlamentiň agzalary
tutuşlygyna täzeden saýlanylýarlar. Ýokarky palatada
bolsa,
rotasiýa ýörelgesi

ulanylýar. Mysal üçin: ABŞ
-
da
senatorlar 6 ýyl möhlet bilen saýlanylýar. Şonuň hem 1/3
bölegi her 2 ýyldan täzeden saýlanylýar. Dünýä
döwletleri
nde parlamentiň diwanlygy (apparaty), 2 sany
edarany öz içine alýar.

1)

Parlamentiň, onuň palatalarynyň, komissiýalaryň
(toparlaryň) kömekçi gulluklary (kitaphana, sekretariat,
hojalyk bölümi, kompýuter hyzmatlaryny amala aşyrýan
topar);

2)

Parlamentiň konsulta
ntlary (maslahatçylary)
-

adatça
derňew gullugynda işleýänler;

3)


Parlamentiň agzalarynyň
şahsy kömekçileri, olaryň
referentleri we sekretarlary (kätipler);

Parlametiň ygtyýarlyklary örän giňdir. Esasy
ygtyýarlygy kanun kabul etmek, wezipeli adamlary
belleme
kde döwletiň baştutanynyň tekliplerine garamak.
Käbir döwletlerde Prezidenti Parlament saýlaýar (Turkiýe,
Liwan, Ysraýyl, Italiýa, Germaniýa we ş.m.)

Ratifikasiýa

-

tassyk etmek,
denonsasiýa



ýatyrmak.

Parlamant öz işini sessiýa görnüşinde amala aşyrýar
.
Adatça kanun kabul etmeklik daşary ýurtlarda 3 sany
okalyşdan

ybarat bolup durýar.

1)

Kanunyň taslamasy barada teklip berilýär;

2)

Kanunyň taslamasynyň mazmuny ara alnyp
maslahatlaşylýar;

3)


Kanunyň taslamasy tutuşlugyna ara alnyp
maslahatlaşyp, oňa ses berilýä
r; Ýöne kanunyň taslamasy 2

17

palata tarapyndan hem birmeňzeş tekstde kabul edilenden
soň, kanun diýlip hasaplanylýar.

Ýerine ýetiriji häkimiýet:

Dürli ýurtlaryň Konsititusiýalaryna laýyklykda,
ýerine ýetiriji häkimiýet döwlet baştutanyna hem
-
de
hökümete de
gişlidir. Ýerine ýetiriji häkimiýet diňe
kanunlary ýerine ýetirmek bilen çäklenmeýär, eýsem
serenjam beriji edaradyr. Ol serenjam bermek işini hem
amala aşyrýar. Käbir ýurtlarda
premýer ministr

wezipesi
hem bar. Döwlet baştutany


iň ýokary wezipeli adam
. Ol
halkyň döwletliliginiň nyşany. Döwlet baştutany öz
gezeginde örän giň ygtyýarlykdan peýdalanýar. Ol
hökümeti düzýär, minstirleri wezipesine belleýär,
wezipesinden boşadýar, raýatlyk meselelerini çözýär. Günä
geçmek işini amala aşyrýar. Diplomatik we
killerini
belleýär, özem prezidentiň dolandyryş formasyna bagly
bolýar. Monarhiýa döwletlerinde monarhyň öz tagtyny
nesilden
-
nesle geçirmekligiň birnäce görnüşleri bar.

1)

Saliçeskaýa



diňe erkekler tagty neslinden
-
nesline
geçirýär, ýagny diňe erkekler mira
sdüşer bolup bilýär
(Belgiýa, Norwegiýa,Ýaponiýada);

2)

Kastiliýa



Eger ogly ýok bolan ýagdaýynda
gyzlaram tagtyň eýesi bolup bilýärler (Daniýada,
Ispaniýada, Beýik Britaniýada);

3)

Awstriýskaýa



Eger
-
de tutuş neberesinde erkek
göbekli ýok bolanda gyzlar patyş
a bolup bilýärler.

4)


Şwediskaýa



Aýallaram erkekler bilen bile
deňhukukly mirasdüşer bolup bilýärler. (Şwesiýada).

5)

Musulmanskiý

-

(Katarda, Kuweýtde, Saud
Arabystanda). Nesilşalygyň (dinastiýaň) özi kimiň Korol
bolmalydygyny özbaşdak kesgitleýär.


18

6)


Taýpalaý
yn görnüşi



bolanda taýpa maslahaty
birnäçe mirasdüşer ogullarynyň içinden birini saýlaýar.
(Malaziýada saýlandy, ýagny ol monarh sistemasyny amala
aşyrýar);

Resbuplika döwletlerinde hem prezidentiň
saýlanylmaklygynyň dürli usullary bar:

1) Prezidenti pa
rlamentiň saýlamaklygy;

2) Saýlawçylaryň kollegiýasynyň saýlamaklygy;

3) Gös
-
göni saýlawçylar tarapyndan saýlanmaklygy;

4) Saýlawçylaryň ses bermekligi esasynda prezident
saýlanylýar;

Ýerine ýetiriji häkimýetiň ygtyýarlyklary şol
döwletiň dolandyryş formas
yna laýyklykda kesgitlenýär.
Prezident respublikalarynda hökümetiň ygtyýarlygy has giň
bolýar. Özem gös
-
göni Prezidentiň öňünde jogapkär bolup
durýar. Parlament respublikalarynda tersine, sebäbi
hökümet parlament tarapyndan düzülýär we parlamentiň
öňünde j
ogapkär.

Kazyýet häkimýeti:



Dünýäniň ýurtlarynda dürli hili hukuk goraýjy
edaralary hereket edýär. Doznaniýa (anyklaýyş) we derňew
edaralary, prokuratura, notarius, adwokatura we beýlekiler.
Şolaryň içinde kazyýet döwlet häkimýetiniň aýratyn bir
şahasy

bolmak bilen aýratyn bir orun eýeleýär. Kazyýetiň
gös
-
göni kesgitlenen öz ygtyýarlyklary bolýar. Ol kanunam
çykarmaýar, ýerine ýetirmeýär, ýagny ýerine ýetirji,
serenjam berijilik işi bilen meşgullanmaýar. Eýsem ol
jemgyýetde dürli hili gapma
-
garşylyklar
esasynda döreýän
anyk işlere we jedellere seredýär hem çözýar. Bulara
kazyýet iş ýöredişiniň (prossesiniň) dowamynda seredilýär.


19



Kazyýetiň işi esasan hukugyň agalygyny üpjün
etmeklikden ybarat bolup durýar. Adatça kazyýete ýüz
tutmaklyk tölegli bolup
durýar. Kazyýetler dürli usul bilen
döredilýär. Kazylar saýlanylyp hem
-
de bellenilip bilinýär.
Ýöne adatça köp ýurtlarda kazylar bellenilýärler. Mysal
üçin: ABŞ
-
da, Ýaponiýada imperator tarapyndan kazylar
ömürlik ýa
-
da belli bir ýaşa ýetýänçäler wezipeler
ini eýeläp
bilýärler. Mysal üçin: Beýik Britaniýada kazylar 72 ýaşdan
pensiýa gitmäge borçly, Ýaponiýada 65 ýaş. Dürli ýurtlarda
kazy bolmak üçin belli bir ýaş talap edilýär. Ukrainada 25
ýaş, Fransiýada 40 ýaş.


Daşary ýurtlaryň döwlet gurluş formasy



§1
.
Federasiýa we onuň görnüşleri.



Döwlet dolandyryşynyň

görnüşleri:

1)

Döwlet territorial gurluş formasy (federasiýa, unitar,
konfederasiýa);

2)

Syýasy dolandyryş formasy (respublika, monarhiýa);

3)

Syýasy düzgün formasy (demokratik ,
antidemokratik);

1) Kons
ititusiýa hukugynda döwletiň çägi (territoriýasy),
döwletiň serhedi diýen düşünjeler bar. Döwletiň çägi ol ýa
-
da beýleki bir görnüşde şol döwletiň konsititusiýasynda
beýan edilýär.

Her bir döwletiň çägi ony dolandyrmak üçin dürli
dolandyryş (adminstratiw)

ýa
-
da syýasy ähmiýetli
böleklere bölünýär. Şol hem döwletiň dolandyryş çäk

20

gurluş formasyny aňladýar. Adatça döwletiň dolandyryş
çäk gurluş formasy 2 sany görnüşe bölünýär;

1. Unitar;

2. Federasiýa;

3. Konfederasiýa;



Federasiýa



“Federare” diýen latyn

sözünden gelip
çykyp, “birleşmek, soýuzy berkitmek” diýmekligi aňladýar.
Başgaça aýdylanda bolsa federasiýa


bu köpmilletli,
çylşyrymly, döwlet gurluşynyň görnüşidir (formasydyr).
Federatiw döwletleriň düzümine birnäçe agza döwletler ýa
-
da döwlet birleşm
eleri girýär. Bu döwlet birleşmeleri dürli
hili atlandyrylyp bilinýär: mysal üçin ştatlar, ýerler,
emirlikler, prowinsiýa, kanton diýilýär, ýagny (ştatlar
-
ABŞ
-
da, ýerler
-
Germaniýa, Awstriýa; emirlikler
-
Birleşen
Arap emirliklerinde, prowinsiýa
-
Päkistan, Ka
nada; kanton
-
Şweýsariýada. Şolaryň hemmesine birlikde
federasiýanyň
subýetkleri

diýilýär.

Häzirki wagtda daşary ýurtlarda 23 sany federatiw
döwlet bar. Ýewropada
-
6 sany (Russiýa, Awstriýa,
Belgiýa, Şweýsariýa); Aziýada 4 sany (Hindistan,
Malaziýa, Birleş
en Arap Emirlikleri, Päkistan); Amerikada
-
6 sany; Afrikada
-
4 sany, Okeaniýada
-
3 sanysy bar.
Federasiýanyň dörediliş usuly boýunça 2 sany görnüşi
bolýar:

1.

Şertnamalaýyn federasiýa;

2.

Konsititusion federasiýa;

Şertnamalaýyn

federasiýada

subýektleriň ygtyýarlyk
lary
has uly bolýar.
Konsititusion federasiýada

tersine.


21



Federasiýanyň subýektleriniň sany 2
-
den 50
-
ä çenli
bolup bilýär. Mysal üçin Efiopiýada 9, Malaziýada 13,
ABŞ
-
da 50 we ş.m.

Federasiýanyň subýektleri adatça özüniň
konsititusiýasyny kabul edýärler.
Olaryň her birinde döwlet
häkimiýet bölünişigi bolýar. Ýagny kanun çykaryjy, ýerine
ýetiriji, kazyýet häkimiýetleri hereket edýär. Käbir
subýektleriň öz raýatlygy hem bolýar. Subýektler bilen deň
hatarda köp federatiw döwletleriň düzümine federasiýanyň
su
býektleri bolmadyk territorial birleşmeler girýär. Mysal
üçin federal okrug, ABŞ
-
da Kolumbiýa federal okrug ol
ýerde Waşinton paýtagty ýerleşýär. Umuman dürli hili
territorial birleşmeler bar. Federal territoriýalar,
assosirlenen döwletler we ş.m.

Federa
siýanyň düzüm bölekleri bolup durýan şu
territoriýalarda özleriniň

konsititusiýalary ýok. Diňe käbir
ýagdaýlarda ýerli parlamentlerini döredip bilýärler.
Federasiýanyň subýektleriniň onuň düzümine girmäge
hem
-
de onuň düzüminden çykmaga bolan hukugyna
seses
siýa hukugy diýilýär, adatça federasiýanyň subýektleri
sesessiýa hukugyndan peýdalanmaýarlar.



Federasiýanyň ygtyýarlyklary 3 sany görnüşe
bölünýär.

1)

Diňe federasiýanyň ygtyýarlyklary;

2)

Diňe subýektleriň ygtyýarlyklary;

3)

Federasiýanyň hem
-
de subýektleriň b
ilelikdäki
ygtyýarlyklary;

4)

Beýleki ygtyýarlyklar;





22

§
2.

Unitar döwletler we onuň görnüşleri.



Unitar döwlet
-

bu bir milletli ýönekeý döwlet gurluş
formasydyr. Unitar sözi “Unus” diýen latyn sözünden gelip
çykyp, “bir, birlik, bitewilik” diýmekligi aňlad
ýar. Unitar
döwletleriň düzüminde awtonom birleşmeler bolup bilýär.
Olar hem dürli hili atlandyrylýar. Unitar döwletleriňem 2
sany görnüşi bar.

1)

Ýönekeý unitar döwlet.

2)

Çylşyrymly unitar döwlet.

Çylşyrymly unitar döwletleriň düzüminde awtonom
birleşmele
r bolýar. Ýönekeý unitar döwletlerde bolsa,
tersine awtonomiýa bolmaýar. Sözüň giň manysynda
awtonomiýa diýilende döwletiň belli bir bölegine käbir
ýerli meseleleri çözmeklikde özbaşdaklyk hukugynyň
berilmekligi bolýar. Awtonomiýa diýilende, belli bir
ter
ritoriýada ýaşaýan ilatyň milli düzümini, medeniýetini,
adatyny, ýaşaýşyny hasaba almak bilen aýratyn syýasy
territorial birliklere düşünilýär. Mysal üçin Beýik
Btinaýada, Demirgazyk Irlandiýada bar. Fransiýada bar.
Yrakda Yrak Kürdistany, Özbegistanda Ga
ragalpagystan,
Azerbeýjanda Mahiçewan, Gruziýada Abhaziýa.

Awtonomiýanyň esasan 2 sany görnüşi bolýar:

1) Milli territorial awtonomiýa;

2) Medeni
-
milli awtonomiýa;

Medeni
-
milli awtonomiýa bolanda belli bir milletiň
etniki toparynyň wekilleri dagynyk ýaşaýa
n ýerlerde
döredilýär. Şonda
-
da milletler özleriniň

saýlawly edarasyny
döredip bilýär. Olar hem öz dilleri, medeniýeti bilen hem
-
de ýaşaýşy bilen baglylykda meseleleri çözmekde
parlamentleriň özüniň etniki toparynyň wekiline ugradyp

23

bilýärler. Özleriniň aw
tonom birleşmeleri hem hereket
edýär. Mysal üçin Beýik Britaniýada, Şotlandiýada.

Milli territorial (çäk gurluşy boýunça) awtonomiýa 2
sany görnüşe bölünýär.

1)

Syýasy awtonomiýa;

2)

Adminstratiw awtonomiýa;

Syýasy awtonomiýada döwletleriň käbir alamatlary
gabat

gelýär. Ýagny ýerli meseleler çözmekde kanun
çykaryjylyk hukugyndan peýdalanýarlar, käbir umumy
döwlet meselelerini çözmäge gatnaşyp bilýärler.Şeýle hem
ýerli häkimýetiň ýerine ýetiriji edaralary bolýar. Ýöne
bularyň kazyýet ulgamy özbaşdak bolmaýar. Döw
letde
ýeke
-
täk kazyýet ulgamy hereket edýär ýagny örän seýrek
halatlarda olar özüniň raýatlygyny konsititusiýasyny hem
kabul edip bilýärler. Mysal üçin Ukrainada Krym awtonom
respublikasy öň adminstratiw awtonomiýada munuň ýaly
özbaşdak kanun çykaryjylyk,
ýerine ýetirijilik hukugy ýok,
ýöne beýleki ýönekeý dolandyryş çäk birliklerden
tapawutlylykda olar daşary ykdysady gatnaşyklaryna
degişlilikde şeýlede döwletiň ýokary edaralarynyň
namalary şertlere laýyk däl diýilip hasap edilen halatynda
oasynyň razylygy

bilen üýtgedilip ýa
-
da ýatyrylyp bilinýär.
Awtonom birleşmeler federasiýanyň subýektlerinde hem
döredilip bilinýär.

Umuman dünýäde awtonomiýanyň dürli görnüşleri
köpelýär. Ýöne käbir döwletlerde awtonom birleşmäni
döretmekligi konsititusiýa gadagan edýä
r. Mysal üçin
Bolgariýanyň 1991
-
nji ýyldaky konsititusiýasy.





24

§
3.

Konfederasiýanyň aýratynlyklary.


Konfederasiýa


bu hem syýasy çäk gurluş
formanyň bir görnüşi bolup durýar. Konfederasiýa
-

bolsa
esasan halkara hukuk birleşmesi hasap edilýär, ýöne
onda
konsititusiýa hukugynyň hem käbir alamatlary gabat
gelýär.

Konfederasiýanyň aýratynlyklary:



Konfederasiýa belli bir wagtlaýyn döredilýän
soýuz;



Belli bir maksatlaýyn döredilýär;



Onuň subýektleri sesessiýa hukugyndan
peýdalanýarlar;

Konfederasiýada
özüniň döwlet baştutany,
parlamenti hem
-
de hökümeti bolýar. Ýöne, agzalan
döwletleriň hemmesinde şolaryň bolmaklygy bilen GDA,
Britan Arkalaşygy, Ýewropa soýuzy, bularda
konfederasiýanyň alamatlary gabat gelýän hem bolsa onuň
hataryna girmeýär. Häzirki w
agtda konfederasiýa döwlet
ýok.

Daşary ýurtlaryň syýasy dolandyryş
formasynyň görnüşleri


§
1.

Döwletiň dolandyryş formasy barada düşünje


Döwletiň syýasy dolandyryş formasy döwletiň
formasynyň bir görnüşidir. Aslyýetinde döwlet formasy
diýlen termin
iň özi döwlet hakyndaky taglymat bilen berk
baglanyşyklydyr. Häzirki zaman konstitusiýa ösüşinde
döwletiň formasy konstitusiýa hukugynda hem öwrenilýär.

25

Mysal üçin Turkiýäniň 1989
-
njy ýyldaky
konstitusiýasynda, Salwadoryň 1983
-
nji ýyldaky
konstitusiýasynda
, Efiopiýanyň 1987
-
nji ýyldaky
konstitusiýasynda döwletiň formasy diýlen ýörite baplar
berkidilýär. Döwletiň dolandyryş formasynyň esasan 2
sany görnüşi bar:
respublika

hem
-
de
monarhiýa
. Döwletiň
dolandyryş formasyna düşünje berilende bir tarapdan ol
döwle
t baştutanynyň hukuk ýagdaýy bilen
baglanyşyklydyr. Beýleki tarapdan döwlet edaralaryň özara
gatnaşyklary hem
-
de döwlet edaralarynyň syýasy we
ykdysady çygyrda gatnaşyklary bilen düşünilýär.


§
2.

Respublika we onuň görnüşleri.


Respublika


bu döwletiň do
landyryş formasynyň bir
görnüşi bolmak bilen, munda döwlet baştutany belli bir
möhlet bilen saýlanylýar. Ýagny saýlaw esasynda döwlet
baştutany öz wezipesini eýeleýär. Saýlanmak üçin hem
birnäçe şertler göz öňünde tutulýar. (kesgitli ýaş, millet,
raýatlyg
y, umuman doly syýasy hem
-
de raýat
hukuklaryndan peýdalanýan adam bolmaly).
Respublikanyň hem esasan 2 sany görnüşi bar:

1)

Prezident respublikasy;

2)

Parlament respublikasy;

Prezident respublikasy
. Dünýä ýüzünde prezident
respublikasy maonarhiýa garanyňda agd
yklyk edýär.
Prezident respublikada Prezident hiç hili parlamentden
garaşsyz saýlanýar. Prezident respubliksynda prezidentiň
örän gi
ň ygtyýarlyklary bolýar. Prezidentden aýry
hökümet bolmaýar. Prezident hem döwlet baştutany hem
-
de hökümetiň baştutany bolm
ak bilen ministirleri özi

26

belleýär. Kä halatlarada premýer ministri hem wezipesine
belleýär. Mundan başga
-
da premýer ministr hem ministrler
hem parlamentiň öňünde syýasy jogapkärçilik çekmeýär.
Parlament hökümeti ýatyryp bilmeýär. Beýle diýildigi
hökümet

parlament saýlawlarynda däl
-
de prezident
saýlawlarynda ýeňiş gazanan partiýanyň wekillerinden
düzülýär. Hökümetiň d
iňe Prezidentiň öňünde jogapkär
bolmaklygy, prezident respublikasynyň esasy alamatydyr.
Käbir ýurtlarda prezidentiň ygtyýarlyklary has
-
da
ýo
karlandyrylan. Şonuň üçin konstitusiýa hukugynda
super
prezident

respublikasy diýen adalga hem bar.

Dünýäniň käbir ýurtlarynda Prezidentiň
häkimiýetiniň çendenaşa ýokarlandyrylmaklygy sebäpli
ýörite konstitusion reformalar geçirilen. Şol sebäpden hem
Ýewr
opanyň käbir ýurtlarynda Prezidentiň ygtyýarlyklary
çäklendirilýär. Netijede parlament respublikanyň
alamatlary gabat gelýän, Prezident rezpublikasy ýüze
çykýar. Bu ýerde iki taraplaýyn jogapkärçilik ýüze çykýar.
Hökümet Prezidente we parlamente jogapkär b
olýar. Mysal
üç
in, aýratyn bir ministre ynam bildirmezlik hakyndaky
mesele Kolumbiýanyň 1991
-
nji ýyldaky konstitusiýasynda,
Ekwadoryň 1983
-
nji ýyldaky konstitusiýasyndada
bellenilýär. Prezident tarapyndan bellenilen hökümetiň
parlamentiň öňünde jogapkär bo
lmaklygy prezident
resbuplikasyny ýarym prezident respublikasynyň
alamatlaryny berýär. GDA girýän käbir döwletlerde hem
gabat gelýär. (Belorussiýanyň, Ukrainanyň 1996
-
njy
ýyldaky konstitusiýalarynda).

Parlament respublikasy.

Awstriýa, Germaniýa,
Turkiýe, H
indistan, Italiýa, Irlandiýa, Portugaliýa we
başgalar. Parlament respublikasynda prezident öz

27

mandatyny gös
-
göni halkdan almaýar. Prezidenti
saýlamaklygyň dürli ýollary ulanylýar. Mysal üçin
Gresiýada, Germaniýada (federal ýygnaklar
-
bundestag
bilen bundesr
atyň bilelikdäki ýygnagy), Turkiýede
Prezident gös
-
göni parlament tarapyndan saýlanylýar.
Şeýle
-
de bolsa parlament respublikanyň prezident
respublikasyndan tapawudy diňe bir ugur bilen
düşündirilmeýär. Esasy zat hökümeti bellemekligiň tertibi
hem
-
de onuň
syýasy jogapkärçiliginden ybarat bolup
durýar. Parlament respublikasynda hökümet parlament
saýlawlarynda ýeňiş gazanan partiýanyň wekillerinden
düzülýär. Parlament respublikasynda hökümet diňe
parlamentiň öňünde jogapkär.

Konstitusiýa hukugynda monarhiý
a respublikanyň
alamatlary bilen hem
-
de respublikanyň monarhiýanyň
alamatlary bilen duş gelýän döwletleri bar. Mysal üçin
Malaziýada döwlet baştutany monarhiýa, ýöne 5 ýyl
möhlet bilen saýlanýar. Ýöne ol parlament, raýatlar
tarapyndan saýlanylma
ýar. Eýsem ştatlaryň baştutanlary
tarapyndan saýlanylýar. Oňa bolsa 13 sany ştatdan 3 sany
ştatyň soltany girýär. Sebäbi galan ştatlaryň soltanlary
mirasdüşer soltanlar däl. Malaziýada, Birleşen Arap
emirliklerinde saýlawly monarhiýa hereket edýär, tersin
e
käbir ýurtlarda respublikada monarhiýanyň alamatlary duş
gelýär. Mysal üçin ömürlik prezidentler bellenilýän ýurtlar
getirilýär. Mysal üçin (Ýugoslawiýada, Aziýada).

Ýene bir respublikanyň görnüşi
teokratik respublika
.
Ýagny, dini respublika. Mysal üçin

Eýran Yslam
Respublikasy, 1979
-
njy ýyldaky konstitusiýasyna
laýyklykda konstitusiýada, prezidentem, parlamentem bar.
Ýöne döwleti döwlet bastutany (Rahbar) dolandyrýar.


28


§
3.

Monarhiýa we onuň görnüşleri.


Monarhiýa


bu döwlet dolandyryş formasynyň bir
g
örnüşi bolup, baştutany öz wezipesine nesilden
-
nesle ýa
-
da ömürlik geçirýän görnüşine aýdylýar. Dünýä ýüzünde
monarhiýa döwletleriniň sany köp, ýagny dünýä
ýurtlarynyň 1/6 bölegini monarhiýa döwletleri tutýar.
Mysal üçin Beýik Britaniýa, Italiýa, Ispaniýa
Ýaponiýa,
Taýland we başga
-
da birnäçe döwletler girýär. Köplenç
monarhiýa döwletlerinde monarh döwlet baştutany bolup
durýan hem bolsa, ol hakykat ýüzünde ýurdy
dolandyrmaýar. Ýokarky häkimiýet döwletiň ýokary
edaralaryna, parlamente, hökümet, maşgala geňe
şine,
ýokary dini adamlara degişli bolup durýar. Konstitusiýa
hukugynda monarhiýanyň birnäçe görnüşleri bar:

1) Absolýut monarhiýa;

2) Otnositel görnüşi bar (dualistik, parlamentar);

Absolýut monarhiýada

hemme zat diňe koroldan
gelip çykýar. Bu döwletlerd
e, ýurtda parlament, hökümet,
kazyýet hakimiýeti hereket etmeýär. Olaryň hemmesi korol
tarapyndan alnyp barylýar. (Barysy şol monarhyň dogan
-
garyndaşlaryndan). Mysal üçin Oman döwleti, ol ýerde
konstitusiýasy ýok, emma onuň deregine Gurhan hereket
edýär.

Häkimiýet bölünişigi hem ýok. Pars aýlagynyň käbir
emirlikleri Bahreýn, Katar, Kuweýt, Birleşen Arap
Emirlikleri, Saud Arabystan absolýut monarhiýa
döwletleriň hataryna girýär. Bu ýurtlaryň konstitusiýalary
bar. Ýöne konstitusiýalar sowgat edilen bolýar,i
slendik
wagty konstitusiýa togtadylyp bilinýär, ähli häkimiýet
kanun çykaryjy, ýerine ýetiriji, kazyýet häkimiýeti diňe

29

monarhdan gelip çykýar. Bu ýurtlaryň käbirinde parlament
hem bar. Ýöne diňe erkekler gatnaşýarlar. Özem hökman
çykarylan kanunlary mona
rh tarapyndan tassyklanylmaga
degişli bolýar. Katarda Parlament konsultatiw ýygnak
diýlip atlandyrylýar. Absolýut monarhiýa döwletlerinde
dolandyryş ulgamynda aýratyn orun masgala geňeşine we
musulman dinine berilýär.

1)


Monarhiýanyň ýene bir görnüşi, dual
istik
monarhiýa. Dualistik monarhiýada parlament
konstitusiýada doly hereket edýär. Ýöne şeýle
-
de bolsa
hökümet monarh tarapyndan bellenilýär we diňe şonuň
öňünde jogapkär.

2)


Hakykat ýüzünde dualistik monarhiýada hem
korolyň ygtyýarlygy ýokary bolýar. Mysal

üçin
Konstitusiýa esasynda Iordaniýa, Marokko, Nepal
konstitusiýanyň esasynda parlamentar monarhiýa hakykat
ýüzünde dualistik sebäbi bu ýurtlarda monarh Parlamentar
birnäçe wagtlap ýatyrylyp diňe korolyň özi dolandyran
wagty hem duş gelýär. (Duwwa
-
latyn s
özi bolup iki
häkimiýetlik diýmeklik, dualistik monarhiýa).

3)

Parlamentar monarhiýa


parlamentar monarhiýada
demokratik ýol bilen kabul edilen konstitusiýa halk
tarapyndan saýlanylýan parlament hereket edýär. Monarh
ýuridiki taýdan döwlet baştutany bolup ga
lýar. Ýöne
hakykat ýüzünde döwleti parlament dolandyrýar. Parlament
monarhiýa döwletlerinde hökümet diňe parlamentiň öňünde
jogapkär bolup durýar. Premýer ministr hem monarh
belleýär diýlip aýdylýar, ýöne hakykatda parlament
belleýär. Belgiýa, Daniýa, Nide
rlandiýa. Parlamentar
monarhiýanyň aýratyn bir formasy Britan arkalaşygyna
girýän döwletde hem hereket edýär (Awstraliýada, Täze

30

Zelandiýada. Kanada Papua Gwineýa, Ýamaýka ). Bu
ýurtlarda döwlet baştutany Britan monarhy hasap edilýär.
Onuň wekilleri genera
l gubernatorlar ýerlerde hereket
edýärler. Ýerlerde monarh tarapyndan bellenilýän wekiller
general gubernatorlar ýolbaşçylyk edýärler.



Konstitusion monarhiýa döwletlerinde monarhyň
ygtyýarlyklary gös
-
göni ýazyl
yp bellenilýär.


Daşary ýurtlarda syýasy
düzgün formasy.


§
1. Döwlet syýasy düzgün barada düşünje.


Döwletiň dolandyryş hem
-
de gurluş formasy
döwletiň guralyşynyň tertibini görkezýän bolsa syýasy
düzgün formasy döwlet häkimiýetiniň institutlarynyň
hereket edişini, demokratiýanyň hakyky ýagdaýyny

açyp
görkezýär. Umuman döwlet düzgüni bolanda, ol ýa
-
da
beýleki bir ýurtda döwlet häkimiýeti amala aşyrmaklygyň
formasynyň hem
-
de usulynyň jemlenen görnüşdäki
häsiýetnamasydyr. Her bir ýurtda döwlet düzgüniniň
(režiminiň) häsiýetine ýagny, döwlet häkimiý
etini amala
aşyrmakda dürli formanyň hem
-
de usulynyň
ulanylmaklygyna birnäçe faktlar täsir edýär. Jemgyýetiň
ösüşi, adaty däp
-
dessurlar, syýasy partiýalar ýagny:

1)

Häkimiýet bölünişigi;

2)

Raýatlaryň hukuklarynyň, azatlyklarynyň üpjün
edilişi;

3)

Ýerlerde öz
-
özüň
i dolandyryşyň erkinligi we
beýlekiler täsir edip bilýär;

Döwlet düzgüni birnäçe toparlara bölünýär:

1)

Demokratik döwlet düzgüni;


31

2)

Antidemokratik döwlet düzgüni;

Demokratik düzgün şunuň ýaly alamatlar bilen
häsiýetlendirilýär:

1)

Raýatyň syýasy hukuklary hem
-
de

azatlyklary doly
ykrar edilmeli. Beýle diýildigi raýatyň döwlet syýasatyny
kesgitlemekligi özbaşdaklyk hem
-
de işjeň gatnaşmaklygyň
üpjün edilmekligine düşünilýär hem
-
de diňe bir döwlet
syýasatyny goldaýan partiýalaryň däl
-
de, eýsem beýleki
oppozision par
tiýalaryň deň derejede hereket etmekligine
mümkinçilik berilýär.



Syýasy köppikirlilik hem
-
de döwlet baştutanlygynyň
bir partiýadan beýleki bir partiýa geçip durmaklygy ykrar
edilmeli. Şeýle
-
de raýatyň hem
-
de ähli partiýalaryň
jemgyýetçilik guramalarynyň

ýuridiki deňligini üpjün edip,
ýokary döwlet edaralarynyň saýlaw esasynda düzülmekligi
hökmanydyr.

2) Döwlet häkimiýet bölünişiginiň ykrar edilmegi;

3) Islendik syýasy ideologiýany wagyz etmekligiň
erkinligi. Beýle diýildigi olaryň öňe sürýän ideologiýal
ary
beýleki raýatyň hukuklaryna hyýanat etmeli däl;

4) Jemgyýetçilik tertibini we ahlak kadalaryny bozmaly
däl. Zorluk hereketleri ulanylmaly däl;

5) Döwlet häkimiýetini amala aşyrmaklykda umumy
döwlet wekilçilikli edaralarynyň real taýdan gatnaşmaklygy

kman üpjün edilmeli. Beýle diýildigi diňe şol edara
kanun çykarmaly. Döwletiň içerki syýasatyny kesgitleýär,
býujetini tassyklaýar. Karar kabul edilende azlaryň
hukugyny goramak bilen köplügiň sesi esasynda kabul
edilýär.


32

Anti demokratik

düzgüne awtoritar
, faşistik
düzgünleri degişli bolup durýar. Awtoritar syýasy düzgün
şunuň ýaly alamatlar bilen häsiýetlendirilýär:

1)

Raýatyň syýasy hukuklary hem
-
de azatlyklary
çäklendirilen görnüşde ykrar edilýär.

2)


Bir partiýanyň beýleki bir partiýa bilen döwlet
baştutanl
ygyny çalşyp durmaklygy, ýokary döwlet
edaralarynyň saýlaw esasynda düzülmekligi
konstitusiýanyň esasynda berkidilýär, ýöne ol çäklendirilen
görnüşde hereket edýär.

3)

Diňe çäklendirilen syýasy köppikirlilik ykrar edilýär.
Mysal üçin Gondurasda, Iordaniýada,

Keniýada.

4)

Konstitusiýanyň esasynda döwlet häkimiýet
bölünişik ýörelgesi berkidilýär, ýöne ol hakykat ýüzünde
inkär edilýär.

5)

Syýasy idelogiýanyň köpdürlüligi çäklendirilýär.

6)

Ýaragly güýçler köplenç syýasy rol eýeleýär.
Köplenç: Päkistanda, Latyn Amekr
ikada duş gelýär.

Totalitar düzgüniň häsiýetleri:

1)

Raýatyň syýasy hukuklary hem
-
de azatlyklary olaryň
döwlet syýasatyny kesgitlemekligi, özbaşdak
gatnaşmaklygy woždizm konsepsiýasy esasynda doly inkär
edilýär.

2)

Bir partiýanyň beýleki bir partiýa bilen döw
let
baştutanlygyny çalşyp durmaklygy saýlaw esasynda
geçirilmeýär. Ýeke
-
täk bir partiýa legal hereket edýär.
Mysal üçin diňe komministik partiýasy.

3)

Syýasy plýuralizim düýbünden inkär edilýär. Syýasy
oppozisiýa gadagan edilýär. Azlaryň pikiri inkär edilýär

(diňlenmeýär). Häkimiýet bölünişigi inkär edilýär.


33

4)

Ýeke
-
täk hökmany syýasy ideologiýa hereket edýär.
Mobutizim, nakrolizim.

5)

Belli bir şahsyýetiň aýratyn orun eýelemekligi.



Saýlaw hukugy barada umumy düşünje

§
1
.
Saýlawlar barada düşünje .

Jemgyýetiň dür
li derejelerinde saýlawlar geçirilip
bilinýär. Mysal
üçin jemgyýetçilik guramalaryň başlyklary
saýlanylyp bilinýär. Beýleki wezipeli adamlar saýlanylyp
bilinýär. Döwlet edaralaryna saýlawlar geçirilýär. Umuman
raýatlar tarapyndan saýlanylyp döredilýän eda
ralara
wekilçilikli edaralar diýilýär. Saýlawlaryň dölwet
häkimiýetiniň aç
-
açanlygynyň möhüm serişdesi bolmak
bilen saýlawlaryň netijesinde syýasy elitalar saýlanylýar.
Saýlawlar döwlet düzgüniniň hasiýetlendiriji alamaty
hökmünde çykyş edýär. Saýlawlar äh
lumumy we ýerli göni
hem
-
de gyýtak we köp basgançakly, doly we bölekleýin
hem
-
de adaty we adatdan daşary bolup bilýär. Gaýtadan
geçirilýän saýlawlar hem bar. Saýlawlaryň tertibi birnäçe
kadalaryň üsti bilen kadalaşdyrylýar. Oňa saýlaw
institutlary diýilýär
. Bu kadalar saýlaw hukugynyň esasy
ýörelgelerini, saýlawçylara we dalaşgärlere bildirilýän
talaplary territorial we saýlaw birliklerini döretmekligiň
tertibine, saýlawlaryň netijelerini kesgitlemekligiň tertibini
we beýlekileri kesgitleýär. Saýlaw hukug
y diýilen düşünje
2 sany manyda aňladylýar. Obýektiw hem
-
de subýektiw
saýlaw hukugy.


34

Subýektiw saýlaw hukugy anyk şahsyýetiň
saýlawlara gatnaşmaga bolan hukugy. Onuň üçin hem
birnäçe talaplardan peýdalanylýar.

Obýektiw saýlaw hukugy bolsa saýlaw hukugyn
y
kadalaşdyrýan kadalaryň jemi.

Aktiw we Passiw saýlaw hukugy .

Aktiw saýlaw hukugy bolanda raýatlaryň saýlawlara
gatnaşmaga bolan hukugyna düşünilýär. (18 ýaşda
döreýär). Passiw saýlaw hukugy bolanda raýatlaryň
saýlanylmaga bolan hukuklaryna düşünilýär.

(25
-
30 ýaşda
döräp bilýär).



Saýlawlaryň mazmuny diýilende belli bir möhletiň
dowamynda döwleti, döwlet birleşmesini ýa
-
da
adminstratiw territorial birlikleri dolandyrjak partiýalary
we wezipeli adamlary kesgitlemeklige düşünilýär. Adatça
daşary ýurtlary
ň konstitusiýasynda saýlaw hukugynyň 4
sany ýörelgesi barada aýdylýar.

1)

Ählumumy

ol deň ýasaýjylaryň hemmesiniň
saýlawlara gatnaşmaga bolan hukugy.

2)

Göni

3)

Deň

4)

Gizlin ses bermeklik ýörelgeleri . Saýlaw hukugyna
eýe bolan adamlaryň birleşmesine saýlaw kor
pusy diýilýär.

Deň saýlaw hukugy bolanda saýlawlarda saýlamaga
hem
-
de saýlanylmaga bolan deň mümkinçiliklerden
peýdalanylmagyna düşünilýär. Saýlaw hukugy şunuň ýaly
ýagdaýlarda deň hasaplanylýar.

1)

Her saýlawçynyň bir sesi bolmaly.

2)

Ýurtda ýeke
-
täk saýlaw
korpusy bolmaly.

3)

Deň sandaky ýaşaýjylaryň ýa
-
da saýlawçylaryň
hataryndan deputatlar saýlanylmaly.


35

4)

Kanun dalaşgärlere hödürlemek hem
-
de wagyz
etmeklik işlerinden talaplary bildirmeli.

Göni saýlawlar bolanda döwlet edaralaryna wekilleri
raýatyň gös
-
göni öz
leriniň saýlamaklaryna düşünilýär.

Gizlin ses bermek bolanda öz sesiňi hiç kime aýan
etmezden berip bilmek hukugyna düşünilýär.



Saýlaw kompaniýasynyň resmi başlan wagty diýilip
saýlawyň senesiniň bellenen güni hasap edilýär.


§2.
Saýlawlarda ses bermek

we onuň netijelerini
kesgitlemek.


Daşary döwletlerde ses bermeklik oçnyý hem
-
de
gaýybana bolup bilýär. Oçnyý bolanda saýlawçylaryň özi
býuleteni alyp özi ses berýär. Gaýybana bolanda ynanç
haty esasynda başga bir adama derek ses berilýär. Poçtaň
esasynda

hem ses bermeklik peýdalanylýar. Dürli ýurtlarda
raýatlary saýlawa çekmeklik üçin dürli hili usullar bar.

1)

Halkyň, ilatyň arasynda düşündiriş işleri geçirilýär;

2)

Kanun saýlaw geçirilen diýip hasap etmeklik üçin
51% goýulýar;

3)

Raýatlary ses bermäge borçly
edilýär. (ahlak we
ýuridik borçly);

Dürli ýurtlarda ses bermekligiň özboluşly
aýratynlyklary bar. Käbir döwletlerde saýlawçylaryň sany
hasaba alynmaýar. Absenteizm


(iňlis dilinden terjime
edilende gelmedik diýmekligi aňladýar). Ýagny saýlawlara
gatnaşmak
lykdan saýlawçylaryň köpçülikleýin ýüz
öwürmekligine düşünilýär. Kanunçylykda saýlawçylary ses
bermeklige çekmekligiň dürli hili görnüşleri bar.
Ýokardaky agzalan raýatlary saýlawa çekmekligiň 3
-
nji

36

görnüşindäki ýaly usullar Belgiýada, Bolgariýada,
Awstri
ýada, Italiýada ulanylýar. Saýlawa gatnaşmanlygy
üçin dürli hili jeza çäreleri ulanylýar. Mysal üçi
n,
jemgyýetçilik ýazgarmasy diýilýär. Ýa
-
da bolmasa kazyýet
belli bir adamy wagtlaýynça saýlaw hukugyndan mahrum
edip bilýär. Şonuň esasynda bolsa saýlawa g
atnaşmadyk
adam döwlet ýa
-
da ýerine ýetiriji häkimiýet edaralarynda,
wezipeli ýerde işläp bilmeýär. Kanunalaýyklykda kazyýet
tarapyndan jerime berlip bilinýär. Mysal üçi
n Turkiýede
14%, Müsürde 1%, Belgiýada 25 % franka çenli. Saýlaw
ulgamyny saýlawlaryň
netijesinde kesgitlemekligiň usuly
esasynda biri
-
birinden tapawutlandyrlýar. Sesleri
sanamaklykda gözegçiligi dalaşgärler, olaryň wekilleri,
ygtyýarly edilen jemgyýetçilik guramalary, köpçülikleýin
habar beriş serişdeleriniň wekilleri amala aşyryp bilýärle
r.
Umuman sesleri sanamaklygyň birnäçe görnüşleri, ýagny
100
-
e golaýy bar. Ýöne şonuň esasan 2 sany görnüşi has
hem tapawutlandyrylýar.

