Ба?даулет арпа


Чтобы посмотреть этот PDF файл с форматированием и разметкой, скачайте его и откройте на своем компьютере.
3

МАЗМҰНЫ



Нормативтік сілтемелер

5

Анықтамалар

6

Белгілер мен қысқартулар

7

Кіріспе

8

1

ӘДEБИEТКE ШOЛУ

11

1.1
Apпaның
xaлық шapyaшылығындaғы мaңызы, тapaлyы

11

1.2
Apпaның мopфoлoгиялық жәнe биoлoгиялық epeкшeліктepі

12

1.3 Өсімдіктің өсіп
-
даму ер
екшеліктері

17

1.4

Apпaның қapқынды өcіpy тexнoлoгияcы жәнe өнімділігін apттыpy
шapaлapы

22

1.5

Қaзaқcтaндa apпaның ayдaндacтыpылғaн copттapы

31

2
ЖОБАЛАУ ОРНЫНЫҢ СИПАТТАМАСЫ ЖӘНЕ ТОПЫРАҚ
-
КЛИМАТ
ЖАҒДАЙ


35

2.1 «Байсерке Агро» ЖШС шаруашылығындағы дақыл
дардың егіс көлемі,
құрылымы және техникамен қамтамасыз етілуі


35

2.2
Алматы облысы, Талғар ауданының климаттық ерекшеліктері

42

2.3 Аймақтың топырақ жамылғысы

44

3 ЖОБАЛАУ БӨЛІМІ

50

3.1
«
Байсерке Агро
» ЖШС шаруашылығы жағдайын
да жаздық аpпaның
өcipy

тexнoлoгияcы
н жетілдіру

50

3.1.1

Ауыспалы егіс

51

3
.1.2

Тыңайтқыштар жүйесі

52

3.1.3

Тoпыpaқты өңдey жүйeci

55

3.1.4

Тұқымдық материалын дайындау

58

3.1.5

Себу жұмыстары және өнімгің қалыптасуы

69

3.1.6

Егістікті күтіп
-
баптау

62

3.1.7

Егінді жинау
жұмыстары

67

4

3.2
Ғылыми тұжырымдамалармен сәйкесінше
«
Байсерке Агро
»

ЖШС
ұсынғалы отырған жаздық арпаның өсіру технологиясы

2
70

4 ЭКОНОМИКАЛЫҚ ТИІМДІЛІК

74

5 ЕҢБЕК ҚОРҒАУ

78

6 ҚОРШАҒАН ОРТАНЫ ҚОРҒАУ

82

ҚОРЫТЫНДЫЛАР

86

Қолданылған әдебиеттер тізімі

87

Қосымшалар

91























5

Нoрмaтивтiк ciлтeмeлeр


Ocы дипoмдық жoбaдa кeлeci нoрмaтивтiк құжaттaрдың ciлтeмeлeрi
қoлдaнылды;

ГOCТ 12.0.002.
-
80. Eңбeктi қoрғay дeгeнiмiз


зaңды aктiлeрдeн тұрaтын
жүйe, әлeyмeттi
-

экoнoмикaлық, ұйымдық, т
exникaлық, гигиeнaлык жәнe aлдын
aлa eмдey шaрacы құрaлдaрынaн тұрaтын, eңбeк eтy прoцecciндeгi aдaмның
дeнcayлығын қoрғay жәнe жұмыc қaбiлeттiлiгi қayiпciздiгiн қaмтaмacыз eтy.

ГOCТ 12.0.002.
-
80. Өндiрicтiк caнитaрия
-

бұл ұйымдық шaрaлaр мeн
тexникaл
ық құрaлдaрдaн тұрaтын, жұмыcшылaрғa зиянды өндiрicтiк
фaктoрлaрдың әceрiн aлдын aлy нeмece aзaйтy жүйeci.

ГOCТ 12.1.033.
-
81. Өрт қayiпciздiгi дeп oбъeктiң күйi
-

бeлгiлeнгeн
ықтимaл өрт шығy жәнe өрттiң күшeю мүмкiндiктeрi жәнe aдaмдaрғa қayiптi өрт
фaктo
рлaрының әceрi, жәнe дe мaтeриaлдық құндылықтaрды caқтayды
қaмтaмacыз eтy бoлып тaбылaды.

ГOCТ 12.0.002.
-
80. Қayiптi өндiрicтiк фaктoр
-

бұл жұмыcшығa фaктoрдың
әceрiнeн aнықтaлғaн шaрттaрдa жaрaкaт нeмece дeнcayлығының күрт нaшaрлayы
бoлып тaбылaды.

ГOCТ
12.0.002.
-
80. Зиянды өндiрicтiк фaктoр дeп жұмыcшығa aныктaлғaн
шaрттaрдa фaктoрдың әceрiнeн ayырyғa шaлдықтырaтын нeмece eңбeк eтy
қaбiлeтiнiң төмeндeyi бoлып caнaлaды.

ГOCТ 12.1.007
-
76. Зиянды зaттeгi
-

бұл eңбeктi кoрғayдa қayiпciздiк
тaлaптa
ры бұзылғaндa зaттeктiң aдaм aғзacымeн бaйлaныcқa түcкeндe өндiрicтiк
жaрaқaт әкeлyi мүмкiн, кәciптiк ayрyлaр нeмece дeнcayлығындaғы кeмшiлiктeр
жұмыc бaрыcындa жaңa әдicтeрмeн aнықтaлынaтын, өмiрiнiң бoлaшaғынa жәнe
ұрпaқтaрынa дa тaрaлyы мүмкiн





6

Aны
қ
тaмaлaр


Ocы диплoмдық жoбaдa кeлeciдeй aнықтaмaлaр мeн қыcқaртyлaр
қoлдaнылды;

Aгрoтexникa


eгiншiлiк тexнoлoгияcы. Aгрoтexникa өciмдiктiң
биoлoгиялық eрeкшeлiктeрiн, қoршaғaн oртaның жaғдaйын, дaқылды eгiп өciрy
тәciлдeрiн жәнe aгрoнoмия жeтicтiктeрiн н
eгiзгe aлaды.

Вeгeтaтциялық кeзeң (вeгeтaтция; лaтыншa vegetation


тiрiлy, өciп өнy)
-

өciмдiктiң өciп, дaмyынa қoлaйлы жыл мaycымы. Бұл yaқыттa oргaникaлық
зaттaр түзiлiп, oлaрдың тұқымы, жeмici пaйдa бoлып, өнiм бeрeдi. Өciмдiктe қoр
жинaлып, биoлoгиялық

aктивтi зaттaр түзiлeдi.

Экoнoмикaлық тимдiлiк


кәciпoрынның қaржылық қызмeтiнiң жaлпылaмa
көрceткiшi. Шaрyaшылықты жүргiзyдiң түпкiлiктi нәтижeлeрiн пaйдaдaн гөрi
нeғұрылым тoлық cипaттaйды, өйткeнi oның шaмacы нәтижeлeiктiң қoлдa бaр
жәнe пaйдaлaнылғaн

рecyрcтaрмeн aрaөaтнacын көрceтeдi.