1)

Mažoritar saýlaw ulgamy;

2)

Proporsional saýlaw ulgamy;

Mažoritar saýlaw ulgamy
“Mažorite”

diýen fransuz
sözünden gelip çy
kyp, köpçülikleýin diýmekligi aňladýar.
Bu ulgamyň esasynda köpçülik ýörelgesi ýatyr. Ýagny
haýsy partiýadan kim köp ses alan bolsa, şol hem ýeňiş
gazanan hasap edilýär. Mažoritar saýlaw ulgamynyň hem
esasan 3 sany görnüşi bar.

1)

Kwalifisirlenen;

2)

Absolýut;

3)

Otnositel;

Kwalifisirlenen mažoritar saýlaw ulgamynda kanun
saýlanan diýip hasap edilmeklik üçin sesleriň kesgitli

37

prosentine berkidilýär. Ol adatça 50% +1 ses diýlip
köpçülik boýunça kesgitlenilýär. Kwalifisirlenen mažoritar
saýlaw ulgamynda eger
-
de I t
apgyrda hiç kim ses almasa,
onda II tagyra geçirilýär. Ol adatça 1
-
2 hepdeden soň
geçirilýär. II tapgyra I tapgyrda has köp ses alan 2 sany
dalaşgär çykarylýar. Mažoritar ulgamyň absolýut köplügi
bolsa dalaşgär ähli berlen sesleriň azyndan 50%
-
ni
gazanma
ly.

Mažoritar saýlaw ulgamyň otnositel köplügi boýunça
saýlawda ýeňiş gazanmak üçin islendik dalaşgärden köp
ses alan bolmaly.








A B W

G

80.000 70.000 30.000
20.000


Kwalifisirlenen
-
65% (50+1) absolýut köplük 50%+1

Otnositel köplük (tapawudy ýok )

Proporsional

saýlaw ulgamy köplenç köp mandatly
saýlaw okruglary bolsa geçirilýär. Bir mandatly saýlaw
okrugynda bu ulgamy ulanyp bolmaýar. Sebäbi ýeri
birnäçe dala
şgärleriň partiýalaryň arasynda bölüp
bolmaýar. Kwota bolanda haýsy hem bolsa bir partiýada
bir deputat saýlanmak üçin näçe sany sesiň gerekdigini
hasaplap çykarylmaklyga düşunilýär,

100.000 ses 100/4=25(1)

100.000 ses/4
deputatlyk mandata bolýar.

200.000 ses



38

3 partiýa göreşýär


Mandat(2) A
-
55 muň (2 mandat 55/25=2) = 5müň

Mandat (1) B
-
30müň (1 mandat 30/25=1) 5 müň

10=15müň
-
15+5+5.(1mandat)

A=5 B=5 W=15 jemi :4 mandat.





d’ Ondt

usuly
.

Bu usu
la

laýyklykda dalaşgäriň sesleri yzygiderlikde
1,2,3,we ..

bölünýär.


( biziň meselämizde 3 çenli )



A
-
partiýa= 55 müň B
-
partiýa
-
30
G
-
partiýa
-
15müň

55:1=55 30:1=30

15:1=15

55:2=22.5 30
:2=15
15:2=7.5

55:3=18.3 30:3=10
15:3= 5

55; 22.5; 18.3;


30; 15;
10;
15;
7.5;5;


§3
.

Sa
la salşyk barada düşünje we onuň görnüşleri
.


Sala salşyk gös
-
göni demokratiýanyň instituty
bolmak bilen käbir häsiýetleri boýunça saýlawlara meňzeş
ýerleri hem bar. Sebäbi bularyň ikisinde hem saýlawçylar
gatnaşýarlar. Bu institutlaryň esasy aýratynlyklar
ynyň biri
bolup saýlawçylaryň erkini beýan etmekligi çykyş edýär.
Ýagny, saýlawlarda saýlawçylar belli bir wekili (deputaty)
saýlaýarlar, sala salşykda bolsa belli bir mesele
saýlawçylaryň erkini beýan etmekliginiň predmeti

39

hökmünde çykyş edýär (kanun, kan
unyň taslamasy,
Konstitusiýa, Konstitusiýa üýtgetmeleri girizmek we
beýlekiler). Sala salşyklary geçirmegiň tertibi hem
saýlawlaryň geçiriliş tertibi bilen meňzeş, ýöne munda
saýlaw okruglarynyň döredilmegi zerur hasaplanylmaýar.
Sala salşygyň özboluşly gö
rnüşleriniň biri hem plebissit


belli bir çäkde ýaşaýan ilata şol çägiň syýasy ykbaly
hakyndaky mesele boýunça sala salmak bolup durýar. Köp
daşary ýurtlarda sala salşygyň ýerine plebissit has giň
ýaýrandyr. Sala salşygyň watany diýlip Şweýsariýa
hasaplan
ylýar. Konstitusiýa hukugynyň ylmynda sala
salşygyň iki sany görnüşi bar:

1.

ählihalk


döwletiň tutuş çäginde geçirilýär;

2.

ýerli


belli bir dolandyryş
-
çäk birliginiň çäginde
geçirilýär.
















40

Ýörite bölüm

Russiýa F
ederasiýasy
nyň konstitusion
hukug
ynyň esaslary


§1.
Russiýa F
ederasiýasy


Ýewropanyň gündogar böleginde we Aziýanyň
demirgazyk bölegindäki

döwlet.

Tutýan meýdany
-

17 075 müň kw.km. Paýtagty
-

Moskwa şäheri.

Ilaty
-

146,3 mln. adam (1999ý.), 100 gowrak halk
we halkyýet, 81,5%
-


rusla
r.

Resmi dili


rus
-
dili.

Russiýa
-

federatiw döwlet bolup, onuň düzümine 89
sany deňhukukly subýektler, 21
sany respublika
, 6
sany
ülke
, 49
sany welaýat
, federal ähmiýetli 2

sany

şäher, 1
awtono
m welaýat we 10 awtonom okrug

gi
rýändir.
Konstitusiýa görä

(5
-
nji madda, 2
-
nji bent
) respublika
lar

konstitusiýasy we kanuny bardyr. Ülke, welaýat, federal
ähmiýeti bolan şäher, awtonom welaýat, awtonom okrug
-

özleriniň düzgünnamasy we kanuny bardyr.

Hereket edýän Konstitusiýa 1993
-
nji ýylyň 12
-
nji
dekabryndak
y
sala salşykda

kabul edil
endir. Ondan öň
1977, 1936, 1924

we 1918
-
nji ýyllaryň sowet
konstitusiýasy hereket edendir.


Dolandyryş

görnüşi boýunça Russiýa
respublikasydyr. Syýasy döwlet gurluşy demokratiýadyr .


41

Russiýa Federasiýasynyň Konstitusiýasy syý
asat
ulgamynda esasy orny döwletiň ýolbaşçysyna
-

Russiýa
Federasiýasynyň Prezide
ntine berýär. Esasy Kanuna görä
Russiýa Federasiýasynyň Prezidenti Russiýa
Federasiýasynyň Konstitusiýasynyň, adamyň we raýatyň
hukuklarynyň we azatlygynyň kepilçisi bolup çyk
yş edýär.

Prezident ählumumy
,

deňhukukly we göni saýlawyň,
gizlin ses bermek arkaly dört ýyllyk saýlanylýar. Bir ýa
-
da
şol bir adam Prezidentiň wezipesini iki möhletden artyk
eýeläp bilmeýär.

Russiýa Federasiýasynyň Konstitusiýasy Prezidente
döwletiň dur
muşyndaky ähli çäklerinde ygtyýarlylyk
berýändir. Prezident ýerine ýetiriji häkimýete ýolbaşçylyk
edýär, onuň ygtyýarlyklary:

-

Döwlet dumasynyň razylygy bilen Russiýa
Federasiýasynyň Hökümet Başlygyny belleýär;

-

Hökümet mejlisinde ýolbaşçylyk etmäge hukugy

bar;

-

Hökümetiň

täzelemek bilen baglanyşykly karar
çykarýar;

-

Hökümet Başlygynyň orunbasarlaryny, federal
ministlerini wezipesine belläp ýa
-
da wezipesinden
boşadyp bilýär;

-

Döwlet ýolbaşçysynyň kadrlar boýunça ygtyýarlylygy,
şeýle hem kazyýet we maliýe çägin
de giňden
ýaýrandyr. Prezident Döwlet Dumasyna Russiýa
Federasiýasynyň Merkezi bankynyň başlygyny
hödürlemegi superprezident ösüşiniň barşynda amala
aşyrýar we Döwlet Dumasynyň öňünde ony
wezipesinden boşatmak barada meseläni goýýar;


42

-

Sowet Federasiýasyna
Ýokary Kazyýet, Konstitusion
Kazyýet, Baş Arbitraž Kazyýetiň kazylarynyň
wezipelerini hödürleýär;

-

şeýle hem Russiýa Federasiýasynyň Baş prokurorynyň
kandidaturasyny;

-

Sowet Federasiýasyna olary wezipesinden boşatmak
barada teklibi girizýär; başga federal
kazylaryny
belleýär.

-

Goranmak we howpsuzlyk pudagynda Prezident
Russiýa Federasiýasynyň Ýaragly Güýçleriniň Belent
serkerdebaşysy bolup durýar;

-

Russiýa Federasiýasynyň Howpsuzlyk Sowetini düzýär
we ýolbaşçylyk edýär;

-

Russiýa Federasiýasynyň harby doktrin
asyny ykrar
edýär; Ýaragly Güýçleriniň ýokary ýolbaşçylaryny
wezipä belleýär we wezipesinden boşadýar;

-

Russiýa Federasiýasynyň

howpsu
zlygy bilen
baglanyşykly mesele ýüze çykanda
-

da ýa
-
da aýry bir
ýerlerinde harby ýagdaý bolanda gaýragoýulmasyz
Döwlet Du
masyna we Sowet Federasiýasyna ol barada
habar berýär.

-

şeýle hem Prezident adatdan daşary ýagdaýy hem
girizip bilýär. Harby we adatdan daşary ýagdaý barada
permanlary Sowet Federasi
ýasy tarapyndan
tassyklanylýar;

-

Prezident Russiýa Federasiýasynyň daşarky
syýasatyna
ýolbaşçylyk edýär;

-

Russiýa Federasiýasynyň halkara şertnamalaryna gol
çekýär we gepleşikleri alyp barýar;

-

ratifikasion hatlara gol çekýär; diplomatik wekil edip
bellemek üçin ynanç hatlaryny kabul edýär we berýär;


43

-

Russiýa Federasiýasynyň Prezid
enti

Döwlet
Dumasynyň saýlawlaryny belleýär;

-

Konstitusiýa tarapyndan iň soňky göz öňünde tutulan
ýagdaýlary we düzgünleri goýberýär;

-

Sala salşygy

belleýär;

-

Döwlet Dumasyna täze kanunyň taslamalaryny
hödürleýär;

-

federal kanunlary halka ýaýradýar we gol

çekýär;

-

Federal ýygnagyna (Sobraniýe) her ýylky ýüzlenme
bilen ýüzlenýär.


§2.

Döwlet häkimiýet

edaralarynyň
ulgamy.


Kanun çykaryjy häkimiýet federal derejesinde
Federal Ýygnagyna, Russiýa Federasiýasynyň
Parlamentine degişlidir. Ol bolsa iki palatadan

ybarat
-

Döwlet Dumasy

we
Sowet Federasiýasy
.

Sowet Federasiýanyň düzümine Federasiýanyň her
bir subýektinden iki wekil girýär: döwlet hökümetiniň
ýerine ýetiriji we wekilçilik organlarynyň hersinden biri.
Ymykly Sowet Federasiýasynyň düzülişi 2000
-
nji ý
ylyň 8
-
nji awgustyndan «Russiýa Federasiýasynyň Federal
Ýygnagynyň Sowet Federasiýasynyň düzülişi barada»
bellenilen F
ederal
K
anun

bilen kesgitlenendir. Şol kanuna
laýyklykda Sowet Federasiýasynyň agzalygyna, Russiýa
Federasiýasynyň raýaty bolan, ýaşy 30
-
d
an kiçi bolmadyk
adam saýlanylýar.

Döwlet Dumasy 450 deputatdan ybarat bolup, olaryň
deň ýarysy bir m
andatly okruglardan saýlanylýar,

Ikinji
ýarysy bolsa
-

partiýalaryň saýl
awlarynyň wekilçilik
,
proporsional ulgamy esasynda saýlanylýar.

Döwlet

44

Dumasynyň d
eputatlary 4 ýyllyk möhlet bilen saýlanylýar.
Konstitusiýa Russiýa Federasiýasynyň Prezidenti
tarapyndan Döwlet Dumasyny wagtyndan öň boşatmaga
(dargatmaga) mümkinçiligi göz öňünde tutýar. Ol Russiýa
Federasiýasynyň Prezidentiniň üç mertebe hödürlän,
Russi
ýa Federasiýasynyň Hökümet Başlygynyň
kandidaturasy gaýtarylan ýaýdaýynda bolýar. Şeýle hem
Russiýa Federasiýasynyň Hökümetine gaýtadan üç aýyň
dowamynda bildiren ynamsyzlygy ýagdaýynda. Döwlet
Dumasy saýlanandan soň bir ýylyň dowamynda birinji
sebäp boýun
ça boşadylyp bilinmez. Sowet
Federasiýasynyň degişli karary kabul edilmezden öň,
Russiýa Federasiýasynyň Prezidentine garşy aýyplamalar
çykarylan pursatyndan, ol boşadylyp bilinmez. Russiýa
Federasiýasynyň ähli tutýan meýdanynda harby ýa
-
da
adatdan daşary
ýagdaý we Russiýa Federasiýasynyň
Prezidentiniň ygtyýarlylyk möhletiniň gutarmazyndan 6 aý
öň.

Federal Ýygnagy elmydama hereket edýän organdyr.
Palatalar aýratyn ara alyp maslahatlaşýarlar. Olar daşary
ýurtlaryň ýolbaşçylarynyň çykyşlary, Russiýa
Federasi
ýasynyň Konstitusion Kazyýetiniň ýüzlenmesi
diňlenilende bilelikleýin ara alyp maslahatlaşýarlar.

Döwlet Dumasy Russiýa Federasiýasynyň
Prezidentine Russiýa Federasiýasynyň Hökümetiniň
Başlygyny bellemeklige; Russiýa Federasiýasynyň
Hökümetine ynam bildir
mek barada soragy çözmeklige;
Russiýa F ederasiýasynyň Merkezi bankynyň Başlygy
wezipesine bellemeklige we wezipeden boşatmaklyga;
Hasap palatasynyň Başlygyny we onuň auditorlarynyň
düzüminiň ýarpysyny, adam hukuklary boýunça wekili;

45

günä geçmeleri (amnist
iýalary) yglan etmeklige; Russiýa
Federasiýasynyň Prezidentine wezipeden boşatma maksady
bilen garşy aýyplamalary teklip etmeklige öz razylygyny
berýär.


Federal kanunlar Döwlet Dumasy tarapyndan kabul
edilýär. Ony kabul etmek üçin Döwlet Dumasynyň
deputa
tlarynyň umumy hasapdan agdyklyk sesleri gerekdir.
Onuň kabul eden kanunlary 5 günüň dowamynda Sowet
Federasiýasynyň garamagyna berilýär. Eger
-
de oňa
palatanyň agzalarynyň umumy hasapdan agdyklyk sesleri
berilse we Sowet Federasiýasy tarapyndan seredilmedi
k
bolsa, federal kanun tassyklanan hasaplanylýar. Onuň
gaýtarylan ýagda
ýynda palata ylalaşdyryjy topar

döredip,
soňra federal kanun Döwlet Dumasy tarapyndan gaýtadan
seredilmegine degişlidir. Döwlet Dumasy Sowet
Federasiýanyň kararyndan närazy bolsa, eger
-
de gaýtadan
ses berlende, Döwlet Dumasynyň deputatlarynyň umumy
hasapdan agdyklyk bölegi ses berse, onda federal kanun
kabul edilen hasaplanylýar.

Kabul edilen federal kanun 5 günüň dowamynda
Russiýa Federasiýasynyň Prezidentine ugradylýar. Ol 14
günüň do
wamynda federal kanuna gol çekýär we halka
ýetirýär. Eger
-
de Russiýa Federasiýasynyň Prezidenti 14
günüň dowamynda yzyna gaýtarsa, onda Döwlet Dumasy
we Sowet Federasiýasy Russiýa Federasiýasynyň
Konstitusiýasynda bellenilişi ýaly, ýene
-
de şol kanuna
sered
ýärler. Eger
-
de gaýtadan seredilende federal kanun
öňki görnüşinde agdyklyk sesler bilen Sowet
Federasiýasynyň agzalary we Döwlet Dumasynyň
deputatlary tarapyndan makullansa, onda ol Russiýa

46

Federasiýasynyň Prezidenti tarapyndan

7 günüň
dowamynda gol çe
kilmelidir we halka ýetirilmelidir.

Ýerine ýetiriji häkimiýeti federal derejede Russiýa
Federasiýasynyň Konstitusiýasynyň we 1997
-
nji ýylyň 17
-
nji dekabryndaky «Russiýa Federasiýasynyň Hökümeti
barada» F
ederal
K
onstitusion
K
anuny
ň esasynda Russiýa
Federas
iýasynyň Hökümeti ýerine ýetirýär.

Russiýa Federasiýasynyň Hökümeti

Başlykdan, onuň
orunbasarlaryndan we federal ministrlerden ybaratdyr.
Russiýa Federasiýasynyň Başlygy Russiýa
Federasiýasynyň Prezidentiniň Döwlet Dumasynyň
arasyndaky ylalaşygyň üsti bil
en bellenilýär.

Tassyklanan Russiýa Federasiýasynyň Hökümetiniň
Başlygy bir hepdeden gijä galman, bellenilenden soň
Russiýa Federasiýasynyň Prezidentine ýerine ýetiriji
häkimiýetiň federal organlarynyň gurluşy barada teklipler
edýär. Şeýle hem Prezidente
Hökümet Başlygynyň
orunbasarlary we federal ministleriň kandidaturalaryny
hödürleýär.

Başlyk Russiýa Federasiýasynyň Hökümetiniň işiniň
esasy ugurlaryny anyklaýar we onuň işini ýola goýýar.
Ýöne tejribede Hökümet ýolbaşçysynyň ygtyýarlylygy
Hökümet barada

(32
-
nji madda) FKK
-
na laýyklykda öran
çäklendirilendir. Russiýa Federasiýasynyň Prezidenti
gönüden
-
göni ýerine ýetirji häkimiýetiniň federal
organlarynyň işine, goranmak, howpsuzlyk, içeri işleriň
soraglaryna, daşary işleriň, adatdan daşary hadysalaryň
öň
üni almak we tebigy betbagtçylyklaryň netijesini ýok
etmek işlerine ýolbaşçylyk edýär. Hökümet bolsa diňe
agzalan organlaryň işini sazlaýar.


47

Ýuridiki we hakykatda Hökümet tutuşlygyna
Russiýa Federasiýasynyň Prezidentine barlag we hasabat
berýändir. Prezid
ent onuň mejlislerinde ýolbaşçylyk
etmäge hukugy bardyr. Russiýa Federasiýasynyň
Hökümetiniň Başlygy wezipesinden aýrylmagy Russiýa
Federasiýasynyň Prezidentiniň karary bilen amala aşyrylýar
we şol bir wagtda Hökümetiň boşadylmagyna eltýändir.
Netijede, Pr
ezident Hökümetiň islän namasyny ýatyrmaga
hukugy bardyr.

Russiýa Federasiýasynyň Hökümeti Döwlet
Dumasyna federal býudžeti işläp düzýär, hödürleýär we
onuň ýerine ýetirilmegini üpjün edýär; Döwlet Dumasyna
federal býudžetiň ýerine ýetirilişiniň hasabatyn
y
hödürleýär; Russiýa Federasiýasynyň ýeke
-
täk maliýe, pul
we karz (kredit) syýasatyny geçirmekligi üpjün edýär;
federal emlägini dolandyrýar, Russiýa Federasiýasynyň
daşary syýasatyny amala aşyrýar, döwlet howpsuzlygy,
ýurduň goranmak boýunça çärelerini ý
erine ýetirýär. Şeýle
hem raýatlaryň azatlygy we hukugy, kanunylygyň ýerine
ýetirilişiniň çäreleri, hususy emlägiň goragy we
jenaýatçylyk bilen göreş girýändir. Döwlet Dumasy
Russiýa Federasiýasynyň Hökümetine ynanmazlyk bildirip
bilýär (117
-
nji madda). Şo
ndan soň Russiýa
Federasiýasynyň Prezidenti Russiýa Federasiýasynyň
Hökümetiniň boşadylandygy barada yglan etmäge ýa
-
da
Döwlet Dumasynyň karary
na

närazylyk bildirmage hukugy
bardyr. Eger Döwlet Dumasy 3 aýyň dowamynda gaýtadan
Hökümete ynanmazlyk bildirse,

Russiýa Federasiýasynyň
Prezidenti Hökümetiň boşadylandygy barada yglan edýär
ýa
-
da Döwlet Dumasyny goýberýär. Hökümetiň Başlygy

48

özi Döwlet Dumasynyň öňünde Russiýa Federasiýasynyň
Hökümetine ynam bildirmek barada sorag goýup bilýär.


§3.
Hukuk ulgamy.


Umumy häsýetnama.

Häzirki zaman rus hukuk
ulgamy romano
-
german hukuk maşgalasyna girýär. Ol
ýene
-
de 70 ýyldan gowrak sosialistik hukugyň höküm
sürmeginden dolanyp geldi. 1980
-
nji ýyllaryň ortasyndan
Sowet Soýuzyň demokratik
özgertmeleriniň

ösmeginden,
onuň

çalt transformasiýasy, öňki gazaply
ýörelgesinden

gaçmagy başlanýar. Eýýäm 1986
-
njy ýylda hususy
(indiwidual) zähmet işjeň1ige rugsat berilýär. 1989
-
njy
ýylda sowet alymlarynyň käbirleri tarapyndan «sosialistik
hukuk döwleti» pikiri tassyklanylýar. 1990
-
n
jy ýylda
köppartiýalyk, häkimiýetiň bölünmegi, önümçiligiň
serişdesine sosialistik bolmadyk hususylyk tassyklanylýar.
1990
-
1991
-
nji ýyllarda rus kanunçykaryjylary tarapyndan
hususylygyň görnüşleriniň deňligi yglan edilýär.
Şeýlelikde, häzirki zaman rus huk
uk ulgamy romano
-
german hukuk maşgalasynyň däplerini dowam etdirýär. Ol
bolsa, rewolýusiýadan öňki we belli bir derejede sowet
döwründen saklanyp galandyr.

Esasy hukuk çeşmesi bolup Russiýada kanunlar we
başga kada laýyk hukuk namalary durýandyr. Köplenç
federatiw döwletlerde bolşy ýaly, rus kanunçykaryjylygy
federal we Russiýa Federasiýasynyň subýektleriniň
kanunçykaryjylygyna bölünýändir. Kanunçykaryjylygyň
predmetleriniň çäklendirilmeginiň sazlaşygy Russiýa
Federasiýasynyň Konstitusiýasynda goýlandyr (7
1
-
73
-
nji

madda
lar
).


49

Federal namalaryň başynda (iýerarhiýa) Russiýa
Federasiýasynyň Konstitusiýasy durýar; soňra federal
konstitusion kanunlar, başga federal kanunlar, Russiýa
Federasiýasynyň Prezidentiniň permanlary, Russiýa
Federasiýasynyň Hökümetiniň ka
rarlary gelýär. Prezidentiň
permanlary Konstitusiýa we federal kanunlara garşy
gelmeli däldir.

Hukuk çäginde ylmy gözlegler Russiýa
Federasiýasynyň döwlet institutlarynda, kanunçykaryjy
institutynda, ýuridiki akademiýalarda we uniwersitetleriň
ýuridiki fa
kultetlerinde alnyp barylýar.

Kazyýet Ulgamy.

Russiýa Federasiýasynyň kazyýet
ulgamynyň işjeňligi we guramaçylygy Russiýa
Federasiýasynyň Konstitusiýasy we federal Konstitusion
kanunlar bilen kesgitlenilýär: 1996
-
njy ýylyň 31
-
nji
dekabryndan «Russiýa Fed
erasiýas
ynyň kazyýet ulgamy
barada» FKK;

1995
-
nji
ýylyň 28
-
nji aprelinden


Russiýa
Federasiýasynyň arbitraž kazyýeti barada

;

1999
-
njy ýylyň
23
-
nji iýunyndan

«Russiýa Federasiýasyny
ň harby
kazyýetleri barada» FKK;

Kazylaryň s
tatusyny ýöne
kanunlar sazlaýar
;

1992
-
nji ýylyň 26
-
njy iýunyndan
Russiýa Federasiýasynyň Kanuny «Russiýa
Federasiýasynyň kazylarynyň halkara hukugy (statusy)
barada»; 1998
-
nji ýylyň 17
-
nji dekabryndan «Russiýa
Federasiýasynyň ylalaşdyryjy kazylary barada» FK. Şeýle
hem bölekleýin «RSFSR
-
iň kazyýet guramasy barada»
Kanuny hereket edýär (adatça ýokardaky
kanunçykaryjylyga garşy gelmeýär).

Konstitusiýa esasynda (118
-
nji

madda.) Russiýa
Federasiýasynda adalatlylyk diňe jenaýat, dolandyryş, raýat
we konstitusion kazyýet işlerini çözmeklik es
asynda ýerine

50

ýetirilýär (arbitraž kazyýet işlerini çözmeklik düzüjileriň
redaksion ýalňyşy üçin ýatlanylmaýar). Adatdan daşary
kazyýetleriň döredilmegine ýol berilmeýär.

«Russiýa Federasiýasynyň kazyýet ulgamy barada»
(4
-
nji

madda.) F
ederal
K
onstitusion
K
anun
, Russiýa
Federasiýasynyň kazyýet ulgamynyň birliginiň esasyny
berkidýändir. Russiýa Federasiýasynda federal kazyýetler,
Konstitusion (düzgün
-
ustaw) kazyýetler we Russiýa

Federasiýasynyň subýektlerini

ylalaşdyryjy kazy
ýetler

hereket edýändir.

Federal

kazy
ýetler: Russiýa Federasiýasynyň

Konstitusion Kazyýeti, Russiýa Federasiýasynyň Ýokary
Kazyýeti, respublikalaryň ýokary kazyýetleri, welaýat we
ülke kazyýetleri, federal ähmiýetli şäherleriň kazyýetleri,
awtonom welaýatlaryň kazyýetleri, awtonom okrugl
ary,
etrap kazyýetleri, ýöriteleşdirilen we harby kazyýetleri,
Russiýa Federasiýasynyň Arbitraž Kazyýeti, okruglaryň
federal arbitraž kazyýetleri, federal arbitraž kazyýetleriniň
ulgamyny düzýän Russiýa Federasiýasynyň subýektleriniň
arbitraž kazyýetleri,

umumy kazyýet hukukly federal
kazyýetleriň ulgamyny düzýär.

Russiýa Federasiýasynyň subýektleriniň kazylaryna
Russiýa Federasiýasynyň subýektleriniň Konstitusion
(ustaw) kazyýetleriniň kazylary, Russiýa Federasiýasynyň
subýektleriniň umumy kazyýet hukukl
y ylalaşdyryjy
kazylary degişlidir.

Russiýa Federasiýasynda ähli kazylar ýeke
-
täk
hukuk derejesine

eýelik edýändirler we diňe wekilçilik we
ygtyýarlylykda tapawutlanýarlar. Russiýa Federasiýasynyň
Konstitusiýasyna laýyklykda Russiýa Federasiýasynyň
raýaty
, 25 ýaşyna ýeten, ýokary ýuridiki bilimli we ýuridiki

51

hünäri boýunça azyndan 5 ýyl
iş tejribesi

bolan raýat kazy
bolup bilýär. Kazylar mydamalykdyr. Kazylaryň
ygtyýarlylygynyň bes edilmegi ýa
-
da togtadylmagy düzgün
we ykrar

edilen federal kanuny esasynda

bolýandyr.
Russiýa Federasiýasynyň Konstitusion Kazyýetiniň,
Ýokary Arbitraž Kazyýetiniň kazylary Russiýa
Federasiýasynyň Prezidentiniň hödür etmegi bilen Sowet
Federasiýasy tarapyndan bellenilýär. Başga federal
kazyýetleriň kazylary ykrar edilen federal k
anunynyň (128
-
nji

madda) düzgüni esasynda Russiýa Federasiýasynyň
Prezidenti tarapyndan bellenilýär.

Russiýa Federasiýasynda adalatlylygy ýerine
ýetirmekde professional kazylar bilen bilelikde şeýle hem
oturdaşlar, halk we arbitraž oturdaşlar gatnaşýandyr
. 1993
-
nji ýylyň noýabryndan başlap döwürleýin oturdaşly
kazyýet girizilip başlaýar. Şolar ýaly kazylar Russiýa
Federasiýasynyň 9 sany subýektinde girizilýär. Oturdaşlar
Russiýa Federasiýasynyň raýatlary bolup, kazyýet
oturdaşlarynyň sanawyna goşulyp, kazy
ýet işine seretmek
üçin gatnaşmaga kanun tarapyndan ykrar edilen düzgünde
çagyrylýarlar. 2000
-
nji ýylyň 2
-
nji ýanwaryndan «Russiýa
Federasiýasynda umumy ýurisdiksiýaly federal
kazyýetleriň halk oturdaş
lary barada» FK
-
na laýyklykda
etrap kazyýetleriniň halk

oturdaşlarynyň umumy sanawy
ýerli öz
-
özüni dolandyryş hökümet edarasyna laýyklykda
düzülýär. Halk oturdaşlary 14 gün möhlet bilen ýylda bir
gezek ýa
-
da şu işiň seretmegine goýberilen möhlet (eger ol
14 günden artyk bolsa) öz borçlaryny ýerine ýetirmäge
ça
gyrylýarlar.

Häzirki wagtda Russiýa Federasiýasynda işleriň
seredilmeginiň kollegial, şeýle hem özbaşdak görnüşleri

52

ulanylýar. Raýat işleri umumy ýurisdiksiýaly kazyýetlerde
özbaşdak ýa
-
da düzümi iki sany halk oturdaşy we
professional kazydan ybarat bolan

kollegiýa görnüşinde
çözüp bilýärler. Arbitraž kazyýetlerinde birinji
instansiýasynda professional kazy özbaşdak, üç sany kazy
ýa
-
da iki arbitraž oturdaşy bilen işlere seredilýär.

Jenaýat işleri birinji instansiýasynda dört görnüşde
seredilip bilinýär.

Düzümi: a) bir kazy jezalandyrylýanyň jezasy
azatlykdan mahrum etmeden 5 ýyldan köp bolmadyk
ýagdaýyndaky jenaýat işleri barada; Eger günäkärlenýän
kämillik ýaşyna ýeten bolsa, şeýle kazyýetiň düzümi diňe
etrap kazyýetleri tarapyndan seredilýän işlerde bol
up
bilýär. Ylalaşdyryjy kazy ähli işlere özbaşdak seredýär; b)
bir professional kazy we iki halk oturdaşy (etrap
kazyýetinde bellenilen jeza 5 ýyldan artyk bolan jenaýat
işleri boýunça we ähli başga kazyýetlerde
-

jezanyň başga
görnüşi); w) üç professional

kazy (günäkärlenýäniň
razylygy bilen ähli harby kazyýetlere, ähli Russiýa
Federasiýasynyň subýektleriniň kazyýetlerine, Russiýa
Federasiýasynyň Ýokary Kazyýetine degişli işleri
boýunça); g) bir professional kazy we 12 sany oturdaş
(şular ýaly kollegiýalar

Russiýa Federasiýasynyň 9 sany
subýekleriniň kazyýetlerinde emele gelýär. Ol
günäkärlenýäniň haýyşy boýunça, beriljek jeza azatlykdan
mahrum etme 15 ýyldan köp, azatlykdan mahrum etme
ömürlik ýa
-
da ölüm jezasy ýagdaýyndaky jenaýat işleri).

Kassasion, göz
egçilik we apelýasion
instansiýalarynda işleriň derňewi diňe kollegial düzüminde
alnyp barylýar. Russiýa Federasiýasynyň Ýokary
Kazyýetinde we umumy ýurisdiksiýaly orta bölek

53

kazyýetlerinde kazyýet kollegiýasy üç sany professional
kazy tarapyndan amala aşy
rylýar. Ol kazyýetleriň
prezidiumynda bolsa
-

prezidiumyň ýarty agzalarynyň
agdyklyk ýagdaýynda.

Raýat, dolandyryş, jenaýat we beýleki işlerde ýokary
kazyýet organy bolup, umumy ýurisdiksiýaly kazyýet
bolup, Russiýa Federasiýasynyň Ýokary Kazyýeti
bolýand
yr. Ol umumy ýurisdiksiýaly kazyýetleriň iş alyp
baryşlaryna gözegçilik edýär. Kazyýet tejribesiniň
soraglary boýunça düşündirişler berýär (Konstitusiýanyň
126
-
njy

madda
sy
). Russiýa Federasiýasynyň Ýokary
Kazyýeti umumy ýurisdiksiýaly federal kazyýetleriň
ulgamyna ýolbaşçylyk edýär. Özünde onuň ýokary bölegini
görkezýär.

Ýokary Kazyýet özüne degişli ähli işlerde gutarnykly
kazyýet instansiýasy bolup durýar; gözegçilik hökmünde
aşakda duran kazyýetleriň ähli kararlaryny barlamaga
hukugy bardyr, oňa harby we

ýöriteleşdirilen kazyýetleriň
ähli işleri girýändir; kanunçykaryjylyk başlangyçlara
hukugy bardyr; Russiýa Federasiýasynyň Prezidentiniň
işlerinde jenaýatçylyk alamatlarynyň barlygy barada netije
çykarýar (Prezidentiň wezipesinden el çekmeginiň tertibi
çä
ginde).

Russiýa Federasiýasynyň Ýokary Kazyýeti şu
düzgünde hereket edýär: Russiýa Federasiýasynyň Ýokary
Plenumy; Russiýa Federasiýasynyn. Ýokary Prezidiumy;
Kassasion kollegiýasy; raýat işleri boýunça Kazyýeti
kollegiýasy; jenaýat işleri boýunça Kazyýet

kollegiýasy;
Harby kollegiýasy. Plenumyň düzümine Russiýa
Federasiýasynyň Ýokary Kazyýetiň Başlygy, onuň
orunbasarlary, Russiýa Federasiýasynyň Ýokary

54

Kazyýetiniň ähli agzalary girýändir. Plenum 4 aýdan bir
gezekden kän çagyrylýan däldir we düzüminiň 2/3
böleginden az bolmadyk ýagdaýynda ygtyýarlydyr.

Umumy

ýurisdiksiýaly kazyýetleriň ulgamynda
Russiýa Federasiýasynyň Ýokary Kazyýeti iň ýokary
kazyýet instansiýasy bolup durýandyr. Ol 13 kazydan
ybarat bolup, Sowet Federasiýasy tarapyndan ykrar edilýär
(R
ussiýa Federasiýasynyň Ýokary Kazyýetiniň Başlygynyň
görkezmegi esasynda Russiýa Federasiýasynyň Prezidenti
tarapyndan hödürlenýär). Prezidiumyň Mejlisi aýda bir
gezekden köp geçirilmeýär we onuň agzalarynyň agdyklyk
bolan ýagdaýynda ygtyýarlydyr. Ýokary K
azyýetiň
Prezidiumy: gözegçilik tertibinde kazyýet işlerine we täze
dörän ýagdaýlara; materiallaryň öwrenilmegine, kazyýet
tejribesiniň umumylaşdyrylmagyna we kazyýet
statistikasynyň derňewine; kazyýet kollegiýasynyň işiniň
gurnalyşynyň soraglaryna we kazy
ýetiň diwanyna
(apparatyna) seredýär. Prezidiumyň kararlary gutarnykly
bolup, oňa şikaýat edip bolmaýar.

Russiýa Federasiýasynyň Ýokary Kazyýetiniň
Kassasion kollegiýasy kazyýetiň ilkinji instansiýasy bolup,
arzalar boýunça raýat we jenaýat işlerine, çyka
rylan
kararlaryň arz
-
şikaýatlaryna, hökümlere, kararlara we raýat
işleri boýunçä Kazyýet kollegiýasynyň çykaran
kararlaryna, Kazyýet kollegiýasynyň jenaýat işleri boýunça
we Russiýa Federasiýasynyň Ýokary Kazyýetiniň birinji
instansiýasy hökmünde Harby kol
legiýasyna seredýändir.
Ol şeýle hem öz ygtyýarlylygynyň çäginde täze ýüze çykan
ýagdaýly kazyýet işlerine seredýär.

Raýat işleri boýunça Kazyýet kollegiýasy, jenaýat
işleri boýunça Kazyýet kollegiýasy we Harby kollegiýa

55

birinji kazyýet instansiýasy hökmü
nde öz ygtyýarlylygynyň
çäginde kassasion tertipde, gözegçilik tertipde we açylan
ýagdaýlara seredýär.

Russiýa Federasiýasynyň Ýokary Kazyýeti raýat
işleri boýunça aşakdaky kazyýetiň islän işini alyp bilýär we
birinji kazyýet instansiýasy hökmünde öz iş a
lyp
baryjylygyna kabul edip bilýär. Russiýa Federasiýasynyň
Ýokary Kazyýeti birinji instansiýasy boýunça raýat kazyýet
işlerini çözmeklik tertibinde şu işlere seredýär: Russiýa
Federasiýasynyň Prezidentiniň kada laýyk däl namalaryna
garşy çykmaga; Russiýa
Federasiýasynyň Federal
Ýygnagynyň; Russiýa Federasiýasynyň Hökümetiniň;
raýatlaryň azatlygyna we hukugyna degişli federal
ministrlikleriň we pudaklaryň (wedomstwalaryň) kada
laýyk namalaryna; kazynyň ygtyýarlylygynyň gutaranlygy
barada kararlara, umumyrus

we halkara jemgyýetçilik
birleşikleriň işjeňliginiň togtadylmagy we bes edilmegi
barada; Russiýa Federasiýasynyň Prezidentiniň
saýlawlarynyň we Federal Ýygnagyň deputatlarynyň,
Merkezi saýlaw toparlarynyň (komissiýasynyň)
taýýarlanyş we
sala
-
salşygyň
geç
iriliş işlerine we
kararlaryna dawa etmek barada:

Russiýa Federasiýasynyň subýektleriniň döwlet
häkimiýet edaralary we Russiýa Federasiýasynyň döwlet
edaralarynyň arasyndaky Russiýa Federasiýasynyň
Prezidenti tarapyndan berlen Russiýa Federasiýasynyň
Kons
titusiýasynyň 85
-
nji maddasyna laýyklykda jedelleri
çözmek barada, şeýle hem Russiýa Federasiýasynyň
subýekteriniň döwlet edaralarynyň arasyndaky dawalary
çözmek barada.


56

Respublikanyň Ýokary kazyýeti, welaýat kazyýeti
(kraýewoý oblast), federal ähmiýetl
i şäheriň kazyýeti,
awtonom welaýatyň kazyýeti, awtonom okrugyň kazyýeti
(bu kazyýet käwagt orta bölegiň kazyýeti diýip
at1andyrylýan) öz çäginde birinji we ikinji kazyýet
instansiýasy hökmünde işlere seredýär, täze açylan
ýagdaýlar babatynda we gözegçilik

tertibinde; etrap
kazyýet1eriniň işjeňligine gözegçilik amala aşyrylýar,
kazyýet statistikasyny derňeýärler, kazyýet tejribesini
umumylaşdyrýarlar we öwrenýärler; olara
kanunçykaryjylykdan berlen başga ygtyýarlylyklary ýerine
ýetirýärler.

Etrap kazyýeti
öz çäginde birinji we ikinji instansiýa
(basgançakly kazyýet ulgamy) hökmünde işlere seredýär.
Onuň kompetensiýasyna ähli raýat, aglaba köpüsi jenaýat
(kadadan çykma işlerde, ylalaşdyryjy, ýokarky we harby
kazyýet1ere degişli işlerde) we dolandyryş hukugy
bozýan
birnäçe işler girýär. Etrap kazyýetiniň kazylary degişlilikde
(gatnaşykda) ylalaşdyryjy bolup durýar.


1996
-
njy ýylyň 31
-
nji dekabryndan

«Russiýa
Federasiýasynyň kazyýet ulgamy barada» FKK Russiýa
Federasiýasynda ylalaşdyryjy kazyýetleriň institut
yny
dikeltmäni göz öňünde tutupdyr. Ol 1864
-
1889
-
nji we
1912
-
1917
-
nji ýyllarda Russiýa Federasiýasynda bolupdyr.
1998
-
nji ýylyň 17
-
nji dekabryndaky «Russiýa
Federasiýasynyň ylalaşdyryjy kazylar barada» FK
-
na
laýyklykda olar Russiýa Federasiýasynyň subýekt
leriniň
umumy ýurisdiksiýaly kazylary bolýarlar we Russiýa
Federasiýasynyň ýeke
-
täk kazyýet ulgamyna girýärler.
Ylalaşdyryjy kazylaryň hukuk statusynyň soraglar hatary
(belleniş tertibi) we ylalaşdyryjy kazylaryň işjeňligi federal

5
7

kanunlary, şeýle hem Russ
iýa Federasiýasynyň
subýektleriniň kanunlary bilen bellenilýär.

Ylalaşdyryjy kazy birinji instansiýasynda (1
-
nji
kazyýet basgançagy) seredýär: 1) bellenilen jeza azyndan
iki ýyldan artyk azatlykdan mahrum etme bolan jenaýat işi
barada. 2) kazyýet kararyny

çykarma barada işler. 3) eger
-
de är
-
aýalyň arasynda çaga dawasy bolmadyk nikany
bozma barada işler; 4) är
-
aýalyň bilelikde gazanan emlägini
bölmek barada işler. 5) maşgala
-
hukuk gatnaşyklaryndan
çykýan başga işler. Atalyk (enelik) dawasy, atalygyň
belleni
lmegi, ene
-
ata hukugyndan mahrum etme, çagany
ogullyk (gyzlyk) alma işlerinden başgasy. 6) bahasy
azyndan 500 zähmet haky möçberli talap arzasy bolan
emläk dawalary boýunça işler. 7) zähmet gatnaşyklaryndan
çykýan işler, işe dikeltmek barada işlerden başga
sy. 7)
zähmet gatnaşyklaryndan çykýan işler, işe dikeltmek
barada işlerden başgasy. 8) ýer böleklerini peýdalanmagyň
tertibini anyklamak, gurluşyk we başga gozganmaýan
emläk barada işler. 9) dolandyryş hukugy bozma barada
käbir işler.

Umumy ýurisdiksiýaly

kazyýet ulgamynyň ýörite
şahasyna harby kazyýetler harby kazyýetler döredýärler.
Olar 1992
-
nji ýyla çenli harby tribunal adyny göteripdirler.
Olar Russiýa Federasiýasynyň Ýaragly Güýçleriniň
kazyýet häkimiýetini ýerine ýetirýärler. Şeýle hem başga
goşunda
, harby düzümlerde we federal edaralarda ýerine
ýetiriji häkimiýet bolýar. Olarda harby gulluk federal
kanuny bilen göz öňünde tutulandyr (1999
-
njy ýylyň 23
-
nji
iýunyndaky 1 Russiýa Federasiýasynyň Harby kazyýetleri
barada» FKK, 1 madda). Harby kazyýetler
tutýan meýdany
boýunça harby bölümleriň we guramalaryň ýerleşişine

58

laýyklykda döredilýärler. Harby k
azyýetleriň ulgamyna
ülke
harby kazyýetleri we gamizon harby kazyýetleri
girýär. Gaýragoýulmasyz ýokary k
azyýet instansiýasy ülke
harby kazyýetlerine degişl
ilikde Russiýa Federasiýasynyň
Ýokary Kazyýetiniň Harby kollegiýasy bolup durýandyr.
Harby kazyýetine dolandyryş hukugy bozma, harby
gullukçylary tarapyndan goýberilen we jenaýatlar we harby
ýygymy geçýän raýat, şeýle hem käbir raýat işleri
degişlidir. Rus
siýa Federasiýasynyň tutýan meýdanyndan
daşarda ýerleşýän ähli raýat, dolandyryş we jenaýat işleri
harby kazyýete degişlidir. Olar umumy ýurisdiksiýaly
federal kazyýetleriniň seretmegine tabyndyr, eger
-
de özge
Russiýa Federasiýasynyň halkara şertnamalarynd
a
bellenilen bolmasa.

Russiýa Federasiýasynyň kazyýet ulgamynyň
çäginde umumy ýurisdiksiýaly kazyýetleriň hatarynda
arbitraž kazyýetleri hereket edýär. Olar adalatlylygy
ykdysady dawalary we Russiýa Federasiýasynyň
Konstitusiýasynyň oňa beren kompetensiýa
syna degişli
başga işleri çözýärler. Ol 1995
-
nji ýylyň 28
-
nji aprelindäki
«Russiýa Federasiýasynda arbitraž kazyýetleri barada»
FKK, Russiýa Federasiýasynyň AHK
-
na we kabul edilen
başga federal kanunlara laýyklykda. Russiýa
Federasiýasynyň AHK
-
nyň 22
-
nji s
tatýasynyň esasynda
arbitraž kazyýetlere raýat, dolandyryş we ýuridiki şahslaryň
arasyndan ýüze çykýan ykdysady dawalar boýunça işler
degişlidir. Ýuridiki bilimi bolmadyk emeldarçylyk
(kärhanaçylyk) işjeňligini ýerine ýetirýän raýatlaryň işleri
degişlidir.


Russiýa Federasiýasynda arbitraž kazyýet1eriň
ulgamyny: Russiýa Federasiýasynyň Ýokary Arbitraž

59

Kazyýeti; ülkeleriň federal arbitraž kazyýet1eri (olar 10);
respublikal
aryň, ýurtlaryň
, welaýatlaryň federal ähmiýetli
şäherleriň, awtonom welaýat1aryň, awton
om ülkeleriň
arbitraž kazyýetleri düzýärler.

Russiýa Federasiýasynyň Ýokary Arbitraž
Kazyýet1eri (Ý.A.K. RF) ähli arbitraž kazyýetleriniň
işjeňligine kazyýet gözegçiligini al
yp barýar. Kazyýet
tejribesiniň

soraglary boýunça düşündirişler berýär.

Ol birin
ji instansiýada: Russiýa Federasiýasynyň
Prezidentiniň kada laýyk
we kada laýyk
däl namalarynyň
güýçsüzdigini tassyklaýan işlere (tutuşlygyna we
bölekleýin), Sowet Federasiýasynyň, Russiýa
Federasiýasynyň Hökümetiniň, raýatlaryň we guramalaryň
kanuny bähbi
tlerini we hukuklaryny bozýan we kanuna
laýyk däl işlere: Russiýa Federasiýasy we Russiýa
Federasiýasynyň subýektleriniň arasyndaky ykdysady
dawalary, Russiýa Federasiýasynyň subýektleriniň
arasyndaky dawalara seredýär. Ol şeýle hem gözegçilik
tertipde när
azylyk (garşylyk) boýunça Russiýa
Federasiýasynyň arbitraž kazyýetleriniň kanuny güýje giren
namalaryna; täze dörän ýagdaýlara täzeden seredýär we
kanuny güýje giren kazyýet namalaryna seredýär.

Russiýa Federasiýasynyň
Ýokary Arbitraž Kazyýeti
(
Ý.A.K.
)

şu

düzümde hereket edýär: Russiýa
Federasiýasynyň Ý.A.K
-
niň Plenumy; RF Ý.A.K
-
niň
Prezidiumy; raýat we başga hukuk gatnasyklaryndan ýüze
çykýan jedellere seretmek üçin kazyýet kollegiýasy;
dolandyryş gatnaşyklardan ýüze çykýan jedellere seretmek
üçin kazyýet

kollegiýasy.

Russiýa Federasiýasynyň subýektleriniň arbitraž
kazyýetleriniň birinji we apelýasion instansiýasynda

60

seredilen işleri boýunça okrugyň federal arbitraž kazyýeti
kassasioniň
in
stansiýasynda kazyýet namalarynyň
kanunylygyny barlaýar; özüniň kab
ul eden we kanuny
güýje giren kazyýet namalary bo
ýunça täze açylan
ýagdaýlara gaý
tadan seredýär.

Russiýa Federasiýasynyň subýektleriniň arbitraž
kazyýetleri birinji instansiýasynda Russiýa
Federasiýasynyň arbitraž kazyýetleriniň pudaklarynyň
garamagyndaky

ähli işlerine seredýär, Russiýa
Federasiýasynyň Ý.A.K
-
niň kompetensiýasyna geçirilen
işlerden başgasyna; ap
p
elýasion instansiýasynda, bu
kazyýetiň birinji instansiýasynda seredilen işlere gaýtadan
seredýär; özüniň kabul eden we kanuny güýje giren
kazyýet
namalary boýunça täze açylan ýagdaýlara gaýtadan
seredýär.

Russiýa Federasiýasynyň subýektleriniň, şeýle hem
okrugynyň arbitraž kazyýetleri kazyýet tejribesini
umumylaşdyrýarlar we öwrenýärler; kanuny
kämilleşdirmek boýunça teklipleri we başga kada laýyk
hukuk namalary taýynlaýarlar; kazyýet statistikasyny
derňeýärler.

Konstitusion barlag federal derejede Russiýa
Federasiýasynyň Konstitusion Kazyýeti arkaly amala
aşyrylýar. Ol 19 kazydan ybaratdyr. Ol edara 1991
-
nji
ýylda döredilen we häzir 1994
-
nji ýylyň

21
-
nji iýulyndan
«Russiýa Federasiýasynyň Konstitusion Kazyýeti barada»
FKK
-
ny esasynda hereket edýär. Russiýa Federasiýasynyň
Prezidentiniň, Sowet Federasiýasynyň, Döwlet
Dumasynyň, Sowet Federasiýasynyň agzalarynyň bäşden
bir böleginiň ýa
-
da Döwlet Duma
synyň deputatlarynyň,
Russiýa Federasiýasynyň Hökümetiniň, Russiýa

61

Federasiýasynyň Ýokary Kazyýetiniň, Russiýa
Federasiýasynyň Ýokary Arbitraž Kazyýetiniň, Russiýa
Federasiýasynyň subýektleriniň ýerine ýetiriji
häkimiýetiniň we kanunçykaryjy edaralarynyň
talaby
boýunça Russiýa Federasiýasynyň Konstitusiýasynyň
esasynda Russiýa Federasiýasynyň

Konstitusion Kazyýeti
işleri çözý
ar: a) federal kanunlary, Russiýa
Federasiýasynyň Prezidentiniň, Sowet Federasiýasynyň,
Döwlet Dumasynyň, Russiýa Federasiýasynyň
Hök
ümetiniň kada laýyk namalaryny ; b) respublikalaryň
konstitusiýalaryny, düzgünamalaryny çap edilen Russiýa
Federasiýasynyň döwlet häkimiýet edaralaryny alyp
barmaklyga degişli soraglary, şeýle hem Russiýa
Federasiýasynyň subýektleriniň kada laýyk başga
na
malaryny we kanunlary, Russiýa Federasiýasynyň
subýektleriniň döwlet häkimiýet edaralaryny we Russiýa
Federasiýasynyň döwlet häkimiýet edaralaryny bilelikde
alyp barmaklygy; w) Russiýa Federasiýasynyň
subýektleriniň döwlet häkimiýet edaralarynyň arasyndaky

şertnamalary, Russiýa Federasiýasynyň subýektleriniň
döwlet häkimiýet edaralary we Russiýa Federasiýasynyň
döwlet häkimiýet edaralarynyň arasyndaky şertnamalary;
g) güýje girmedik Russiýa Federasiýasynyň halkara
şertnamalary.

Ondan daşary, Russiýa Federa
siýasynyň
Konstitusion Kazyýeti kompetensiýa barada jedelleri
çözýär: a) döwlet häkimiýet federal edaralarynyň arasynda;
b) Russiýa Federasiýasynyň subýektleriniň döwlet
häkimiýetiniň edaralarynyň we Russiýa Federasiýasynyň
döwlet häkimiýet edaralarynyň ar
asynda; w) Russiýa

62

Federasiýasynyň subýektleriniň ýokary döwlet
edaralarynyň arasynda.

Raýatlaryň azatlygy we konstitusion hukuklarynyň
bozulmagy boýunça arz
-
şikaýatlary we Russiýa
Federasiýasynyň Konstitusion Kazyýetiniň talaby boýunça,
tassyklanan feder
al kanunyň tertibinde anyk bir işde
ulanylan ýa
-
da ulanyljak kanunyň konstitusionlygyny
barlaýar.

Russiýa Federasiýasynyň Prezidentiniň, Sowet
Federasiýasynyň, Döwlet Dumasynyň, Russiýa
Federasiýasynyň Hökümetiniň, Russiýa Federasiýasynyň
subýektleriniň k
anunçykaryjy häkimiýetiň organlarynyň
talaby boýunça Russiýa Federasiýasynyň Konstitusion
Kazyýeti Russiýa Federasiýasynyň Konstitusiýasyna
düşündirişler berýär.

Konstitusion däl diýip tassyklanan ýa
-
da olaryň
aýratyn düzgünnamalary güýjüni ýitirýär; Russ
iýa
Federasiýasynyň Konstitusiýasyna laýyk gelmeýän Russiýa
Federasiýasynyň halkara şertnamalary ulanylmalary we
herekete girizilmeli däldir.

Russiýa Federasiýasynyň subýektlerinde konstitusion
(ustawly) kazyýetler döredilip bilýär. Russiýa
Federasiýasyny
ň subýektiniň kanunlaryna laýyklykda
soraglara seredýär. Russiýa Federasiýasynyň subýektiniň
döwlet häkimiýetiniň edaralarynyň kada laýyk hukuk
namalaryna, Russiýa Federasiýasynyň subýektiniň ýerli
dolandyryjy edaralaryna, şeýle hem Russiýa
Federasiýasynyň

subýektiniň konstitusiýasynyň
düzgünnamasynyň düşündirişlerine seredýär. Bu
kazyýetleriň işjeňlik tertibi Russiýa Federasiýasynyň
subýektleriniň kanunlary esasynda anyklanýar.


63

Russiýada möhüm konstitusion hukuk goraýjy
institut bolup, prokuratura bolup d
urýandyr. Ýogsa
-
da,
Russiýa Federasiýasynyň Konstitusiýasy prokuratura
barada
maddalary

«Kazyýet häkimiýeti» bölümine girizýär.
Bu institut tutuşlygyna garaşsyz edara bolup, häkimiýetiň
şahalarynyň hiç birine bagly däldir. Russiýa
Federasiýasynyň Konstitus
iýasyna laýyklykda (129
-
njy

madda) Russiýa Federasiýasynyň Prokuraturasy bir (ýeke
-
täk) merkezleşdirilen ulgamy düzýär. Ol aşakdaky duran
prokurorlary tabyn edip, Russiýa Federasiýasynyň Baş
prokuroryna we ýokarda duranlara boýun egýändir.

Russiýa Federas
iýasynyň prokuraturasynyň işjeňlik
tertibi, guramaçylygy we ygtyýarlylygy 1992
-
nji ýylyň 17
-
nji ýanwaryndan «Russiýa Federasiýasynyň prokuraturasy
barada» federal kanuny tarapyndan anyklanýar. Ol 1995
-
nji
ýylyň 25
-
nji noýabryndaky redaksiýa bilen herekete
girizilendir.

Prokuratura ilki bilen gözegçilik edarasy bolup
durýar. Onuň möhüm wezipeleriniň hataryna degişlidir:
kanunlaryň ýerine ýetirilişine gözegçilik, adamyň azatlygy
we hukugynyň berjaý edilişi, federal ministrlikleriň, döwlet
komitetleriň, gullu
klaryň we başga ýerine ýetiriji federal
edaralarynyň, Russiýa Federasiýasynyň subýektleriniň
ýerine ýetiriji we wekilçilik (kanunçykaryjy) edaralaryň,
ýerli öz
-
özüňi dolandyryjy edaralar, dolandyryjy harby
edaralar, barlag edaralar, olaryň wezipeli adamlar
yna,
kommersiýa, kommersiýa degişli bolmadyk guramalaryň
ýolbaşçylary we dolandyryş edaralary, şeýle hem kanunyň
laýyklygyndan çykýan hukuk namalary degişlidir. Ondan
daşary prokuratura jenaýat kazyýet yzarlamasyny amala
aşyrýar. Şeýle hem kanunlaryň ýerin
e ýetirilişine

64

gözegçilik edýär; operatiw
-
gözleg işjeňliginiň ýerine
ýetirilişine, deslapky derňew we derňew geçirmege;
kazyýet işgärine (pristawyna), jezany ýerine ýetirýän we
kazyýet tarapyndan mejbury häsiýetli çäreleri belleýän
guramalaryň we edaralary
ň dolandyrylyşyna, tussag
edilenleriň saklanýan we goralýan ýerleriniň
dolandyrylyşyna.

Russiýa Federasiýasynda kärhanalara we raýatlara
ýuridik kömegi garaşsyz adwokatura berýär. Onuň işjeňligi
2000
-
nji ýylyň başynda könelişen sowet
kanunçykaryjylygyň n
amalary tarapyndan sazlanylýardy
(1979
-
njy ýylyň 30
-
njy noýabryndan SSSR
-

adwokaturasy barada kanuny; 1980
-
nji ýylyň 20
-
nji
noýabryndan RSFSR
-
iň adwokatura barada
Düzgünnamasy). 1990
-
njy ýyldan başlap adwokatura
barada täze kanunyň taslamasynyň üstünde i
ş alnyp
barylýar. Russiýanyň adwokaturasynyň guramaçylyk
gömüşi adwokatura kollegiýasy bolup galýandyr. Ol 1980
-
nji ýyldaky «Adwokatura işjeňligi bilen meşgullanýan
meýletin jemlenişen adamlar» Düzgünnamasynyň
esasyndadyr. Aklawjylaryň kollegiýasy esasland
yryjy
toparlaryň arzasy boýunça ýokary ýuridiki bilimi bolan ýa
-
da Russiýa Federasiýasynyň subýektine laýyk ýerine
ýetiriji edaranyň başlangyjy boýunça döredilýändir.
Aklawjylar kollegiýasyny döretmek barada teklipler
Russiýa Federasiýasynyň Adalat Ministr
ligine
gönükdirilýär. Adalat Ministrligi onuň bilen razy bolsa, ony
tassyklamak we registrasiýa üçin subýektiň ýerine ýetiriji
döwlet häkimiýet edarasyna ugradýar. Aklawjylaryň
kollegiýasynyň agzalygyna ýokary ýuridik bilimi we

65

ýuridiki hünäri boýunça azyn
dan 2 ýyl işlän Russiýa
Federasiýasynyň raýaty bolup bilýär.

Adwokaturanyň esasy iş bölegi ýuridiki maslahat
bolup durýar. Olary Adwokatlaryň kollegiýasyna laýyk
prezidium döredýändir. Adwokatlar kollegiýasynyň
agzalary haýsydyr bir ýuridiki konsultasiýa
girýärler we şol
ýerde öz işini alyp barýarlar. Konsultasiýa adwokatlar
kollegiýasynyň agzalaryndan, prezidium tarapyndan
bellenilýän müdir ýolbaşçylyk edýär. Häzirki wagtda
Russiýa Federasiýasynda 4 müňden gowrak ýuridiki
maslahathanalar hereket edýär.

R
ussiýa Federasiýasynda adwokaturadan başga ilata
we guramalara ýuridik hyzmaty hususy ýuridik şereketler
alyp barýarlar. Olaryň işjeňligi 1998
-
nji ýyldan
lisenziýasyzdyr. Adwokatlar hususy ýuristlerden
tapawutlylykda bellenilmeginiň tertibinde jenaýat işle
ri
boýunça kömegi raýatlara mugt bermäge borçly däldirler.
Şol bir wagtda diňe adwokatlar jenaýat prosesiniň deslapky
derňew we barlag döwründe raýatlara goragçy hökmünde
goramaga hukugy bardyr.

Russiýa üçin täze bir institut hökmünde adam
hukuklary boýun
ça Wekil bolup durýandyr. Ol Döwlet
Dumasy tarapyndan bellenen wezipeli şahs bolup, döwlet
organlarynyň we wezipeli adamlaryň işjeňliginde adam
azatlygynyň we hukuklarynyň seredilşine gözegçiligi amala
aşyrýar. Bu institut daşary ýurtlaryň hataryndaky
Ombu
dsman institutyna agdyk meňzeşdir. 1993
-
nji ýylyň
(103 «d» madda) Russiýa Federasiýasynyň Konstitusiýasy
bilen girizilendir. 1997
-
nji ýylyň 26
-
njy fewralyndan
«Russiýa Federasiýasynyň adam hukuklary boýunça Wekil
barada» FKK
-
ny esasynda Wekil bozulan hukug
y

66

dikeltmäge, raýatyň we adamyň hukuklary barada Russiýa
Federasiýasynyň kanunçykaryjylygyny kämilleşdirmäge,
halkara hukuk kadalary we hemmeler tarapyndan ykrar
edilen ýörelgelerine laýyk bolar ýaly alyp barmaklyga,
adam hukuklary çäginde halkara gatnaşyk
lary ösdürmäge,
adam azatlygy we hukugy, görnüşi we olary goramaklygyň
usulynyň soraglary boýunça hukuk aň
-
bilim bermäge
ýardam berýär. Wekiliň wezipesine 35 ýaşdan kiçi
bolmadyk, adamyň, raýatyň azatlygy we hukugy çäginde
bilimi, olary goramaklyga tejribe
si bolan, Russiýa
Federasiýasynyň raýaty bolan adam bellenilýär. Wekil 5
ýyllyk möhlet bilen wezipä bellenýär.

Wekil Russiýa Federasiýasynyň raýatlarynyň we
Russiýa Federasiýasynyň meýdanynda bolan başga
kişileriň arz
-
şikaýatlaryna ýa
da döwlet edaralaryn

hereketlerine (hereketsizligine) we kararlaryna, ýerli özüni
dolandyryjy edaralara, wezipeli adamlara, döwlet
işgärlerine seredýär. Eger
-
de arza beriji öň bu kararlara ýa
-
da dolandyryş ýa
-
da kazyýet şekilde hereketlere şikaýat
arzasyny beren bolsa, ýöne

onuň şikaýat arzasyny
çykarylan kararlara närazy bolsa. Wekil kazyýete,
prokuratura ýa
-
da başga bir möhüm edara azatlygyň we
hukugyň bozulandygyny goramak üçin arz
-
şikaýat bilen,
dolandyryş we dissiplinar öňümçiligiň ýa
-
da jenaýat işiň
gozgalmagy barada
haýyş bilen, kanuny güýje giren karar,
kazyýetiň hökümini barlamak we ş.m. bilen ýüz tutmaga
hukuklydyr. Raýatyň azatlygynyň we hukugynyň gödek ýa
-
da köpçülikleýin bozulan ýagdaýynda Wekil Döwlet
Dumasynyň nobatdaky mejlisinde nutuk bilen çykyş
etmäge huku
klydyr. Bu bahana bilen parlament
komissiýasyny döretmegi hödür edýär.


67

Federal derejede elmydama hereket edýän döwlet
maliýe gözegçilik organy bolup, Hasap palatasy bolýar.
Russiýa Federasiýasynyň Konstitusiýasynyň 101
-
nji
maddasyna laýyklykda Sowet Fede
rasiýasy we Döwlet
Dumasy federal býudžetiň ýerine ýetirilişiniň gözegçiligi
üçin döredýär. Hasap palatasynyň işjeňlik tertibi we
düzümi 1995
-
nji ýylyň 1l
-
nji ýanwaryndan «Russiýa
Federasiýasynyň Hasap palatasy barada» federal kanuny
tarapyndan tassyklanyl
ýar.

Hasap palatasynyň Başlygy wezipä Döwlet Dumasy
tarapyndan bellenilýär. Hasap palatasynyň Başlygynyň
orunbasary Sowet Federasiýasy tarapyndan bellenýär.
Mundan daşary Federal ýygnagyň iki palatasy Hasap
palatasyna 6 auditordan belleýärler. Hemme görke
zilen
şahslar 6 ýyl möhlet bilen bellenilýärler.



Amerikanyň Birleşen Ştatlary
nyň
konstitusiýa hukugynyň esaslary
.


§1.
ABŞ
-
nyň 1787
-
nji ýyldaky Konstitusiýasy.



Amerikanyň Birleşen Ştatlary 1776
-
njy ýylda
Garaşsyzlyk hakyndaky Deklarasiýanyň esasynda ö
z
garaşsyzlygyna eýe bolýar. ABŞ agrar taýdan ösen
ýurtlaryň biri hasaplanylýar. Ilatynyň sany boýunça
Hytaýdan hem
-
de Hindistandan soň III orny eýeleýär.
1996
-
njy ýylyň maglumaty boýunça 264 mln adam. ABŞ
-
nyň häzirki hereket edýän Konstitusiýasy 1787
-
nji
ýylyň
sentýabr aýynda kabul edildi. Ol 7 maddadan, 27 sany

68

goşmaçadan, preambuladan ybarat. 27
-
nji goşmaça 1992
-
nji ýylda girizilen. Amerikanyň Konstitusiýasynyň
çeşmeleri diýlip

şular hasaplanylýar:

1)

1776
-
njy ýyldaky Amerikanyň Garaşsyzlygy
hakyndaky Dekla
rasiýasy;

2)

1781
-
nji ýyldaky Stati konfederasii
(konfederasiýanyň maddalary); konstitusion dokument
hyzmat edýär. Amerikanyň Konstitusiýasy özüniň gysga
mazmunlylygy bilen tapwutlanýar. (7000 sany söz bar).
Şeýle
-
de Amerikanyň Konstitusiýasynda maddalar
bölü
mlere bölünýär:

1
-
nji maddasy kanun çykaryjy;

2
-
nji maddasy ýerine ýetiriji;

3
-
nji maddasy kazyýet häkimiýeti;


Amerikanyň Konstitusiýasy dünýäde ilkinji ýazylan
görnüşindäki konstitusiýa hasaplanýar hem birnäçe
döwletler şoňa esaslanyp öz konstitus
iýasyny kabul etdiler.
Amerikanyň konstitusiýasyna girizilen ilkinji 10 sany
goşmaça hukuklar hakynda, adamlaryň hukugyna we
azatlygyna, syýasy, şahsy, sosial
-
ykdysady hukuklaryna
bagyşlanylýar. Amerikanyň Konstitusiýasy tipi boýunça
gaty tipli, oňa üýtge
tme
-
goşmaça girizmek üçin ilki bilen
Amerikanyň kanun çykaryjy edarasy bolan Kongressi
ň

palatalarynyň 2/3 böleginiň sesi bilen hem
-
de ştatlaryň
kanun çykaryjy ýygnagynyň (legislatura) 3/4 böleginiň
tassyk etmekligi (ratifikasiýa) esasynda kabul edilýär. Ti
pi
boýunça gaty tipli konstitusiýa Ilkinji girizilen goşmaça
1791
-
nji ýylda girizilýär. 1965
-
nji ýylda 13
-
nji goşmaça
girizilen. 14
-
nji goşmaça 1866
-
njy ýylda kabul edilýär.

Amerikada konstitusiýa gözegçiligini Amerikanyn
Ýokary Kazyýeti amala aşyrýar
.
AB
Ş
-
da müňlerçe dürli

69

jemgyýetçilik birleşmeleri hereket edýär. Olardan aýallar
guramasy, ýaşlar guramasy, sarp edijileriň guramasy.
Amerikada 2 partiýaly sistema hereket edýär:

1)

Demokratik;

2)

Respublikan;

Iki partiýanyň hem hemişellik maksatnamasy,
hemişelik
agzalygy bar. Olar saýlawdan öň
manifest kabul edýär.


§
2
.
ABŞ
-
da döwlet häkimiýet bölünişigi.


Amerikada döwlet häkimiýet bölünişigi nusgawy
(klassyk) ýörelge

esasynda 3
-
e bölünýär.

Kanun çykaryjy edara

Amerikada “Kongress” diýlip
atlandyrylýar. Ol 2 sany palatadan ybarat:

1)

Wekilçilikli


aşaky palata (spiker ýolbaşçylyk
edýär);

2)

Senat


ýokarky palata (Wise Prezident
ýolbaşçylyk edýär);

Wekilçilikli palata 435 sany deputatdan ybarat bolup
2 ýyl möhlet bilen saýlanýar.

25 ýaşan,
Amerikanyň raýaty Amerikanyň
raýatlygynda 7 ýyl durup, öz ştatynda ýaşaýan adam
deputat bolup bilýär. Senat palatasy 6 ýyl möhletleýin her
ştatdan 2 sanysy saýlanylýar. Ýöne Senat palatasynda
rotasiýa ýörelgesi hereket edýär. Senator bolmak üçin 30
ýaş bol
maly we ABŞ
-
nyň raýatlygynda 9 ýyl ýaşan
bolmaly. Deputatlyk immuniteti birazrak çäklendirilen,
indemnitet hukugyndan peýdalanýarlar. Her palatanyň
ýolbaşçysy we içerki edarasy bar. Spikeriň hem özboluşly
ygtyýarlyklary bar, ýagny gün tertibini kesgitleý
är. Ýagny

70

iki palatanyň arasynda jedeller ýüze çykan mahalynda
ylalaşdyryjy toparyň agzalaryny belleýär. Deputatlara
temmi çärelerini ulanmaga hukugy bar. Ýöne Spiker diňe
sesleriň deň gelen ýagdaýynda öz sesini berip bilýär. Ol
hem çözüji sese eýe bolýar.

Tersine senat palatasynda hem
çözüji sese eýe bolýar. Tersine senat palatasynyň başlygy
aýratyn bir ygtyýarlykdan peýdalanmaýar. Kongress öz
agzalarynyň arasynda dürli komitetleri döredip bilýär.
Hemişelik, ykdysady, salgyt barada komitetleri döredip
bili
nýär. Wekilçilikli palatada (22 sanysy bar) Daşary işler
boýunça, Bilim, zähmet boýunça, Senat palatasynda 16
sany bar. Olar özlerine degişli bolan ugurlar bolsa kanunyň
taslamasynyň üstünde işleýär. Şeýle
-
de Amerikada
parlamentiň düzüminde wagtlaýyn ýöri
teleşdirilen
komitetler bar. Olar özlerine degişli bolan ugurlar boýunça
kanunyň taslamasynyň üstünde işleýänler. Şeýle
-
de
Amerikanyň parlamantiň düzüminde wagtlaýyn
ýörüteleşdirilen komitetler bar. Kongressde ähli palatanyň
komiteti aýratyn orny eýeleýär
. Palatanyň her birinde
partiýa toparlary bar. Amerikada Kongress örän giň
ygtyýarlary bar. Her palatanyň aýratynlykdaky we
bilelikdäki çözýän meseleleri bar. Kongressiň umumy
ygtyýarlyklaryna maliýe meseleleri salgyt salmak barada,
ýygymlary, döwlet pajy,

döwlet bergisi, pul dolanyşygyny
kadalaşdyrmak, gymmat baha kagyzlary we pullary
galplaşdyrmak, jeza kesgitlemek; Ykdysady çygyrdaky
ygtyýarlyklar; Şeýle hem ýene bir goranyş meseleleri.
Şolary dolandyrmaklyk jemgyýetçilik tertibini üpjün
etmeklik hakynda

kanunlary çykarýar. Ýokary Kazyýetlere
tabyn bolan federal kazyýetleri döredýär. Hökümetiň
ýerleşýän ýeri bolan aýratyn raýonlar üçin ýörite

71

konstitusion ygtyýarlyklary amala aşyrýar. Amerikanyň
Konstitusiýasynda kongres üçin käbir gadaganlyklar hem
berk
idilýär. Degişli kömek bolmadyk ýagdaýynda döwlet
gaznasyndan pul çykarmak gadagan, dueorýanski sidullary
berip bilmeýär, ştatdan çykarylýan zatlar üçin salgyt girizip
bilmeýär we beýlekiler.

Kongres sessiýa tertibinde işleýär. Her ýylda
kongresiň 1 ses
siýasy çagyrylýar. Ol hem 7
-
8 aý dowan
edýär. Esasy kongresiň işi kanun çykaryjylyk. Kanun
çykaryjylyk başlangyjyna bolan hukuk iki palatasyn.
Kanun çykaryjylyk başlangyjyna bolan hukuk iki
palatasynyň agzalaryna degişli.

Ýerine Ýetiriji häkimýet:

Konstitu
siýa laýyklykda
Amerikada ýerine ýetirji häkimýeti Prezident amala
aşyrýar. Amerikada Ministirler kabineti ýa
-
da soweti diýen
düşünje sözüň doly manysynda ýok. Ministirler Prezidentiň
maslahatçysy we kömekçileri bolup çykyş edýärler.
Amerikada Premýer min
istr wezipesi hem ýok. Kabinetde
Prezident karar Kabul edýär. Prezident hem
-
de witsa
president 4 ýyl möhletleýin saýlanylýar. Şol bir adam yzly
-
yzyna 2 möhletden artyk Prezident bolup bilmeýär.
Prezident bolmak üçi
n Amerikada 35 ýaşdan pes bolmaly
däl, dog
landa Amarikanyň raýaty bolmaly hemem soňky
14 ýyl Amerikada ýaşap gelýän bolmaly Prezidentiň
kandidaturasy ilki bilen Partiýa saýlawlaryna hödürlenilýär
Kandidatlar ştatlarda hasaba alynýar.







72

Beýik Britaniýa
(BB)


§1.
Beýik Britaniýanyň konstitusiýas
y barada
düşünje.




Beýik Britaniýanyň doly atlandyrylyşy Beýik
Britaniýanyň birleşen karollygy we demirgazyk Irlandiýa.
Beýik Britaniýa agrar taýdan ösen dowlet hasaplanylýar.
Halkynyň sany 1997
-
nji ýylyň hasaby boýunça 58 mln
adam Beýik Britaniýa ABŞ
-
d
an ilatynyň sany boýunça 5
esse kiçi, territoriýasynyň (çäginiň) möçberi boýunça 40
esse kiçi. Beýik Britaniýa döwletiniň formasy boýunça
Unitar döwlet (Çylşyrymly unitary döwlet), Döwlet
dolandyryş formasy parlamentar manarhiýa. Syýasy
düzgüni demokratik

Beýik Britaniýada ýazylan
konstitusiýa ýok. Onuň deregine birnäçe konstitusion
çeşmeler hereket edýär. Esasy 4 sany çeşmeden ybarat:

1) Statud


(nama, kanun) bolanda Britaniýada 2
palatanyň Kabul edýän kanunlaryna aýdylýar. Oňa monarh
gol çekýär. Ähli
kanunlar Beýik Britaniýada birmeňzeş
ýuridiki güýje eýedir. Şonuň üçin hem konstitusiýa
gözegçiligi diýlen institut ýok. Statutlaryň hataryna birnäçe
konstitusion namalary girizmek mümkin: Erkinligiň beýik
hartiýasy ( 1215
-
nji ýylda kabul edilen)


Monarh

bilen
raýatyň arasyndaky özarar gatnaşyklary düzgünleşdirýär;
“Habes corbpus act”
-

(1679
-
njy ýylda kabul edilen raýatyň
şahsy azatlyklarynyň kazyýet kepillikleri; Mirasdarlyk
hakyndaky nama
-

(1701ý); Parlamentar hakyky kanun
-

(1911
-
1949ý).



Angliýa
dan konstitusiýa hukugy we Adminstratiw
hukugy billelikde bir hukugyň pudagyny emele getiýär.


73

Kazyýet (sud) presedenti;

Ýokary kazyýetler
tarapyndan Kabul edilýän. (konstision meseleler boýunça)
kararlara aýdylýar. Bu kazyýetiň kararlary hökmany
suratda ç
ap edilýär. Hem birmeňzeş işlere seredilende
Umumy hökmany güýje eýe bolýar. Adatça Kazyýet
presidentleri tarapyndan tagtyň artykmaçlyklaryna degişli
hem
-
de raýatyň käbir hukugyna degişli meseler
düzgünleşdirilýär.

Konstitusion adatlar;

Bu birnäçe wagtyň

geçmekligi
bilen adatlar kanuny güýje eýe bolýar. Mysal üçin
Monarhyň
Weto

hukugy. Hökümetiň düzüliş tetibi.
Ministirler statusy we başgalar

Doktrinal çeşmeler;

Konstitusiýa hukugynyň meseleri boýunça meşhur
alym ýuristleriň pikirleri ;


§2.
Beýik Brita
niýa döwlet häkim
i
ýet bölünişigi.


Beýik Britaniýada 2 partiýaly sistema hereket edýär. Biri
konserwatiw partiýa ( 2 mln agzasy. ilkinjisi Leýbaristik
partiýa (6.5mln adam) Konserwatiw partiýa Tori beýleki

Ligi Ýokarky partiýa Aristokratik partiýa diýilý
är.

Beýik Britaniýada häkimýet bölünişigi hereket edýär.
Aktiwniý 18 ýaş . passiw biziň ki ýaly.

Beýik Britaniýada döwlet häkimýet 3 şahadan
ybarat. Kanun çykaryjy, ýerine ýetiriji, kazyýet häkimýeti
kanun çykaryjy häkimýet Beýik Britaniýada parlamente

degişli Parlament 2 sany palatadan ybarat. Biri Obşinalaryň
palatasy.

2. Lordlaryň palatasy B. Britaniýada kanun ilki bilen
2 parlamentiň 2 palatasy tarapyndan Kabul edilýär. Soňra

74

döwlet baştutany tarapyndan gol çekilýär. Karol weto
hukugyndan peýdala
nýar. Ýöne konstitusion adata görä
eýýäm 300 ýylldan gowrak wagt bäri bir gezek hem weto
hukugyny ulanmaýar. Obşinalaryň palatasy 651 sany
agzadan ybarat. Olar bir mandatly saýlaw okruglar boýunça
mažoritar ulgamyň otnositel köplügi esasynda saýlanylýar.
D
eputatlar indemnitet hukgyndan peýdalanýarlar. Bu
palata spiker ýolbaşçylyk edýär. Spiker hem deputatlaryň
saýlanýan möhleti bilen saýlanylýar. Ýagny 5 ýyl möhlet
bilen saýlanylýar. Spikeriň özi parlamentiň Ýygnaklarynda
çykyş edip bilmeýar. Ol diňe çözüj
i sese eýe. Spiker
konstitusion adata görä saýlanylýar. B.Britaniýa hem
parlamentiň hemişelik we wagtlaýyn komitetleri bar. Olar
kanunyň taslamalaryny ara alyp maslahatlaşýar.
Dolandyryş işine gözegçilik edýärler, Parlament
derňewlerini geçirýärler we ş.m.

60
-
njy ýyllaryň ahyrynda
dolandyryş işleri boýunça parlament tarapyndan ygtyýarly
edilen wezipe döredilýär. Oňa Ombtisman diýilýär. Ol 65
ýaşa çenli bellenilip bilinýär.

Lord dindarlar.
Lord palatasyna lord konsuller
ýolbaşçylyk edýär. Beýik Britaniýa pa
rlament hökümediň
işine we onuň dolandyryşyna gözegçiligi amala asyrýar.
Ýöne hakykatda parlamentiň işini hökümet ýola goýýar.

Ýerine ýetiriji häkimýet.
Beýik Britaniýada ýerine
ýetiriji häkimýet formal taýdan monarha degişli. Monarh
parlamentiň hem düzü
m bölegi hasaplanylýar. Ýöne şeýle
-
de bolsa ol kanun çykaryjylyga
-
da gatnaşmaýar, ýerine
ýetiriji häkimýete eýe däl. B.Britaniýada döwlet baştutany
öz tagtyny nesilden
-
nesle geçýär. (konstitusion ulgamy
esasynda) B.Britaniýada monarh milletiň birliginiň ny
şany
hökmünde çykyş edýär. Oňa jemgyýetde durnuklylgyň

75

kepili hökmünde seredilýär. Monarh eldegrilmesizlik
hukukyndan peýdalanýar. Ol raýat, jenaýat, dolandyryş
(adminstratiw) jogapkärçilik degişli däldir. Ony
saklamaklygam bolmaýar. Monarh syýasy taýdan

bitarapdyr. Ol hiç hili partiýanyň düzümine girmeýär.
Döwleti dolandyrmak bilen baglanşykly syýasy
jogapkärçilik çekmeýär. Monarhyň ýerine onuň ministrleri
jogap berýär. Hukuk taýdan Britaniýada monarh ujypsyzja
ygtyýarlyklardan peýdalanýar. Olaryň umumy

jemine
“Kerewanyň artykmaçlyklary” diýilip atlandyrylýar. Bu
hukuklar konstitusion adatlaryna görä kazyýet presidentleri
laýyklykda hereket edýär. Manarh parlamentiň ýörite
çakylygy esasynda onuň ýygnaklaryna gatnaşyp bilýär. Ol
her ýylda özüniň tagt sözi

bilen parlamentiň sessiýasyny
açýar. Ýöne monarh diňe şol teksti okaýar. Premýer
ministriň taýýarlan tekstine hiç hili üýtgetme we goşmaça
girizip bilmeýär. Monarh hökümetiň görkezmesi boýunça
täze saýlawlaryň senesini bellemek bilen obşinalar
palatasyny
ýatyryp bilýär. Hökümetiň görkezmesi boýunça
täze saýlawlaryň senesini bellemek, obşinalar palatasyny
ýatyryp bilýär.