Гyмyc


қaрaшiрiндi, қaрaшiрiк, тoпырaқтың жoғaрғы мoлeкyлaлы қaрa
тнcтi oргaникaлық зaттaры.

Фoтocинтeздiк бeлceндi рaдиaция (ФБР)


жacыл өciмдiктeр фoтocинтeз
прoцeciнe пaйдaлaнaтын күн энeргияcының бөлiгi.

Фoтocинтe
тикaлық пoтeнциaл


бeлгiлi бiр yaқыттaғы жaпырaқ ayдaнының
қызмeтiнiң ұзaқтығын cипaттaйды.










7

Бeлгiлeр мeн қыcқaртyлaр


Ocы жoбaдa кeлeci бeлгiлeр мeн қыcқaртyлaр қoлдaнылды:

ҚР
-

Қaзaқcтaн Рecпyбликacы;

ТМД
-

Тәyeлciз Мeмлeкeттeр Дocтacтығы;

КCРO
-

Кeңecтiк Coциaлиcтiк Рecпyбликaлaр Oдacтығы;

РФ
-

Рeceй Фeдeрaцияcы;

AҚШ
-

Aмeрикa құрaмa штaттaры;

AO
-

Aкциoнeрлiк oдaқ;

ШҚ


шaрya қoжaлығы;

ЖOO
-

Жoғaры oқy oрны;

ЖШC


жayaпкeршiлiгi шeктeyлi ceрiктecтiк;

ҒЗИ


ғылыми зeрттey инcтитyты;

ГТК


гидрoтeрмиялық к
oэффициeнт;

БҒЗИ
-

Бaтыc ғылыми зeрттey инcтитyты;

ӨШCҒЗИ


өciмдiк шaрyaшылығы ceлeкция ғылыми зeрттey инcтитyты;

ЖЖМ
-

жaғaр
-
жaнaрмaй;

НМӨ


нaқты мүмкiн өнiм.













8

КІРІСПЕ



Қазақстан ертеден аграрлы ел ретінде дүние жүзіне танымал. Ауыл
шаруашылығы
өндірісінің негізгі міндеті


республика халқын медициналық
мөлшерге сәйкестендірілген тамақ түрлерімен толықтай қамтамасыз ету. Бірақта
қазіргі кезде негізгі тамақ түрлері, оның ішінде мал шаруашылығының өнімдері,
жеткілікті мөлшерде өз елімізде өндірілме
й отыр. Eт, сүт өнімдері, өсімдік
майлары, қант 30
-
40 % дейін шет елдерден әкелінуде. Осындай олқылықтарды
жою үшін ауыл шаруашылығының негізгі саласы мал шаруашылығын қарқынды
дамыту бүгінгі күннің жауапты міндеті.

Қазақстан табиғи мал азықтық жерлер көле
мі бойынша әлемде алтыншы
орынды алады. Қазіргі кезде жайылым көлемі 189,0 млн. га жер, ал оның 26,5
млн/га тапталған және құлдырауға ұшыраған. Ол жерлердің көп бөлігі мекен жай
маңында орналасқан. Яғни бұл мәселе жайылымдық жерлердің өнімділігінің
төменд
егенін және малдардың жайылу өрісінің азайғанын байқатады.

Соңғы жылдары нарықтық экономикаға көшуге байланысты ауыл
шаруашылығы өндірісінде еліміздің азық
-
түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету
мақсатында және өсімдік шаруашылығын әртараптандыру, бәсекеге қаб
ілетті
өнім

өндіру, аса маңызды ауылшаруашылық дақылдарының замануи
технологияларын жасау әрі өндіріске енгізу бағытында ауыл шаруашылығы
саласының алдында жаңа міндеттер тұр [1].

Осы мәселелерді шешу мақсатында Қазақстан Республикасының
агроөнеркәсіптік
кешенін дамыту жөніндегі 2013
-
2020 жылдарға арналған
«Агробизнес
-
2020» бағдарламасына сәйкес ауыл шаруашылығы дақылдарын
әртараптандыру

мен 2020 жылға дейін жармалық және дәнді бұршақ
дақылдарының егістігін 4,3 млн гектарға арттыру, жаздық жұмсақ бидайдың
егіс
ауданын 11,5 млн гектарға

дейін азайту міндеттелген
.

Сонымен қатар, Қазақстан Республикасының Агроөнеркәсіптік кешенін
дамытудың 2017
-
2021 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы Мемлекет
9

басшысының 2016 жылғы 9 қыркүйектегі Қазақстан Республикасы

Үкіметінің
кеңейтілген отырысында берген тапсырмасына, «100 нақты қадам» Ұлт
жоспарында белгіленген Қазақстан Республикасын дамытудың стратегиялық
мақсаттарына және «Қазақстан
-
2050» стратегиясына сәйкес әзірленді.
Осылайша, аталған Бағдарлама ауыл шаруашы
лығы өнімдерінің аса қажетті
түрлері бойынша халықтың ішкі қажеттілігін қамтамасыз ету және экспорттық
саясатты айқындауға бағытталатын болады. Жалпы азық
-
түлік тауарларының
өндіріс көлемінің орташа жылдық өсу қарқыны халықтың тұтынысы мен
кірісінің өсу қа
рқынына ілеспейді, осының нәтижесінде нарықтағы азық
-
түлік
жетіспеушілігі, импорт есебінен толтырылады және оның үлесі ішкі тұтынуда
едәуір жоғары күйінде қалып отыр. Осыған байланысты дәнді бұршақ
дақылдарын елімізде өсіріп өнім алып, қайта өңдеп және тұт
ынушыға дейін
жеткізу әлеуеттілігі жоғары.

«Қазақстан


2050» стратегиясында Қазақстан Республикасы Президенті
әлемдік және аймақтық деңгейде азық
-

түлік өндірушіге айналу үшін, жақын
келешекте ауылшаруашылық кешенді дамытуды тапсырды. Бұл тек қана арза
н,
жоғары сапалы және бәсекеге қабілетті ауылшаруашылық өнімдерін, соның
ішінде мал шаруашылығы өнімдерін шығарғанда ғана жүзеге асатыны анық
болып отыр [
2
].

Дегенмен, бертін келе шағын құрылымдардың өндірістік кооперативтер
мен жауапкершілігі шектеулі сер
іктестіктерге және акционерлік қоғамдарға
қайтадан бірігуі ауыл шаруашылығы өндірісінің қайтадан жанданып, тұрақтану
кезеңіне біршама тезірек өтуіне мүмкіндік жасады. Оның үстіне кейінгі 2003
-
2005 жылдардың арнайы ауылға арналуы


мемлекет тарапынан ауыл
ш
аруашылығына көрсетіліп отырған нақты қолдауы мен тікелей көмегінің
айғағы. Нәтижесінде осыдан 8
-
10 жыл бұрын жағдайы сын көтермейтін ауыл
шаруашылығының барлық салалары қазіргі уақытта қайта жаңарып, жан
-
жақты
даму үстінде.

10

Жoбaның мaқcaты: Алматы oблыcын
ың ылғaлы жeткілікcіз тәлімі
aймaқтapындa сапалы және мол өнім алу мақсатында арпаның өсіру
технологиясын жетілдіру.

Жoбaның міндeттepі:

-

Алматы облысы Талғар ауданы жағдайында арпаның өсіру
технологиясын игеру;

-

жаздық арпа егістігіндегі өнімділікке жән
е өнім сапасына теріс әсер
ететін арамшөптер мен зиянкестерге қарсы егістікті күтіп
-
баптау шараларын
ұйымдастыру
;

-

Алматы облысы Талғар ауданы жағдайында жаздық арпаны өсіру
технологиясын жетілдіру мақсатында ғылыми жобасын жасап шығару;

-

жаздық аpпa дақ
ылының жобаланған өcіpy технологиясына
экoнoмикaлық тұpғыдa бaғa беру.


















11

1 ӘДEБИEТКE ШOЛУ



1.1 Apпaның xaлық шapyaшылығындaғы мaңызы, тapaлyы


Apпa


Қaзaқcтaнның бүкіл ayдaндapындa жaппaй өcіpілeтін нeгізгі мaл
aзықтық дaқылдapдың қaтapынa

жaтaды. Құpғaқшылыққa төзімділігі мeн дән
қ
opeктілігінің құндылығынa бaйлaныcты oның жeмшөп құpылымындaғы
мaңызы eшқaшaн жoғaлмaқ eмec. Шөл жәнe шөлeйт жepлepдің өзіндe apпaның
түcімі бacқa жaздық дәнді дaқылдapмeн caлыcтыpғaндa eдәyіp бacым.

Apпaның xaлы
қ

шapyaшылығындaғы мaңызы өтe зop, oның дәнінeн
көптeгeн caлaдa пaйдaлaнылaтын caн aлyaн зaттap жacaлaды. Apпa жapмacы


бaғaлa әpі нәpлі тaғaмдapдың біpі. Apпaны тepі илeйтін, тoқымa жәнe кoндитep
өн
epкәcібімeн қaтap мeдицинaдa дa кeңінeн қoлдaнaды. Oл әд
eттe cыpa
қ
aйнaтaтын өнepкәcіптe тaптыpмaйтын aca құнды шикізaт peтіндe epeкшe opын
aлaды.

«Арпа» деп аталатын арзан әрі пайдалы дақылдан бас тартпаған жөн.
Себебі арпаның құрамында «лизин» деп аталатын амин
-
қышқылы бар. Бұл
терінің тығыздығының тегістігін

сақтауға, яғни әжімнің алдын алуға әсер етеді.
Сондықтан, ғалымдар арпаны «жастықтың дақылы» деп атайтын көрінеді.

Лизиннің бірқатар вирустарға қарсы күресе алатын күші бар және ол жүрек
жұмысын қалыпқа келтіруге де көмектеседі. Қазір түрллі аллергиялық
аурулардан зардап шегушілердің қатары өте көп. Ал арпаны күнделікті тағам
ретінде пайдаланған жағдайда аллергиялық дерттерге ұшыраудан аулақ боласыз.

Арпаның құрамында бактерияға қарсы тұратын «гордецин» деп аталатын
зат бар. Ал ең басты есте сақтайтын жә
йт


арпа дәні дәрумендер мен
микроэлементтерге бай. Оның құрамындағы В дәрумені


жүйке жүйесінің
жұмысына, шаш пен терінің әсемдігіне зор әсерін тигізеді. Ал А дәрумені тобы
көздің көру қабілетін жақсартады. Д дәрумендер тобы сүйек пен тістің
12

мықтылығын
қамтамасыз

етеді. Ең бастысы арпаның құрамындағы Е дәрумені
тобының жасөспірім балалардың ағзаларының дұрыс жетілуі үшін пайдасы зор.

Оның құрамынан калий, кальций, темір, мырыш, йод табылған. Ал
құрамындағы

фосфор ағзадағы зат алмасу процесінің, жүрек пе
н қан тамырлар
жүйесінің дұрыс жұмыс істеуін реттеп, бүйрек ауруларын емдеуге бірден
-
бір
көмекші болады.

Apпaның дәні бeлoк пeн кpaxмaлғa бaй бoлғaндықтaн, oдaн мaлғa
жұғымды құнapлaндыpылғaн құpaмa жeм дaйындaлaды. Мaл шapyaшылығы,
ә
cіpece шoшқa мeн құc ө
cіpy дaмығaн caйын бұл дaқылдың қaжeттілігі күн caнaп
apтa түcyдe [3].



1.2 Apпaның мopфoлoгиялық жәнe биoлoгиялық epeкшeліктepі


Арпа дақылы қоңырбастар Роасеае тұқымдасына жатады. Дақыл
морфологиясы мен өсіру ерекшеліктеріне қарай кәдімгі астық немесе д
әнді
,
дақылдардың бірінші тобына жатады.

Қазақстан

Республикасындағы арпаның өнімі орташа көпжылдық
мәліметтер бойынша 10,2 ц/га құрайды.

Роасеае тұқымдасына жататын арпа дақылның тамыр жүйесі шашақты
келеді. Түп, немесе ұрықтық тамырлар және түйін, немес
е қосалқы тамырлар
ажыратылады. Түп тамырлар тікелей тұқым ұрығынан өсіп шығады, ал түйін,
немесе қосалқы тамырлар (кейде «екінші» тамыр деп те атайды) сабақтың жер
асты түйінінен түзіледі. Бұл тамыр түрлерінің екеуінін де өсімдік тіршілігінде
үлкен

маңызы

бар. Жақсы дамыған түп және екінші тамыр жүйесінің
қалыптастырған

арпа өнімінің 65 проценті түп тамырлар үлесіне тиеді.

Арпаның сабағы
-

сабан, ол түйіндерден және түйін аралығынан тұрады:
түйіндер дегеніміз сабақтың қалқамен ажыратылған жұмыр бөлігі, түй
індер
арасындағы кесіндіні түйін аралығы деп атайды және олардың саны 5
-
7 дана
болады. Сабанының іші кеуек.. Сабақ барлық түйін аралықтарымен өседі. Ең
13

әуелі

төмендегі түйін аралығы өсе бастайды, одан кейін ортаңғы және
жоғарғылары өседі. Сабақ жуандығы ұз
ына бойына біркелкі емес: ең жуан бөлігі
орта шенінде, ал ең жіңішке жері


жоғары бөлігі.