Hökümetiň görkezmesi esasynda monarh Premýer
ministri wezipesine belleýär. Ýöne hakykat ýüzünde
obşinalar palatasynyň saýlawlarynda ýeňiş

gazanan
partiýanyň wekili premýer ministr bolýar. Monarh daşary
syýasy ygtyýarlyklardan hem peýdalanýar. Ol Britan
Arkalaşygynyň baştutany hasaplanylýar. Şeýle
-
de monarh
Ýaragly güýçleriň belent serkerdebaşysydyr. Harby Atlary
(çinleri) derejeleri berýär,

olary parahatçylyk meseleleri
hem karolyň artykmaçlyklaryna degişlidir .


76

Eger
-
de premýer ministr tarapyndan kontrasignasiýa
(gol çekmäge) degişlidir. Monarhyň ýanynda gizlin geňeş
hereket edýär. Onuň düzümine karolyň maşgala agzalary,
ýepiskoplar, minist
rler jemi 300
-
e golaý adam girýär. Bu
adatça dabaraly ýagdaýlarda çagyrylýar. Britan hukugynda
esasan ýerine ýetiriji häkimýet diýilende hökümet diýilen
düşünje has giň ýaýran. Kabinet diýilen termin kän
ulanylmaýar. Hökümetiň düzümine jemi 95 sany adam
g
irýär, 80 sany ministr. Baş prokuror hem
-
de Baş Attarnoý
(hökümetiň hukuk geňeşçisi) ministr statusyna eýedirler.
Hökümetiň doly düzüminde hiç wagt ýygnagy
çagyrmaýar, hem
-
de karar kabul etmeýär. Onuň düzüminde
kiçi Kabinet çagyrylyp (18
-
20 adam) ýagny b
ölünip
aýrylyp hereket edýär. Beýik Britaniýada ýerlerde
minsitrlikleriň bölümleri bar. Olar ýerli öz
-
özüňi
dolandyryş edaralary bilen ylalaşyp işleri alyp barýarlar.

Kazyýet häkim
i
ýeti.

B.Britaniýanyň çylşyrymly
kazyýet ulgamy bar. Raýat işleri boýunça i
ň aşaky kazyýet
instansiýasyna graflyklarda kazyýetleriň kömekçilkleri
girýär. Az ähmiýetli jenaýat işlerine bolsa, magistratlar
seredýärler. Magastrler ýuridiki bilimi ýok adamlar. Has
iri raýat işlerine graflyklaryň kazyýetleri seredýär. (1000
fund sere
dýär) Jenaýat işlerine karona kazyýeti seredýär,
1971 ýylda döredilen Karona kazyýeti dürli formada
seredip bilýär. Iň ýokary kazyýet instansiýasy Apelýasiýa
kazyýeti. Onuň düzüminde 18 sany kazy bar. B.Britaniýada
karona kazyýetine, ýokary kazyýete we ape
lýasiýa
kazyýetine 3
-
sine bilelikde “
Beýik kazyýet”

diýlip
atlandyrylýar. Şolar Kazyýet presedentini çykaryp
bilýärler. B.Briatinýada adam we kazyýetler hem bar.
Olara Tribunallaram diýilýär.


77


Germaniýanyň konstitusiýa hukugynyň
esaslary



§1.
Germaniýan
yň 1949
-
njy ýyldaky
konstitusiýanyň esasy häsiýetleri.

Germaniýanyň resmi atlandyrylyşy Germaniýa
federatiw resbublikasy (GFR). 1997
-
nji ýylyň hasaby
boýunça halkynyň sany 872 mln adam. Germaniýanyň
häzirki wagtda hereket edýän konstitusiýasy 1949 ýylyň
maý aýynda kabul edilen. Germaniýa häziriki günlerde
1990 ýylyň 3
-
nji oktýabryndan
bäri hereket edýär.
Germaniýanyň birleşmekleri bilen täze konstitusiýasy
kabul edilmeýär. Diňe käbir maddalaryna üýtgeşmeler
hem
-
de goşmaçalar girizilýär. Germaniýanyň
konst
itusiýasy resmi taýdan “Esasy kanun” diýlip
atlandyrylýar hem
-
de ol 1949
-
nji ýylyň 23
-
nji maýyndan
kabul edilýär. Germaniýanyň taryhynda bu IV
Konstitusiýadyr.
(I konstitusiýa 1849
-
1919
-
njy ý, 949)
Germaniýanyň konstitusiýasyny nemes hukukçylarynyň
(ýuris
tleriniň) komissiýasy tarapyndan işlenip düzülýär.
Olar günbatar Germaniýanyň

ýerleri premýer
ministirleriň görkezmeleri boýunça hereket edýärler.
Konstitusiýanyň taslamasy 65 sany deputatdan ybarat
bolan parlament geňeşi tarapyndan ara alnyp
maslahatla
şylýar hem kabul edilýär. Parlament geňeşi
tarapyndan konstitusiýasy Kabul edilenden, soňra ol
günbatar german ýerleriniň landaglary tarapyndan tassyk
edilýär. Germaniýanyň häzirki konstitusiýasy öňki faşistik
tertip düýbünden inkär edýär. Umumy adamzat

78

gy
mmatlyklarynyň ýörelgelerini esaslanýar demokratiýa
häkimýet bölünişigi,
deňhukukly adalatlylyk we beýlekiler.
Bu konstitusiýa döwletiň federatiw gurluşyny girizip, ony
üýtgetmeklik gadagan edýär. Germaniýanyň
konstitusiýasynyň 20
-
nji maddasynda : “German
iýa
demokratik sosial we hukuk döwletidir” diýilip aýdylýar.
Sosial döwlet diýilip aýdylmaklygyň sebäbi kanun
tarapyndan gös
-
göni mümkin bolan goldawyň
kompensiýasynyň görnüşi hem möçberi kesgitlenilýär.
Germaniýanyň konstitusiýasynda germaniýa federati
w
döwlet Parlament hem
-
de demoktratik syýasy düzgün
hereket edýär.

Germaniýanyň konstitusiýasy.
Gaty tipli konstitusiýa
ýazylan görnüşde 146 maddan ybarat, üýtgeşme
-
goşmaça
girizmek üçin Bundestag hem
-
de Budesratyň agzasynyň
2/3 böleginiň sesiniň esasynda

ýörite konstitusion kanun
bilen girizilýär. Häzirki wagtda Germaniýanyň
konstitusiýasyna 40
-
dan gowrak üýtgeşme
-
goşmaça
girizildi hem
-
de ýörite konstitusiýa gözegçiligini amala
aşyrýan edara bar. Germaniýada federal instansiýa kazyýeti
bar. Ol 2 sany pala
tadan ybarat. Olaryň hersinde 8 sany
kazy bar. Resmi 16 sany kazy olaryň ýarysy Bundestag
ýarysy Bundesrat tarapyndan tarapyndan saýlanylýar.
Bundestag hem
-
de Bunsrat federal konstitusiýa kazyýetiň
agzalaryny saýlamak üçin topar döredýär. Kazylyga
däläşgä
r bolmaklyk üçin gaty berk talaplar berkidilýär.
Ýaşy 40
-
dan pes bolmaly däl. Olaryň her senatda 3 sanysy
öň Ýurduň 5 sanysy ýokarky kazylaryň düzüminden
saýlanylmaly. Ýuridiki bilimi hususy diplomy bolmaly
Kazylar saýlanandan soň presidentiň dekreti e
sasynda
bellenilýär. Olaryň ygtyýarlyk möhleti: 12 ýyl. Şol bir

79

adam gaýtadan saýlanylmaýar. Federal konstitusiýa
kazyýeti örän berk ygtyýarlyklaryndan peýdalanýar:

1)


Federal konstitusiýa düşündiriş bermek;

2)

Ýerleriň hem
-
de federasiýanyň arasynda ýüze
çykýa
n jedellere, düşündiriş merkezlere seredýär;

3)


Obşinalaryň hem
-
de soýuzlaryň şikaýatlaryna
seredýär;

4)

Raýtalaryň konstitusiýa hukuklarynyň bozulmaklygy
bilen baglanşykly arzalaryna seredýärler;

5)


Döwlet howpsuzlygyna täsir edýän has möhüm
işlere seredýär;

6)

Bu
ndestagyň çykarýan kararlaryna degişlilikde
bildirilýän şikaýatlaryna seretmek;

Federal konstitusion kazyýetiň karary ähli beýleki
kazyýetler üçin hökmany bolup durýar. Ýerlerde
-
de
ýerleriň konstitusiýa kazyýeti hereket edýär. Germaniýada
1967
-
nji ýylda Ka
bul edilen syýasy partiýalar hukuky
kanun kabul edilýär. (Birnäçe üýtgeşmeler girizilen, iň
soňkusy 1994ý girizilen) Birnäçe köp partiýa hereket
edýär. Olara Germaniýanyň demokratik partiýasy, milli
demakratik partiýa, erkin demakratik partiýa, Hristiýan
d
emakratik soýuzy, sosial demokratik partiýasy we
beýlekiler. Germaniýada aktiw saýlaw 18 ýaşdan emele
gelýär.


§2.
Germaniýada

döwlet

häkim
i
ýet bölünişi
gi
.



Germaniýada esasy 2 sany kanun çykaryjy edara bar.
Bundestag hem
-
de Bundesrat
. Bunde
s
tag 672 sany

deputatdan ybarat. 4 ýyl möhlet bilen saýlanylýar.
Deputatlar immunitet hukugyndan peýdalanýar.
Bundestagyň esasy wezipeleri kanun çykaryjylyk, Federal

80

kansleriň saýlanmagy we döwlet işjeňliginiň üstünden
gözegçilik bolup durýar. Bundestagyň plenumy


uly

parlament deputatlar üçin forum bolup bilýär. Ol ýerde
esasan daşary we içeri syýasatyň möhüm meseleleri ara
alyp maslahatlaşylýar. Bundestag birnäçe hemişelik
komitetlerden durýar.

Buntesrat: Bu 16 federal ýerleriň wekilçiligidir. Ol
kanun çykaryjy we
ýerine ýetiriji wezipelerini federasiýa
bilen deň derejede ýerine ýetirýär. Federatiw döwletleriň
senat ulgamyndan tapawutlylykda ol halk wekillerinden
durman, eýsem, onuň düzümine ýer häkimýetiniň agzalary
ýa
-
da wekilleri hem girýär. Ýerleriň ilatynyň san
yna
laýyklykda 3,4,5 ýa
-
da 6 ses berlip bilinýär. Ses berilende
bir ýerden berilýän. Sesleriň ählisi bir pikirde bolmaly.
Ähli kanunyň ýarysyndan köplüsi Bundesrat tarapyndan
ykrar edilen bolmaly, olary Bundesrat 68 agzadan durýar.
Bundesrat öz baştutanyň

1 bundesrat öz baştutanyň 1 ýyl
möhlet bilen ýerleriň Premýer ministrlerinden saýlaýar.
Bundesratyň baştutany Federal Prezident wezipelerini
ýerine ýetirip bilmedik ýagdaýynda onuň wezipesini ýerine
ýetirýär.

Federal hökümet:

“Kabinet” bolup Federal
kans
lerden we federal ministrlerden durýar. Germaniýanyň
dolandyryş ulgamy ýöne ýere “kansler demakratiýasy”
diýlip atlandyrylmaýar. Federal kansler
-

parlament
tarapyndan saýlanylýan we oňa tabyn bolan ýeke
-
täk
hökümet agzasydyr.

Federal Konstitusion kazyýet

Esasy kanunyň ýerine
ýetirilişine gözegçilik edýär.Ol Fedrasiýanyň we ýerleriň
ýa
-
da aýry
-
aýry federal organlaryň arasyndaky jedelleri
çözýär. Diňe şu kazyýet haýsy hem bolsa bir partiýanyň

81

erkin demokratik gurluşa saýlanýandygyny ýa
-
da
konstitusiýa ters
gelýändigini ykrar edip bilýär. Ol esasy
kanuna ýerleriň ýa
-
da federal kanunlaryň laýyk
gelýändigini ykrar etse, onda şol kanunyň güýji ýatyrylýar.


Italiýa respublikasynyň konstitusiýa hukugynyň
esaslary


§1. Italiýanyň 1947
-
nji ýylda
ky Konstitusiýasy.

Italiýa döwleti Apennin ýarym adasynda, Sisiliýa,
Sardiniýa adalarynda we beýleki ownuk adalarda,
Ýewropanyň kontinentiniň günortasynda ýerleşýär.

Meýdany


301,2 müň km
2
;

Paýtagty


Rim şäheri;

Ilaty


58, 2 mln adam (1996ý. ), ilatyň
94%
-
i italýanlar;

Resmi dili


italýan dili;

Italiýa


federalizmiň ( käte bu döwletiň territorial
gurluşyny „regionalistik“ diýip atlandyrýarlar ) aýratyn
elementleri bilen unitar döwlet bolup durýar.



Ýurtda prowinsiýalara bölünýän 20 oblast bar. Şol
oblastlaryň bäşisi
-

Trentino


Alto Adije, Balle d'Aosta,
Friuli


Wenesiýa Juliýa, Sisiliýa we Sardiniýa aýratyn
hukuk derejesine eýe (iň giň awtonomiýa hukugyndan
peýdalanýarlar). Oblastlarda hökümetiň saýlaw edaralary


kanun çykaryjy, ygtyýar beriji we

beýleki funksiýalary
ýerine ýetirýän geňeşler hereket edýär. Geňeşleri ýerine
ýetiriji edaralar


öz oturdaşlaryny saýlaýan juntlar düzýär.
Geňeşiň işini merkezden bellenen komissarlar ýerine
ýetirýärler.



Italiýa döwleti dolandyryş görnüşi boýunça


p
arlamentar respublika diýip ykrar edilen. Ýurtda 1947
-
nji

82

ýylyň Konstitusiýasy hereket edýär. Onuň Konstitusiýasy
görnüşi boýunça gaty tipli konstitusiýa.



Häzirki wagtda Italiýada 103 prowinsiýa, 8

000


e
golaý kommuna bar.

Konstitusion ösüş

Italiýa
döwletiniň konstitusion institutlarynyň bir
ýarym asyrdan gowrak taryhy bar. Bu döwrüň içinde ýurt
konstitusion monarhiýa, totalitar
-
faşistik diktaturany
başdan geçirdi. Şeýle
-
de bulardan soň
, 1946
-
njy ýylda sala
-
salşygyň
netijesinde döwlet dolandyryşynyň
monarhiýa
görnüşinden ýüz döndürilip, Italiýada uruşdan soň dünýä
boýunça iň demokratik konstitusiýalaryň biri kabul edildi.



1848
-
nji ýylyň mart aýynda Sardiniýa şalygynda
ilkinji gezek
„Albertin statut“

diýlip atlandyrylýan
konstitusion kanun kabul e
dildi. Bu konstitusion kanun
Karl Albertiň adyny göterýär. 1870

nji ýylda Italiýanyň
gutarnykly birleşdirilmeginden soň, “Albertin statuty”
bütin ýurduň Konstitusiýasy boldy.



Ol häsiýeti boýunça Albertin statut


adaty, ýokardan
sowgat edilen (oktrair
lenen) konstitusiýa. Onuň 84
maddasyndada (“Albertin statutyň” hakykysy fransuz
dilinde düzülendi) „halkyň isläni“, „halkyň ygtyýarlygy“
ýaly ýatlamalardan daşda durulýardy. Italiýada tagty
eýelemek saliçeskiý monarhiýa görnüşindedi: ýagny tagt
eýesi erkek

tarapynyň ulysydy. Katolik din Italiýanyň
ýeketäk dini hasaplanylýardy. Korol iň ýokary
ygtyýarlyklara eýedi: ýokary instansiýa hökmünde ol
kanunlary oňlaýardy, ýokary palatanyň


Senatyň düzümini
belleýärdi, islendik wagtda deputatlar palatasyny dargadyp

bilýärdi we täze saýlawlary geçirip bilýärdi. Ol şeýle hem
şalygyň ýokary wezipeli adamlaryny bellemek, uruş yglan

83

etmek, halkara şertnamalaryny ratifikasiýalamak, amnistiýa
geçirmek ýaly ygtyýarlyklardan peýdalanýardy.



Şonuň bilen birlikde “Albertin

statuty” halk
wekilligine aýratyn elementler goşýardy. Kanun
çykaryjylyk funksiýasy saýlanýan Deputatlar palatasy we
korol tarapyndan bellenen Senat, hem
-
de korol bilen
birlikde ýerine ýetirilýärdi. Statuta raýatlaryň hukuklaryna
we borçlaryna bagyşlanan
aýratyn bölüm goşulýar. Onda,
hususan
-
da, hemmeleriň kanunyň öňünde deňligi, käbir
şahsy azatlyklar, şahsylyga bolan hukuk, çap etme we söz
azatlygy gysgaldylan görnüşde bolsa
-
da aýan edilýärdi.
Saýlaw hukuklary senz ulgamy bilen çäklendirilendi.



Muňa
garamazdan, özüniň çäklendirilmegi bilen,
“Albertin statuty” Italiýanyň konstitusion monarhiýasynyň
çäginde, demokratik ewolýusiýanyň başlangyjyna ýol açdy.
1912
-
nji ýylda girizilen ählumumy saýlaw hukugyndan soň
liberalizmiň we demokratiýanyň elementleri
italýan
konstitusion tejribesinde kämillige eýe boldy.



Italiýanyň demokratik konstitusion ösüşi 1922
-
nji
ýylda Benitto Mussolininiň ýolbaşçylygynda ýurtda
totalitar faşistik düzgüniň (režimiň) ykrar edilmegi sebäpli
togtaýar.



Täze düzgün konstit
usianyň çäklerinde 1925


nji
ýylyň dekabr aýynyň 24

ne „№ 2263” belgili Kanunyň
kabul edilmegi bilen resmileşdirildi. Oňa laýyklykda
hökümetiň orny ýokarlanýardy, hökümet öz mandatyny
gyşarnyksyz korol tarapyndan alýardy, saýlanan edaralar
bilen maslahats
yz hökümetiň agzalaryny belleýär we
wezipeden boşadýar. Ýurtda bir partiýalylyk düzgün ýola
goýulýar, partiýanyň ýolbaşçysy hökmünde


serdar (duçe)


şol bir wagtda ýurtda ähli ýerine ýetiriji edaranyň

84

baştutany bolýardy. Deputatlar palatasy ilki başda öz
üniň
ygtyýarlyklarynyň köp bölegini ýitirýär, 1939

nji ýylda
Faşistleriň we korporasiýalaryň palatasyna öwrülýär, onuň
agzalary saýlanman hökümet tarapyndan faşistik we
korporatiw guramalarynyň (Ýokary Faşistik geňeşi,
Faşistik partiýanyň milli geňeşi, kor
porasiýalaryň milli
geňeşi) düzüminden bellenilýärdi.



Faşizm döwründe institut saklanyp galýar. Korol
resmi ýagdaýda döwletiň baştutany we belent
serkerdebaşydy, şunlukda Ministrler sowetiniň oturdaşy
onuň öňünde jogapkärdi.



1946

njy ýylyň sala
-
s
alşygynda 54,3% sesiň köplügi
bilen döwlet dolandyryşynyň monarhiýa görnüşinden ýüz
öwrülýär we şol bir wagtda Uçreditel ýygnak saýlanylýar.
1946


njy ýylyň iýun aýynyň 18

ne Italiýa resmi
ýagdaýda Respublika diýlip yglan edilýär.



Italiýanyň täze kon
stitusiýasy 1947

nji ýylyň dekabr
aýynyň 22

ne Uçreditel ýygnagynyň şanly duşuşygynda
453 sesiň 83 sese garşylygy bilen kabul edilýär. 1947

nji
ýylyň dekabr aýynyň 27


ne Konstitusiýa döwletiň
wagtlaýyn ýolbaşçysy I. Bon tarapyndan promulgasiýa
edilýär w
e 1948


nji ýylyň ýanwar aýynyň 1


nden güýje
girýär.

Hereket edýän Italýan Konstitusiýasynyň umumy
häsiýetlendirilişi



Italýan Konstitusiýasy köp taraplaýyn, jikme


jik
işlenip düzülen syýasy


ýuridiki (hukuk) dokument. Onda
aýratyn preambula (giri
ş) ýok. Pelsepeleýin dikeltmeler,
sosial


hukuk esaslar we ýuridiki prinsipler
konstitusiýasynyň degişli baplarynda agzalyp geçilýär.
Munuň bilen birlikde, Italýan konstitusion doktrinasynda

85

kabul edilişi ýaly, döwlet gurluşynyň umumy meselelerine,
Italýa
n döwletiniň demokratik häsiýetine we onuň raýat
hukuklaryny we azatlyklaryny kepillendirmäge degişli
konstitusion ýörelgeleriniň we kadalarynyň ýuridiki
ähmiýeti we jogapkärçiligi artýar.



Konstitusiýa „Esasy ýörelgeler„ atly giriş babyndan,
„ Raýatl
aryň hukuklary we azatlyklary“ atly iki esasy
bölümlerden hem

de jemleýji we geçiş kanunlaryndan
ybarat. Konstitusiýa jemi 139 maddadan ybarat bolup
durýar. Geçiş we jemleýji kanunlar, rim numerasiýa ( jemi
ХVIII madda ) boýunça aýratyn tapawutlydyr.



Italiýanyň Konstitusiýasy gaty häsiýetli. Onuň
gaýtadan seredilmegi diňe aýratyn proseduranyň we
Parlamentiň iki palatasynyň bilelikdäki „konstitusion
köplüginiň“ çäginde seredilip bilinýär. Konstitusiýanyň
gatylygy Konstitusion kazyýetiň ygtyýarlyklaryny
berkidýär.



Italýan konstitusion hukugynda Baş kanun „giň
konstitusiýalaryň“ hataryna girýär. Italýan
Konstitusiýasynda aýratyn ýer berilmese hem, üç esasy
döwlet wezipeleriniň takyk tapawudy bar:



Kanun çykaryjylyk wezipesi Parlamente we oblast
g
eňeşlerine degişli;



Ýerine ýetiriji häkimiýet Respublikanyň
Prezidentine, ministrlere we oblastlaryň, prowinsiýalaryň
we kommunalaryň ýerine ýetiriji edaralaryna;



Kazyýet häkimiýeti dürli kazyýet edaralaryna, şeýle

de Konstitusion kazyýete deg
işli.



Konstitusiýada esasy ýer döwlet bilen Katolik
buthanasynyň arasyndaky gatnaşyga degişli. Bu diňe bir
Italiýanyň adat, däp


dessury bilen däl, eýsem Italiýanyň

86

territoriýasynda, Rimde, Watikanyň


Katolik
buthanasynyň dini we dolandyryş merkezi
niň bolmagy
bilen, rim ilkinji ruhanysynyň


Papanyň adata görä rim
ýepiskopynyň bolmagy bilen düşündirilýär.



Entek 1929


njy ýylda Italýan we Watikan
ýurdunyň arasynda aýratyn Lateran ylalaşyklar ( Şertnama
we Konkordat ) baglaşyldy.



Şunlukda,
Italýan konstitusiýasy dünýewi häsiýete
eýedir. Ýagny buthana döwletden aýra. Konstitusiýanyň
ahyrky ýazgylaryna “Albertin statutyň” birinji maddasy
girmedi, onda „katolik apostolçylyk rim dini“ döwletiň
ýeketäk dini diýlip bellenýärdi.


§2.Italiýada döwl
et häkimiýet
bölünişigi.



Italiýada konstitusion edaralarynyň arasynda esasy
orun Parlamente degişli. Ol ýurduň ýokary kanun çykaryjy
edarasy bolup durýar. Häzir hereket edýän konstitusiýa
laýyklykda diňe Parlament göni ses bermek arkaly
saýlanýar.



Parlament iki palatadan durýar: Deputatlar palatasy
hem


de Respublikanyň Senaty.



Iki palatalaryň ygtyýarlyklary hem, kanunçylykda
hem, hökümetiň işlerine konstitusion gözegçiligi hem deň
derejede ýerine ýetirilýär. Parlament Respublikanyň
prezidentini

saýlaýar, oňa hökümeti düzmekde maslahat
berýär, hem


de döwlet dolandyryş edaralarynyň we
kazyýetiň döredilmegine gatnaşýar.



Parlamentiň ygtyýarlyklaryna şular girýär:

Uruş yglan etmek we bu barada hökümeti gerekli
bolan häkimlik bilen üpjün etmek ;


87

Syýasy häsiýete eýe bolan halkara şertnamalary
ratifikasiýa etmek;

Palatalar her ýyl býudjet we hasabat meselesini
berkidýär;

Parlamentiň ýerine ýetirijilik wezipesine
(funksiýasyna) ýurdyň territorial gurluşy ýa

da
prowinsiýalaryň serhetlerini üýtgetmek
barada konstitusion
kanunlary kabul edýär.

Parlament işleri aýratynlykda alyp barýar. Parlament
bilelikdäki mejlislere diňe Konstitusiýanyň bellän
ýagdaýlarynda toplanýar. Şol ýagdaýlar


prezidentiň
saýlanmagy, onuň respublika wepalylyk baradaky
kasamyny
kabul etmegi, prezidentiň döwlete dönüklik
edenligi we günälemek meseleleriniň seredilmegi,
Ministrler sowetiniň oturdaşlarynyň we hökümetiň
agzalarynyň bikanun eden hereketleri üçin Parlamentiň
kazyýetiniň garamagyna geçirilen, Konstitusion kazyýetiň
emel
e gelen ýagdaýynda toplanýarlar.



Her palata işlere ýolbaşçylyk etmek üçin öz içinden
oturdaşyny, onuň 4 sany orunbasaryny, 3 sany kwestorlary
we 3 sany kätiplerini saýlaýar. Olaryň ählisi palata
býurosyny düzýär.



Deputatlar palatasyna 630 deputat g
irýär. Olar
ählumumy, deň, göni saýlaw esasynda saýlanýar (bir
mandatly okruglarda mazoritar saýlaw ulgamynyň
otnositel köplügi saýlawlary esasynda 475 ýer paýlanylýar,
155 ýer


proporsional ulgamy boýunça paýlanylýar).
Palatanyň ygtyýarlyk möhleti


5
ýyl. Ygtyýarlyklar diňe „
kanun çykaryjylyk tertibinde we uruş döwri wagty
uzadylyp bilinýär (Konstitusiýanyň 60


njy maddasy ).
Palatanyň birinji mejlisi saýlawdan soň 20 gün gijä galman

88

geçirilýär. Onda oturdaş we prezidium


palatanyň hemişe
hereket ed
ýän, sessiýalaryň arasyndaky arakesmelerde
onuň wezipesini ýerine ýetirýän edarasy saýlanýar. Palata
öz agzalaryndan hemişelik we wagtlaýyn toparlary
saýlaýar. Italýan parlamentiň toparlarynda, dünýäniň başga
ýurtlarynyň parlament toparlaryndan tapawutlyl
ykda,
taslamalaryň işläp düzülişi alnyp barylýar, eýsem ol diňe
kanunyň maksatnamalaryna seretmän, olary kabul hem
edýär.



Respublikanyň Senaty


parlamentiň ýokary palatasy
bolup, 315 agzadan durýar. Agazalar ilat tarapyndan
mazoritar saýlaw ulgamynyň

otnositel köplügi boýunça bir
mandatly okruglardan ¾ bölegi hem


de ¼ bölegi
proporsional ulgam esasynda 5 ýyl möhletleýin saýlanýar
(1993


nji ýylyň sala
-
salşygyna çenli Senatyň saýlaw
ulgam meselesi proporsionaldy). Senat oblastlaryň
palatasy bolup

durýar. Oňa saýlanmak üçin ýörite 40 ýyl
bolan ýaş senzi hereket edýär. Konstitusiýa laýyklykda,
Respublikanyň Prezidenti bolan, „eger boýun gaçyrmasa“
göni senat bolmaga hukugy bar (59


njy madda). Mundan
başga, Prezident Senata Watanyny ylym, edebiýat,

sungat
äleminde üstünlik gazanyp, meşhur eden abraýly raýatlaryň
içinden hemişelik 5 adam belläp bilýär. Partiýa
wekilçiliginiň proporsional ýörelgesi boýunça, Senat
hemişelik we wagtlaýyn toparlary saýlaýar. Olaryň
deputatlar palatasyndaky toparlar ýaly

orny beýik.
Palatalaryň ikisi hem sessiýa tertibinde iş alyp barýarlar.
Adatça bolşy ýaly, olar öz işini fewral ýa


da oktýabr
aýynyň ilkinji duşenbe güni başlaýarlar. Her palata öz
işiniň reglamentini (dessuryny) kesgitleýär. Palatanyň
ýygnaklary açyk g
eçirilýär, emma olaryň hersi ýapyk

89

ýygnakda çözgüt çykaryp bilýär (64


nji madda ). Olar
kanun çykaryjylyk ulgamynda deň hukuklara eýe. Her ýyl
deň başlangyçda býudjetleri we olaryň ýerine ýetirlişini
berkidýärler ( 81


nji madda ). Ikisiniň ygtyýarlykla
ryna
hem uruş ýagdaýyny yglan etmek we hökümete gerekli
ygtyýarlyklar bermek hem girýär. Palatalar halkara
şertnamalaryny ratifisirleýärler (tassyk edýärler). Her palata
jemgyýetiň islegini bildirýän meseleler boýunça agtaryş
işlerini alyp barmaga hukugy b
ar.



Parlamentiň esasy aýratynlyklarynyň biri


onuň
kanun çykarmak hukugynyň bolmagydyr. Kanun birnäçe
okalyşda kabul edilýär. Birinji okalyşda kanun
taslamasynyň atlandyrylyşy we maksady ünse ýetirilýär
hem

de kanunyň seredilmäge kabul etmek meselesi
çözülýär (kanunyň taslamasy islendik wagtda togtadylyp
bilinýär). Soňra taslama toparlaryň biriniň seretmegine
geçirilýär, ol ýerde ikinji okalyş amala aşyrylýar. Ýagny
topar kanun taslamasyny ara alyp maslahatlaşýar, oňa
üýtgetme, goşmaça girizýär. Ikinji

okalyşdan soň üçünji
okalyş geçirilýär


taslamanyň palatanyň plenar
ýygnagynda ara alyp maslahatlaşylmagy we oňa ses
bermek ýerine ýetirilýär, umumy pikire gelmek üçin iki
palatanyň wekilleriniň ylalaşdyryjy topary döredilýär.
Palatanyň çözgüdi esasynda
kanun taslamasynyň üçünji
okalyşy hemişelik topara geçirilip bilinýär. Kanunlaryň köp
bölegi şu ýagdaýda kabul edilýär. Kanun kabul edileninden
soň, Prezidentiň tassyklamagyna geçýär. Kanun,
tassyklanan gününden soň, eger kanunda başga
bellenilmedik bolsa,

bir aýyň içinde çap edilýär we çap
edilen gününden 15 gün soň güýje girýär.


90



Parlamentiň esasy hukuklarynyň biri hem


hökümetiň işine gözegçilik etmek bolup durýar. Parlament
gözegçiligi interpellýasiýa, deputatlaryň ol ýa

da başga
meselä gatnaşygyny

görkezýän rezolýusiýa görnüşinde,
şeýle hem derňew toparlarynyň çykarýan derňew esasynda
amala aşyrylýar.



Parlamentiň agzalaryny pikir öňe sürendikleri we
parlament wezipelerini ýerine ýetirmekde ses berenleri
üçin yzarlanmaga ýol berilmeýär. Konstit
usiýa
parlamentariýalara jenaýat jogapkärçiligine çekilmek
meselesinde iň giň immunitetler bilen üpjün edýär.
Parlamentiň degişli palatasynyň sanksiýasy bolan
parlamentiň agzasyny jenaýat jogapkärçiligine çekip
bolmaýar.



Döwlet baştutany


Italiýa dö
wleti dolandyryş
formasy boýunça Prezident Respublikasy. Ol palatalaryň
bilelikdäki mejlisinde absolýut sesiniň köplügi esasynda
saýlanýar. Prezidentiň ygtyýarlyk möhleti

7 ýyl.
Konstitusiýa laýyklykda 50 ýaşa ýeten, şol ýurduň raýaty
hem
-
de raýatlyk we sy
ýasy hukuklardan peýdalanýan
islendik adam Prezident wezipesine saýlanylyp bilinýär.
Ýurt baştutanynyň ygtyýarlyklary Konstitusiýada
berkidilen. Prezident kanun çykaryjylyk ulgamynda esasy
hukuklara eýe bolup durýar. Prezident parlament kanunlary
gatnaşykl
arynda gaýra goýmak gadaganlygyndan (weto
hukugyndan) peýdalanýar. Eger parlamentiň
deputatlarynyň absolýut böleginiň sesleriniň köplügi bilen
özüniň ozal kabul eden çözgüdini tassyklaýan bolsa, onda
Prezident şol kanuna gol çekýär. Prezident olaryň
jogapk
ärçiliklerini ýerine ýetirişine jogapkärçilik
çekmeýär, eger

de ol hereketler Konstitusiýa laýyk

91

gelmese. Prezidentiň namalary, jogapkärçilik çekýän,
degişli ministiriň goly bilen berkidilen bolmalydyr
(kontrasignasiýa).



Prezidentiň
ygtyýarlyklaryna aş
akdakylar deg
işli:

Kanun çykaryjylyk oblastynda hökümetiň
inisiatiwasy boýunça palatalara kanun taslamalaryny
tanyşdyrmagyna gatnaşýar; parlament tarapyndan
tassyklanan kanunlary promulgirleýär; hökümetiň oňlan
dekretlerini çykarýar, Konstitusiý
ada bellene
n tertipde halk
sala
salşygyny geçirýär, hökümet başlangyçlarynda
gatnaşýar,

Ministirler sowetiniň oturdaşyny wezipä belleýär we
boşadýar, teklip boýunça soňky ministrleri we döwlet
sekretarlaryny belleýär, 5 sany hemişelik senatlary
belleýär, parlamenti
ň palatalaryny ýatyrýar we parlamentiň
ählihalk saýlawlarynyň gününi belleýär, palatalaryň
adatdan daşary sessiýasyny çagyrmak başlangyjy bilen
çykyş edýär, kanunda bellenen tertipde, döwletiň ýokary
wezipeli adamlaryny wezipä belleýär hem
-
de wezipeden
boş
adýar, diplomatik wekilleri akkreditirleýär we kabul
edýär, parlamentiň palatalarynyň sanksiýasy bilen halkara
şertnamalaryny ratifisirleýär (tassyk edýär), Ýaragly
güýçleriň prezidenti, goranyşyň ýokary sowetine
ýolbaşçylyk edýär we parlamentiň palatalar
ynyň çözgüti
bilen uruş yglan edýär, Deputatlar palatasynyň we senatyň
wekilleriniň bilelikdäki toparynyň karary esasynda oblast
sowetlerini ýatyrýar, magistraturanyň ýokary sowetine
baştutanlyk edýär, onuň agzalaryny belleýär, Konstitusion
kazyýetiň kazy
larynyň 3
\
1 bölegini belleýär, günä geçmek
we jezany ýeňilleşdirmek hukugyndan peýdalanýar,

92

Respublikanyň tapawutlandyryjy alamatlaryna pikirini
bildirýär.



Italiýanyň hökümetini


Ministrler soweti

ýurtda
ýerine ýetiriji häkimiýeti amala aşyrýar. Prezi
dent
(parlament köplüginiň liderleriniň biri) oturdaşy we onuň
maslahaty bilen hökümetiň galan agzalaryny belleýär.
Parlament hökümetiň emele gelmeginden soňky 10 günüň
dowamynda ynam wotumyny çykarmaly. Konstitusiýada
häkimiýetiň ygtyýarlyklarynyň ählisi
bellenip geçilmeýär,
ýogsa

da onuň wezipesi uly


ýagny ol döwleti
dolandyrýar diýsegem bolýar. Esasan

da hökümet döwlet
apparatyny dolandyrmakda giň ygtyýarlyklardan
peýdalanýar: ýurduň ähli dolandyryş guramalary we
wedomstwalar (pudaklaýyn edaralar) onuň

gözegçiliginiň
astynda. Ministrler soweti kanun çykaryjylyk prosessinde
uly rol oýnaýar. Kanun çykaryjylyk başlangyjyndan
peýdalanyp, ol parlamentiň ara alyp maslahatlaşmagy üçin
özüniň kanun taslamalaryny girizýär we parlament
köplüginiň kömegi bilen ola
ryň kabul edilmegini gazanýar.
Hökümetiň özi kanuna laýyk häsiýetli dürli namalary


reglamentleri çykarýar. Muňa garamazdan, delegirlenen
kanun çykaryjylyk tertibinde ol kanuny güýje eýe bolan
namalary çykarýar, kanun çykaryjylyk wezipelerini
(funksiýalar
yny) ýerine ýetirýär. Hökümetiň baştutany
„häkimýetiň umumy syýasatyny ugrukdyrýar we oňa
jogapkärçilik çekýär“. Konstitusiýa laýyklykda premýer

ministr we ministrler parlamentiň öňünde jogapkär:
premýer

ministr


umumy syýasata, ministrler hökümetiň
herek
etlerine


kollegial, özleriniň wedomstwalary
(pudaklaýyn edaralar) üçin


indiwidual jogapkärçilik
çekýärler.


93



Hökümet şular ýaly ýagdaýlarda otstawka gidip
bilýär :

Palatalaryň biri oňa ynamsyzlyk rezolýusiýasyny
bildirse (muňa palatanyň agzalarynyň 1
/10 bölegi hökman
gol çekmelidir we ony çykarmakdan azyndan 3 günden ir
bolman, ara alyp maslahatlaşmaga goýulmaly);

Öz hereketlerini amala aşyran döwründe, jenaýat
eden Ministrler sowetiniň oturdaşy we ministrler kazyýete
çekilip bilinýär.



Kazyýet göz
egçilik meselesiniň çözgüdi parlament
tarapyndan palatalaryň bilelikdäki mejlisinde çykarylýar.

Saýlawlar we sala

salşyk (referendum)


Saýlaw hukugy


Konstitusiýa laýyklykda Italiýanyň jynsyna garamazdan,
kämillik ýaşyna ýeten ähli raýatlary aktiw saýlaw

hukugyndan peýdalanýar. 1975


nji ýylyň mart aýynyň 8

ne kabul edilen Kanuna laýyklykda, kämillik ýaş


18 ýaş
diýlip hasaplanýar. Senatyň saýlawlaryna gatnaşmak üçin
hökmany ýaş 25 ýaş bolmaly. Saýlawlar Senatyň we
Deputatlar palatasynyň saýlawlary ýaly

hiç hili senzsiz,
göni geçirilýär. Saýlawlara hukuk ukyby ýok diýlip ykrar
edilen akyl kem ýa


da akyly üýtgän adamlar, kazyýetiň
hökümi boýunça azatlykda mahrum ediliş ýerlerinde
saklanylýan adamlar gatnaşmaýarlar.



Ses berlişik başga biriniň adyndan
amala
aşyrylmaýar. Her kim öz adyndan ses berýär. Kanun
zaoçno (gaýybana) ses bermekligi, birine bildirilen ynam,
şeýle


de poçta boýunça ses bermekligi gadagan edýär.
Daşary ýurtlarda ýaşaýan Italýan raýatlary özüniň öň
ýaşaýan kommunalarynda ses bermäge

hukugy bar.


94



Her saýlawjy bir saýlaw hukugyndan peýdalanýar.
Saýlawyň geçirilýän döwründe her saýlawçy azat we gizlin
saýlaw hukugyndan peýdalanmaga hukukly.



Saýlawa gatnaşmak her bir raýatyň borjy
hasaplanýar.



Saýlawlar gününe çenli 25 ýaşan d
eputatlyga
saýlanylyp bilinýär. Ýaşy kyrkdan (40
-
dan) pes bolmadyk
Italiýanyň raýaty Senata saýlanyp bilýär.



Konstitusiýanyň 65

nji maddasynda bellenilişine
laýyklykda şol bir wagtda deputatlar palatanyň hem

de
Senatyň düzüminde durup bolmaýar. Parlam
entiň
agzasynyň mandatyny eýeleýänler kanun esasynda
saýlanmak hukugyndan peýdalanmaýarlar. Olaryň
düzümine şeýle


de Konstitusion kazyýetiň, zähmetiň we
goranyşyň milli maslahatynyň agzalary, oblastnoý
maslahatynyň agzalary, prefektler, wise


prefektler
,
hökümetiň oblastlardaky wekilleri, polisiýa derejeleri,
diplomatlar, konsullar, şeýle hem ýaragly güýçleriň ýokary
ofiserleri (serkerdeleri) we magistratlar girmeýär. Şu
agzalýanlaryň hemmesi Parlamente dalaşgär boljak bolsa,
özleriniň eýeleýän wezipeler
inden, Parlamentiň
legislaturasynyň gutarmagyndan 180 gün öň, ýa

da
Parlamentiň öz

özüni ýatyrmak baradaky dekretiniň
çykarylandan 7 gün soň, ýüz döndürmeli.

Parlamentiň saýlawlary



Häzirki wagtda Parlamentiň iki palatasynyň saýlaw
ulgamyny 1993


nji ý
yldan bäri № 276 we № 277
Kanunlary, şeýle hem 1993


nji ýylyň dekabr aýynda
kabul edilen saýlaw kampaniýasyny geçirmegiň täze
düzgüni baradaky kanun tarapyndan düzgünleşdirilýär. Bu
kanunlar öňden hereket edýän proporsional saýlaw

95

ulgamyny düzgünleşdirýä
r hem


de birmandatlygyň we
mazoritarlygyň esaslaryny girizýär. Täze saýlaw ulgamy
eýýäm 1994


nji ýylyň mart aýyndaky ählumumy
parlament saýlawlarynda, hem

de 1996

njy ýylyň aprel
aýynyň adatdan daşary saýlawlarynda geçirilip görüldi.