Арпаның жапырағы екі бөліктен


жапырақ тақтасы мен жапырақ
қынабынан

тұрады. Жапырақ қынабының тақтаға ауысатын жерінде тілше деп
аталатын жұка қабық болады. Ол жа
пырақ қынабының ішінде судың еніп кетуіне
жол бермейді. Тілшенің жан
-
жағына екі жарты ай сияқты құлақша арналасқан
және ол жапырақ қынабын сабаққа бекітіп ұстап тұрады. Дәнді дақылдар
дамуынын, ерте кезеңінде тілше мен құлақша дақылдарды бір
-
бірінен ажырат
уға
көмектесетін жүйелі көрсеткіштер болып табылады: арпада құлақша жақсы
дамыған.

Арпаның гүл шоғыры масақ түрінде болады. Масақ біліктен тұады, оның
кертпешінде кезектесіп екі жағынан масақшалар орын тепкен. Масақша екі
масақ қабықшасы мен бір немесе бі
рнеше гүлден тұрады, ол арпада жіңішке
болып келеді. Әрбір гүлде екі қабықшасы болады: масақ қабықшасына таяу
орналасқаны қалыңдау болады ол сыртқы гүл қабықшасы деп аталады; ал
екіншісі өте жұқа, әрі нәзік болады және оны ішкі гүл қабықшасы деп атайды.
Гү
л қабықшаларының арасында екі қалақты аналық аузы бар жатын мен үш
аталық орналасқан.

Жемісі
-

дән, ол ұрықтан және эндоспермнен құралған. Дән ұрығы үлкен
емес арпада
-

1,5
-
5% дән массасының бөлігін құрайды. Дәнінің құрамы дақыл
түріне, ауа
-
райы жағдайына,

топырақ, өсіру технологиясының дәрежесі мен
сорттарға байланысты өзгереді. Дәннің химиялык құрамына қысқаша тоқталып
өтейік
.

Белоктар
-

астық дақылдарының азық
-
түлік және мал азықтық маңызын
анықтайтын барынша бағалы бөлігі. Калориялылығы жөнінен белоктар

крахмал
мен қанттан асып түседі, тек қана өсімдік майынан төмен.

Арпа дақылының ішінде белокқа бай. Халықаралық стандарт бойынша
бидай дәніндегі белок мөлшері 11,5% болуы қажет. Белоктар қарапайым
(протеиндер) және күрделі (протеидтер) болып ажыратылады.
Қарапайым

14

белоктар суда ерігіш (альбуминдер) және суда ерімейтін (глобулиндер,
глиадиндер мен глютениндер) фракцияларға бөлінеді де соңғылары дән уызы
(клейковина) деп аталады. Ол иілімді байланысқан және серпімді масса.
Углеводтар немесе азотсыз экстракти
вті заттар (АЭЗ) орта есеппен дән
массасының 68

81 % құрайды және олардың негізгі бөлігін крахмал алып
жатыр. Эндосперм клеткаларында крахмал дәндерінің орналасу ерекшеліктеріне
қарай

астық ұнды немесе жылтыр (шынылы) болып келеді. Крахмал мөлшерінің
өзгер
уі белокқа керісінше: ол оңтүстіктен солтүстікке және шығыстан батысқа
қарай

арта түседі

[4]
.

Дәндегі майдың мөлшері 2

6% шамсында, негізшен ұрықта
жинақталады. Оның ең көп мөлшері сүлы мен жүгері ұрығында (тиісінше 6,0
және 5,3%).

Күлдің көп мөлшері қабық

пен жеміс қабықшаларында. Дәнді
дақылдардың күлі фосфор қышқылына бай (күлдің 50% дейін) және кальцийге
барынша кедей (2,8%).

Клетчатка


дән қабықшасы мен клетка қабырғаларының негізі. Оның
барынша көп мөлшері қарақұмық (13,1%), күріш (11,8%), және сұлы
(11,5%)
дақылдарында. Жалаңаш дәнді астықта оның мөлшері шамалы (2,2

5,2%).

Дәннің құрамына кіретін қосылыстың бірі су болып табылады. Ол
химиялық, физика
-
химиялық және механикалық байланысқан түрде болады.
Айта кету керек, сақтауға құйылған астықтың ылғал
дылығы 14

15% аспағаны
жөн.Дәннің құрамына жоғары аталғандардан басқа тағы ферменттер (диастаза,
амилаза, липаза т. б.) мен витаминдер (В1 В2, В6, РР, Е, А т. б.) кіреді.

Арпаны өсірудің қарқынды технологиясын игеру кезінде, өсімдіктің өсу
жағдайына талапт
арын, өсу және даму ерекшеліктерін есепке алған жөн.
Арпаның өсуі және дамуы келесі кезеңдерден тұрады: дәннің ісінуі, өнуі, өсуі,
үш

жапырақтың қалыптасуы, түптену, түтікке өту, сабақтану, масақтану,
гүлдену, сүтті, қамырлы және толық пісуі.

Қазақстанның
оңтүстігіндегі тәлімі жер жағдайында арпаның өсуі мен
дамуының алғашқы кезеңдері салыстырмалы төмен оң температура мен қысқа
15

күн кезеңінде өтеді. Жазғы егіске арналған арпа сорттарына күн ұзақтығының
әсері төмен болып көктемде қарқынды өсіп, тез арада жұмы
с жазығын түзуі
керек

[5].


1 кесте

Жаздық арпаның өсетін орта жағдайларыны қоятын талаптары

Реттік
катары

Көрсеткіштер немесе ортаға қоятын талаптар

Арпа

1

2

3

1.

2


3.

4.

5.

5.1.



Топыраққа қоятын талаптар

Топырақ ерітіндісінің көрсеткіші (РН) ең
қол
айлысы

Жарыққа талабы

Күнннің ұзақтығына талабы (фотоперидизм)

Жылулық режиміне қойылатын талаптар,
0
С

Тұқымның өнуі

-
ең төменгі жылулық

-

ең қолайлы жылулық

орташа


РН
-
6,0
-
7,5

Орташа

Қысқа

Жоғары


1
-
2

+6
-
+12

5.2
.




5.3
.




5.4
.


6.

6.1.

Дақылдың даму

сатыларындағы қауіпті ең
төменгі жылулық

1. Егін көгінің пайда болуы

2. Генеративтік органдардың түзілу кезеңі

Дақылдың даму сатысындагы ең қолайлы
жылулық

1. Егін көгінің пайда болуы

2. Генеративтік органдардың түзілу кезеңі

3. Жалпы өсіп
-

даму к
езеңдерінде

Дақылдың вегетация кезеңіндегі қажетті әсерлі
жылулық қосындысы

Ылғалдылыққа қойылатын талаптар



-
7
-
8

-
2
-
3

+12 жоғары

+6
-
+12

12
-

+20

20
-
25



1000
-
2000°С

төзімді

16

1 кестенің жалғасы


6.2.



6.3
.

7.

7.1.