Deputatlar pal
atasynda 630 ýer bolup, olar
oblastlaryň arasynda ilat ýaşaýşy boýunça bölünipdir.
1996

njy ýylyň Parlament saýlawlarynda bir mandatly
mazoritar saýlaw ulgamy boýunça 475 deputat saýlanyldy.
Senat oblastlar esasynda saýlanýar. Senatorlaryň


315
sany saýla
nýan ýerleri bar. 18 sany oblastlar 7


den az
bolmadyk ýerlere, köp ilatly oblastlar bolsa Senata :

Lombardiýa


47 ;

Kampaniýa


30 ;

Lasio


27 ;

Sisiliýa


26 ;

Pýemont we Weneto


23


den ;

Emiliýa


Romanýa we Apuliýa


21 senatordan iberýär ;

Az il
atly Walle d' Aosta bir senatorlyk ýerden ;

Molize bolsa


2 ýerden peýdalanýar.



Senatorlaryň ¾ bölegi mazoritar saýlaw ulgamy
boýunça we ¼ proporsional saýlaw ulgamy boýunça
saýlanýar.



Regionlaýyn we ýerli dolandyryş edaralarynyň
saýlawlary



Obl
astlaýyn we prowinsial maslahatlaryň saýlawlary
garyşyk proporsional


mazoritar saýlaw ulgamynyň göni
ses berişligi esasynda amala aşyrylýar. Saýlawlar bir
tapgyrda, munda ýerleriň 80%
-

i proporsional, 20%
-

i
mazoritar saýlaw ulgamy boýunça geçirilýär.


96



Oblastlaryň hersiniň özüniň hususy saýlaw kanuny
bar we olar oblast maslahatlarynyň agza sanawyny
özbaşdaklykda kesgitlemäge hukukly : ilat sany 6 mln
adamdan geçýän oblastlar üçin 80 maslahatçy, 4


6 mln
adamly ýerlerden 40 şeýle


de 1 mln


y geçme
ýän
ýerlerden 30 maslahatçy.



Prowinsial maslahatlar saýlawlarynda mazoritar
saýlaw ulgamy bilen kwota ulanmagyň esasynda
proporsional saýlaw ulgamy ulanylýar. Bu ýagdaýda
prowinsiýanyň özi saýlaw okrugyna öwrülýär.



Kommunal maslahatlar 15 müň ilatly
we ondan az
bolan kommunalar mažoritar saýlaw ulgamy we ondan
iriräk kommunalar üçin proporsional saýlaw ulgamy
boýunça saýlanylýar.



Merkezde ýerleşýän şäherleriň, oblastlaryň we
beýleki has iri şäherleriniň maslahat saýlawlarynda
garyşyk mažoritar we
proporsional saýlaw ulgamy
ulanylýar. Bu şäherleriň merleri iki tapgyrly göni saýlaw
esasynda saýlanýar.


Ýewropa parlamentiniň saýlaw ulgamy



Italiýanyň Ýewropa parlamentine 87 mandat aýrylan.
Saýlawlar proporsional saýlaw ulgamy boýunça
ählumumy, göni
, azat we gizlin saýlawlardyr. Her 18
ýaşan italýan raýaty aktiw saýlaw hukugyndan
peýdalanýar, 25 ýaşan Italiýanyň raýaty dalaşgär bolup
biler.


Sala salşyk




Italiýanyň Konstitusiýasy 500 müň saýlawçylaryň
ýa

da 5 oblast maslahatlarynyň talaby boýunç
a saşa
-
salşygy geçirmeklik ýola berilýär.
Sala salşyk
laryň
maksady


kanuny güýje eýe namalaryň ýa

da kanunlaryň

97

bölekleýin ýatyrylmagy göz öňünde tutulýar. Salgytlar we
býudjet baradaky kanunlaryň, amnistiýa ýa

da günä
geçişlik, halkara şertnamalarynyň
ygtyýarlyklarynyň
ratifikasiýalaşmak meseleleri
sala salşyk
da çözülmäge ýol
berilmeýär.



Sala salşyga

Deputatlar palatasynyň saýlawçylaryň
sanawyna giren raýatlar gatnaşyp bilýär. Saýlawçylaryň
gatnaşmagynda, sesiň köplügini gazanan tarapyň çözgüdi
mak
ullanýar.

Hukuk ulgamy



Umumy häsiýetnama



Italiýanyň hukuk ulgamy roman


german hukuk
maşgalasyna girýär. Şeýle hem, Italiýa gaýtadan işlenilen
rim hukugynyň esasynda, roman


german hukugynyň
„gadymy Watanydyr“.



Häzirki döwür Italiýanyň hukuk ul
gamynyň esaslary
ХIХ asyryň 60


njy ýyllarynda aýratyn korollyklaryň,
gersogstwalaryň, öz

özüni dolandyrýan oblastlaryň we
şäherleriň ýerine, güýçli birleşdiriji hereketiň netijesinde,
bitewi garaşsyz italýan döwleti düzüldi. Umumymilli
kanun çykaryjylyk
ulgamynyň emele gelmegine öňden
hereket edýän kanunlar täsir etdi.



1865


nji ýylda Italiýada, güýje girmegi
päsgelçiliksiz amala aşyrylan Raýat, Söwda, Raýat
prosesual we Jenaýat


prosesual kodeksler kabul edildi.
Şol wagt häkimlik süren kanun çykar
yjylygyň fransuz
model ulgamy bilen birlikde, umumitalýan jenaýat
kodeksiniň çykarylyşy taýýarlanylýardy, emma onuň kabul
edilişi ýitileşen jedeller sebäpli, ilki bilen Toskanda
ýatyrylan ölüm jezasy meselesi boýunça gaýra goýuldy.
Ýustisiýa ministri Dzan
ardelliniň ýolbaşçylygynda 1882



98

nji ýylda düzülen jenaýat kodeksiň taslamasy, buržuaz
jenaýat hukugynda neoklassik mekdepleriniň adaty pikir
öňe sürmegi hasaplanýar. Onuň düzümine jezany
ýeňilleşdiriş hereketler ulgamy we başga


da birnäçe
liberal herek
etler, şonuň içinde ölüm jezasyndan boýun
gaçyrmak girýärdi. Diňe 1889


njy ýylda bu taslama
ilkinji umumitalýan Jenaýat kodeksi bolýar. Ol uly
meşhurlyga eýe bolup, Ýewropa we Latin Amerika
ýurtlarynyň jenaýat kanunçylygy özgertmelerine täsirini
ýetirýä
r.



1865


nji ýylda kabul edilen kodeksleriň ikisi
tehniki


ýuridiki taýdan kämilleşdirildi. Söwda ( 1882 ý.)
we Jenaýat


prosesual ( 1913 ý.) kodeksler.



1920


nji ýylda Italýada faşistik diktaturanyň
dikeldilmeginden soň, ilkinji üýtgetmelere jen
aýat
kanunçylygy we kazyýet ulgamy duçar boldy: 1930


njy
ýylda täze Jenaýat kodeksi kabul edilýär. Ol başgaça şol
wagtky ýustisiýanyň ministri „ Rokkonyň kodeksi“ diýlip
atlandyrylýar. Italýan kanun çykaryjylyk ulgamy 1942


nji
ýylda düýpli üýtgetmelere

sezawar bolýar. Ýagny öňden
hereket edýän Raýat we Söwda kodeksiniň ýerine täze
Raýat kodeksi kabul edilýär. Ol hukuk meseleleriniň
aglabasyny, şonuň içinde söwda hukuk meselelerini
kadalaşdyrýardy. 1942

nji ýylda şeýle

de Raýat prosesual
we özbaşdak Nawi
gasion kodeksleri çykarylýar.
Mussolininiň ýeňilmegi netijesinde olardan faşistik
ideologiýany görkezýän käbir namalarynyň aýrylmagyna
getirýär.



Kanun çykaryjylyk we başga kadalaşdyryjy hukuk
namalar Italiýada hukugyň esasy çeşmesi bolýar. Italiýanyň
h
ereket edýän kanunçylygynda, ХХ asyryň günbataryň iň

99

demokratik konstitusiýalarynyň biri, 1947


nji ýylyň
Konstitusiýasy esasy rol oýnaýar. Ýagny ol diňe bir
kodekslere däl, eýsem öň kabul edilen namalaryň
ulanmagyna täsirini ýetirdi. 1942


nji ýyldaky R
aýat
kodeksine bagyşlanan kanun hakyndaky umumy düzgünler
esasy wezipe eýeleýär. Olarda hukugyň dürli çeşmeleriniň
häsiýetnamasy we iýerarhiýasy dikeldilen, şeýle hem
islendik kanunlaryň düşündirilişi bar, halkara hususy
hukukda hem şeýle ýörelgeler ulanyl
ýar.



Italiýada kodeks diýlip atlandyrylýan esasy
kanunlary çykarmakdan başga, kanun çykaryjy namalaryň,
kadalaşdyryjy iri hukuk institutlaryň we agzalýan
kodeksleriň toplumlarynyň hususy çaphana tarapyndan
neşir etmek tejribeligi giň ýaýrandyr.



1947


nji ýylyň Konstitusiýasy parlamentiň kabul
edýän namalary bilen birlikde hökümetiň namalaryny
çykarmaga ýol berýär ( 76, 77


nji maddalar ). „Kanun
çykaryjylyk dekretler“ häkimiýet tarapyndan delegirlenen
kanunçylyk tertibinde çykarylýar. „Dekretler


k
anunlar“
tersine hökümet tarapyndan „ zerurlygy ýüze
çykan ýagdaýynda“ kabul edilip bilinýär, ýöne çap
edilenden soň 60 günüň dowamynda parlamentiň
tassyklamagyna berilýär.

Raýat we onuň bilen baglanyşykly hukugyň pudaklary
1942


nji ýyldaky

Raýat kodeksi 6 kitapdan ybarat :

taraplar we maşgala hakynda ( I );

mirasdüşerlik ( II );

eýeçilik hakynda ( III );

jogapkärçilikler barada ( IV );

zähmet hakynda ( V ) we


100

hukuklaryň goragy hakynda ( VI ). ( Olaryň hersi
aýratynlykda 1938


1941


nji ýy
llarda kabul edildi ).




Italiýanyň raýat kodeksi we nika baradaky kanun,
katolik buthanasynyň uly täsiriniň güýjüne, är


aýalyň
diňe hukuk taýdan resmileşdirilen aýra ýaşamagyna rugsat
berilýärdi, ýöne aýrylyşmaga rugsat bermeýärdi. Diňe 1970


n
ji ýyldan Kanun tarapyndan birnäçe ýagdaýlar göz
öňünde tutuldy, kazyýet tertibinde 5


7 ýyl aýra
ýaşaýyşdan soň aýrylyşmak rugsat edilýär. Konserwatiw
güýçleriň 1974


nji ýyldaky
sala salşygynda

çykarylan bu
Kanuny ýatyrmak talaby ýurduň ilatynyň köplüg
iniň
garşylygy bilen başa barmady. 1987


nji ýylda kabul
edilen Kanun är


aýalyň 3 ýylyň dowamynda aýra
ýaşaýyşyň aýrylyşmak üçin ýeterlikli esasdygyny boýun
aldy we aýrylyşan är


aýalyň gezekligine ene


atalyk
borçlaryny ýerine ýetirmek mümkinçiligini

göz öňünde
tutdy.



Italiýanyň zähmet gatnaşyklar Raýat kodeksiniň
beýleki namalary bilen bir hatarda kadalaşdyrylýar. 1947

nji ýylyň Konstitusiýasy kanunyň çäginde kärdeşler
arkalaşyklarynyň döredilmegi, gozgalaňlara, erkek bilen
aýalyň haklarynyň töle
mekliginde deňligi we başgalary
aýan etdi.



Zähmet şertleriniň we haklarynyň kesgitlenmeginde
kärdeşler arkalaşygynyň we telekeçileriň guramalarynyň
arasynda baglaşylýan kollektiwleýin şertnamalar esasy
orun eýeleýär.



1970


nji ýylda işçileriň hukukl
arynyň we
mertebesiniň goralmagy hakynda Kanun kabul edilýär.
Sosial üpjünçilikler zolagynda kämilleşen kanunçylyk

101

namalar ulgamy bar. Pensiýadaky adamlaryň kärdeşler
arkalaşygy hereketiniň birleşigi döredildi.



Ähliumumy sosial borçlulyk ätiýaçlandyryl
yşynyň
fondy telekeçileriň we işçileriň tölegi esasynda düzülýär.
Şol fondyň hasabyna garrylyk we maýyplyk pensiýalary,
kömek pullary (posobiýalar) berilýär. 1988


nji maşgala
kömek pul (posobiýa) ulgamynda özgertmeler geçirilýär.



Daşky gurşawy gorama
k kanunçylygy soňky on
ýyllyklarda kämilleşdirildi. Daşky gurşaw we medeniýet
ministrligi döredildi. 1977


nji ýylda ýabany tebigaty
goramak we aw

awlamagyň düzgünleri barada kanun
kabul edildi.



1989


njy ýylda daşky gurşawy goramagyň üç
ýyllyk meýiln
amasy (plany) resmileşdirildi. Dekret


kanunlaryň hatarynda 1989


njy ýyldaky ýeriň
hapalanmagy we suw çeşmeleriniň hiliniň ýokarlanmagy
barada ýazylýar.



1942


nji ýylda güýje giren raýat


prosesual
kodeksi käbir üýtgetmelere sezewar boldy.

Jenaýat

hukugy we prosesi


1930


njy ýylyň jenaýat kodeksi ХХ asyryň birinji
ýarymynda buržuaz jenaýat kanunçylygynda göze ilýän
ýagdaýlaryň biri boldy. Onda klassik mekdebiniň işläp
çykaran buržuaz jenaýat hukugynyň tradision ýörelgelerini
we institutlaryny, ş
eýle hem antropologososiologik
ugrunyň käbir konsepsiýalary tapyldy. Jenaýat jezalandyryş
bilen bir hatarda, Kodeks „sosial howply“ diýlip bellenen
kişilere howpsyzlygy saklamagy göz öňünde tutýar. 1930


njy ýylda şol bir hatarda kabul edilen jenaýat


pr
osesual
kodeksinde ýerine ýetiriji häkimiýete, polisiýa edaralaryna,
prokurora we kazylara giň ygtyýarlyklar berilýär.


102



Faşistik düzgüniň (režimiň) agdarylmagyndan soň
jenaýat we jenaýat


prosesual kanunçylygy birnäçe gezek
üýtgetmelere sezewar edildi.



Soňky onýyllykda kabul edilen käbir kanunlarda
jenaýat kanunçylygynyň liberalizasiýalaşmagy aýan boldy.
1974

nji ýylda kazynyň ygtyýarlyklary giňeldildi we
jezalar ýeňilleşdirildi.



1981


nji ýylda raýat kodeksinda agzalan jenaýat
etmişlere jogapkärç
ilik diňe jerime bilen jezalanmagy
dolandyryş jezasy bilen çalşyldy. Şol kanunda az wagtlyk
azatlykdan mahrum edilmek azalýardy. Şol bir wagtda
namalaryň birnäçesi kabul edilýär : mafiýa degişli
taraplaryň gözegçiligi, 1965 ý.; jemgyýetçilik düzgünini
gora
mak, 1975ý. we telefon arkaly prokurordan tussaga
we agtaryşa rugsat almak bellenýär. 1947


nji ýyldaky
Konstitusiýa laýyklykda Italiýada parahatçylyk döwürde
ölüm jezasy ýatyrylýar.


Kazyýet ulgamy



Italiýanyň ýokary döwlet edaralarynyň arasynda
Konst
itusion kazyýet esasy orun tutýar. 1947


nji ýylda
Konstitusiýa laýyklykda ol konstitusion däl kanun
çykaryjylyk namalaryny kabul etmäge we olary ýatyrmaga
hukugy bar. 1956


njy ýyldan bäri (döredilen wagty)
Konstitusion kazyýet 1000
-
den köp gezek dürli

pudaklara
degişli çözgütleri kabul etdi. Ol hökümetiň edaralarynyň
arasyndaky, döwletiň we döwletiň oblastlarynyň arasynda
ýüze çykan jedellerine, respublikanyň prezidentine we
ministrlere garşy bildirilen jedellere seredýär. Konstitusion
kazyýetiň düzüm
i 15 sany kazydan ybarat. Olaryň 5


si
prezident tarapyndan bellenýär, beýleki 5 kazylar
parlamentiň palatalarynyň bilelikdäki mejlisinde, galan 5



103

sini bolsa ýokary umumy we dolandyryş kazyýet edaralary
tarapyndan bellenýär. Olar tejribeli kazylardan,
aklawjylardan we professor


ýuristlerden 9 ýyllyk möhletli
bellenýär. Oturdaş kazyýetiň agzalarynyň özleri tarapyndan
saýlanýar.



Umumy kazyýet ulgamyna Ýokary Kassasion
kazyýet ýolbaşçylyk edýär. 1941


nji ýylyň “Kazyýet
gurluşy” kanunyna laýyklykda,
ol „kanunyň, ýeketäk milli
hukugynyň takyk gözegçiligini“ kepillendirýär. Onda raýat
işleri boýunça 3 palata we jenaýat işleri boýunça 3 palata
hereket edýär.



Palatalara oturdaş ýolbaşçylyk edýär we işler 7 sany
kazylaryň gatnaşmagynda alnyp barylýar. K
asassion
kazyýetiň birinji oturdaşy çylşyrymly kassasion
şikaýatlaryny kazyýetiň bileleşen mejlisiniň garamagyna
geçirip bilýär. (Onuň düzümi 15 sany kazy ).



Esasy şäherleriň kazyýet okruglaryndaky 23 sany
apellýasion kazyýetleriň wezipelerine (funksiýa
laryna)
tribunalyň çykaran birinji instansiýasy boýunça çykarylan
apellýasion şikaýatlaryň seredilmegi girýär. Olardaky işler
5 sany hünärmen kazylaryň düzümi bilen seredilýär.



Tribunallar ( 160 sany ) kazyýetiň birinji
instansiýasy hökmünde pretoriýa
nyň kompetensiýasyny
geçen jenaýat we raýat işlerine seredýär, ikinji instansiýa
hökmünde


pretoriýanyň çykaran apellýasion
şikaýatlaryna seredýär. Tribunalda ähli işler 3 sany
kazynyň gatnaşmagynda amala aşyrylýar.



Has agyr jenaýatlaryň seredilmegi ot
urdaşlar
kazyýetiniň seretmegine degişli bolup durýar. Olaryň
düzümine 2 sany hünärmen kazylar ( olaryň biri


oturdaşlyk edýär) we „halk kazylary“ diýlip atlandyrylýan

104

6 sany gatnaşyjy girýär. Olaryň hemmesi ýeketäk
kollegiýany düzýär we olaryň bilelikdäk
i ýygnagynda
çözgüt çykarylýar. Kazylaryň çykaran çözgütlerine
bildirilýän şikaýatlar oturdaşlaryň apellýasion kazyýetinda
garalýar. Olaryň düzümine 6 sany „halk kazylary“ bilen bir
hatarda 2 sany hünärmen kazylar girýär, olaryň biri


Kasassion kazyýetiň

kazysy ( oturdaşlyk edýäni), beýlekisi
bolsa apellýasion kazyýetiň agzasy.



Üç ýyl azatlykdan mahrum edilip biljek ýeňilräk
işlere ýekebara pretoriýalar (1000


e golaý) seredýär. Oňa
pretor


ýolbaşçylyk edýär. Pretoriýalaryň köpüsinde


bir
pretor, kä
birlerinde bolsa birnäçe pretorlar ýolbaşçylyk
edýär. (Olaryň sany 50


ä golaý )



Işler pretoryň gysgaldylan tertipde, taraplaryň
gatnaşmazlygynda seredilýär. Pretoriýalarda şeýle hem
raýat işler, bularyň talap möçberi halkara kazylarynyň
kompetensiýala
ryny geçýär we halkara kazylarynyň
çykaran çözgütlerine bildirilen şikaýatlar seredilýär.



Ýekebara halkara kazylary ( 10

000


e golaý )
çäklendirilen kompetensiýalaryndan peýdalanýar: olar diňe
talap möçberi pes bolan raýat işlerine seredýär. Olar
hünä
rmenler däldirler we öz işleri üçin pul hakyny almaýar.



1988


nji ýylda kämillik ýaşyna ýetmedikleriň işi
boýunça kazyýet ulgamy reformirlenendi. Apellýasion
kazyýetiň her okrugynda kämillik ýaşyna ýetmedikleriň işi
boýunça özbaşdak tribunal döredildi.

Ol 2 sany
bilermenlerden (erkekden we aýaldan) hem


de 2
hünärmen kazylardan düzülipdi. Tribunal 18 ýaşa
ýetmedikleriň hukuk bozujylyk işlerine seredýär. Tribunala
bildirilýän şikaýatlaryň seredilmegi apellýasion kazyýetiň

105

bir palatasynda şeýle 2 bile
rmeniň gatnaşmagynda amala
aşyrylýar.



Italiýada Dolandyryş Ýustisiýa edaralary hem
Konsultatiw hem kazyýet edaralary bilen bir wagtda
Döwlet Maslahatynyň baştutanlygynda özbaşdak ulgamy
döredýär. Ol häkimiýetiň we ministirlikleriň namalarynyň
kanunçylyg
yna gözegçilik edýär hem


de oblastlaýyn
dolandyryş tribunallarynyň kararlaryna bildirilýän
şikaýatlara seredýär. Bu tribunallar her 20 oblastlarda
bolup birinji instansiýanyň dolandyryş ýustisiýa edarasy
hökmünde çykyş edýär. Dolandyryş ýustisiýalar ýe
rine
ýetiriji häkimiýetiň köp hereketlerine we buýruklaryna
şikaýat bildirilýän işleri çözýär.



Kazylar Prezident tarapyndan ýustisiýa ministriniň
teklibi boýunça

ýokary ýuridiki bilimli ;

Ýustisiýa ministrliginiň kurslaryny gutaran we
bäsleşik esasynd
a kazyçylyk auditory ( tälim alyjy )
wezipesine alynan ilatyň içinden bellenilýär.

Kazylaryň bellenmeginde we wezipeden
boşadylmagynda prezidentiň ýolbaşçylygyndaky
Magistraturanyň Ýokary maslahaty aýratyn orun eýeleýär.
Onuň düzümine wezipesi boýunça Kass
asion kazyýetiň
birinji oturdaşy we general prokuror girýär. Maslahatyň
galan 30 agzasy dürli instansiýalaryň kazylaryndan 2/3
bölegi we parlament tarapyndan uniwersitetiň
professorlaryndan we aklawjylaryndan 1/3 bölegi saýlanýar
( 30 agzanyň hersi 4 ýyl
möhletli saýlanýar ).



Jenaýat işleri kazyýet, polisiýa, pretor edaralary
tarapyndan derňelýär (netijede käwagt pretor öz
derňän işine kazy hökmünde seredýär ). Başga

da

106

respublikanyň prokurorlary we derňew kazylary tarapyndan
derňelýär. Derňew

kazylary tribunalyň düzüminde we onuň
agzalaryndan bellenýär.



Kazyýetde jenaýat işleri boýunça aýyplama
prokuraturanyň wekilleri tarapyndan ýa


da pretoryň
bellän döwletiň başga işgärleri tarapyndan goldanýar
(polisiýanyň ofiseri hem şolaryň düzümin
e girýär ).



Kasassion we apelýasion kazyýetlerde general
prokurorlary, tribunalda respublikan prokurorlary öz
işdeşleri bilen iýerarhiki gurnalan ulgamynyň wekili
hökmünde çykyş edýär. Prokuraturanyň wekilleri
kazyýetlerde käbir raýat işleriniň seredili
şinde hem çykyş
edýär (mysal üçin, islendik Kassasion kazyýetinda
derňelýän jedellerinde, çagalar bilen bagly jedellerde we
ş.m.)



Jenaýat işlerinde goranyşy aklawjylar (adwokatlar)
amala aşyrýar. Olar günäliniň özüniň saýlamagy ýa


da
mugt ýuridiki köm
egiň tertibinde bellenýär. Kanunda
bellenen tertipde günäli tarapyň ikiden köp bolmadyk
goragçysy bolup bilýär. Raýat işleriniň derňelişinde
taraplar, kada hökmünde, öz wekili, aklawjysy onuň
adyndan çykyş etmeli. Raýat we jenaýat işlerinde
Kassasion kazyý
etde, beýleki ýokary kazyýetlerde çykyş
etmäge Magistraturanyň Ýokary maslahatynyň tassyklan
sanawyna goşulan diňe iň tejribeliler we kwalifisirlenen
aklawjylara rugsat berilýär.







107

Fransiýanyň konstitusiýa hukugynyň esaslary

§1. Fransiýanyň 1958
-
n
ji ýyldaky Konstitusiýasy we
onuň esasy häsiýetleri.




Fransiýa industrial
-
agrar taýdan ösen döwlet bolup,
ol dünýädäki uly 8
-
ligiň agzasydyr.



Fransiýa döwleti dolandyryş


çäk gurluşy
nukdaýnazaryndan unitar döwlet bolup, ol 95
departamente,
departamentler
-
kommunalara bölünen.



Departamentlerde öz
-
özüňi dolandyryş häkimýetler


baş maslahatlar hereket edýärler. Onuň düzümi her 3
ýyldan täzelenip, halk tarapyndan 6 ýyl möhlet bilen
saýlanýar. Merkezi häkimýet prezident tarapyndan
bellený
än Perfektiň elinde jemlenýär.



Kommunalarda merkezi häkimýet munisipal
maslahatyň elinde bolýar. Ol halk tarapyndan 6 ýyl möhlet
bilen saýlanýar. Munisipal maslahat öz gezeginde meri
saýlaýar.



Fransiýada parlament bilen prezident respubli
kalaryň
alamatlary utgaşyp gelýär.

Fransiýanyň konstitusiýasy



Fransiýanyň häzirki döwürde hereket edýän
konstitusiýasy 1958
-
nji ýylyň oktýabr aýynyň 5
-
ne güýjine
giren, ol gaty tipli, görnüşi boýunça ýazylan. Ol özünde 5
-
nji respublika adyny alan
döwlet gurluşyny berkitdi.
Konstitusiýa baş kanun hasaplanyp, ol 3 sany dokumenti öz
içinde jemleýär.

Adamlaryň we raýatlaryň hukuklary hakyndaky
deklarasiýa, ol 1789
-
njy ýylda Beýik Fransuz
rewolýusiýasy döwründe kabul edilýär;

1946
-
njy ýyldaky Fransiýany
ň konstitusion
preambulasyndan;


108

Konstitusiýanyň özi, ýagny munda esasan hem
ýokary döwlet edaralarynyň gatnaşyklary kadalaşdyrmak
barada gürrüň gidýär;



Fransiýanyň konstitusiýasy göwrümi boýunça uly
bolman ol 93 maddadan, 15 bölümden ybarat. 1789
-
n
jy
ýyldan häzirki döwre çenli bu eýýäm 17
-
nji
konstitusiýadyr.



Fransiýanyň konstitusiýasyna üýtgeşme girizmeklik
2 döwürden ybarat. Parlamentiň 2 palatasynyň hersiniň
aýratynlykda sesleriň ýönekeý köplügi bilen üýtgeşmeler
hakyndaky taslamany kabu
l etmegi.

Taslama
sala salşyk
da ýa
-
da parlamentiň
kongresinde sesleriň 5/3 böleginiň köplügi bilen kabul
edilýär.


Haýsy formada tassyklanmalydygy prezident
tarapyndan çözülýär.



Fransiýada konstitusion gözegçiligi 2 sany edara
tarapynda
n amala aşyrylýar:

Konstitusion sowet

Döwlet sowety


§2. Fransiýada döwlet häkimiýet edaralarynyň
ulgamynyň gurluşy.





Fransiýa Respublikasynda döwlet häkimiýet
bölünişigi klassyky ýörelgä esaslanýar we 3
-
e bölünýär:

Kanun çykaryjy


P
arlament;

Ýerine ýetiriji


Ministrler soweti;

Kazyýet



Fransiýanyň Prezidenti


109

Döwlet edaralarynyň içinde esasy orun Fransiýanyň
prezidentine degişli. Ol ählihalk, göni saýlawlar ýoly bilen
saýlanýar. 2000
-
nji ýyldaky
sala salşyk

esasynda
Prezident
iň konstitusion ygtyýarlyk möhleti 7 ýyldan 5
ýyla çenli kemeldilen. Prezidentiň döwlet durmuşynyň ähli
ugurlarynda ygtyýarlyklary örän giňdir.



Konstitusiýanyň 5
-
nji maddasy esasynda Prezident
“Öz araçyllygy (arbitražy) esasynda döwlet edaralarynyň
kadaly hereket etmegini” üpjün etmäge borçlydyr. Şu
maddada görkezilişi ýaly Prezident Milli Garaşsyzlygyň,
territorial bitewiligiň, bileleşikleriň ylalaşyklarynyň we
şertnamalarynyň berjaý edilmeginiň kepili bolup durýar. Ol
kanun çykarmakda giň ygtyýarly
klardan peýdalanýar.
Parlament tarapyndan çykarylan kanunlar 15 günüň
dowamynda prezident tarapyndan gol çekilip
tassyklanmalydyr. Eger prezident kanun ýa
-
da düzgünnama
bilen razylaşmadyk ýagdaýynda, ol onuň täzeden
seredilmegini talap edip bilýär. Kanun i
kinji gezek
makullansa, onda Prezident oňa gol çekmäge borçly bolup
durýar.



Prezident islendik kanunyň konstitusiýa gabat
gelýändigini barlamak üçin konstitusion sowetine
(geňeşine) geçirip bilýär. Prezidentiň parlament bilen
gatnaşygy barada aýdy
landa esasy bellenip geçilmeli zat bu
prezidentiň aşaky palatany dargatmaga bolan hukugynyň
bardygydyr. Emma bu karary ol premýer ministr, palatanyň
başlyklary bilen maslahatlaşandan soň kabul edip bilýär.



Döwletde 2 ýagdaýda milli sowetiň dargady
lmagy
mümkin däl:

Prezident saýlanandan soň 1 ýylyň dowamynda;


110

Prezidentiň adatdan daşary ýagdaýlarda wezipesini
ýerine ýetirýän wagty;



Döwlet dolandyryşynda hem prezidentiň
ygtyýarlyklary örän giňdir. Ol Ministrler ýygnagyna
ýolbaşçylyk edýär, ý
ygnaklarda kabul edilen kararlara,
dekretlere gol çekýär. Premýer ministri we onuň teklibi
bilen beýleki ministrleri we hökümetiň beýleki agzalaryny
wezipelerine belleýär we olaryň otstawkalaryny kabul
edýär. Konstitusiýanyň 13
-
nji maddasyna laýyklykda raý
at
we harby wezipelerine belläp bilýär.



Prezident daşary ýurtlar bilen gatnaşyklarda
Fransiýanyň adyndan çykyş edýär, ylalaşyklary
baglanyşýar, ilçileri belleýär, daşary yurt ilçilerini kabul
edýär. Ol Ýaragly güýçleriň belent serkerdebaşysy.
Pr
ezident “Garaşsyz kazyýet häkimiýetiniň kepilidir”.


Agzalyp geçilen ygtyýarlyklaryndan başga
-
da
Respublika howp abanan ýagdaýynda prezident adatdan
daşary ýagdaýlarda wezipelerini ýerine ýetirýär.



Adatdan daşary ygtyýarlyklary prezide
nt premýer
ministr bilen maslahatlaşyp, halky habarly edip kabul
edýär. Bu ýagdaýyň dowamynda ähli häkimiýet prezidentiň
elinde jemlenýär.


Fransiýanyň hökümeti


Ministrler soweti

Hökümet


Ministrler soweti


premýer ministrden
we beýleki minis
trlerden ybarat. Olary prezidentiň özi
belleýär, emma olar parlamentiň ynamyndan peýdalanýan
adam bolmaly.



Fransiýanyň hökümeti
-

Ministrler soweti
Konstitusiýanyň 20
-
nji maddasyna laýyklykda “Milli
syýasaty kesgitleýär we ony alyp barýar”.


111



Onuň düzümine premýer
-
ministr, hökümet
ýolbaşçylary, ministrler, aýratyn ministrliklere ýolbaşçylyk
edýän döwlet sekretarlary girýär.



Hökümetiň wezipelerini Konstitusiýa örän gysga
görnüşde kesgitleýär.



Konstitusiýanyň 37
-
nji maddasynda
kanunçylyk
ulgamyna girmeýän soraglary dolandyryş tertipde çözülýär
diýip bellenip geçilýär.



Konstitusiýanyň 38
-
nji maddasyna laýyklykda
hökümet parlamentiň rugsady bilen
“Ordonanslary”

(kanuny güýji bolan namalar) kabul edip bilýär.




kümet Milli sowetiň öňünde jogapkärdir. Milli
sowetiň absolýut köplügi “Porisaniýe rezolýusiýasyny
kabul edende” parlament işini bes etmeli.



Konstitusiýada premýer ministriň ygtyýarlyklary
aýratyn bellenip geçilýär.

Oňa milli howpsuzlygy goramak
baradaky jogapkärçiligi
üstüne atylan, ol kanunlaryň ýerine ýetirilmegini berjaý
etmeli, käbir harby we raýat wezipelerine bellemek işlerini
ýerine ýetirýär.



Onuň parlament bilen gatnaşykda giň gerimli hukugy
bar. Oňa kanunçykaryjylyk başlangyjy

degişli, ol
parlamentiň çagyrylmagyny talap edip bilýar, islendik
wagtda parlamentiň palatalarynda çykyş edip bilýär we
Konstitusiýanyň 38
-
nji maddasyna laýyklykda,
kanunçykaryjylyk ygtyýarlyklarynyň hökümete
geçirilmegini talap edip bilýär.



Konst
itusion geňeş
-

aýratyn edara bolup,
konstitusiýanyň ýerine ýetirilişine gözegçilik edýär. Onuň
düzüminde 9 adam bolup, olar 9 ýyl möhlet bilen
bellenilýär. Olaryň 3
-
si prezident tarapyndan, 3
-
si Senatyň

112

başlygy tarapyndan, 3
-
si bolsa Milli sowetiň başlygy
tarapyndan bellenilýär.



Ähli kanunlar prezident tarapyndan gol çekilmäge
berilmänkä, konstitusion sowete seretmäge berilýär. Ol
bolsa öz gezeginde kanunyň

Konstitusiýa gabat
gelýänligi ýa
-
da gelmeýänligini çözýär. Eger konstitusion
sowet kanun kons
titusiýa gabat gelmeýär diýip hasap etse,
ol kanun kabul edilmän bilinýär.



Mundan başga
-
da, konstitrusion sowet prezident
saýlawlaryna, ählihalk
sala salşyk
laryň geçirilmegine we
deputatlaryň parlamente saýlanşynyň dogrudygy baradaky
jedelleriň ç
özülşine gözegçilik edýär.



Konstitrusion sowet tarapyndan çykarylan kararlar
gutarnykly hasaplanyp, ol gaýtadan şikaýat edilmäge
degişli däldir. Bu kararlar döwletiň ähli edaralary üçin
hökmanydyr.



Syýasy we ykdysady sowet
-

döwletiň ýan
yndaky
maslahat beriji edara. Öz kompetensiýasyna degişli
kanunyň taslamalaryna netije çykarýar. Sowet şol
taslamalaryň işlenip düzülmegine gatnaşyp bilýär. Ýene
-
de
ol ykdysady meýilnamalaryň durmuşa geçirilmeginde öz
pikirlerini aýdyp bilýär.

Kanun çykar
yjy edara


Parlament



Kanun çykaryjy edara
-

Parlament degişlilikde 5
-
nji
respublikanyň döredilmegi bilen ýurduň syýasy
durmuşynda uly orun eýelemeýär. Ol 2 palatadan ybarat
bolup, olar Milli sowet we Senat.



Milli Sowet 5 ýyl möhlet bilen

saýlanyp, onuň
düzümine 577 deputat girýär. 1985
-
nji ýyldaky kanuna
görä deputatlar proporsional saýlaw ulgamy esasynda
saýlanýar.


113



Senat
-

onuň düzümine “Zamorskaýa Fransiýa”
departamentiniň we daşary ýurtlarda ýaşaýan fransuzlaryň
wekilleri gir
ýär. Ol 321 agzadan ybarat bolup gyýtaklaýyn
saýlaw ýoly bilen, 9 ýyl möhlete saýlanýar.



Her 3 ýyldan parlamentiň 3/1 bölegi täzelenip
durýar. Parlament nobatdaky sessiýalaryna ýylda 2 gezek
ýygnanýar. Her palata 6 sany hemişelik topary
(komissiýa
ny) düzýär.



Parlamentiň esasy wezipesi
-

kanunlary kabul
etmegidir. 1958
-
nji ýyldaky Konstitusiýa bilen belli bir
möçberde çäklendirilen. Konstitusiýany 34
-
nji maddasynda
parlamentiň belli bir ugurlarda kabul edip bilýän
kanunlarynyň sanawy görkezi
lendir.



Şu sanawa girmedik kanunlara hökümet


Ministrler
soweti tarapyndan seredilýär.



Parlament hökümetiň işine gözegçilik etmäge
hukukly. 49
-
njy madda laýyklykda hökümete porisaniýa
rezolýusiýasyny kabul etmek bilen ynamsyzlyk bildirip
b
ilýär. Palatalar Parlament derňewini geçirmek üçin
toparlary (komissiýalary) döredip bilýär.

Hukuk ulgamy



Fransiýanyň hukuk ulgamynyň esasy alamatlary
Beýik fransuz rewolýusiýasy (1789
-
1794) we ondan soňky
onýyllyklaryň dowamynda, esasanam, Napole
on (1799
-
1814) döwründe emele gelýär.



Fransiýanyň hukuk ulgamynyň emele gelmegine we
ösmegine itergi beren şol döwrüň esasy dokumentleri 1789

nji ýyldaky “Adamyň we raýatyň hukuklary we
azatlyklary baradaky” ählumumy Jarnama (deklarasiýa),
rewolýus
ion döwründäki konstitusion namalar (namalar), 5
sany kodeks bolup durýar.


114

Raýat kodeksi 1804 ýyl;

Raýat prosesual kodeksi 1806 ýyl;

Täjirçilik kodeksi


1807 ýyl;

Jenaýat pr
osesual kodeksi 1808 ýyl;

Jenaýat kodeksi 1810 ýyl;



Agzalan namalar häzirki wagta çenli öz hukuk
güýjüni saklap gelipdir. Dolandyryş we jenaýat hakyndaky
Jarnama (Deklarasiýa) häzirki konstitusiýanyň

esasy bolup
durýar. Napoleonyň kodeksleriniň 3
-
si: Täjirçilik, Raýat we
Jenaýat kodekslerine köp üýtgeşmeler girizilen hem bolsa,
häzirki döwürde olar hereket etmegini dowam etdirýärler.
Jenaýat prosesual kodeksi doly üýtgedilen, Raýat prosesual
kodeksi b
olsa bölekleýin üýtgedilen.



Fransiýanyň häzirki zaman hukuk ulgamynda
merkezi orun Fransiýa respublikasynyň konstitusiýasy,
Fransuz Parlamentiniň çykarýan kanunçylyk namalary,
Konstitusion ýagdaýlaryň üstüni doldurýan organiki
namalar möhüm orun t
utýar.



Hereket edýän konstitusiýa ýerine ýetiriji ähkimiýet
-

hökümet we ministrler tarapyndan dessurnamalary
(reglament aktlary) çykarmak arkaly hukuk ulgamyny
düzgünleşdirmäge giň mümkinçilik berýär.

Kazyýet ulgamy



Umumy kazyýet ulgam
y Fransiýada öz işine
kassasion kazyýet, appelýasiýa kazyýeti we dürli derejeli
işlere seredýän I derejeli
-

instansiýaly kazyýetlerden
durýar.


Kassasion kazyýeti iň gadymy döwlet edaralarynyň
biri bolup, ol umumy kazyýetleriň ulgamyna baştutanly
k
edýär. Ol 1789
-
nji ýyldaky rewolýusiýadan öň hem bardy.
Kassasion kazyýeti Parižde ýerleşip, 1967
-
nji ýyldaky

115

özgertmeden (reformadan) soň 6 palatadan ybarat bolup
durýar. Olaryň 5
-
si raýat işleri boýunça, 1
-
si jenaýat işleri
boýunça işleri alyp barýar.

Raýat işleri boýunça palatalaryň
1
-
2
-
3
-
njisi söwda we maliýe işleri boýunça, galany bolsa
durmuş üpjünçilik işleri boýunça bolup durýar.



1982
-
1983
-
nji ýyldaky Deklarasiýa laýyklykda,
Kassasion kazyýeti 1 Predsedatelden, 6 sany palatanyň
predsedatel
leri, 84 sany kazyýetiň agzalary, dürli derejeli
36 sany maslahatçy
-
dokladçiklerden we Konstitusion
kazyýetiň ýanyndaky Baş prokurory, I baş aklawjy we 19
sany baş aklawjylardan ybarat.