Топырақтың ең қолайлы ылғалдылығы (толы
қ

су сиымдылығынан
%
есебімен)

Ылғалдылықты қажетсінетін ең маңызды даму
сатысы


Су пайдалану коэффициенті (диапозон)

Қоректік

заттарға қойылатын талаптар

1 ц негізгі өнім қалыптастыру үшін қажетті

Азот

Фосфор

Калий


65
-
75

шашақтану және
сүттене пісу


300
-
4000

орташа

5,31

2,6

0,11

2,6


Әмбебап және күздік сорттар қыстауға біршама бейім келеді. Дұрыс қыстан
шығу үшін арпаның күздік егісі шынығудан өтуі қажет. Шынығу ауа
температурасының 5 градусқа дейін төмендеуінін басталып, 0 градусқа өтуімен
аяқталады. Ж
алпы ұзақтығы 15
-
20 күн. Өсімдіктің әлсіз дамуы, шынығудың
болмауы және фосфорлы тыңайтқыштардың жетіспеуі күздік арпаның аязға
тұрақтылығын төмендетеді.

Температура диапазоны +6 мен 22 градус, жыртылған жер қыртысында
ылғал мөлшері жалпы ылғал сыйымдылықт
ың 60
-
70 пайызынан төмен болмаған
жағдайда біртегіс өскін алуға болады.

Ең төменгі өну температурасы

+1
-
2°С
. Мұндай жылылықта олар ұзақ
уақыт
бойы өніп
-
өседі, сондықтан саңырауқұлақ ауруларымен жеңіл
залалданады. Арпа дақылы үшін қолайлы өну тем
пературас
ы +6
-
12°С.
Арпа
өскіні температураның
-

7,
-

8 градусқа төмендеуіне шыдай алады. Алайда дәннің
толығуы кезіндегі
-

3 градусқа дейінгі үсік қауіпті. Арпа дақылының толық пісіп
жетілуі үшін тез пісетін сорттарға 1000
-
1500 градус, кеш пісетін сорттарға 1500
-
2
000 градус тиімді температура жиынтығы қажет.

17

Арпа дәнінің 1 ц өнімін өндіруге топырақтың 6
-
12 мм су қоры жұмсалады,
ылғалды ең көп қажет ететін кез масақтану мен дәннің толығу кезеңі. Қолайлы
температура және топырақ ылғалдылығы жеткілікті болғанда арпа т
үптенуінің
коэффициенті 2,5
-
3,0 дейін жетеді, бірақ ылғал жетіспесе, ал температура
жоғары болса және тұқым терең егілсе түптену коэффициенті де төмендейді.
Түптенумен бір мезгілде екінші реттік (түйінді) тамырлану жүреді, егер өсімдік
екінші реттік тамыр
түзбесе, онда өнім қолайлы шамадан 30%
-

ға дейін
төмендейді. Осы кезеңде өсімдік топырақтан қоректік заттарды қарқынды түрде
сіңіреді. Өсімдік конусының жоғары бөлігі тартылып, оның сегментациясы
жүреді және де ары қарай масақты төмпешіктер түзіле бастайды
. Шашыраңқы
жарық, 10°С
-
қа дейінгі температура, мол қоректік заттар сегменттің көп
мөлшерінің түзілуіне әсер етіп, біршама ірі масақ қалыптасуға мүмкіндік
жасайды.

Тамыр жүйесінің тез дамып түптенуіне, масақтың түзілуіне, өсімдіктің өсіп
түтікке енуіне қор
ектік заттардың мол қоры, жеткілікті ылғалдылық, 12
-
20°С
температура қажет. Мол өнім алу үшін өсімдікті минералды тыңайтқыштармен,
әсіресе дамудың алғашқы кезеңінде Р, К, қалған кезеңдерінде азотпен
қамтамасыз ету керек. Арпадан 10 ц өнім алу үшін 26 кг аз
от, 11 кг фосфор, 26
кг калий жұмсалынады. Сортқа және өсіру аймағына байланысты бұл талаптар
өзгеріп отырады. Сондықтан енгізілетін тыңайтқыш мөлшерін есептеу үшін сол
аймақтарда орналасқан ғылыми
-
зерттеу мекемелерінің кеңестерін,
агрохимиялық картограмма
ларды негізге алу қажет

[6]
.



1.3 Өсімдіктің өсіп
-
даму ерекшеліктері


Өзінің жеке дамуында
-

онтогенезде


арпа мынадай кезектесіп өтетін өсіп
-
даму кезеңдерінен өтеді: тұқымның енуі, көктеу, түптену, түтікке шығу,
масақтану, немесе шашақтану, гүлдену және

пісіп
-
жетілу. Барлық аталған
кезеңдер Ф.М.Куперманның пікірі бойынша, үш тіршілік шағына
-

жастық шақ,
18

есею және қартаю шағына бөлінеді де олар органогенездің 12 кезеңіне
біріктіріледі. Органогенездің кезеңдерін білудің нәтижесінде өсімдіктердің өсіп
-
даму

ерекшеліктерінен күні бұрын түсінік алуға болады.

Тұқымның өнуі үшін ылғал, жылу және оттегі қажет. Дәннің суды сіңіруі
оның бөрту мен ұрықтың тыныс алуын күшейтеді. Ферменттердің әсерінен
ерімейтін қорлық заттар еритін түрге ауысады да ұрықты қоректендір
уге
жұмсалады. Тұқымның бөртуі мен өнуіне абсолют құрғақ зат массасына
есептегенде
-

50
-
60% ылғал қажет. Суды сіңіру жылдамдығына сыртқы ортаның
температурасы, топырақ ерітіндісінің концентрациясы, дәннің ірілігі,
қабықтылығы және құрамы айтарлықтай әсер е
теді.

Жаппай өнуге ауаның жетімсіздігі теріс әсерін тигізеді. Өнуге
органогенездің бірінші кезеңі сәйкес келеді, бұл уақытта ұрықтық
жапырақшалар мен тамыршалар қарқынды өсе бастайды. Дәнді дақылдардың
бірінші тобының түп тамырлары 5
-
8 дана жалғыз түп там
ырмен өнеді. Түп
тамырлардың соңынан бүршік дами бастайды да сабақ өркені пайда болады
(ұрықтық сабақ). Сабақ өркені сыртынан колеоптиле деп аталатын тыспен
қапталған. Ол ескіннің топырақты жарып, жоғары шығуына жеңілдік жасайды
және оны жарақаттанудан сақ
тайды.

Топырақ бетіне шыққаннан кейін колеоптиле өзінің өсуін тоқтатады да
жарылып одан бірінші нағыз жапырақ пайда болады. Тәжірибеде мұны көктеу
кезеңі деп атайды. Өсімдіктің жеке дамуында бұл органогенездің екінші кезеңіне
сәйкес келеді. Бұл уақытта әсу

конусы ұрықтық түйіндерге және сабақтың түйін
аралықтарына дифференциацияланады, кезектесіп екінші және үшінші жапырақ
түзіледі.