Kassasion kazyýetiň ygtyýarlyklaryna, aşaky
instansiýalardaky

kazyýetleriň kararlaryna edilen arzalara
seretmek girýär. Şunlukda kazyýet agzalarynyň fakty
boýunça dälde, hukuk meselelerine seredýär
-

bu bolsa
kanunyň nädogry ulanylşy baradaky meseleler bolup
durýar.


Apellýasion kazyýetler


Fransiýada häz
irki
döwürde 30 sany appelýasion kazyýet hereket edip, olaryň
ýurisdiksiýalary birnäçe departamente ýaýrandyr. „Deňiz
aňyrsyndaky“ territoriýalarda 5 sanysy hereket edýär.
Appelýasion kazyýet ýerleşýän şäheriniň adyny alýar.
Kazyýetiň işine predsedatel ýol
başçylyk edýär.
Appelýasion kazyýetde birnäçe palatalar döredilip, jenaýat,
raýat, käbir ýerlerde söwda we durmuş ykdysady meseleler
boýunça işlere seredýärler.


Jenaýat işleri boýunça palatalarda predsedateliň
ýolbaşçylyk etmeginde 2 sany kazyý
et agzalarynyň
gatnaşmagynda, aşaky instansiýadaky kazyýetleriň çykaran
kararlaryna ýazylan arz
-
şikaýatlaryna seredilýär. Arza

116

seredip, palata appelýasion kazyýetiň adyndan hökümi
güýjünde galdyrýan ýa
-
da ýatyrýan täze çözgüt çykarýar.



Raýat işler
i boýunça palatalar diňe bir aşaky
instansiýadaky kazyýetiň çykaran hökümlerine ýazylan
arzalara seretmän, eýsem, ol beýleki kazyýet edaralarynyň
(söwda tribunallary) çykaran çözgitlerine ýazylan arzalara
-
da seredýär.



I instansiýadaky kazyýet: Raýat

işlerine seredýärler,
olar kiçi we uly proseslerine bölünýär.



Jenaýat işlerine seredýän kazyýetler: oturdaşlar
kazyýetine, düzediş tribunalyna we syýasy tribunalyna
bölünýär.



Fransiýanyň kazyýetleriniň adyndaky Tribunal
-

sözi
kazyýetler bi
len deňeşdirende ygtyýarlyklaryň möçberini
görkezýär.



Uly prosesiň tribunaly Fransiýanyň departamentleriň
hersinde azyndan 1
-
i bar. Olaryň düzümine predsedateller,
dürli sanly kazylar girýär. Tribunallarda 5 den köp kazylar
bolanda palatalar döre
dilip, olara tribunalyň predsedateliniň
orunbasarlary ýolbaşçylyk edýär.



Düzgüne laýyklykda işler, 3
-
den az kazy bolmadyk
ýagdaýda seredilýär, diňe käbir derejeli işlere taraplaryň
razylygy boýunça kazynyň ýeke özi seredip bilýär. Uly
prosesli tr
ibunaly diňe raýat işleriň eýeçilik häsiýetli işleriň
talap arzasynyň pul möçberiniň 30 müň frankdan geçen
ýagdaýynda we dürs bellenen topary gozgalmaýan eýeçilik
barada jedeller, nika we nikany bozmak, çagany ogullyga
almak we raýatlyk baradaky işlere ser
etmek bilen bagly.



Kiçi prosessiň tribunaly 1790
-
1958ý çenli halk
tarapyndan saýlanyp gelen ylalaşdyryjy kazynyň deregine
döredilendir. Ol hemme departamentleriň ir şäherlerinde,

117

okruglaryň baş şäherlerinde we käbir kontonlarda
ýerleşýärler tribun
alda 1 ýa
-
da köpsanly kazylar bolup,
ýönekeý işlere 1 sany kazy seredipdir. Bu tribunal raýat
işleriň eýeçilik häsiýetli işleriniň talap arzalarynyň pul
möçberiniň 30 müň franka ýetmeýän halatlarynda
seredilýär.



Oturdaşlar kazyýeti Parižde we her
departamentde
ýerleşip ol aýratyn agyr derejeli jenaýat işlerine seretmek
ýaly giň, aýratyn ygtyýarlyklary bar. Bu kazyýete
başlygynyň (apellýasion kazyýetiň agzasy) ýolbaşçylyk
eteginde 3 sany professional kazy, saýlanan kazyýet
oturdaşlary gatnaşypdyrlar
. Oturdaşlar kazyýetiň
sessiýalary her çärýekde käwagtlar ondanam ýygy
geçirlipdir. 1808
-
1942
-
nji ýyllarda oturdaşlar aýratyn
kollegiýany düzüp, olar jenaýatçynyň diňe günäliligi
baradaky meseläni çözüpdirler. Häzirki döwürde bolsa olar
maslahat otagynda p
rofessional kazylar bilen bilelikde,
höküm bilen bagly ähli meseleler, şol sanda jeza barada
karary kabul edýärler.



Oturdaşlar kazyýetiň hökümi sesleriň köplügi bilen
kabul edilýär, emma aýyplanýan üçin ýaramaz bolan
ýagdaýynda ol azyndan 12 sesiň
8
-
den az bolmadyk
ýagdaýynda kabul edilýär. Beýleki I instansiýaly
kazyýetlerden tapawutlylykda, oturdaşlar kazyýetiň kabul
eden hökümi birinji we soňky instansiýada kabul edilen
diýip hasap edilip, oňa apellýasion tertipde şikaýat
edilmäge degişli däldir.

Aklawjy höküm kabul edilende
garalawjy tarapyndan ýa
-
da kassasion ýagdaýda şikaýat
edilmäge degişli däldir.



Düzediş tribunallar jenaýat deliktlar baradaky işlere
seredýär („düzediş“ sözüň gelip çykyşy: Fransiýanyň JK
-


118

nyň 1 maddasyna laýyklykda Je
naýat deliktler üçin jezalar
düzediş diýip atlandyrylýar). Düzediş tribunal hökmünde
üýtgäp durýan ýagdaýda raýat we jenaýat işlerine seredýän
uly prossesli tribunal çykyş edip bilýär. Uly prosesli
tribunallarda seredilýän işleriň köplügi üçin ol ýerde
köp
sanly kazylaryň bolup, olaryňam birnäçe palatalarynyň
döredilip, bu palatalar bolsa jenaýat işlerine seretmekde
ýöriteleşdirilipdirler. Bu tribunallarda işler üç sany kazyly
kollegiýa tarapyndan seredilipdir. Käbir ownuk meselelere
bir kazy hem seredip bil
ipdir. Uzak möhletde garaljak
işlerde kollegiýanyň düzümine ätiýaç kazylar hem bellenip
bilipdir, olar işiň gidişinde işe seretmeklikden çykan
kazylaryň ornuny tutupdyrlar.



Polisiýa tribunallar 10 müň franka çenli jerime
bellenen ýa
-
da 2 günden 2 a
ýa çenli tussag astyna almak
ýaly jeza bellenen jenaýat işlere seredýär („polisiýa“ sözüň
gelip çykyşy: Fransiýanyň JK
-
nyň 1 maddasyna
laýyklykda, şunuň ýaly jenaýat üçin jezalar polisiýa
jenaýaty diýip atlandyrylýar). Bu tribunallarda işler 1 sany
kiçi pr
osesli tribunalyň kazysy tarapyndan seredilýär.



Umumy kazyýetler ulgamyna ýöriteleşdirilen
bölümler hökmünde ýustisiýanyň kämillik ýaşyna
ýetmedikleriň işleri boýunça edaralary girýär. Kämillik
ýaşyna ýetmedikler baradaky oturdaşlar kazyýeti agyr
jenaýat işini etmekde aýyplanýan 16
-
dan 18 ýaşyna çenli
kämillik ýaşyna ýetmedikleriň işine seredýär. Kämillik
ýaşyna ýetmedikler boýunça kazy edilip uly prosesli
tribunalyň kazysy 3 ýyl möhlet bilen bellenýär.



Fransiýanyň jenaýat ýustisiýasynyň u
lgamynyň
aýratynlygy


jenaýat jezalaryň ýerine ýetirliş kazysynyň
bolmagy. Ol 1958 ýyldaky JIÝK
-
niň berýän

119

ygtyýarlyklaryna laýyklykda tussaglaryň jenaýat
jogapkärçiliginiň çekýän prosesine goşulyp bilýär, şol
sanda azatlykdan mahrum edýär.



Bu wez
ipä uly prosesli tribunalyň kazysy 3 ýyl
möhlet bilen bellenýär.



Söwda tribunallary (227 sany) 3 sany konsul
kazydan durýar. Olar örän agyr ulgam boýunça söwda bilen
meşgullanýan, ýa
-
da iri söwda kompaniýalaryň
wekilleriniň arasyndan 2, 3 ýyl möh
let bilen saýlanyp
alynýar. Olar Fransiýanyň iri şäherlerinde bardyr. Olar
söwda şertleşikleriň gatnaşyjylarynyň arasyndaky jedellere,
täjirleriň, telekeçileriň we bankirleriň borçnamalary
baradaky jedeller, edaralaryň ýok edilmegi bilen
baglanyşykly işler
e seredýär.



Prudýumlar maslahaty (kemsiz dogruçyl adamlar)
olar şahsy söwda şertnamalaryň kabul edilişi, ýerine
ýetirlişi we ýatyrylyşy baradaky jedellere seredýär. Olar
departamentleriň hersinde biri bolýar.



Ýokary adalatly kazyýeti, ol 195
8
-
nji ýylyň
konstitusiýasyna laýyklykda parlamentiň 2 palatasynyň
agzalaryndan deň sanda (hersinden 12 kazy we olaryň 6
sany orunbasarlary) saýlanýar. Bu kazyýet prezidentiň
döwlete dönüklik etmeginde we ministrleriň öz
wezipelerini ýerine ýetirmeginde agy
r jenaýatlary etmekde
aýyplanmagy baradaky işlere seretmek üçin döredilýär.
Derňew işleri we aýyplanýanlaryň ýokary kazyýete
berilmegi iki palatanyň razylygy bilen amala aşyrylýar.



1993
-
nji ýylda konstitusiýa täzeden seredilende
Respublikanyň adal
atlylyk palatasy döredildi. Hökümet
agzalarynyň jenaýat jogapkärçiligine çekmek baradaky

120

işlere seredýär. Palata 15 sany kazydan we 12 sany
parlamentarilerden ybarat.




Palata öz hukuklary hökümet agzalary tarapyndan
kemsidilen diýip hasaplanan isl
endik raýat arz edip bilýär.



Prokuratura Fransiýada merkezi edaralar ulgamy
bolup, ol ýustisiýa ministri tarapyndan ýolbaşçylyk edilýär.
Her appelasiýa kazyýetinde Baş prokuror we onuň
kömekçileri bardyr. Kömekçileriň iň ulsyna Baş aklawjy
diýilýä
r. Baş prokuror Ýustisiýa ministriniň golastynda
bolup durýar. Kazyýet, polisiýanyň wezipeli adamlary
onuň gözegçiliginde bolup durýar. Baş prokuror özi ýa
-
da
öz orunbasarlarynyň üsti bilen appelýasion kazyýetde,
oturdaşlar kazyýetinde garalawjylyk işini ý
erine ýetirýär.



Aýyplanýany kazyýetde goramak we taraplaryň
bähbitlerine wekilçilik etmek işini aklawjy amala aşyrýar.


Hytaý Halk respublikasy


§1. Hytaý döwletiniň 1982
-
nji ýyldaky
Konstitusiýasy we onuň häsiýetli aýratynlyklary.


Teritoria
l
-

syýasy gurluş formasyna laýyklykda
Hytaý Halk Respublikasy (HHR)
-

awtonomiýalary bolan
unitar döwletdir. Dolandyryş
-
çäk bölünişigi: 23 prowinsiýa
(Taýwan muňa girmeýär), 5 sany awtonom raýonlar we
merkeze bagly 4 sany şäher
-

Pekin, Şanhaý, Çunsin,
Týan
szin ybaratdyr. HHR
-

da awtonom raýonlardan başga
hem 30 sany awtonom oblastlar, 121 sany awtonom
uýezdler, şeýle
-
de müňden hem gowrak awtonom wolostlar
bar. 1997
-
nji ýylda Angliýanyň öňki koloniýasy bolan
Gonkong, Hytaýyň özýgtyýarlygyna gaýtarylyp berilý
är we

121

HHR
-

nyň düzümine aýratyn dolandyryş birlik
-

Sýangan
raýony hökmünde girýär.

HHR
-

da awtonomiýanyň dolandyryş formasy
ulanylýar. Biri
-

birine ýakynda ýerleşen milli azyklar
awtonomiýanyň 3 görnüşini döredip bilýärler: awtonom
raýony, awtonom okrug
y, awtonom uýezdi.

Dolandyryş görnüşi (formasy) boýunça HHR
-

sy
sowet (sosialistik) respublikasydyr. 1982
-

nji ýylyň
Konstitusiýasyna laýyklykda “Hytaý Halk Respublikasy
-

halkyň demokratik diktaturasy bolan sosialistik döwlet
bolup, ol zähmetkeşler synpy t
arapyndan dolandyrylýar we
zähmetkeşleriň hem
-
de daýhanlaryň birleşmesine
esaslandyrylýar” diýlip ykrar edildi. HHR
-

nyň
Konstitusiýasynda berkidilişi ýaly syýasy ulgamda
dolandyryjy we iň ýokary güýje Hytaýyň Kommunistik
Partiýasy (HKP) eýe bolup durýar.
Syyasy sistemanyň
esasy häsiýeti partiýalaryň we döwletiň ýagny, HKP
-

nyň
we döwlet edaralarynyň wezipeleriniň gatyşyklylygy
bolup durýar. HKP
-

dan başga
-

da iş ýüzünde güýji
bolmadyk 8 sany “demokratik” partiýalar hereket edýär.


§2. Döwlet häkimi
ýetiniň ýokary edaralary.



HHR
-

da iň Ýokary döwlet häkimýet edarasy Halk
Wekilleriniň Ählihytaý Geňeşi (HWÄG) bolup, onuň
hemişelik işleýän
-

HWÄG
-

nyň Hemişelik komiteti diýlip
atlandyrylýan edarasy bardyr. Bu edaralarynyň ikisi hem
kanun çykaryjy häki
mýet bolup durýar. HWÄG
-

niň
deputatlary prowinsiýalardan, awtonom raýonlardan,
merkeze bagly bolan şäherlerden we ýaragly güýçlerden

122

köpbasgançakly saýlaw usuly boýunça 5 ýyllyk
saýlanýarlar. HWÄG takmynan 3000 agzadan ybaratdyr.

HWÄG Konstitusiýa üýtgeş
meler girizýär; jenaýat
we raýat işlerine degişli kanunlary kabul edýär we olara
üýtgetmeler we goşmaçalar girizýär: döwlet baştutany


HWÄG
-
niň hemişelik komitetiniň başlygyny we onuň
düzümini saýlaýar. Premýer ministri we HHR
-

nyň döwlet
geňeşiniň (höküm
etiň) düzümini tassyklaýar; HHR
-

nyň
Merkezi harby geňeşini, onuň başlygyny saýlaýar we onuň
düzümini tassyklaýar; Ýokary halk kazyýetiniň başlygyny
we baş prokurory saýlaýar; ykdysady we durmuş, özüne
degişli maksatnamalara garaýar we olary tassyklaýar,
d
öwlet býudjetini we olaryň hasabatlarynyň ýerine
ýetirilmegini üpjün edýär; HWÄG
-

niň hemişelik
komitetiniň kanunlaryna üýtgetmeler girizýär ýa
-
da olary
ýatyrýar.

Deputatlar önümçilik işinden aýrylmazdan öz
deputatlyk wezipelerini ýerine ýetirýändiklerini
sebäpli,
HWÄG kollegial edara hökmünde öz işini gysga döwürlik
sessiýalar (ýylda 2
-
3 hepde) görnüşinde amala aşyrýar.
Başga wagtlarda bolsa, onuň wezipesini HWÄG
-
niň
hemişelik komiteti ýerine ýetirip, ol HWÄG
-
i tarapyndan
saýlanýar we onuň öňünde hasabat b
erýär. Onuň düzümine:
başlygy, başlygynyň orunbasary, sekretariýatyň ýolbaşçysy
we Hemişelik komitetiň agzalary girýär. Onuň ýygnaklary
her iki aýda bir gezek geçirilýär. Ygtyýarlyk möhleti 5
ýyldyr.

HWÄG
-
iň Hemişelik Komiteti örän giň
ygtyýarlyklar
dan peýdalanmak bilen, onuň sanawy açyk
bolup durýar, ýagny HWÄG onuň ygtyýarlyklaryny
artdyryp bilýär. HWÄG
-
niň Hemişelik komitetiniň

123

ygtyýarlyklary şulardyr: Konstitusiýasynyň manysyny
düşündirmek, kanunlary kabul etmek we olary üýtgetmeler
girizmek, kan
unlary düşündirmek, Döwlet Geňeşiniň,
Merkezi harby geňeşiň, Ýokary halk kazyýetiniň we
Ýokary halk prokuraturasynyň işine gözegçilik etmek, ýerli
döwlet häkimiýet edaralarynyň, awtonom raýonlarynyň we
merkeze bagly bolan şäherleriň çykarýan kadalaşdyryjy

hukuknamalarynyň Konstitusiýa, kanunlara we dolandyryş
namalara gabat gelmedik halatynda olary ýatyrmak;
ýurtda ählihalk ýa
-
da bölekleýin mobilizasiýa hakyndaky
çözgütleri kabul etmek; halkara şertnamalary ratifisirlemek
(tassyklamak) ýa
-
da denonsirlem
ek (ýatyrmak); şeýle hem
döwlet baştutanynyň adaty ygtyýarlyklaryna eýedir (daşary
ýurt diplomatik wekillerini bellemek we olary
wezipesinden boşatmak, döwlet sylaglary bilen sylaglamak
we hormatly atlary dakmak, günä geçişlik ýaly hukugyna
eýedir).

HWÄG
-
niň sessiýalarynyň arasynda Hamişelik
komitet kanunlara bölekleýin üýtgetmeler we goşmaçalar
girizýär, ykdysady we durmuş ösüşine, döwlet býudjetine
degişli maksatnamalara garaýar we olara girizilen
üýtgeşmeleri tassyklaýar; ministrleri, komitetleriň
başl
yklaryny, esasy rewizýory we sekretariatyň
ýolbaşçysyny (bu wezipelere Döwlet sowetiniň
premýeriniň hödürlemegi netijesinde bellenilýär) we olary
wezipesinden boşadýar; Merkezi harby geňeşiniň
başlygynyň hödürlemegi bilen onuň agzalaryny belleýär we
olary
wezipesinden boşadýar; HHR
-
na ýaragly çozuş
howpy abanan ýagdaýynda ýa
-
da halkara şertnama görä
agressiýa garşy bileleşip, söweşmek zerur bolan
ýagdaýynda uruş yglan edýär.


124

Döwlet baştutany
-

HHR
-
nyň baştutany, HWÄG
tarapyndan saýlanylýar.Onuň ygtyýarlyk m
öhletine
HWAG
-
niň ygtyýarlyk möhletine gabat gelýär, emma ol
ony ýolbaşçylyk wezipesine girişmezden öň amala aşyrýar.
Hiç kim HHR
-
nyň baştutanlyk wezipesini 2 möhletden
artyk ýerine ýetirip bilmez. HWÄG
-
nyň we onuň
Hemişelik komitetiniň çözgütleri esasynda

HHR
-
nyň
baştutanynyň ygtyýarlyklary çap edilen kanunyň çäklerinde
bolup, ol ýokary wezipeli adamlary (premýer ministri, onuň
orunbasarlaryny, Döwlet sowetiniň agzalaryny we ş.m.)
belleýär, döwlet ordenleri bilen sylaglaýar we hormaty
atlary dakýar, daşary

ýurt diplomatik wekillerini belleýär
we olary wezipesinden boşadýar, daşary ýurt döwletleri
bilen baglaşylan şertnamalary ratifisirleýär we
denonsirleýär, günä geçişlik hakynda, mobilizasiýa
hakynda, adatdan daşary ýagdaýy girizmek we uruş yglan
etmek hak
ynda kararlary çap edýär. HHR
-
nyň baştutanyna
onuň orunbasary ýardam edip, ol bolsa HWÄG
-
de edil
döwlet baştutanynyň saýlawlaryndaky düzgünlere we
şertlere laýyklykda saýlanýarlar. HHR
-
da Döwlet Geňeşi
(soweti) merkezi ýerine ýetiriji döwlet edarasy bolup,

ol
Konstitusiýasynyň 85
-
nji maddasynda “Döwlet geňeşi


Merkezi halk häkimiýeti, ýerine ýetiriji döwlet häkimiýeti,
iň ýokary dolandyryş döwlet edarasydyr” diýlip
häsiýetlendirilýär. Ol premier ministrden, premýeriň
orunbasarlaryndan, Döwlet Geňeşiniň ag
zalaryndan,
ministrlerinden, komitetleriň başlygyndan, baş
rewizýordan, sekretariatyň ýolbaşçysyndan ybaratdyr.
Premýer ministr, onuň orunbasarlary, Döwlet Geňeşiniň
agzalary we sekretariatyň ýolbaşçylary Döwlet Geňeşiniň
hemişelik komitetini emele getirýä
rler. Onuň ygtyýarlyk

125

möhleti 5 ýyldyr. Döwlet geňeşi ählumumy döwlet
möçberindäki dolandyryş işlerine, ministrlikleriň we
pudaklaýyn edaralaryň (wedomostlaryň) işlerine
ýolbaşçylyk edip, başga
-
da degişli ygtyýarlyklara eýedir.
Ol HWÄG
-

niň we onuň Hemişel
ik komitetiň öňünde
jogapkärdir we oňa hasabat berýär.


Hukuk ulgamy

Umumy häsiýetleri

HHR
-

nyň hukuk ulgamy hukuk adatlary bilen bir
hatarda “hytaýyň aýratynlyga eýe bolan sosializmiň”
ýörelgelerine we romano
-
german hukugynyň käbir
ýörelgelerine esaslan
an döwrebap kanunlarynyň
gatyşygydyr. Hytaýyň hukuk medenýetinde jemgyýetçilik
durmuşyna degişli dürli meseleleri, şol sanda örän wajyp
meseleleri kadalaşdyrmakda ahlaky kadalary hukuk
kadalaryndan üstün bolup durýar. Hukuga bolan bu garaýyş
hytaýlylarda 1
911
-
nji ýylyň rewolýusiýasyna çenli Hytaý
imperiýasynda hereket eden idealogiyadan, ýagny
Konfusiniň taglymatlaryndan öz gözbaşyny alýar.
Konfusiniň taglymatlaryna laýyklykda, birinji nobatda
häkimiýet we mejburlyk dälde, terbiýe we ynanç birinji
nobatda
bolup durýar.Şol sebäpli hytaýlylar Ýewropanyň
berk we abstrakt hukuk ideýalaryna otrisatel garaýarlar.
Adam öz hukuklaryny talap etmeli däldir, çünki her bir
adamyň borjy ylalaşyga ugrukdyrylan bolup, her bir adam
başgalaryň bähbidi üçin özi hakyndaky a
ladany ýatdan
çykarmalydyr. Her bir ýagdaýda takyk çözgütler kabul
edilende ýuridiki shemanyň çäklerinde bolman, eýsem
adalatlylyk we gumanizm (adamsöýerlik, ynsanperwerlik)
häsiýetlerine eýe bolmalydyr. Ýetirilen zyýanyň öwezini

126

dolmak diňe bir bergidaryň

üstüne ýüklenip, onuň
maşgalasy üçin agyr ýük bolmaly däldir.

Konfusiniň ahlakly taglymatlaryna laýyklykda
raýatyň “Li” (özüni alyp barmagyň “dogry”düzgünleri)
hukuklary kemsidilen wagtynda jebir çeken tarap, öz
hukuklaryny kazyýetiň üsti bilen talap etmä
n, eýsem ýüze
çykan düşünişmezligi asudalykda ara alyp
maslahatlaşmalydyr. Hukugyň subýektiw aňlamasy
Hytaýda ХХ asyrda ýüze çykdy.

Köp asyrlaryň dowamynda Hytaý guramaçylyk
hukuk wezipelerini bilmezden ýaşapdyr. Kazyýet işlerini
edebiýat häsiýetli synagla
ry geçen ýolbaşçylar
(administratorlar) amala aşyrypdyrlar. Olar hukugy
bilmedikleri üçin ýanlaryndaky kömekçileriniň
maslahatyna eýeripdirler. Kanuna gatnaşyjylar jemgyýet
tarapyndan ýazgarylýardy, şol sebäpli olardan maslahat
soramak gizlin amala aşyryl
ypdyr. Hytaýda hukuk
doktrina (ýuridiki doktrina) bolmandyr. Şol sebäpli
Hytaýyň taryhynda meşhur hukukçylar (ýuristler) ýokdur.

Emma Hytaýda hukuga bolan başgada garaýyş
bolupdyr. B.e.öň III asyrda Legistleriň mekdebi döwleti
dolandyrmakda esasy orunlary

(pozisiýalary) eýeläp
başlaýar.Olaryň taglymatyna laýyklykda döwlet häkimýeti
adamlary dolandyrýan ahlaky kadalara esaslanman, kanuna
boýun bolmalydyr. Legistleriň garaýyşlary Han Feýze
degişli bolan traktatda öz beýanyny tapýar. Ol we başga
-
da
köp sanly
legistler hemişelik hereket edýän kanunlaryň
wajyplygyny öňe sürdiler; ýagny döwlet baştutany şol
kanunlardan habarly bolmalydy, onuň golastyndakylar
bolsa, olary berjaý etmelidi. Bu garaýyş günbatarlylaryň
garaýşyna meňzeş bolmak bilen, kanunyň esasy man
ysy

127

bolup durýardy. Emma legistleriň bu garaýyşlary hytaý
halkynyň köp bölegi üçin ýat bolup galýar. Han
dinastiýasynda bolsa, konfusiýançylyk ýene
-
de öz güýjüne
gaýdyp gelýär we şondan bäri öz güýjüni hemişelik
dikeldýär. Han dinastiýasy döwründe dörän Hy
taý
kodeksleri diňe dolandyryş we kadalaşdyryjy ýazgylaryny
özünde jemleýän jenaýat kodekslerine degişli bolupdyr;
raýat
-
hukuk düzgünleri, adat kadalarynyň bozulmagy
ahyrynda jenaýatçylyk sanksiýalaryna getiren wagtynda
muňa degişli bolup durýardy.

Iň soňk
y Sin dinastiýasynyň döwründe (1644
-
1911ý)
Hytaýda kanunlar toplumynyň iki sany ulgamy bolupdyr.
Olardan biri döwlet we dolandyryş işine, beýlekisi bolsa,
jenaýat, raýat we maşgala hukuk meselelerine degişli bolup
durýar. Birinji kanunlaryň jemi (
Dsin hued
ýan
) her döwlet
baştutanyň ygtyýarlyklaryny we döwlet edaralarynyň
ygtyýarlyklaryny özünde jemleýär. Ikinjisi bolsa,
“Dasin
lüýli”

diýlip atlandyrlyp, ol ýedi bölümden ybaratdyr.
Birinji bölümde jezanyň görnüşleri we ony
ýeňilleşdirmegiň şertleri hakynda,

beýlekisinde bolsa,
jenaýatyň görnüşleri we raýatlaryň arasynda ýüze çykýan
jedelleri çözmegiň görnüşleri ýerleşdirilip, her bölüm
degişli ministrligiň işi bilen bagly bolupdyr. “Dasin
lüýlisiniň” kitabyndaky kodeksyň köp düzgünleri 1931
-
nji
ýyla çenli h
ereket edipdir. Nika
-
maşgala gatnaşyklary,
mirasdarlyk, söwda we beýleki gatnaşyklary adat hukugy
boýunça kadalaşdyrylypdyr.

1911
-
nji ýylda Sun Ýatseniň ýolbaşçylygyndaky
Sinhaý rewolýusiýasynyň ýeňşi bilen Hytaýyň milli
aýratynlyklaryna bagly döwrebaplaş
mak prosesi başlaýar.
Hytaý “Respublikasy” diýip yglan edilenden soňra

1
28

döwrebap kodeksleri işläp düzmekde Ýewropanyň
tejribesine esaslanyp ägirt uly özgertmeler geçirildi. 1912
-
nji ýylda täze Jenaýat hakyndaky kanunlary kabul edilip,
1928
-
nji ýylda oňa
goşmaçalar girizilip, “Jenaýat
kodeksi” diýen at berildi. 1929
-
1931
-
nji ýyllar aralygynda
kabul edilen Hytaýyň Raýat kodeksi Germanlaryň we
Ýaponlaryň kanunlaryna esaslanmak bilen raýat we söwda
hukugyny hem öz içine alýardy.

“Raýat prosessual kodeksi” 1
932
-
nji ýylda, “Ýer
kodeksi”


1930
-
nji ýylda kabul edildi. Bu özgertmeleriň
netijesinde Hytaý hukugy ýewropalaşýar we rim hukugyna
esaslanan hukuklaryň maşgalasyna girýär. Emma şeýle
-
de
bolsa, adat, däp
-
dessur düşünjeleriniň jemgyýetdäki orny
resmi kanun
lardan ýokarda bolup durýar. Sebäbi Hytaýda
kodeksler we kanunlar diňe halkyň düşünjesine, adalatyna,
däp
-
dessurlaryna laýyk gelen wagty kabul edilipdir. 1925
-
1949
-
njy ýyllardaky rewolýusiýada Mao
-
Szedunyň
ýolbaşçylygyndaky Kommunistik partiýanyň ýeňişini
ň
netijesinde, 1949
-
njy ýyldaky hukuk ulgamyny täzeden
döretmeklik hakyndaky Organiki kanunlar sowet modeline
esaslanandyr. Ýokary kazyýet ähli täze kazyýetlere
ýolbaşçylyk edýär; sosialistik ýörelgesiniň kanunylygyny
tassyklamak üçin prokuratura döredilý
är. 1950
-
1951
-
nji
ýyllarda nika, kärdeşler arkalaşygy (profsoýuz), ýer, oba
hojalyk özgertmesi, kazyýet we başgalar hakynda iri
kanunlar kabul edilýär. Kodifikasion topar (komissiýa)
kodeksleri işläp düzmäge girişýär.

Emma 1952
-
1953
-
nji ýyllarda öň hem
kynlyk bilen
dikeldilen kanunçylyk gowşamak bilen bolýar: aýratyn
hukuklar, syýasat, kazylaryň garaşsyzlygy, ýuridiki
resmilik, „kanun bolmasa, jeza ýokdur“ diýen ýörelgeler

129

tankytlanylyp başlaýar. Şeýle
-
de bolsa, olar sowet
modelinden ýüz öwürmeýärler we

ahyrynda sosialistik
kanunlar üstün çykýarlar. 1954
-
njy ýylda Hytaýyň
Konstitusiýasy 1936
-
njy ýyldaky sowet Konstitusiýasyna
esaslanandyr. Şol ýylda prokuraturalaryň we kazyýet
häkimýetinň işi täzeçe guralýar.1960
-
nji ýylda SSSR bilen
bolan dostlukly gatn
aşyklar kesilenden soňra HHR
-
nyň
ýolbaşçylary hukugyň sowet modelinden aýrylmak
isleýärler. Şol sebäpli HHR
-
synyň edaradyr


kärhanalaryndan zähmetkeşler iş haklaryndan ýüz öwrüp,
öz
-
özüni dolandyrmaga synanyşýarlar. 1963
-
1973
-
nji
ýyllardaky „medeni rewol
ýusiýa“ döwründe ýaragly
hereketleriň, köpçülikleýin tutha
-
tutlyklaryň netijesinde
hukuk düzgüniniň tutuş ulgamy gowşaýar. Kanun
çykaryjylyk düzgüni düýbünden diýen ýaly bes edilip,
ýurtda bidüzgünçilik iň ýokary derejä ýetirýär. 1979
-
nji
ýylda HHR
-
nyň s
yýasy gurluşynda düýpli üýtgetmeler
amala aşyrylýar. HKP
-
sy ykdysadyýeti
döwrebaplaşdyrmak maksady bilen synplaryň emele
gelmegine we ykdysadyýetdäki monopoliyany, ýagny, ähli
zadyň döwletiň elinde bolmagyny ýatyrýar. Oba hojalykda
daýhanlara özbaşdaklyk b
erýär; döwletiň öňünde bitiren
hökmanylyk meýilnamalary üçin olaryň aýlyk haklary
artdyrylýar, hassyllaryň bir bölegini bazarda satmak üçin
rugsat berilýär. Önümçilikde hem şeýle özgertmeler
(reformalar) geçirilip, ownuk we orta eýeçilige giň ýol
açylýar.
Ykdysadyýeti ösdürmekde daşary ýurt maýa
goýumlaryny çekmek üçin 1979
-
nji ýylda
“Gatyşyk
eýeçilik hakyndaky”

Kanun kabul edilip, dört sany erkin
ykdysady zolaklar döredilýär. Kanunçylyk düzgüni
(režimi) dikeldilýär we kazyýet häkimiýeti, hukuk goraýjy

130

eda
ralar kadaly işläp başlaýarlar. HHR
-
nyň taryhynda
1979
-
nji ýylda täzeden ýa
-
da ilkinji gezek hukugyň aýratyn
pudaklary (esasan hem HHR
-
nyň 1979
-
nji ýyldaky ýeke
-
täk “Jenaýat kodeksi”, 1986
-
nji ýylda „Raýat hukugynyň
umumy düzgünleri hakynda” kanun Kabul ed
ilýär, 1994
-
nji
ýylda zähmet kanunçylygy dikeldilýär) döredilýär. Wagyň
geçmegi bilen, tejribede jemgyýetiň talaplarynyň döwre
görä üýtgemegi esasynda, öňki kabul edilen kanunlara
halkara tejribelerine (standartlaryna) laýyk gelýän
üýtgetmeler we goşmaçala
r girizilýär. Şeýlelikde
takmynan ýigrimi ýyllyk özgertmeler esasynda HHR
-
da
sowet sosialistik hukugynyň marksisik taglymatlaryny,
şeýle
-
de romano
-
german hukugynyň başlangyçlaryny
özünde jemleýän kanunçylyk ulgamy emele gelýär. HHR
-

da hukugyň esasy çe
şmeleri kanunlar we beýleki
kadalaşdyryjy hukuknamalar bolup durýar. Onuň
gatlaklaýyn (iýerarhiki) tertibine görä Konstitusiýa,
Döwlet Geňeşiniň buýruklary we kararlary, beýleki döwlet
edaralarynyň, şeýle hem ýerine ýetiriji ýerli häkimiýetiniň
kanunlary
ýerine ýetirmek üçin kabul edýän namalary.

Emma, tejribede hukuk namalarynyň iýerarhiýasy
bozulup, dolandyryjy edaralarynyň elinde jemlenýär.
Mundan başga
-
da, HHR
-
da şu wagta çenli hukuk namasy
bilen syýasy direktiwanyň arasynda takyk bölünişik ýok.
Kanu
nlarda hukuk häsiýeti bolmadyk düzgünler gabat
gelýär; meselem, “Halk prokuraturasyny guramak
hakyndaky” Kanunda „prokurorlar durmuşda köpçülik
bilen bolmaly, köpçüligiň pikirini diňlemeli , köpçülige
boýun bolmaly (pod kontrolem)” diýlip bellenilýär.

HHR
-
nyň hukuk ulgamynda esasy orny Angliýanyň
öňki koloniýasy bolan Gonkong (Sýangan) eýeleýär.

131

Hytaý
-
iňlis şertnamasyna laýyklykda aýratyn dolandyryş
raýony bolan Sýangana (öňki Gonkong) öz
-

özüni
dolandyrmagyň ýokary derejesini berilýär. Oňa özüniň
kanun ç
ykaryjy, ýerine ýetiriji we kazyýet häkimiýetiniň
bolmagyna, şeýle hem immigrasion ulgamyny we salgyt
syýasatyny özbaşdak alyp barmagyna rugsat berilýär. Diňe
daşary syýasat we howpsuzlyk hakyndaky meseleler ýerli
öz
-
özüňi dolandyryş edaralarynyň ýgtyýarly
gyna degişli
däldir. HWÄG tarapyndan 1990
-
nji ýylda kabul edilen
Esasy kanunyna laýyklykda 2047
-

nji ýyla çenli
Gonkongyň çäginiň durmuş
-
ykdysady ulgamynda we
“durmuşyň ýerli häsiýetine” üýtgewsizlik kepili berilýär,
şeýle
-
de azat port, aýratyn gümrük ter
ritoriýa, özbaşdak
walýuta ulgamy bolan halkara maliýe merkezi ýaly hukuk
derejeleri saklanýar. Hytaý ozaldan bäri Gonkongda giň
ýaýran Beýik Britaniýanyň 140
-
a golaý kanunlaryny kabul
edýär. HHR
-
na degişli bolan Taýwan adasynda bolsa
gomindançylyk Hytaýda
n miras galan syýasy we hukuk
ulgamy hereket edýär.

Raýat we onuň bilen baglanyşykly hukugyň pudaklary

Raýat hukugynyň mazmuny hem beýleki hukugyň
pudaklary ýaly bu döwletiň sosial we ykdysady modeli
bilen tapawu
tlanýar. Ykdysady gatnaşyklary ylaýta
-
da
eýeçilik gatnaşyklary konstitusion derejede berkidilendir.
Baş kanunyň 1993
-
nji ýyldaky neşiriniň 15
-
nji maddasynda
“Döwlet sosialistik bazar hojalygyny amala aşyrýar.
Döwlet ykdysady meselelere degişli kanun çykary
jylyk
işini güýçlendirýär, makrokadalaşdyrmany
(makroregulirowaniýe) kämilleşdirýär” diýlip bellenilýär.
Konstitusiýada HHR
-
nyň sosial ykdysadyýet ulgamynyň
esaslary


önümçilik serişdeleriniň hasabyna köpçülikleýin

132

eýeçilik, ýagny, umumyhalk eýeçiligi we
zähmetkeş
köpçüligiň kollektiwleýin eýeçiligi bolup durýar (6
-
njy
madda); ykdysadyýetde döwlet sektory
-
“halk hojalygynyň
ýolbaşçy güýjüdir” diýlip berkidilýär (7
-
nji madda);
kooperatiw eýeçiligiň dürli görnüşleri bolsa, hojalygyň
sosialistik sektory hökm
ünde seredilýär(8
-
nji madda);
şäherlerdäki we obalardaky şahsy eýeçilik bolsa, eýeçilik
bolsa, sosialistik jemgyýet hojalygyna goşmaça bolup
gelýär(11
-
nji madda) 1988
-
nji ýylda Konstitusiýanyň 11
-
nji maddasyna aşakdaky goşmaçalar girizilýär:

“Döwlet kanu
nyň çäklerinde hususy eýeçilige we
onuň ösmegine ýol berýär. Hususy hojalyk jemgyýetçilik
eýeçiligine esaslanyp, sosialistik ykdysadyýetiň goşmaçasy
bolup durýar. Döwlet hususy hojalygyň kanuny
hukuklaryny goraýar we onuň işine ýolbaşçylygy we
gözegçiligi

amala aşyrýar” Hytaý hukuk ulgamynda
özgertmeleri amala aşyrýar. “ Hytaý hukuk ulgamynda
özgertmeleri amala aşyryp başlan döwründe onuň raýat
kanunçylygy ýok diýen ýalydy. Ykdysadyýetde hereket
edýän ýolbaşçy
-

dolandyryş usullary ret etmek bilen
ykdysady
ýetiň gatyşyk (maksatnamalaýyn
-

bazar)
görnüşinde bazar gatnaşyklarynyň reglamentirlemekde
gerekli bolan hukuk kadalaryny işläp düzmek möhüm
bolup durýardy. Täze raýat kanunçylygyny kynlaşdyrýan
ýagdaý bolup, HHR
-
nyň häkimiýetiniň ol hakynda
gutarnykly, ta
kyk we umumy nusgasynyň ýoklugydyr,
ýagny, onuň köp ýyllaryň dowamynda bolup geçjek
ykdysady özgertmeleriň netijesinde tassyklanyljakdygynyň
alamaty bolup durýar. Özüniň netijesinde bu nusga “hytaý
aýratynlyklary bolan sosializmi” emele getirmelidigi
seb
äpli, kanun çykaryjy ulgamyň XIX asyrda Ýaponiýada

133

we 1920
-
nji ýyllarda gomindançy Hytaýda bolşy ýaly
kapitalistik döwletlerden „taýýar“ raýat hakyndaky
kanunlary almak mümkinçiliginden mahrum edilendir.
Umuman HHR
-
nyň raýat hukugy emele geliş döwründe
bol
up, onuň köp institutlary şu wagta çenli kanun arkaly
berkidilmedikdir. HHR
-
nyň öz Raýat kodeksi (RK)
ýokdur. RK
-
ni işläp düzmek hakyndaky mesele 1950
-
nji
ýyllarda maksat edilip goýuldy, 1980
-
nji ýyllarda bu
ugurda işler örän işjeň alnyp barylýardy (birn
äçe taslamalar
işlenilip düzüldi). Muňa garamazdan, netijede Hytaýyň
kanun çykaryjy edarasy Raýat kodeksindan ýüz döndirdi.
Munuň ýerine “Raýat Hukugynyň Umumy Düzgünleri
(RHUD) hakyndaky” kanun 1986
-
nji ýylda kabul edilip we
1987
-
njiýylda güýje girizildi.