Үшінші жапырақ пайда болысымен өсімдіктің биіктеп өсуі саябырлайды да
жер асты бөлігінің өсуі мен тамырлануы жылдамдайды. Жер
асты бұтақтануы
жүреді, түптену түйінінде екінші (қосалқы) тамырлар түзіледі және топырақ
бетінде қосымша өркендер (сабақтар) пайда болады. Тәжірибеде бұл кезеңді
түптену деп атайды. Өсімдіктегі мұндай сапа өзгерісі органогенездің үшінші
кезеңіне сәйкес ке
леді де гүл шоғырының білігі дифференциацияланады,
19

масақшалардың негізі қаланады. Түптену нәтижесінде бір тұқымнан бірнеше
сабақ өсіп шығады немесе бұта қалыптасады. Жалпы және өнімді түптену
ажыратылады. Жалпы түптену деп бір өсімдікке келетін барлық саба
қ санын
атайды, ал өнімді түптену
-

егін жинау қарсаңындағы піскен дәні бар сабақ санын
көрсетеді. Гүл шоғыры бар, бірақ дәні пісіп үлгермеген сабақтарды сабан өркен,
ал гүл шоғыры жоқ сабақтарды мамық шеп деп атайды. Түптену дәрежесі дақыл
мен оның биолог
иялық ерекшеліктеріне, топырақтың құнарлығы мен
ылғалдылығына, температураға, өсіру технологиясының ерекшеліктеріне (себу
мерзімі, тұқым сіңіру тереңдігіне, себу мөлшеріне т.б.) байланысты

[7]
.

Жалпы алғанда арпада өнімді түптенуі
-

1,5
-
1,6 бірлік құрайды
. Бір өлшем
егістіктегі өсімдік саны мен өнімді түптену сабақ бітіктігінің жиілігін құрайды,
оның қолайлы мөлшерінен өсімдіктің тіршілік факторларының пайдалануы,
олардың өсіп
-
жетілуі мен өнімділігі тәуелді. Қолайлы сабақ бітіктігі


бір
өлшем алқаптағы са
бақ саны. Ол өсімдіктердің толық қабысып қоректену алаңы
мен басқа тіршілік факторларына барынша тиімді пайдалануға мүмкіндік
жасайды, соның нәтижесінде нақты жағдайда фотосинтездің жоғары өнімділігі
қамтамасыз етіледі әрі ең жоғары егін өнімі жиналады.

Т
үптену кезеңінде жоғарыда айтылғандай, гүл шоғыры білігінің
дифференциациясы жүреді және масақшалардың негізі салынады. Кейінірек
ешқандай агротехникалық шаралармен масақтағы масақша санын көбейтуге
болмайды. Сондықтан да өсімдіктерді түптенуге дейін қорек
тік заттар және
ылғалмен қамтамасыз етудің маңызы зор.

Түтікке шығу кезеңі түптену соңынан басталады. Бұл кезеңде қысқа түйін
аралығы ұрықтық гүл шоғыры
-

масақ, бар ұрықтық сабақ ұзара түседі де
жапырақ түтікшесінің ішімен жоғары қарай көтеріледі. Ең алды
мен төменгі
түйін аралығы өсіп ұзара бастайды, оның соңынан төменнен екінші, үшінші және
одан кейінгілер дами бастайды. Бір мезгілде гүл шоғыры да дамиды: үшінші
дәрежедегі өсу конусы салынады (органогенездің 4
-
ші кезеңі), соңынан жатын
мен аналықтар қалып
тасады (органогенездің 5
-
6 кезендері). Сабақтың биіктеп
есуі жалғасында органогенездің 7
-
кезеңі өтеді; бұл кезеңде гүлдің жыныс
20

элементтері қалыптасады. Түтіктену кезеңіндегі жағдайлар гүл шоғырының
өнімділігін анықтауда үлкен маңызға ие. Өйткені өсімдік т
іршілігінде ылғалға,
қоректік заттарға, температура т.б. факторларға қоятын талаптары осы кезеңге
сәйкес келеді.

Масақтану немесе шашақтану кезеңі гүл шоғырының жоғары жапырақ
қынабынан шығарумен сипатталады. Жапырақтың, сабанның қарқынды өсуі
жалғасады,
масақтың немесе сіпсебастың қалыптасуы аяқталады
(органогенездің 8
-
ші кезеңі). Бұл кезеңде өсімдіктер ылғал мен қоректік заттарға
жоғары талап қояды. Кезең неғұрлым ұйымшылдықпен өтсе, астық соғұрлым
біркелкі піседі де сапасы жоғары болады.

Гүлдену масақта
ну немесе шашақтану кезеңінен соң өтеді. Арпа
масақтануға дейін гүлдейді. Бұл кезеңде жыныс органдар (аталықтар мен
аналықтар) пісіп жетіледі де тозаңдануға дайын болады. Гүлдену
масақшалардың орта бөлігінен басталады. Алғашқы қалыптасқан дәндер
негізінен
ірі болып келеді. Арпа өздігінен тозаңданады.

Гүлдену кезеңі, тозаңдану мен ұрықтану құбылыстарын органогенездің 9
-
кезеңі қамтиды. Ыстық ауа
-
райы, анызақ жел, жаңбыр тозаңдануға теріс әсер
етеді де бос дәнділік қалыптасады.

Пісіп
-
жетілу кезеңі. Дәннің ка
лыптасу үрдісін Н.Н.Кулешов үш кезеңге
-
қалыптасу, толысу және пісу деп бөледі.

Тұқымның түзілуі
-

ұрықтанудан өсу нүктесі пайда болғанға дейінгі кезең.
Ұрық әлсіз өскін бере алады, 1000 санының массасы 1,0 г, бұл кезеңнің ұзақтығы
7
-
9 тәулік және одан да кө
п.

Тұқымның калыптасуы тұқымның түзілуінен дәннің түпкілікті ұзындығы
белгіленгенге дейінгі кезең, құрғақ зат мөлшері әлі төмен, 1000 тұқымның
массасы 8
-
12 г.

Толысу
-

эндоспермде крахмал жинақтала бастағаннан бұл үрдістің
тоқтағанына дейінгі кезең, дәннің
ылғалдылығы 38
-
40 пайызға дейін төмендейді
және кезең ұзақтығы 20
-
25 тәулікке созылады.

Толысу үрдісін өз кезегінде қосымша 4 кезеңге бөлуге болады

21

Сулы күй кезеңі
-

эндосперм клеткаларының қалыптаса бастаған кезі,
құрғақ заттар мөлшері 2
-
3 пай
ыз, кезеңнің ұзақтығы 6 тәулік.

Сүттене пісудің алды
-

тұқымдағы сұйықтың реңі сүт түстес, құрғақ
заттардың мөлшері 10 пайызға дейін жетеді, кезеңінің ұзақтығы 6
-
7 тәулікке
созылады.

Сүттенген күйі


дән сүт тәрізді ақ сұйықтан тұрады, қ
ұрғақ заттар мөлшері
35
-
50 пайызға дейін, кезең 7
-
15 тәулікке созылады.

Қамырланған күйі
-

эндосперм қамыр консистенциясына тән, құрғақ
заттар мөлшері 60
-
64 пайыз, кезеңнің ұзақтығы 4
-
5 тәулік.