Ol bu ulgamyň tertibiniň
easlaryny we häzirki döwrüň hytaý hukuk ulgamyndaky
ornuny berkidýär. “Raýat Hukugynyň Umumy Düzgünleri
hakyndaky” kanun diňe hytaýyň kanunçykaryjylarynyň
arasynda güýçli gapma garşylygy döretmedik raýat
hukugyna degişli meseleler
i kadalaşdyrlandyr. Bu nama
esasan hem jemgyýetçilik gatnaşyklarynyň haýsy
pudagynyň raýat hukugy bilen kadalaşdyrylýanlygy
kesgitlenendir (2
-
nji madda); onuň kadalaşdyrylyşynyň
usuly (2
-
3
-
nji madda); raýat hukugynyň subýekti bolup,
kimiň çykyş edýänligi
we olaryň hukuk düzgünleri(1
-
2
-
nji
madda, II
-
III baplary); haýsy ýagdaýlarda hukuk şahsyň
haýsy hukuk derejesi tassyklanylyp bilner (36
-
53
-
nji
maddalar); wajyp siwil institutynyň eýeçilik hukugynyň
mazmuny nämeden ybarat (71
-
nji madda); döwlet we
kollekti
wleýin eýeçiligiň haýsy hukuk görnüşinde durmuşa
geçirilmegi garaşylýar (80
-
82
-
nji maddalar); borçluklar
name, olar nähili emele gelýärler we nähili ýerine

134

ýetirilýärler (84
-
93
-
nji maddalar); Raýat hukugynyň
umumy düzgünlerini şeýlede HHR
-
da intellektual
eýeçiligiň ýeke täk institutyny berkitdiler, aýan etmezlik,
hakykat onuň düşünjesi bolup durýar (94
-
97
-
nji maddalar);
raýat jogapkärçiligi aýratyn instituty düzýär, ol öz içinde
şertnamalaýyn we şertnamasyz diýlip bölünýär (106
-
133
-
nji maddalar), raýat huk
uklarynyň goraglylygynyň
usullaryny berkidýär (134
-
nji madda); talap hatyny
bermegiň (isk) düzgünlerini (135
-
141
-
nji maddalar),
wekilçilik institutyny (63
-
70
-
nji maddalar) berkidýärdi.

Şeýle
-
de RHUD
-
a „daşary ýurt alamatlary“ bolan
raýat
-

hukuk we maşga
la gatnaşyklaryny kadalaşdyrylýan
halkara hususy hukugynyň esasy kadalary girizildi (142
-
150
-
nji maddalar).

Şol bir wagtyň özünde raýat
-
hukuk kadalarynyň
wajyp meseleleri RHUD
-
da görkezilmeýär,
(berkidilmeýär). Ol ýerde hukuk şahslaryň bölünişigini
geçme
gi rugsat berýän, olaryň döredilmeginiň tertibiniň
berkidýän kadalar düýbünden ýokdur. Eýeçiligiň görnüşleri
bolan
-

döwlet, kollektiwleýin, hususy eýeçiliginiň, olaryň
düzgüniniň we ş,m. (Konstitutsiýa bilen deňeşdireniňde )
ösüşinde üýtgeşik bir öňe gidiş
lik göze ilmeýär.

Raýatlaryň şahsy eýeçiligi hakynda hem ýagdaýyň
şeýledigini agzamak zerurdyr. Konstitusiyada bu eýeçilik
hiç hili häsýetlendirilmeýär, emma, RHUD
-
da islendik
eýeçilik raýatyň


bitarap


şahsy emlägi diýlip
atlandyrylýar (75
-
nji madda). R
HUD
-
da bilelikde iş alyp
barmak üçin raýatlaryň arasynda şertnama baglanyşmagyň
reglamentasiýasynyň esaslaryny hem berkitmeýär.
Söwdada, arteleýde we önümçilikde indiwidual
hojalyklaryň hukuk derejesi doly suratlandyrylmadykdyr.

135

Günäli bolmadyk halatlardak
y meseleler babatynda ýagny,
ýetirilen zyýanyň öwezini dolmak we ş.m. ýaly düzgünler
hem ýokdur.

RHUD bilen bilelikde hojalykda we telekeçilikde
aýratyn subýektleriň hukuk derejesini şeýle hem eýeçilik
gatnaşyklarynyň kesgitli reglementasiýalaryny özünde
s
aklaýan HHR
-
da hojalyk alyş
-
çalyş gatnaşyklaryny
kadalaşdyrýan esasy nama.(HHR
-
da bu Kanundan başgada
hojalyk şertnamalarynyň dürli görnüşleriniň köp sanly
düzgünleri bar kabul edildi.) “Aýratyn hukuklaryň
obýektleri bilen baglanşykly bolan gatnaşyklar teh
niki
şertnama hakyndaky” (1987
-
nji ýyl); “Awtorlyk hukugy
hakyndaky” (1990
-
nji ýyl), “Parlamentariler hakyndaky”
(1984
-
nji ýyl) we “Harytlaryň belgisi hakyndaky” (1982
-
nji ýyl) kanunlara laýyklykda reglamentirlenýär.
“Mirasdarlyk gatnaşyklary hakynda” 1985
-

nji ýylda
aýratyn kanun düzgünleşdirilendir. Daşary ýurtlaryň
gatnaşmagynda ykdysady gatnaşyklary kadalaşdyrmak
hakyndaky Düzgün aýratyn ykdysady zolaklary bolan
Guandun prowinsiýasynyň 1980
-
nji ýylda kabul edilen
Düzgünine we HHR
-
nyň “Daşary ykdysady ş
ertnamalar
hakyndaky” kanuna esaslanýandyr. HHR
-
nyň Raýatlyk
kanunçylygy hojalyk işiniň subýektleriniň şu görnüşlerini:
döwlet kärhanalaryny, şäherleriň, wolostlaryň, obalaryň
kollektiwleýin kärhanalary, hytaýlylar bilen daşary
ýurtlylaryň bilelikdäki maýa

goýumly kärhanalary öz içine
alýar. Hususy kärhanalar (“Hususy kärhanalar hakyndaky”
kanuna laýyklykda 1988
-
nji ýyl) 3
-
e bölünýärler: özbaşdak,
artelnyý kärhanalar we çäklendirilen jogapkärçiligi bolan
paýdarlar jemgyýeti hakynda Kanun kabul edildi. 1997
-
nji
ýylda hojalyk arkalaşygy hakyndaky kanun kabul edildi.


136

(HHR
-
da raýatlaryň hukuk ulgamyna degişli bolmadyk )
Maşgala hukugyna degişli bolan nika hakyndaky Kanun
özgertmeler döwründe 1980
-
nji ýylda kabul edildi. Ol
feodal döwrüniň maşgala gatnaşyklarynyň

gurluşyny,
düzgünlerini özünde berkidýän 1950
-
nji ýylda Kanuny
ýatyryldy. Kanunda giçki nikalary goldamak maksady öňe
sürülip, ol ýurtdaky demokratik meseleleriň çözgüdi
hökmünde makullanylýar; Kanunyň 2
-
nji maddasynda ýaş
çatynjalaryň öňünde „jogapkärçi
lik edilip goýulýar.“
Nikanyň azatlygy hakyndaky ýörelge tassyklanylýar, iki
tarapyň hem ony baglaşmaga razylyk bermegi zerurdyr. 9
-
njy madda laýyklykda maşgala gatnaşyklarynda är
-
aýalyň
hukuklary deňdir. Eger iki tarap hem nikany bozmak
hakynda razylyk be
ren, hem
-
de çagalaryny saklamagynyň
geljekdäki ýagdaýlaryny kesgitlän bolsalar, diňe şol
ýagdaýda nikany bozmak iň sada resmilige eýedir: raýat
işlerinden başy çykýan degişli edara ýörite arza bilen ýüz
tutmak ýeterlikdir. Degişli edaranyň ygtyýarly işgär
i iki
tarapyň hem razy bolan şertlerinde we çözgüdi adalatly
hasap eden ýagdaýlarynda nikanyň bozulanlygy hakyndaky
şahadatnamany gowşurýar. Eger taraplaryň biri razy
bolmadyk ýagdaýynda bu iş kazyýetiň garamagyna
berilýär. 1991
-
nji ýyldaky Raýat prosesu
al kodeksy,
1982
-
nji ýyldaky meňzeş namany çalyşýar.

HHR
-
nyň zähmet hukugyny hem „sosial bazar
ykdysadyýetiniň“ konsepsiýalaryna laýyk getirmek
maksady bilen belli bir derejede kämilleşdirildi. Öňki
sosialistik alamatlaryny saklamak bilen bir hatarda,
hytaýyň zähmet kanunçylygy bazar ykdysadyýeti ösen
döwletleriň köp sanly düzgünlerini özünde jemledi. 1986
-
njy ýylda zähmet gatnaşyklaryny kadalaşdyrmak maksady

137

bilen wagtlaýyn 4 sany düzgün:
“zähmet şertnamalary
hakynda, işe ýerleşmek hakynda, işden öz is
legiň boýunça
çykarmak hakynda, garrylyk we işsizlik ätiýaçlyklary
hakynda”

kabul edildi. Bu kanun zähmet gatnaşyklarynda
uly seslenme döretmek bilen, döwürlik zähmet çekmek
hakyndaky kanunyň çäklerinde hatda işe almak, iş ýeriňi
üýtgetmek, işden çykmak
ýaly meselelerde döwlet
edaralardan rugsat almak ýaly ulgamy bolan köne zähmet
hakyndaky kanunyň döwrebap nusgasy bolup çykyş etdi.
Täze ulgam işe almak, işden boşatmak we möhleti 1 ýyldan
az bolmadyk gyssagly şertnamalar baglaşmagyň iki
taraplaýyn jikme
-
jik jogapkärçiliklerini, zähmet şertlerini,
zähmet nyzamyny guramagyň ýollaryny, isleg boýunça
işden çykarmagyň tertipleri bu kanunçylykda kesgitlenýär.
1990
-
njy ýyllarda “Kärdeşler arkalaşyklary hakyndaky”,
1992
-
nji ýylda “Burawlaýyş desgalarynda zähmet
h
owpyzlygy hakyndaky” kanunlar Kabul edildi. Başga
-
da
aýry
-
aýry institutlaryň zähmet hukuklaryna degişli bolan
kanunlar, meselem: döwletde iň az bolan zähmet hakyny
kesgitlemek hakyndaky (1993
-
nji ýyl), zähmet jedellerini
çözmegiň Düzgünleri hakyndaky (1994
-
nji ýyl) kanunlar
kabul edilýär. HHR
-
niň 1994
-
nji ýylda zähmet hakyndaky
kanuna birinji tapgyrdaky özgertmeleriň netijelerini özünde
jemlemek bilen hemmeler tarapyndan ykrar edilen halkara
hukugynyň we BMG
-
niň standartlaryna laýyk gelýänligi
görkezýär. Ol

107 maddadan, 13 bölümden ybaratdyr:
umumy düzgünler; zähmetiň höweslenlendirilmegi; zähmet
we kollektiwleýin şertnamalar; iş wagty we dynç alyş
wagty; howpsyzlyk düzgünleri we önümçilikde
arassaçylyk düzgünleriniň berjaý edilmegi zenanlaryň we
ýaşlaryň
aýratyn zähmet howpsyzlygy; käriň öwredilmegi

138

(профес
си
ональное обучение); zähmet jedelleri;
kanunçylygyň berjaý edilmegine gözegçilik etmek;
kanunçylygy bozanyň jogapkärçilige çekilmegi; jemleýji
düzgünlerden ybaratdyr. Şeýlelikde 1994
-

njy ýyldaky
kanun

täze Zähmet Kanuny bolup durýar.

1979
-

njy ýyldan başlap HHR
-
da daşky gurşawy
goramak hakynda köp sanly kadalaşdyryjy hukuknamalar
güýje girizildi. Şeýlelikde 1979
-
nji ýylda HHR
-
nyň
“Tokaý kodeksi” we HHR
-
nyň Daşky gurşawy goramak
hakyndaky” Kanuny kab
ul edilip, ol daşky gurşawy
goramak hakyndaky ulgamyň düýbünden täzelenmegiň
esaslary bolup hyzmat etdi. 1989
-
nji ýylda bolsa, ol has
täze hemişelik hukuknama bilen çalşyryldy. Wagtlaýyn
Tokaý hakyndaky kanun bolsa, 1984
-
nji ýylda üýtgedilip
tassyklanylýar
. Mundan başgada “Deňizleriň we
ummanlaryň daşky gurşawy” (1982
-
nji ýyl) we “Suwlaryň
hapalanmagynyň öňüni almak hakynda” (1985
-
nji ýyl),
“Howa giňişliginiň hapalanmagynyň öňüni almak
hakyndaky” (1987
-
nji ýyl), “Suw Kodeki” (1988
-
nji ýyl),
“Ýyrtyjy haýwanl
ary goramak hakynda” (1988
-
nji ýyl),
“Galmagalyň (шумовое воздействие) daşky gurşawa
täsiriniň öňüni almak hakyndaky” (1996
-
nji ýyl) Kanunlar
kabul edildi.

Jenaýat hukugy we prosesi.


1949
-
njy ýylda Hytaý Halk respublikasy
döredilenden soňra sosialistik ugurly täze jenaýat


hukuk
kadalary: 1951
-

nji ýyldaky rewolýusiýa garşy hereketleri
jezalandyrmak hakyndaky Düzgünler, pul ulgamynyň
amala aşmagyna garşy hereketleri jezalandyrmak
hakyndak
y wagtlaýyn Düzgünler, Paraçylygy
jezalandyrmak hakyndaky Düzgün we ş.m. berkidildi. JK
-


139

ni döretmegiň taslamasynyň üstünde işlenilip, 1957
-
nji
ýylda ol kanun tarapyndan kabul edilmek üçin hödürlenýär,
bu taslama sowetleriň jenaýat kanunçylygynyň esasan he
m
RSFSR
-
iň 1926
-
nji ýyldaky JK
-

niň täsiri astynda
döredilýär, emma muňa garamazdan kabul edilmeýär.
Geljekde bolsa, jenaýat işlerinde kanunçykaryjylyk has
hem peseldi we täze JK diňe 1979
-
nji ýylda kabul edilýär.
Geljekki ýyllarda bolsa, oňa goşmaçalar we

üýtgemeler
girizilýär, 1997
-
nji ýylda bolsa ol täze neşirinde Kabul
edilýär.

1979
-

njy ýylyň Jenaýat Kodeksi Marksizm


Leninizm we hytaý sosializmini özünde berkidýär,
kadalaryny açyk synpy häsiýeti kesgitleýärdi. HHR
-
nyň
JK
-
da jenaýat düşünjesi tersine
düşündirilýär. Ol jemgyýet
howpsyzlyk alamatlaryna we jenaýat kanunyna
garşylygyna esaslanyp, synpy häsiýete eýedir: “Döwlet
özygtyýarlygyna we çäkleriň bitewiligine, diktaturalyk
ulgamyna zeper ýetirýän, sosialistik gurluşy, jemgyýetdäki
tertibi ýykmaga g
önükdirilen, raýatlaryň ählihalk
eýeçiligine, mertebesine, demokratik we beýleki
hukuklaryna (посигаюшийся), şeýle
-
de Kodeksde jezalary
görkezilen beýleki jemgyýete howp salýan hereketler bolup
durýar. Emma ýetirilen zyýan ujypsyz bolan ýagdaýynda ol
jenaý
at hasap edilmeýär”. Hereketiň gadagan edilmegi
jenaýat hasaplanylmagyna garazmazdan, JK analogiýa
institutyna (meňzeşlik, hukuk ýetmezçiliginde tejribelere,
beýleki hukuk kadalaryna, bölümlere, maddalara
esaslanmak) Umumy we Aýratyn bölekde hem ýol
beril
ýär. Emma analogiýada, esasanda kazynyň çykaran
çözgüdini Hytaýyň Yokary halk kazyýetiniň tassyklamagy

140

hökmandyr. (Şol sebäpli hytaýlylar muny dolandyrylýan
anolologiýa diýip atlandyrýarlar ) .

JK

niň kabul edilen pur
satynda subýektleriň köp
sanly jenaýat jogapkärçiligine täzeden garalýar. 1989
-
nji
ýylda HWÄG HK
-

niň karary bilen korrupsiýa
(parahorlyk) üçin ilkinji gezek hukuk şahsyň goşmaça
jenaýat jogapkärçiligi girizildi. 1995
-
nji ýylda beýle
jogapkärçilik HWÄ
G HK girizen düzgünine görä
Kompaniýalar hakyndaky Kanunyň bozulmagyna sanksiýa
yglan edilýär. 1979
-
nji ýylyň JK
-
niň jezalarynyň
görnüşleri:
-

gözegçilik, azmöhletleýin tussag astyna
almak, gaýragoýulmasyz azatlykdan mahrum etmek,
ömürlik azatlykdan mahru
m etmek, ölüm jezasy we 3 sany
goşmaça jezalar: jerime, syýasy hukuklardan mahrum
etmek we emlägi döwlet haýryna geçirmek (daşary ýurtly
raýatlaryň içinde we esasan goşmaça jeza hökmünde
ýurtdan çykarmak) girizildi. Jezanyň gözegçilik görnüşinde
şahsy jeza

hökmünde syýasy hukuklaryndan hem mahrum
edilýär. Azmöhletleýin tussag etmeklik bolanda esasan
ýaşaýan ýerinden uzaklaşdyrmazlyk jezasy bolup durýar.
Onuň dowamlylygy 15 günden


6 aýa çenli (eger jezanyň
möhleti 1


ýyl bolsa ). Beýle tussaglyk azatlykda
n
mahrum edilýän aýratyn ýerlerde (zyndanlarda) geçirilýär.
Gaýragoýulmasyz azatlykdan mahrum etmeklik JK


da
aýratyn jeza hökmünde ýagny, ölüm jezasynyň ýerine hem
ulanylýar. Ölüm jezasy 18 ýaşyna ýetmedikleriň we
göwreli aýallaryň ýagdaýynda ulanylmaýar
. Emma has
agyr jenaýatlarda 16 ýaşdan 18 ýaşa çenli tussaglykda
saklamak bilen, jenaýatçy ölüm jezasyna höküm edilip
biliner. JK 1997
-
nji ýylda täzeden seredilenden soňra,
onda 60 madda boýunça ölüm jezasyna höküm edilip

141

biliner. Dünýäde ölüm jezasyny a
mala aşyrmak boýunça
HHR


sy birinji ýerde durýar. (1998
-
nji ýylda 1067 adam
ölüm jezasyna höküm edilendir.)

Jenaýat prosesi



Konstitusiýa laýyklykda döwlet
howpsuzlyk edaralarynyň sanksiýalary ýa
-
da halk
prokuraturasynyň karary ýa
-
da halk kazyýetiniň k
arary
bolmazdan hiç bir raýat tussag edilip bilinmez (37
-
nji
madda); kanunda görkezilen aýratyn ýagdaýlardan başga
ýagdaýlarda ähli halk kazyýetlerde işlere garamaklyk
açykdyr. Aýyplanýan kanun tarapyndan goranmak
hukugyna eýedir (124
-
nji madda). Şeýle hem

Konstiýusiýada we kanunçylykda kazyýetleriň
garaşsyzlygy, işlere garalanda raýatlaryň deň hukuklylygy,
kazyýet prosesiniň dowamynda dürli milletlere degişli
raýatlaryň öz ene dilini ulanmaga bolan hukugy
berkidilendir.

Halk kazyýetleri, halk prokuraturala
ry we döwlet
howpsuzlyk edaralary jenaýat işine garanlarynda öz
wezipelerini amala aşyrmakda, aýry


aýry jogapkärçilik
çekýärler, işiň ylalaşykly dolandyrylmagyny, kanunyň
takyk we netijeli durmuşa geçirilmegini üpjün edýärler
(Konstitusiýanyň 135


nji m
addasy). 1997


nji ýylda
güýje giren JK


nyň täze neşirine (redaksiýasyna) görä
ölüm jezasyna höküm etmegiň käbir meseleleri boýunça
aklawjynyň aýyplanýanyň ýanyna göýberilmeginiň
wagtynyň has irki we giň proseduralarynyň girizip,
goýberilmeginiň sada pr
osedurasy ýatyrylýar. Öňki JK

na
görä aýyplanýanlar diňe kazyýet seljerişine 7 gün galanda
öz aklawjylary bilen maslahatlaşyp bilipdirler. Häzirki
wagtda günälenmezden öň hukuk kömegi almaga hukugy
bardyr. 1979
-
nji ýyldan başlap, kanunçylyga girizilen köp

142

sanly pozitiw (oňyn) üýtgeşmelere tejribede jenaýat prosesi
öňküsi ýaly esasan hem, syýasy meseleler boýunça
aýyplaýjy häsiýete eýedir. Köp sanly prosessual hukuklar
diňe kagyz ýüzündedir. 200
-
müň adamy günälenmezden
dolandyryş tussaglyga almaklyk ýa
-
da ýö
rite “zähmet bilen
terbiýelenýän” lagerlerde saklamaklyk ýaly hereketler
dowam edýär. Tussaglary we saklananlary gynamak we
olara garşy zalymlyk bilen gatnaşmak öňküsi ýaly giňden
ýaýrandyr.



Kazyýet ulgamy



HHR
-

da kaz
yýet ulgamynyň
hukuk esaslary HHR
-
nyň 1979
-
nji ýyldaky “Halk
kazyýetlerini guramak hakyndaky” Kanunynda
kesgitlenendir. Halk kazyýetleriniň maksady “jenaýatçylyk
alamatlary kazyýetiň yzygiderliliginde we proletariatyň
diktaturasy ulgamyny goramak maksad
y bilen raýat
jedellerini çözmek” bolup durýar. Kanunçylykda
kazyýetleriň garaşsyzlygy berkidilýär.

HHR
-
de adalatlylyk umumy we ýörite kazyýet
edaralary tarapyndan amala aşyrylýar. Umumy kazyýetlere
Ýokary halk kazyýeti we ýerli halk kazyýetleri (ýokary,

orta we aşaky basgançakdaky halk kazyýetleri ) degişlidir.
Ýörite kazyýetlere bolsa, harby kazyýetleri (kanuna
laýyklykda başga
-
da ýörite kazyýetler döredilip biliner)
degişlidir. HHR
-
da ýörite dolandyryş işleri boýunça
kazyýetler bolman olaryň wezipesini

hereket edýän umumy
kazyýetlerdäki dolandyryş işleri boýunça palatalar amala
aşyrýar. Olar administratsiýa tarapyndan raýatlaryň we
hukuk şahslaryň hukuklarynyň bozulmagy boýunça
şikaýatlary kabul edýärler. Obalarda beýle şikaýatlara oba
ilatynyň komit
etleri (ýerli öz
-
özüni dolandyryş edaralary)

143

seredip, olaryň çözgütleri täzeden seredilmäge kazyýetlere
berilip biliner. Işlere seretmek adatça kollegial amala
aşyrylýar emma çylşyrymly bolmadyk raýat işleri we uly
bir ähmiýeti bolmadyk jenaýat işleri bir
kazy tarapyndan
hem seredilip biliner. Ölüm jezasyna höküm edilenleriň
hökümlerini tassyklamak üçin Ýokary halk kazyýetine
geçirilýär. Ýokary halk kazyýeti iň ýokary kazyýet edarasy
hökmünde ýerli we ýörite halk kazyýetlerinyň işlerine
gözegçilik edýär
. Şeýlede HWÄG we onuň Hemişelik
komitetiniň öňünde jogapkärdir. Ýerli halk kazyýetleri ýerli
döwlet häkimiýet edaralarynyň öňünde jogapkärdir.

Kazylar degişli halk geňeşleri tarapyndan iki sany
bäş ýyllykdan köp bolmadyk möhlete saýlanýarlar ýa
-
da
bellen
ýärler. Ýokary halk kazyýetiniň başlygy HWÄG
tarapyndan onuň agzalary bolsa, Hemişelik komitet
tarapyndan saýlanýarlar. Halk oturdaşlary ýerli halk ýa
-
da
kazyýet tarapyndan saýlanýar ýa
-
da kazyýet tarapyndan
bellenilýär. Kazyýet ulgamynyň dolandyryş edara
sy
Ýustisiýa Ministrligi bolup, ol 1975
-
nji ýylda ýatyrylyp,
1979ý. täzeden dikeldilýär. Ol aýratyn hem kazyýet
işgärlerini taýýarlamak we kazyýetleri maliýeleşdirmek
bilen meşgurlanýandyr. HHR
-
nyň kanunlarynyň ýerine
ýetirlişine gözegçilik etmek wezipesi

halk prokuraturanyň
edaralaryna degişli bolan Ýokary, ýerli halk
prokuraturalary, harby we beýleki ýöriteleşdirilen
prokuraturalaryna ýüklenýändir. Mundan başga
-
da
prowinsiýalaryň we uýezdleriň prokuraturalary dag
magdanlary gazylyp alýan raýonlarda, şeý
le hem ýerlerde
we tokaý raýonlarynda öz bölümlerini döredip bilýärler.
Muňa Ýygnagyň Hemişelik komitetiniň rugsady gerekdir.
Prokuratura berk merkezleşdirilen we iýerarhiki

144

başlangyçlarda gurulandyr; guralyşy boýunça ol
kazyýetlerden aýratyndyr. Baş proku
ror


HWÄG
tarapyndan, Ýokary prokuraturanyň agzalary


HWÄG
Hemişelik komiteti tarapyndan, ýerli prokuraturalar
-

baş
we ýokary prokuraturalar tarapyndan bellenilýändir.
Konstitusiýa laýyklykda , prokurorlaryň ygtyýarlyklarynyň
möhleti HWÄG

nyň ygtyýarlyk

möhletine gabat gelýär; ol
bu wezipäni iki möhletden artyk eýeläp bilmeýär. Ýokary
halk prokuraturasy HWÄG
-
nyň we onuň Hemişelik
komitetiniň öňünde jogapkärdir. Ýerli halk prokuraturalary
ýerli döwlet häkimiýet edaralarynyň öňünde jogapkärdir.
Umumy göze
gçilik wezipesinden başga
-
da prokurorlar
kazyýetde günäkärlemeleri
goldaýarlar, eger döwlet bähbidini araýan bolsa käbir raýat
işlerine seretmäge gatnaşýarlar, agyr jezany talap edýän has
çyl
şyrymly jenaýat işlerini derňeýärler. Ýörite dolandyryş
raýony bolan Sýanganda (öňki Gonkong) özbaşdak,
umumyhytaý kazyýet ulgamyndan aýry bolan kazyýet
ulgamy bardyr.

Konstitusiýa üýtgetmeler we goşmaçalar girizmek
hakynda
-

Konstitusiýa HWÄG
-
nyň Hemişeli
k komitetiniň
ýa
-
da HWÄG
-
nyň deputatlarynyň 1/5 böleginiň teklibi
boýunça üýtgeşmeler girizip biliner. Üýtgetmeler we
goşmaçalar HWÄG
-
nyň düzüminiň azyndan 2/3 bölegi
tarapyndan kabul edilmelidir. Konstitusiýada “berkidilen”
ýagny üýtgedilmegi we goşmaça g
irizilmegi gadagan
edilen madda ýokdur.

Şahsyýetiň hukuk derejesi


Hytaýda adam
hukuklarynyň sosialistik konsepsiýasy kabul edilip, adaty
kanunlary ret etmek bilen şahsyýetiň hukuk derejesini
jemgyýetiň we döwletiň tebigaty bilen baglanşdyrýarlar.

145

Hytaýy
ň raýatlary beýleki ýurtlaryň raýatlary ýaly iň bir
giň hukuklardan peýdalanyarlar. Ene
-
atalarynyň haýsy hem
bolsa biri hytaýyň raýaty bolup, Hytaýyň ýa
-
da başga bir
ýurduň terretoriýasynda doglan bolsa, Hytaýyň raýaty
hasap edilýär. Eger
-
de daşary ýurtly
raýatlar ýa
-
da
raýatlygy bolmadyk şahsyýetleriň Hytaýda golaý
garyndaşlary bar bolsa ýa
-
da olaryň raýatlygy edinmeginiň
başga bir sebäpleri bar bolan ýagdaýynda hytaýyň
raýatlygyna kabul edilip bilnerler. Hytaýda iki raýatlyk
ykrar edilmeýär. Dünýäniň köp
ýurtlaryndaky ýaly
Hytaýyň Konstitusiýasy hem adamyň esasy azatlyklaryny
we hukuklaryny özünde jemleýär. Emma şahsyýetiň hukuk
derejesini kadalaşdyrmagyň Hytaý aýratynlyklary bardyr:

1) raýatlara hukuklar we azatlyklar sosializmiň
maksatlaryna laýyklykda
berilýär. Konstitusiýada
“Adamlara medeniýetde berilýän hukuklar sosialistik ruhy
medenýeti ösdürmäge hyzmat edip, dialektiki we taryhy
materializmiň esasynda, kommunizm ruhunda adamlary
terbiýelemelidir” diýlip bellenilýär. Dissidentler bu başga
idealogi
ýaly adamlar bolup, olar sosializmiň “duşmanlary”
hasap edilýär we kazyýet edilmäge degişlidir. 1996
-
nji
ýylda olardan biri 11 ýyllyk azatlykdan mahrum edildi .

2) Şeýle
-
de döwlet şäherleriň we obalaryň
ýaşaýjylary üçin dürli düzgünleri işläp düzýär, adam
larda
kollektiwizm, patriotizm, internationalizm ýaly häsiýetleri
terbiýeleýäler, buržuaziýa, feodalizm we başgada “ zyýanly
idealogiýalara” garşy göreşýär.

3) Konstitusiýada raýatlaryň we zähmetkeşleriň
hukuklaryny tapawutlandyrylýandyr. Meselem: işlemä
ge
bolan hukuk ähli raýatlarda bolup, emma dynç almaga,

146

bilim almaga, pensiýa üpjünçiligine
-

diňe zähmetkeşleriň
hukuklaryň bardyr.

4) Konstitusiýada esasy daşary ýurtlarda ýaşaýan
hytaýlylaryň we olaryň maşgalalarynyň goraglylygyna we
bähbitlerine üns ber
ilýär. Olar 30 mln. golaýdyr. Şeýle
-
de
olar umuman alanymyzda 400 mlrd. Amerikan dollaryna
barabar bolan kapitaly dolandyrýarlar.

Demokratiýa institutlarynyň hukuk ulgamy.

Saýlawlar


Hytaýda 3 sany Konstitusion Institut bar: saýlaw, deputaty
wezipesinden
boşatmak we
sala salşyk
. Saýlawlar
-

Konstitusiýa laýyklykda ählumumydyr, emma tejribede
syýasy alamatlara görä çäklendirilmeler bardyr. Aktiw
saýlaw hukugy 18 ýaşdan başlaýar. Kanun tarapyndan
saýlaw hukugyndan mahrum bolan adamlaryň saýlamaga
hukugy ýokdu
r. HWÄG
-
niň, onuň Hemişelik komitetiniň
deputatlaryny, Hytaý Halk azat ediji goşuny we ýerli halk
wekilleriniň maslahatynyň saýlawlary hakyndaky
kanunlara laýyklykda ruhy taýdan näsag, sýasy
hukuklardan mahrum edilenleriň we rewolýusiýa garşy
herekete gatn
aşanlaryň, kazyýet jogapkärçiligine
çekilenleriň, ömürlik azatlykdan mahrum edilenleriň
saýlawa gatnaşmaga hukugy ýokdur. Saýlaýanlaryň
sanawynda öz adyny tapmadyklar saýlaw toparyna şikaýat
edip bilerler we saýlaw topar 3 günüň dowamynda çözgüt
kabul etme
li we diňe şondan soň saýlawçy kazyýete ýüz
tutup biler. Gönimel kazyýete ýüz tutmak kanunda göz
öňüne tutulmaýar.

Her saýlawçynyň bir sesi bolmagyna garamazdan
Hytaýda saýlaw hukugy deň däldir. Şäher ilatyna oba
garanyňda artykmaç hukuklar berilip, bu zäh
metkeşleriň
gatlagyna ýolbaşçylyk bermek prinsipi bilen düşündirilýär.

147

HWÄG
-
niň bir deputatyny saýlamakda şäher ilatynyň oba
ilatyna bolan gatnaşygy 1/8, ýagny HWÄG
-

niň
deputatlygyna oba ilatyndan saýlananda degişli birlik 8
gezek köp bolmalydyr. Prowins
iýalardan, awtonom
raýonlardan we merkeze bagly şäherlerden halk wekilleri
saýlanan halatynda gatnaşyk 1/5, awtonom okruglardan,
uýezdlerden halk wekilleri saýlanan halatynda bolsa, bu
gatnaşyk


1/4 bolup durýar. Saýlawlar deň däldir. Şol
sebäpli milli az
lyklar we harby wekiller artykmaçlyklardan
peýdalanýarlar. HWÄG tarapyndan dolandyryş
-
çäk
birliklerden deputatlaryň sany kesgitlenýär. Her milletiň
sanyna garamazdan halk wekilleriniň ýerli maslahatynda
azyndan bir deputat wekilçilik etmelidir. Eger mil
li
azlyklaryň sany bir çäk birlikde ilatyň umumy sanyndan
15 % geçýän bolsa, onda wekilleriň sany umumy düzgüne
degişlilikde bellenilýär emma olaryň sany 15%
-
den az
bolan halatynda olary wekilçilik etjek deputatlaryň sany iki
esse artdyrylyp biliner.

Hyt
aýda Halk azat ediji goşun esasy wekilçilige eýe
bolup, saýlamak we saýlanmak hukugyna diňe bir harby
gullukçylar eýe bolman eýsem, olaryň maşgalalarynyň
agzalary, ýaragly güýçleriniň ştat daşary işgärleri hem
eýedir. Ol 3 tapgyrda amala aşyrylýar. Hytaýda

saýlawlar
göni we gyýtaklaýyn (köp basgançakly) saýlawlardyr. Göni
saýlawlar esasan aşaky gatlakda bolup, olar göni
posýoloklaryň, wolostlaryň, uýezdleriň halk
maslahatlarynyň wekillerini saýlaýarlar. Olar bolsa öz
gezeginde basgançaklaýyn saýlawlar esasy
nda: aşaky
deputatlar ýokarky deputatlary saýlaýarlar. Hytaýda
saýlawlar gizlindir. Emma käbir ýerlerde açyk ses bermek
arkaly hem saýlawlar geçirilýändir. Saýlawçylaryň

148

ýarysyndan köpüsi gatnaşan ýagdaýynda saýlawlar
geçirildi hasap edilýär. Saýlawlara HW
ÄG
-

niň Hemişelik
komiteti gözegçilik edýär.

Deputaty wezipesinden boşatmak


Hytaýda her bir
wekilçilikli edaranyň deputaty imperatiw mandata eýedir.
Eger ol kanunlary, tertip
-

düzgüni bozan ýagdaýynda,
deputatlyk wezipesini öz şahsy bähbidi üçin ulanan
ý
agdaýynda ony saýlan wekiller edarasy tarapyndan
wezipesinden boşadylyp biliner. Eger deputat göni
saýlawlar esasynda saýlanan bolsa ony wezipesinden
boşatmak üçin şol ýerde aýratyn saýlawlar geçirilýär.

Sala


salşyk


Hytaýda
sala salşyk

geçirilendigi
h
akynda hiç
-
hili maglumat ýokdur.



Hindistanyň Konstitusiýa hukugynyň
esaslary


§1.
Hindistanyň Konstitusiýasy we onuň
häsiýetli aýratynlyklary.


Hindistan 1947
-
nji ýylda Britan koloniýasyndan öz
garaşsyzlygyny alýar. Hindistanyň Konstitusiýasy
Uçreditel
ýygnak tarapyndan 1949
-
njy ýylda kabul edilýär,
1950
-
nji ýylda hukuk güýjüne girýär. Hindistanyň
Konstitusiýasy dünýäde iň uly göwrümli konstitusiýadyr.
(395 sany maddasy, 12 sany goşmaçasy, 5 sany düzedişi
bar). Hindistanyň ştatlarynda konstitusiýalary ýo
k.
Hindistanyň konstitusiýasyna laýyklykda Hindistan
demokratik, federatiw we parlament respublikasy
döwletidir. Onuň konstitusiýasy ýumşak tipli, ýazylan

149

görnüşdedir. Onda adam hukuklaryny kepillendirýän
birnäçe demokratik ýörelgeler öz beýanyny tapýar.
Hindistanda konstitusiýa gözegçiligini Hindistanyň Ýokary
kazyýeti amala aşyrýar. Ol edara konstitusiýa düşündirişleri
berýär, beýleki kanunlaryň konstitusiýa laýyklygyny
kesgitleýär we ş.m. Hindistanda umumy federal partiýalar,
aýratyn ştatlaryň partiýala
ry hereket edýär. Umumyhindi
partiýalarynyň sany ondan köp däl, beýlekileri ştatlaryň
derejesinde hereket edýärler. Mysal üçin: Hindistanyň Milli
Kongressi partiýasy, Bharatiýa Džanata partiýasy, Džanata
Dal Partiýasy we başgalar. Hindistanda syýasy partiý
alar
hakynda hiç
-
hili kanun ýok, olaryň işleriniň ugry
kanunçylyk bilen düzgünleşdirilmeýär. Aktiw saýlaw
hukugy 18 ýaşdan, passiw saýlaw hukugy 25 ýaşdan ýüze
çykýar.


§2.
Döwlet häkimiýetiniň ýokary edaralary.


Hindistanyň konstitusiýasyna laýyklykda dö
wlet
häkimiýeti 3 şahadan ybarat bolup durýar: kanunçykaryjy,
ýerine ýetiriji, kazyýet häkimiýeti.

Hindistanyň parlamenti

üç birligi özünde saklaýan
edara hasap edilýär. Beýle diýildigi Hindistanyň parlamenti
Hindistanyň Prezidentinden, Halk palatasyndan w
e
Ştatlaryň geňeşinden ybaratdygyny görkezýär.

Halk palatasy (aşaky palata) 552 sany agzadan
ybarat bolup, ol 5 ýyl möhlet bilen saýlanylýar. Oňa spiker
ýolbaşçylyk edýär. Palatada partiýanyň toparlary
döredilýär. Deputatlar immunitet hukugyndan
peýdala
nmaýarlar.


150

Ştatlaryň geňeşi (ýokarky palata) 262 sany agzadan
ybarat bolup, ol 6 ýyl möhlet bilen saýlanylyp, onuň 1/3
bölegi her 2 ýyldan täzeden saýlanylmaga degişli bolup
durýar, oňa rotasiýa ýörelgesi diýilýär. Bu palata wise
-
prezident ýolbaşçylyk ed
ýär. Halk palatasy möhletinden öň
ýatyrylyp bilinýär, ýöne ýokarky palata oňa degişli däldir.
Parlamentiň esasy wezipesi adatça dünýä döwletlerine
mahsus bolşy ýaly kanunçykaryjylyk bolup durýar. Halk
palatasy hökümeti düzýär we onuň işine gözegçilik edýär
.

Ýerine ýetiriji häkimiýet.

Konstitusiýa laýyklykda
Prezident döwlet baştutany hökmünde ýerine ýetiriji
häkimiýetde örän giň ygtyýarlyklardan peýdalanýar, ýöne
hakykat ýüzünde Prezident hökümetiň maslahatlaryna
eýermek bilen, ýerine ýetiriji häkimiýeti pr
emýer
-
ministr
amala aşyrýar. Hindistanyň Prezidenti saýlawçylaryň
aýratyn topary tarapyndan 5 ýyl möhletleýin saýlanylýar.
Onuň düzümine parlamentiň 2 palatasyndan saýlanyp alnan
agzalar we ştatlaryň legislaturalarynyň (ştatlaryň
kanunçykaryjy edarasynyň a
tlandyrylyşy) saýlanyp alnan
agzalary girýärler.

Hindistanyň Prezidenti wezipesine Halk palatasyna
bildirilýän talaplara, şertlere laýyk gelýän 35 ýaşy dolan
Hindistanyň islendik raýaty bolup biler. Şol bir adam
birnäçe gezek yzly
-
yzyna prezident bolup saý
lanyp bilner.
Prezident döwlet baştutany, iň ýokary wezipeli adam bolup
durýar. Ol döwletiň içinde hem
-
de halkara gatnaşyklarynda
döwlete wekilçilik edýär. Prezident parlamentiň
sessiýalaryny çagyrýar, parlamenti möhletinden öň ýatyryp
bilýär, täze saýlawl
aryň gününi belleýär,, premýer ministri
wezipesine belleýär, onuň görkezmesi boýunça beýleki
ministrleri belleýär. Mundan başga
-
da Prezidentiň

151

kanunçykaryjylyk hukugy hem bar. Ýöne Prezident öň hem
belläp geçişimiz ýaly bu giň ygtyýarlyklaryň hemmesini
diň
e hökümetiň görkezmesi boýunça amala aşyryp bilýär.
Prezident hökümetiň düzümine girmeýär, onuň
ýygnaklaryna gatnaşmaýar. Ýöne soňky 10 ýylyň içinde
Prezidentiň orny ösüp başlady. Prezident impiçment
görnüşinde jogapkärçilik çekýär. Hindistanyň wise
-
prezid
enti hem parlamentiň 2 palatasynyň bilelikdäki
ýygnagynda 5 ýyl möhlet bilen saýlanylýar. Hindistanyň
hökümeti
-

Ministrler Soweti diýlip atlandyrylýar.
Prezident premýer ministr edip Halk palatasynda köp ýer
alan partiýanyň liderini belleýär. Eger
-
de Halk

palatasy
hökümete ynam bildirmese ol otstawka gitmäge borçly
bolýar ýa
-
da olar prezidente halk palatasyny ýatyryp, täze
saýlawlary bellemek hakyndaky haýyşnama bilen ýüz
tutýarlar. Ýöne Hindistanda tejribede şunuň ýaly ýagdaýa
duş gelinmedi.

Kazyýet häkim
iýeti.
Hindistanda federasiýada we
ştatlarda ýeke
-
täk merkezleşdirilen kazyýet ulgamy hereket
edýär. Kazyýet ulgamynyň birligi, ýeke
-
täkligi hukugyň
birmeňzeş ulanylmagyna, ýurduň bitewiligini
berkitmeklige bagyşlanandyr. Iň aşaky kazyýet
instansiýasy
panç
aýatlaryň kazyýeti

hasaplanylýar. Soňra
munsifleriň kazyýeti

(munsif
-

kazy
-
indus), soňra goşmaça
kazyýetler, okrug kazyýetleri, şäher kazyýetleri gelýär.
Ştatlaryň Ýokary instansiýadaky kazyýetine
-

ştatlaryň
ýokary kazyýeti hasaplanylýar. (kazy bolmak üçn

62 ýaş
talap edilýär.). Gutarnykly çözgüt bolsa Hindistanyň
Ýokary kazyýetine degişlidir.




152


Ýaponiýanyň Konstitusiýa hukugynyň
esaslary


§1.
Ýaponiýanyň K
onstitusiýasy.


Ýaponiýanyň gury ýer territoriýasy 372.2 müň km²
meýdany eýeleýär.
Bu territoriýada 132 mln
adam ýaşaýar, ilatyň gürlügi boýunça diňe Gollandiýadan
soň 2
-
nji orunda durýar. Ÿaponiýa: Hokkaýdo, Honsýu,
Kýusýu, Sikoku ýaly adalardan durýar. Olaryň kenaryny
Ýuwaş Okean, Ýapon, Ohot G.D Hytaý deňzi ýuwýar.
Döwlet dili
-
ýapon
dili bolup durýar. Agdyklyk edýän
dinler
-

buddizim we sintoizm Paýtagty
-
Tokiýo. Döwlet
gurluşy


Konstitusion monarhiýa, ýokary kanun çykaryjy
edara


2 palataly Parlament. Ýaponiýa 47 prefekturadan
we guberniýadan ybarat. Pul birligi ien.

Ÿaponiýanyň kon
stitusiýasy.

Ÿaponiýanyň ilkinji
Konstitusiýasy 1889
-
njy ýylda kabul edilen
Konstitusiýadyr. 1945
-
nji ýylda militaristik Ÿaponiýa
dargadylandan soň, ýurdy demokratizasiýalaşdyrmak
meselesi ýüze çykýar. Köpler monarhiýanyň
dargadylmagyny golladylar. ABŞ
-
nyň

Ÿaponiýa 2 sany
atom bombasyny oklanyndan soň, Ÿapon hökümeti
kapitulýasiýa edildi. Çet gündogar kommisiýasy ýapon
hukukçylaryna täze konstitusiýanyň proýrektini işläp
düzmekligi tabşyrýar. Olar köp wagtlap zähmet çekdiler
hem
-
de şol wagtky hereket edýän
Konstitusiýadan hiç bir
zady bilen tapawutlanmaýan proýekti bolan Konstitusiýany
işläp düzdiler. Şondan soňra proýekti täzeden gatyşyk

153

kommisiýa (amerikan we ýapon hukukçylary) işläp
başlaýar. Olar özleriniň öňünde Konstitusiýada Potsdam
ylalaşygyny ornaşd
yrmaklygy maksat edindiler:

Komissiýa, manarhyň häkimligini çäklendirmekligi;

Ÿaponiýany bütinleýin demiltarizasiýa etmekligi;

Ähli faşistik partiýalary we toparlanyşyklary
dargatmaklyk ;

Ykdysadyýetde demopolizasiýa geçirmekligi; ýagny
ýaponiýanyň ýeke
-
t
äk monopoliýasyny dargytmaklyk. Bu
meselede ABŞ
-
nyň wekilleri berk durdular, sebäbi,
Ýaponiýanyň mysalynda ykdysady bäsdeşligi aýyrmaklygy
maksat edindiler. Amerikan hukukçylary öz
Konstitusiýalaryndan birnäçe ýörelgelerini berkitdiler,
şeýle
-
de dartgynly

bäsleşikden soň ýerli öz
-
özüňi
dolandyryş institutyny berkidiler. Hemde ýokary kazyýete
konstitusion gözegçilik funksiýasyna berdiler . Şu hem
amerikan hukukçylarnyň ýapon konstitusiýasyna gös
-

göni goşandy bolup durýar . Amerikan hukukçylarynyň
ga
tnaşmagynda ýapon konstitusiýasy 1947
-
nji ýylda
işlenip düzülýär hem
-
de şol ýylda güýje girýär.

Täze Konstitusiýa (1947ý.) häsiýetnama:

1. Bu Konstitusiýa ähli uruşdan soňky kabul
edilenleriň içinde iň ilkinji demokratik ýörelgeleri
bilen
tapawutlanýar;

2. Konstitusiýa ilkinji gezek durmuş


ykdysady
hukuklary, onuň bilen birlikde şahsy we syýasy
hukuklary berkleşdirdi;

3. Parahatçylykly ýagdaýlar ýüze çykdy, şol sanda
belli 9
-
njy madda hem girizildi: “Ýaponýa hemiş
elik
uruşdan boýun gaçyrýar , ýagny özygtyýarly halkyň
hukugy hökmünde. Şeýle hem halkara jedelleri diňe

154

parahatçylykly ýol bilen çözer.” Bu madda iňňän
möhüm hukuk yzygiderligini ýüze çykýar. Ÿagny şu
madda laýyklykda , Ýaponiýa g
oranyş maksatlary üçin
umumy milli girdeýjiniň 1%
-
den artyk sarp edip
bilmeýär. Häzirki wagtda bolsa Ÿaponiýa diňe 0,3%
sarp edýär. Şeýle hem Ýaponiýa regulýar harby
güýçleri saklamaga hukugy ýok, ýöne diňe öz
-
özüňi
goraýyş g
oşunlarynyň 240 müňüni saklamaga hukugy
bardyr . Şu 240 müň goşun diňe ofiserlerden durýar,
egerde goşun kadrlaşdyrylan bolsa, onda ony 1 aýyň
dowamynda 1mln
-
a çenli ýetirip bolýar . Şonuň ýaly
goşuny taýynlamaklyk köp wagty talap

etmeýär .

4. Goşun hemişe durnukly eger general gitse,
başga biri onuň ornuny eýeleýär . 9
-
njy madda
laýyklykda, Ýaponiýa öz
-
özüni goraýyş goşunlary
serhetden daşary ugratmaga hukugy ýokdur, ýagny ol
goşun hatda, BMG tarapyndan we
howpsuzlyk soweti
tarapyndan geçirilýän parahatçylykly hereketleri hem
gatnaşyp bilmeýär. Monarhyň häkimliginiň birden
çäklendirilmegi. Özüniň häkimligi boýunça, bu monarh
dünýäniň beýleki ähli monarhlarynyň içinde iň bir
“gowşagy” hasapl
anylýar. Onuň häkimligini hatda,
Daniýanyň, Gollandiýanyň we Beýik Britaniýanyň
karollygynyň häkimligi bilen hem deňeşdirip bolmaýar .

5.Ýapon konstitusiýasy diýseň giňişleýin kazyýet
ulgamyny göz öňünde tutýar. Amerikan hukukçylary üçin
ýapon hu
kukçylarynyň özleriniň kazyýet ulgamy baradaky
pikirlerini orta atmaklary garaşylmadyk ýagdaý boldy. Bu
Konstitusiýa özüniň häsiýeti boýunça gaty konstitusiýasy
bolup durýar, şonuň üçin hem oňa ýekeje
-
de üýtgeşme
girizilmedi. Üýtgetme girizmek üçin 2 p
alatanyň ähli

155

deputatlarynyň 2/3 böleginiň ses bermegi hökmanydyr.
Şondan soňra, üýtgeşme ähli halk
sala salşyg
yna berilýär,
ýa
-
da üýtgetmä ses berýänleriň köpüsiniň (2/3) sesini täze
saýlanan parlament tassyk etmeli. Bu pähimli adat bolup
durýar, sebäbi

şu düzgün boýunça häzirki hereket edýän
parlamentiň agzalary özüne bähbitli bolan üýtgeşmeleri
girizmeleri ýaly. Konstitusiýa boýunça hakyky häkimýet


Parlamente, Minstrler kabinetine we Kazyýete degişli.

Imperator Konstitusiýa Ÿapon däp
-
dessurlaryna
hormat goýmaklyk bilen Imperatory 1
-
nji ýerde: 8
-
nji
madda oňa bagyşlanandyr, ýöne eýýäm 1
-
nji maddasynda
“Imperator milletiň birliginiň nyşany bolup durýar, onuň
statusy halk tarapyndan kesgitlenilýär. Halka hem
özygtyýarlylyk degişli bolup durýar”. Şe
ýle ýol bilen,
eýýäm 1
-
nji madda Imperatoryň ýapon halkyny
birleşdirýän diňe nusagawy döwlet baştutanydygy
bellenilýär. Tagty nesilden
-
nesle geçirmekligiň saliçeski
ulgamy hereket edýär. (Mirasdüşer diňe erkekler bolup
bilýär). Bu ulgam aýallaryň tagta mi
rasdüşerlik etmekligini
doly ýatyrýar. Eger
-
de maşgala
-
da birnäçe maşgala
(agzalar) bar bolsa, onda mirasdüşer bolup diňe iň uly
ýaşlysy bolup bilýar. Mirasdüşeriň öz wezipesine girişen
ýylyndan başlap “täze eýýäm” yglan edilýär we şol ýyldan
hem täze ý
yl hasaplanylşy başlanýar. Mysal üçin
Imperator Hiro Hito 1926
-
njy ýylda tagta geçýär we täze
eýýam


Sela eýýamy “Nurly, güneşli dünýä” yglan
edilýär. Şondan soňra, ýagny 1926
-
njy ýylyň 1
-
nji
ýanwaryndan başlap, dogulan çagalaryň doguluş
şahadatmasyna


Sela eýýamynyň 1
-
nji ýylynyň ýanwar
aýynyň 1
-
inde doguldy diýlip ýazylýar. Bu bolsa, häzirki
wagta çenli Imperatoryň Hudaýlaşdyrylýandygyny,

156

Mukaddeslik derejesinde görülýändigine güwä geçýär.
Eger
-
de mirasdüşer bolmasa, we ol ýüze çykmasa, onda
t
äze monarhy aýlamaklyk Parlamentiň düşýär: ol islendik
erkek adamy saýlap, düýbünden täze dinastiýanyň
başlangyjy goýýar. Häzirki wagta hem Imperator
bolmaklyk hukugynyň aýallara degişli bolmalydygy
barada Konstitusiýa üýtgetmeler girizilmeli! diýen sora
g
dogrusynda ýapon jemgyýetiniň arasyna diskusiýa bolup
geçýär. Ÿaponiýanyň Imperatory syýasat bilen
meşgullanmaýar, ol formal häkimlige eýedir. Ÿaponiýada
Premýer
-
minstri parlament saýlaýar we şonuň ýaly
premýer ýöne imperatoryň ýanyna görme
-
görşe barýar
we
mylaýymlyk bilen: “Men premýer hökmünde saýlandym
we hökümeti düzmäge girişýärin” diýip, aýtýar. Imperator
bolsa, şeýle jogap berýär: “Üstünlik arzuw edýärin!”
Imperator diňe, kabinetiň hödürlemegi boýunça ýokary
kazyýetiň başlygyny belleýär. Şeýle hem

premýer
-
minstr
tarapyndan düzülen hökümet formal taýdan tassyklaýar,
ýöne şol hökümetiň düzümine üýtgeşme girizmäge hukugy
ýok. Diňe kabinetiň hödürlemegi boýunça adatdan daşary
we doly ygtyýarly ilçileri belleýär. Diňe kabinetiň maslahat
bermegi boýunç
a ynanç hatlaryny kabul edýär. Imperator
içeri işlere degişli möhüm meseleler boýunça özüniň,
pikirine
-
aýtmaga hukugy bardyr.

Imperator kanunlaryň taslamasyna diňe minstriň
berkitmeginden soň gol çekip bilýär. Ilkinji goly minstr
goýýar, ýagny ol bu kanun
y ýerine ýetirmeli bolup durýar,
soňra bolsa oňa premýer
-
minstr gol çekýär, hasap boýunça
3
-
nji bolup bolsa, imperator gol çekýär. Impretor köşgüniň
ähli işleri imperator köşgüniň maslahaty tarapyndan
dolandyrylýar. Onuň düzümine monarhyň ýakyn

157

garyndaşla
ry, şeýle
-
de premýer
-
minstr girýär. Olar
imperatoryň ähli işlerini dolandyrmaklygy amala aşyrýar.
Monarh
Simwol

(döwletiň nyşany hökmünde) hökmünde,
öz hereketlerine jogapkärçilik çekmeýär.


§2.

Döwlet häkimiýetiniň ýokary edaralary.


Parlament we o
nuň palatalarynyň saýlaw ulgamy.
Ýaponiýanyň parlameti dünýäde iň bir ýokary derejedäki
we kämil parlament hasap edilýär. 2000
-
nji ýylda kanun
Kabul edilýär, ýagny ilatyň sanyna seretmezden palatanyň
wekilleriniň düzümi deputatdan artyk bolmaly däl.
Par
lamentiň aşaky palatasyna 300 deputat, şonuň köp
bölegi 1 mandatly okrug tarapyndan mažoritar ulgamyna
laýyklykda saýlanylýar. Şol 300 deputatyň 180
-
si bolsa,
proporsional ulgamyna laýyklykda 300 deputatyň 180
-
si
bolsa, proporsional ulgamyna laýyklykda

11 sany iri
regional okrug tarapyndan saýlanýar. Passiw saýlaw
hukugyna ýaponiýanyň islendik raýaty eýe bolup bilýär.
Saýlawçy 2 sese eýe bolup bilmeýär. Palatanyň
wekilleriniň hereket möçberi 4 ýyldyr. Bir mandatly okrug
boýunça kandidaty bir saýlaw
çy ýüze çykaryp biler.
Praprosional ulgam boýunça kandidatlary islendik partiýa
ýüze çykaryp biler, ýöne ol parlamentiň iki palatasyndan
hem 5 agza eýe bolmaly ýa
-
da geçen saýlawlarda
parlamente azyndan 2%
-
e eýe bolan bolmaly, ýöne
registrasiýa üçin h
ökmany suratda, deputatlar bolan
bolmaly, ýöne registrasiýa üçin hökmany suratda,
deputatlaryň sanyna garamazdan, okrug boýunça saýlanan,
azyndan 20% kandidatlary ýüze çykarmaly. Ses berişlige
taýýarlygy ýörite wezipeli adam


superintendart

alyp

158

barýar
. Saýlawlara gözegçiligi bolsa, içeri işler minstrligi
alyp barýar. Saýlawlar boýunça komissiýanyň agzalaryna
saýlawlara gatnaşmaklyk gadagan edilýär, başgada
birnäçe döwletde wezipeli ýerlerde gulluk edýänlere hem
-
de degişli bolup durýan, şeýle
-
de ýok
arky palata hem
hereket edýär. Ol 252 adamdan ybarat bolup, oňa
maslahatçylaryň palatasy (sowetnik palatasy) diýilýär. Ol
6 ýyl möhlet bilen saýlanýar, ýöne her 3 ýyldan ýarysy
täzelenip durýar. Kandidatlar 30 ýaşdan kiçi bolmaly däl.
Ÿaponiýada maslahat
çylaryň palatasyna 2 mln ienden,
wekilleriň palatasyna bolsa, 3mln ienden ybarat bolan
girew ulgamy ulanylýar. Eger
-
de, dalaşgär sesleriň ýeterlik
möçberini gazanyp bilmese, onda ol pullar döwlet
gaznasyna geçirilýär. Bu instituta erbet niýetli adamlary
s
aýlawlardan gyrada goýýar. Saýlawlaryň geçişi düýpli
derejede medeniýetli bolup durýar: Hiç kim öz bäsdeşine
garşylyk bildirmäge, biri
-
birlerine käýemeklige ýa
-
da
başga ýollar bilen dawa etmäge haky ýokdur. Başgalaryň
reýtengini peseltmezden, öz reýtingini

ýokarlandyrmak
gerek. Telewideniýede her bir dalaşgäri bary
-
ýogy 3 minut
mugt berilýär, goşmaça wagty satyn almaga bolsa hiç
kimiň haky ýokdur.

Parlamentiň guralyş düzümi.

Belli bir edaralary
kesgitlenilýär, hem
-
de olar wekiller palatasynyň
oturdaşyny
, onuň orunbasarlaryny, Baş sekretary (ol
deputat bolup çykyş etmeýär), Spikeri (çykyş edýän
adamlar) saýlaýarlar. Maslahatçylaryň palatasynda hem
edil şonuň ýaly edaralar kesgitlenilýär. Edaralaryň ikinji
topary partiýanyň anyk ýörelgesi esasynda kesgi
tlenilýär
(köplük, azlyk, orta partiýa) her bir palatadan 12
-
den 18
-
e
çenli hemişelik komtetler döredilýär.


159

Ýapon parlamentiniň ýokary derejeliliginiň
sebäpleri:

Her bir deputat saýlananda soňra hökman öz ýuridiki
bilimini ýokarlandyrmaga borçlydyr;

Ýapo
n parlamentiniň kitaphanasynda hünärine
baglylykda we 200 müňe golaý dissertasiýalar ondan
başaga
-
da ýokary derejedäki kompýuter üpjünçiliginiň
kömegi bilen deputatlar özlerine gyzyklandyrýan islendik
maglumaty çaltlyk bilen tapyp bilýärler. Kitaphanada

birnäçe müňe golaý adam zähmet çekmeklik bilen
deputatlarynyň çykyşy üçin taslamalary taýýarlaýarlar.
(Indiwidual sözleri, sözüň diksiýasyny, aýlanyşyny hasaba
almaklyk bilen);



Her bir deputatyň 2 komekçisi bolýar, Olar hem
Ÿokary derejede hünärmen bolm
aly.

Parlamentiň ygtyýarlyklary:

Kanunçykaryjylyk işi;

Býujeti tassyklamaklyk;

Premýer
-
Minstri saýlamaklyk;

Gözegçilik ygtyýarlyklarynyň ýerine ýetirilişi;

Kanun çykarjylyk işiniň amerikanlaryňka bolan
meňzeşligi (Kanun çykarjylyk işi amerikanla
ryňka bolan
meňzeşligi diýseň ýatladýar).

Kanuny kabul etmekde obýektiw zerurlygyň ýüze
çykarylmagy;

Kanunyň taslamasynyň 3 okalyşda ara alnyp
maslahatlaşylmagy;

Reglament boýunça ses berilişik; (her bir adam
blýutene özüniň wizit kart
oçkasyny berkitmelidir. Söz
bermekligiň 2
-
nji görnüşi
-
elektron tehnikanyň kömegi
bilen. 3
-
nji ýerinden turmaklyk bilen amala aşyrylýar.


160


-

döwlet häkimiýetiniň ýokary
ýerine ýetiriji edarasy bolup


hökümetiň kabineti çykyş
edýär. Ÿaponiýada geň galdyryjy kompaktnyý hökümet:
premýer, 12sany ministr we 8 döwlet ministrler bar.

Döwlet ministrleri


bu portifelsiz ministrlerdir. Ol
ýerde etiket inçeden berjaý edilýär: her bir adam öz
wezipe ýagdaýyna baglylykda

geýinýär we eşigi
boýunçada ýönekeý ministrleri döwlet ministrlerinden
tapawutlandyryp bolýar we ş.m . Ýaponýada ministrler
öz dolandyrýan sferalary we ugurlary boýunça gabat
gelýän hünärmenler däldir. Olar syýasatçylardyr we öz
par
tiýasynyň isleglerini görkezýärler. Her bir ministriň
dolandyryş işi boýunça orunbasary bolýar, ol hem
hakykatdanam öz gurşawy boýunça hünärmen bolýar.

Premýer
-
ministr göni parlament tarapyndan
saýlanylýar. Hökümetiň goranmak ministri we Içeri Işl
er
Ministri girmeýär. Ýaponiýanyň hökümeti hakynda
kanunynda, ol ýerde faşistik we militaristik ýörelgeler
bilen ýaraglanan ýa
-
da şoňa meňzeş taraplar girip
bilmez diýlip bellenilýär Konstitusiýasynyň 9
maddasyna laýyklykda, hökümet

hökmany doly
derejede raýat hökümeti bolmalydyr .

Ýokary kazyýet.
Ýokary kazyýeti
ň

ba
ş

hadysy
Ministrler kabinetini
ň

hödürlemegi boýunça imperator
tarapynda bellenilýär .
Ÿokary kazyýeti
ň

14 kazysy
Ministrler kabineti tarapy
ndan bellenilýär. Kandidatlara
bildirilýän talaplar:



Hökmany suratda, milli we halkara hukugyna
ökde hünärmen bolmaly;



Kazyýet ýa
-
da prokuratura edaralarynda azyndan
10 ýyl i
ş

tejribesi bolmaly;


161

Kazylara ahlak talaplar bildirilen
ok ;

Ý
aponýany
ň

üýtgeşik bir aýratynlygy bar: her 10
ýyldan ýokary kazyýeti
ň

ähli agzalaryna
sala salşyk

geçirilýär. Saýlawçylar olary
ň

ygtyýarlyklaryny
tasyklaýar ýa
-
da geljekde i
ş
ini dowam etdirmekde
gar
ş
y çyky
ş

edýärler .
sala
salşyk

her bir agza üçin
personal geçirilýär. Ýokary kazyýeti
ň

kazylary halka
mälim bolýar, ýöne egerde nämälim bolsa, onda adam
özüni
ň

ýönekeý kazyýete bolan gatna
ş
ygy esasynda ses
berýär. Bu Ýokary kazyýeti
ň

üstünde gözegçilik

etmekligi
ň

i
ň

netijeli usulydyr .

Ýaponýany
ň

kazyýet ulgamy.


Ýaponiýany
ň

häzirki zaman kazyýet ulgamy
1947
-
48
-
nji ýyllarda geçirilen konstitusion özgertmäniň
esasynda emele geldi . Ol ýokary kazyýeti, beýik
dolandyryş


çäk deslapky

kazyýetleri öz içine alýar .

Ýaponiýany
ň

kazyýet ulgamynyň esasy, agramly
bölegini Ýokary kazyýet düzýär .Ýokary kazyýet
-

ol,
kazyýetiň i
ň

ýokary instansiýasy bolup durmaklyk bilen
, özüne berlen has gi
ň

ygtyýarlyklardan peýdalanýa
r ,
ş
eýle
-
de a
ş
akda durýan kazyýetleriň ählisine
Konstitusion gözegçiligi we dolandyry
ş
y amala a
ş
yrýan
edara hökmünde çyky
ş

edýär. Ýokary kazyýet di
ň
e bir
kazyýetleriň i
ş
ini
ň

düzgünlerini kadala
ş
dyrman, eýsemde
adwokatlary
ň

i
ş
ini
ň

düzgünlerini hem ka
dala
ş
dyrýar. Onu
ň

düzgünlerini prokurorlar hem berjaý etmäge borçlydyr.
Ýokary kazyýet Tokioda ýerle
ş
ip, ol oturda
ş
lardan hem

de kazyýetiň 14 agzasyndan ybaratdyr. Ýokary kazyýet
a
ş
akda durýan kazyýetleriň raýat we jenaýat i
ş
i boýunça
çykaran çözgütleri
ne we hökümlerine gelen närazylyklara,
gar
ş
ylyknamalara seredýän gutarnykly intstansiýadyr.

162

Ýokary kazyýet kanun çykaryjylyk ýa
-
da dolandyryş
namalarynyň konstitusiýa gabat gelmeýänligi baradaky
gelen arzalara doly derejede, hökmany suratda seredýär.
Ş
eýl
e
-
de konstitusiýa üýtgetmeler we go
ş
maçalar
girizmekligi, ýa
-
da bolmasa ýokary kazyýet, ýa
-
da bolmasa
ýokary kazyýetiň hut özüni
ň

ö
ň
ki çykaran çözgüdini
üýtgetmeklige getirýän i
ş
lere hem seredýär.



Beýik kazyýetler


olar 8 sany bolup, döwleti
ň

dürli

leklerinde ýerle
ş
en uly
şä
herlerde ýerle
ş
dirilýär. Bu
kazyýetler nägilelik instansiýadaky esasy kazyýetler
hökmünde çyky
ş

etmeklik bilen, a
ş
akda durýan
kazyýetleriň jenaýat we raýat i
ş
i boýunça çykaran
çözgütlerine we hökümlerine gelip gow
ş
an arzalar boýu
nça
3 kazy kollegiýasynda seredýär.
Ş
eýle
-
de ikinji
instansiýadaky kazyýetler tarapyndan çykarylan çözgütlere
hem seredýär. Mundan ba
ş
ga
-
da, kazyýetiň kollegiýa
etmekliginde olar käbir döwlet jenaýatlaryna degi
ş
li i
ş
lere
ýeerlerinde seredýärler.

Çäkleýin

kazyýetler
-

Bu kazyýetler ýaponiýany
ň

kazyýet ulgamynyň möhüm bölegini emele getirýär. Olar
47 prefekturany
ň

her birini
ň

merkezinde ýerle
ş
dirilýär.
Territoriýal kazyýetler beýik we deslapky kazyýetlere
degi
ş
li edilen i
ş
lerden ba
ş
ga, ähli raýat we

jenaýat
i
ş
lerini
ň

birinji instansiýa degi
ş
li bolanlaryny
ň

agramly
bölegi seredýär . Bu kazyýetleriň käbir bölümlerini
ň

ygtyýarlyklary olary
ň

derejesine görä çäklendirilýär .
Ş
eýle
-
de bu kazyýetler deslapky kazyýetleri raýat i
ş
leri
ç
ykan çözgütlerine gelen arzalara seredip bilýärler .



Ma
ş
gala kazyýetleri
-

bu kazyýetler Ýaponiýany
ň

kazyýet ulgamynda aýratyn orny eýeleýärler. Ma
ş
gala
kazyýetler edil çäkleýin kazyýetleriň derejesinde

163

görülýär we bu kazyýetler
ş
ol bir
şä
herlerde döredilýär.
Olary
ň

ygtyýarlaryna är
-
aýaly
ň

arasyndaky emläk we
emläk däl häsiýetdäki mirasdü
ş
erlik babatyndaky,
ş
eýle
-
de 20 ýa
ş
a çenli ýa
ş
daky bolan adamlary
ň

eden
hukukbozujylyk hereketleri babatyndaky i
ş
lere seretmeklik
degi
ş
li bolup durýar.

Ma
ş
gala kazyýetinda i
ş
lere düzgün boýunça bir kazy
seredýär, ýöne aýratyn ýagdaýlarda i
ş
lere 3 kazy
kollegiýasynda seretmeklik göz ö
ňü
nde tutulýar. Deslapky
kazyýetler
-

i
ň

a
ş
aky kazyýet instansiýa bolup, (takmynan
olar 600 sany) Uly bolm
adyk möçberli talaplar boýunça
raýat i
ş
lerine seredýärler, ýöne ol i
ş
ler so
ň
ra ýokary
kazyýetiň garamagynda hem bolýar. Jenaýat i
ş
lerini
ň

arasynda bolsa, jerime görnü
ş
indäki berilýän jezalar,
ş
eýle
-
de käbir azatlykdan mahrum etmeklik ýaly jezalar
hem sere
dilip bilinipdir. ( Bu kazyýetler 3 ýyldan artyk
azatlykdan mahrum edip bilmeýärler). Deslapky
kazyýetlerde işler di
ň
e bir kazyny
ň

gatna
ş
magy bilen
seredilip,
ş
ol babatda çözgütlerdir hökümleri, hem
ş
ol kazy
çykaryp bilýär. Ýapon kazyýetleriny
ň

hiç birinde

hem halk
oturda
ş
lary ýokdur. Ähli kazyýetler öz wezipeleri 10 ýyllyk
möhlet bilen bellenilýär.

Kazylary wezipä bellemeklik Minstrler kabineti
tarapyndan amala a
ş
yrylýar. Ministrler kabinetine,
kazylary bellemek baradaky teklipleri
ň

sanawyny ýokary
kazyý
et berýär.



Prokuratura edaralaryn ulgamy.



Ýaponiýany
ň

prokuratura edaralaryny
ň

ulgamy
a
ş
akdakylardan ybarat:

Ba
ş

prokuratura;

Ýokarky prokuraturalar;


164

Ÿ
erli prokuraturalar;

Uçastoklar boýunça prokuraturalar;

Prokuratura edalary Ýustisiýa minstrligi
ni
ň

ulgamyna girýärler. Ýöne olar der
ň
ew i
ş
leri boýunça
prokurorlara gözegçiligi amala a
ş
yrmaklyklyga hukugy
ýokdur. Ýustisiýa ministri di
ň
e Ba
ş

prokurora belli bir i
ş
ler
boýunça görkezme berip biler, ol hem Ba
ş

prokuror
hökmünde gar
ş
ylyk bildirip biler.



Ýaponiýany
ň

jenaýat kodeksi boýunça bellenilýän
jeza çäreleri:

Ö
lüm jezasy;

Mejbury zähmet bilen we mejbury däl zähmet bilen
azatlykdan mahrum etmeklik;

Jerime;

Tusssag astyna almak;

Az möçberdäki jerime;

Emlägi
ň

konfiskasiýa edilmegi go
ş
maça jeza çä
resi
hökmünde ulanylýar;

Ö
lüm jezasy syýasy gatna
ş
yklarda mü
ş
gülleri
ň

ýüze
çykmagyna getiren hereketler üçin ýeke
-
täk ölüm jezasy
hökmünde ulanylýar; Alternatiw jeza çäresi hökmünde
ölüm jeza ýurdu
ň

içki durmu
ş
yndaky edilen
hyýanatçylyklar üçin ulanylýar:
ýagny ýa
ş
aýy
ş

jaýyny
ň

otlanmagy, partlama, suw alma, demir ýoldaky heläkçilik,
öldürmeklik, öldürmek maksady bilen edilen garakçylyk
hereketleri üçin ulanylyp bilner.







165

EDEBIÝAT:

1.

Gurbanguly Berdimuhamedow, Ösüşiň täze
belentliklerine tarap., Saýlanan
eserler 1
-
2
-
nji tom, Aşgabat
2008
-
2009 ý.ý.

2.

Gurbanguly Berdimuhamedow. Garaşsyzlyga
guwanmak, Watany, halky söýmek bagtdyr.


“Ylym”neşirýaty


Aşgabat, 2007.

3.

Gurbanguly Berdimuhamedow “Döwlet adam üçindir”.
Aşgabat, 2008 ýyl.

4.

Gurbanguly Berdimuhamedow, „T
ürkmenistanda
saglygy goraýşy ösdürmegiň ylmy esaslary“, Aşgabat,
2007 ýyl.

5.

Gurbanguly Berdimuhamedow “Eserler ýygyndysy”.
Aşgabat, 2007 ýyl.

6.

Gurbanguly Berdimuhamedow “Täze Galkynyş
eýýamy”. Aşgabat, 2007 ýyl.

7.

Gurbanguly Berdimuhamedow Тürkmenistan
Sa
gdynlygyň we ruhubelentligiň ýurdydyr,

Aşgabat,2007ý.

8.

“Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly
Mälikgulyýewiç Berdimuhamedow gysgaça terjimehaly” .
Türkmenistanyň Ministrler Kabinetiniň ýanyndaky Baş
arhiw müdirligi Türkmenistanyň Prezidentiniň Arhiw
gaznasy
Aşgabat, 2007 ýyl.

9.

Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly
Berdimuhamedowyň Türkmenistanda durmuş ykdysady
özgertmeleriň 2030
-
njy ýyla çenli Baş ugry milli
maksatnamasy. Aşgabat, 2007 ýyl.


166

10.

Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly
Berdimuhamedowyň “Ýurdy täzeden g
alkyndyrmak
baradaky syýasaty”. Aşgabat, 2007 ýyl.

11.

Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly
Berdimuhamedowyň Daşary syýasaty, wakalaryň
hronikasy. Aşgabat, 2007 ýyl.

12.

Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly
Berdimuhamedow, ”Türkmenistanyň Beýik Galkynyş
Eýýamynyň
Konstitusiýasy hakynda”. Aşgabat, 2008 ýyl.

13.

„Parahatçylyk, döredijilik, progress syýasatynyň
dabaralanmagy“. Aşgabat, 2007 ýyl.

14.

„Halkyň ynam bildireni“. Aşgabat, 2007 ýyl.

15.

Saparmyrat Türkmenbaşy. Ruhnama.

Aşgabat, 2001.

16.

Saparmyrat Türkmenbaşy. Ruhnama. (
ikinji kitap)


Aşgabat, 2004.

17.

Türkmenistanyň Konstitusiýasy. Aşgabat, 1992, 2008.

18.

Алебастрова И.А. Конституционное право
зарубежных стран. учебное пособие М., 2000.

19.

Арановский К. В. Государственное право
зарубежных стран. учебное пособие. М., 2000.

20.

Ард
ан Ф. Франция: Государственная система. М.,
1994.

21.

Арон Р. Демократия и тоталитаризм. М., 1993.

22.

Бернам Уильям. Правовая система США. М., 2006.

23.

Бромхед П. Эволюция Британской Конституции.
М., 1978.


167

24.

Веденеев Ю.А. Политическая демократия и
электорально
-
правов
ая культура граждан. //
Государство и право. 1997. №2.

25.

Деханов С.А. Бундестаг и Бундесрат ФРГ. М., 1995.

26.

Дмитриев Ю.А., Комарова В.В. Референдум в системе
народовластия. М., 1995.

27.

Инако Ц. Современное право Японии. М., 1981.

28.

Карапетян Л.М. Федеративное гос
ударство и
правовой статус народов. М., 1996.

29.

Кашкин С.Ю. Конституционное развитие Индийской
республики. Автореф.докт.дис. М.,1994.

30.

Комарова В.В. Формы непосредственной демократии
в России. М., 1998.

31.

Конституция Российской Федерации. М., 1993.

32.

Конституции
зарубежных стран М., 2001.

33.

Крутоголов М.А. Конституционный совет Франции.
М., 1993.

34.

Лузин В.В. Президентская модель разделения властей
(на примере США) // Государство и право. 1993. № 3.

35.

Лучин В.О. Конституционные нормы и
правоотношения. M.,1997.

36.

Лейпхар
т А. Демократия в многосоставных
обществах. М., 1997.

37.

Маклаков Б.Б. Иностранное конституционное
право М., 1996.

38.

Марченко М.Н. Правовые систе
мы современного
мира. учебное

пособие. М., 2001.


168

39.

Органы власти штатов и местные органы
управления в США. М., 1990.

40.

Решетников Ф. М. Правовые системы стран мира.
М., 1993.

41.

Романов А.К. Правовая система Англии. М., 2002.

42.

Федерация в зарубежных странах. М., 1993.

43.

Савельев В.А. Капитолий США: прошлое и
настоящее. М., 1989.

44.

Сахаров Н.Л. Институт президента в
современном мир
е. М., 1994.

45.

Страшун Б. А. Государственное (конституционное)
право зарубежных стран М., 1993 т. 1; 1995 т. 2.

46.

Страны мира. Энциклопедический справочник.
-

Смоленск: Русич, 2001.

47.

Сидихменов В.Я. Китай: общество и традиции. М.,
1990.

48.

Сумбатян Ю. Г. Политическ
ие режимы в
современном мире: сравнительный анализ. М., 1999.

49.

Тихомиров Ю.А. Развитие теории конститу
-
ционного права // Государство и право. 1998. № 7.

50.

Чиркин В.Е. Конституционное право зарубежных
стран М. 1997.

51.

Чиркин В.Е. Конституционное право в
Российск
ой Федерации. М., 2002.

52.

Хессе К. Основы конституционного права ФРГ. М.,
1981.

53.

Шаповал В.Н. Британская Конституция. Киев., 1991.


169

M
AZMUNY

GIRI
Ş...........................................................................
9

Umumy bölüm

Daşary ýurtlaryň kons
titusion gurluşynyň esasy
häsiýetleri

§1. Daşary ýurtlaryň konstitusiýalaryna umumy
düşünje..............
...............................................
...........
11

§2. Döwlet häkimiýet bölünişigi barada
düşünje
.......................................
.
................................
..
15


Daşary ýurtlaryň döwlet gurluş formasy


§1.
Federasiýa we onuň görnüşleri.
.......
....................
19

§
2.

Unitar döwletler we onuň görnüşleri.
..
...............
22

§
3.

Konfederasiýanyň aýratynlyklary.
...............
.
....
24


Daşary ýurtlaryň syýasy dolandyryş formasynyň
görnüşleri

§
1.

Döwletiň dolandyryş formasy barada düşünje
..
24

§
2.

Respublika we onuň görnüşleri.
.....................
....


25

§
3.

Monarhiýa we onuň görnüşleri.
............
............

2
8



170

Daşary
ýu
rtlarda syýasy düzgün formasy

§
1. Döwlet syýasy düzgün barada düşünje.
......
....... 3
0


Saýlaw hukugy barada umumy düşünje

§
1
.
Saýlawlar barada düşünje .
..
..............................
.
33

§2.
Saýlawlarda ses bermek we onuň netijelerini
kesgitlemek.
..
............
.................................................
.
35

§
3. Sala salşyk barada düşünje we onuň
görnüşleri....................
...................................
............
3
8


Ýörite bölüm

Russiýa Federasiýasynyň konstitusion hukugynyň
es
aslary

§1.
Russiýa Federasiýasy
.......................
...........
.......
40

§2.

Döwlet häkimiýet

edaralarynyň
ulgamy.
.....
....
43

§3.
Hukuk ulgamy.
.......................................
..
..........
48


Amerikanyň Birleşen Ştatlarynyň
konstitusiýa

hukugynyň esaslary


§1.
ABŞ
-
nyň 1787
-
nji ýyldaky Konstitusiýasy.
.....
67

§
2
.
ABŞ
-
da döwlet häkimiýet bölünişigi.
.........
....
69


171

Beýik Britaniýa (BB)

§1.
Beýik Britaniýanyň konstitusiýasy barada
düşünje.
.................
...........................
..................
.......
.....

72

§2.
Beýik Britaniýa döwlet häkim
i
ýet bölünişigi.
...
....

7
3

Germaniýanyň konstitusiýa hukugynyň esaslary

§1.
Germaniýanyň 1949
-
njy ýyldaky ko
nstitusiýanyň

esasy häsiýetleri..
.............................................
.............
.
.
7
7

§2.
Germaniýada döwlet häkimiýet bölünişigi.
.........
79


Italiýa respublikasynyň konstitusiýa hukugynyň
esaslary

§1. Italiýanyň 1947
-
nji ýyldaky Konstitusiýasy.
....
...
81

§2.Italiýada döwlet häkimiýet bölünişigi.
.................
8
6


Fransiýanyň konstitusiýa hukugynyň esaslary

§1. Fransiýanyň

1958
-
nji

ýyldaky

Konstitusiýasy

we

onuň

esasy
häsiýetleri.
...............
......................................................
107

§2. Fransiýada döwlet häkimiýet edaralarynyň
ul
gamynyň gurluşy.
..
.................................................
..
108



172

Hytaý Halk respublikasy

§1. Hytaý döwletiniň 1982
-
nji ýyldaky Konstitusiýasy
we onuň häsiýetli aýratynlyklary.
.....
.........................
120

§2. Döwlet häkimiýetiniň ýokary ed
aralary.
...
.........
121


Hindistanyň Konstitusiýa hukugynyň esaslary

§1.
Hindistanyň Konstitusiýasy we onuň häsiýetli
aýratynlyklary.
....
....................................................
....
148

§2.
Döwlet häkimiýetiniň ýokary edaralary.
........
..

1
49


Ýaponiýanyň Konstitusiýa hukugynyň esaslary

§1.
Ýaponiýanyň Konstitusiýasy.
.............
....
...........
152

§2.

Döwlet häkimiýetiniň ýokary edaralary.
........
.
157


Edebiýat
............................
.........................................
16
5




Приложенные файлы

  • pdf 9548229
    Размер файла: 1 003 kB Загрузок: 6

Добавить комментарий