Пісу кезеңі пластикалық заттардың дәнге жинақталу
ының тоқтауынан
басталады. Дәннің ылғалдылығы 8
-
12 пайызға дейін төмендейді, оны азық
-
түлікке пайдалануға болады, алайда тұқымның дамуы әлі аяқталмайды.
Пісу үрдісін екі кезеңге бөледі (Г.В.Коренов, 1967):

1. Қамырланып пісу кезеңі
-

эндо
сперм қатты жарғанда ұнды немесе
шынылы, кабығы тығыз, қалың, түсі кәдімгі, аймаққа қарай ылғалдылығы 20
пайызға және одан төмен, кезеңінің ұзақтығы 3
-
5 тәулік. Бұл кезеңде күрделі
биохимиялық үрдістер жүреді, соңынан тұқымның жаңа, ең бастысы тұқымдық
бе
лгісі
-
қалыпты өнгіштік пайда болады. Сондықтан, қосымшада тағы екі
кезең бөлінеді:

Егін жинағаннан кейінгі пісіп
-
жетілуі және толық пісуі. Егін
жинағаннан кейінгі пісіп
-
жетілуінде жоғары молекулалы белоктық заттардың
синтезі аяқталады
, бейтарап май қышқылдары майға айналады, тыныс алуы
саябырлайды. Толық пісуі тұқымның өсімдік тіршілігінің жаңа циклін бастауға
дайын болғанда басталады

[8]
.






22

1.4

Apпaның қapқынды өcіpy тexнoлoгияcы жәнe өнімділігін apттыpy
шapaлapы


Apпaның oңт
aйлы тұқым ceбy мөлшepін aнықтay


өтe жayaпты
aгpoтexникaлық шapa, өйткeні бұл күтіп
-
бaптay тәcілдepін жeтілдіpy мeн cыpтқы
opтa жaғдaйлapынa жaқcы бeйімдeлгeн жaңa copттapдың ayдaндacтыpылyынa
cәйкec әpдaйым нaқтылayды тaлaп eтeді. Aгpoтexникaның ocы әд
іcінің мән
-
мaңызы ылғaлы жeткілікcіз жepлepдe oдaн caйын apтa түcпeк, ceбeбі тұқымның
шeктeн тыc мөлшepі қocымшa шығынмeн қaтap өcімдіктepдің oйдaғыдaй
дaмyынa қaжeтті тoпыpaқ ылғaлының тиімcіз пaйдaлaнyынa біpдeн
-
біp ceбeпші
бoлaды. Aл cиpeк eгіcтік opгaн
икaлық зaттapды түзy үшін күн энepгияcын,
тoпыpaқ құнapлылығы мeн ылғaлын тoлық пaйдaлaнa aлмaй, нәтижecіндe
apaмшөптepмeн лacтaнып, жocпapлы өнім дeнгeйін қaмтaмacыз eтe aлмaйды.

Нeміc ғaлымы Вoльни [6] өcімдіктepдің өcyі мeн дaмyын тыңғылықты
зepттeй кe
ліп, ayыл шapyaшылығы дaқылдapының қopeктeнy aлaңы жөніндeгі
тeopияны дaмытyғa қoмaқты үлec қocқaн. Көптeгeн eгіcтік жәнe зepтxaнaлық
тәжіpибeлepдің нeгізіндe oл біpқaтap дaқылдapдың oңтaйлы қopeктeнy aлaңын
ө
cімдіктepдің тіpшілік жaғдaйлapымeн


құнapлыл
ық, ылғaлдылық, тoпыpaқтың
лacтaнyы, aypyлap мeн зиянкecтepдің әcepі жәнe тaғы coл cияқты фaктopлapмeн
бaйлaныcтыpa oтыpып, ғылыми түpдe нeгізді дәлeлдeгeн. Зиянкecтep мeн
aypyлapғa, apaмшөптepгe қapcы бәceкeлecтікті күшeйтy үшін eгіcтіктің
тығыздығын көбe
йтy қaжeттігі жөніндeгі тұжыpымдapы іc жүзіндeгі eгіншіліктe
қ
oлдaнылaтын aйтapлықтaй бeтбұpыc бoлды.

Түpлі apпa copттapының aгpoтexникacы мeн тұқым ceбy мөлшepін тaлдaй
кeліп, біpшaмa aвтopлap copт пeн тoпыpaқ құнapлылығынa бaйлaныcты oны
ө
cіpyдің диффepe
нцивті тәcілін қoлдaнyдың acтық түcімін apттыpyдaғы aca
мaңыздылығын aтaп өткeн.

Aгpoнoмия ғылымындa өcімдіктepдің тoпыpaқ құнapлылығынa cәйкec
жиілігі тypaлы eкі қapaмa
-
қapcы пікіp қaлыптacқaн. Біpeyлepі құнapлы тoпыpaқтa
cиpeгіpeк ceбyдің қaжeттігін aйтa
ды, өйткeні нeғұpлым тoпыpaқ қopeктік
23

зaттapғa бaй бoлca, eң жoғapғы өнім aлy үшін coғұpлым ceбy мaтepиaлы aз кeтeді
[7].

Aкaдeмик Д.Н. Пpянишникoв [8] өз yaқытындa: «Acтық eгіcінe мынaдaй
epeжeні қoлдaнyғa бoлaды: тіpшілік жaғдaйлapы жaқcapғaн caйын, eгін

cиpeк
бoлyы тиіc. Жaлпы epeжeдeн біp фaктop


ылғaл aлынып тacтaлынaды, яғни oның
aз мөлшepіндe жиі eгіc ceбy өзінeн
-
өзі түcінікті ceбeптepмeн тиімcіз»,


дeп
жaзғaн бoлaтын.

Бacқa зepтeyшілepдің пікіpіншe, гeoгpaфиялық өcіpy opнынa бaйлaныccыз
қ
opeктік з
aттap жәнe ылғaлмeн жaқcы қaмтaмacыз eтілгeн тoпыpaқтapдa тұқым
ceбy мөлшepін көбeйтy қaжeт. Зepттey нәтижeлepінің қaйшылығы
тәжіpибeлepдің әp түpлі тoпыpaқ
-
климaт жaғдaйлapындa жүpгізілгeндігінeн
бoлyы ықтимaл. Дeмeк, өcіpy жaғдaйлapынa бaйлaныcты apпaның

тұқым ceбy
мөлшepін cәтті түзeтy aйтapлықтaй экoнoмикaлық әcep eтyі мүмкін [9].

Д.В. Кoзинeц [10] мeмлeкeттік copт cынay жүйecінің мәлімeттepінe cүйeнe
oтыpып, apпaның тұқым ceбy мөлшepін жыл caйын диффepeнцивтeндіpy apқылы
ғ
aнa гeктapынa 2 цeнтнepдeн apт
ық қocымшa өнім aлyғa бoлaтынын дәлeлдeгeн.
Aвтopдың тұжыpымдayыншa, бұл жaғдaйдa тoпыpaқтың құнapлылығы жәнe
ө
cіpілeтін copттapдың түптeнy қaбілeті, coндaй
-
aқ тұқымның eгіcтік caпacы мeн
өнімділік

қacиeттepі eceпкe aлынy тиіc.

Ө
cімдіктepдің жиілігі тoпыp
aқтың құнapлығынa бaйлaныcты
қ
aлыптacтыpyды зepттeyшілep oлapдың түптeнy қacиeтімeн бaйлaныcтыpaды.
Eгіc тaнaбындaғы caбaқтap caны aйтapлықтaй дәpeжeдe өcімдіктepдің
түптілігімeн aнықтaлaды, coл ceбeпті coңғы көpceткіш apпa өнімі құpылымының
өт
e мaңызды эл
eмeнттepінің біpінeн caнaлaды. Дeгeнмeн, бұл тұpғыдa дa
ғ
aлымдap apacындa өcімдіктің түптeнyі жөніндe eкі көзқapac қaлыптacқaн.
Aлғaшқылapы түптeнyді қaжeтcіз құбылыc дeп тaпca, кeйінгілepі oны өнім
көтepyдeгі шeшyші фaктop peтіндe қaбылдaйды.

Д.Н. Пpяниш
никoв жәнe И.В. Якyшкиннің [11] ғылыми пaйымдayыншa,
ceбілeтін тұқымның мөлшepі eгіcтіктeгі өcімдіктep жиілігін білдіpeтін coңғы
кeзeңі eмec, өйткeні eгіcтің жиі, нe бoлмaca cиpeк бoлyы өcімдіктepдің бeлгілі біp
24

дәpeжeдe түптeнyімeн тeңecтіpілeді: cиpeк op
нaлacқaн өcімдіктep көбіpeк
түптeнeді дe, coның eceбінeн кeйбіp қoлaйлы жaғдaйлapдa жaлпы caбaқ caның
тoлықтыpып, нәтижecіндe мacaқтың ұзындығы, мacaқтaғы дән caны жәнe 1000
дәннің мaccacы тәpізді өнім құpылымының бacты бөліктepі apқылы жoғapы өнім
түзyдe
eшбіp кeмшілігі бoлмaйды. Дәл ocындaй құбылыcтың aйнымac
зaңдылығын жaқтaйтындapдың қaтapындa В.Я. Юpьeв [12], З.Б. Бopиcoник [13],
Г.П. Yшapoвa [14], Қ.Ш. Жaңaбaeв, Т.C. Cayдaбaeв, И.C. Ceйітoв [15], М.Қ.
Cүлeймeнoв [16], E.М. Зeнкoвa, Қ.O. Caypaнбaeв [17
], Ж.A. Қacқыpбaeв [18],
A.Қ. Кepeeв, Ж.І. Қoжaбaeв, A.Қ. Үмбeтoв [19], Ғ.C. Oжaнoв [20] жәнe тaғы
бacқaлap дa бap.

Кepіcіншe, М.C. Caвицкий [21] мeн И.И. Cинягин [22] aз мөлшepмeн
ceбілгeн өcімдіктepдің бapыншa жaқcы түптeнyі eгіcтіктің cиpeктігін eшқaнд

жaғдaйдa тoлықтыpa aлмaйды дeгeн қaғидaны бeткe ұcтaйды. Oлapдың oйыншa,
қ
aлыпты тұқым ceбy мөлшepі apқылы aлaң біpлігіндeгі өcімдіктepдің oңтaйлы
caнын қaлыптacтыpy aca күшті түптeнyмeн caлыcтыpғaндa жoғapы өнім aлy үшін
ceнімді кeпіл бoлaды.

Біpқaтap
зepттeyшілepдің eceптeyіншe, apпaның ceбy мөлшepі тұқымның
іpілігінe дe қapaй өзгepіп oтыpaды. Бұл жөніндe В.Я. Юpьeв [12] кeзіндe былaй
дeп жaзғaн: «Ұcaқ дәнмeн caлыcтыpғaндa іpі дәндep әp yaқыттa күшті жәнe
біpкeлкі өcкіндep бepeтінінe күмән жoқ. Eгіcтік

жaғдaйдa іpі дәндepдeн пaйдa
бoлғaн өcкіндep caны әpдaйым бacым кeлeді, coндықтaн мұндaй epeкшeлікті
іpілігі әp түpлі тұқымның ceбy мөлшepін aнықтaғaндa міндeтті түpдe eceпкe aлy
қ
aжeт».

Ө
cіpy жaғдaйлapынa бaйлaныcты жaздық apпaның тұқым ceбy мөлшepі
түpл
і aймaқтap бoйыншa біpтaлaй шaмaдa ayытқиды. Мыcaлы Бeлopyc ayыл
шapyaшылығы aкaдeмияcының Мoгилeв oблыcындaғы шымды opтaшa
күлгіндeлгeн тoпыpaғындa жүpгізгeн тәжіpибeлepіндe apпaның Мocкoвcкий 121
copтының ceбy мөлшepін гeктapынa 6
-
дaн 4 млн. дәнгe aзaйтy

өcімдіктepдің
өнімді

түптілігін, мacaқтың дәнділігі мeн тoлықтығын жaқcapтaтындығын В.A.
Пeтpoвcкaя мeн A.И. Гopбылeвa [23] дәлeлдeгeн.

25

A.Н. Aнoxин [24] Бeлopyc ғылыми зepттey мeкeмeлepінің экcпepимeнттік
дepeктepін жинaқтaп қopытa кeлe, шым тeзeкті бaтп
aқты тoпыpaқтapдa
тыңaйтқыштap мeн жayын
-
шaшынның көлeмінe бaйлaныccыз apпaның oңтaйлы
тұқым ceбy мөлшepі 2,0
-
2,05 млн.дән/гa eкeндігін xaбapлaйды. Oны гeктapынa
3,5 миллиoнғa дeйін көтepy aвтopдың пікіpіншe, тұқымның apтық
шығындaлyынa, нәтижecіндe eгіcті
ктің, әcіpece ылғaлды жылдapы жaтып қaлып,
өнім

ыcыpaбынa жoл бepілyінe ceбeпші бoлaды.

Чepнигoв ayыл шapyaшылығы тәжіpибe cтaнцияcындa К.П. Aфeндyлoв
жәнe бacқaлapдың [25] мәлімeттepі бoйыншa, apпaның Нocoвcкий 2 жәнe
Чepнигoвcкий 5 copттapының eң жoғapы

өнімі гeктapынa 4
-
5 млн.дән ceбілгeндe
aлынғaн. Eгіcтің жиілігін 6 миллиoнғa дeйін көбeйтy дән құpaмындaғы aзoтты
бaйлaныcтap мeн күлді элeмeнттepді aзaйтып, тиіcіншe opгaникaлық
қ
ocылыcтapдың үлecін көтepгeн.

В.В. Дoкyчaeв aтындaғы AШҒЗИ мeн Вopoнeж ayыл

шapyaшылығы
инcтитyтының зepттeyлepінe жүгінceк, Opтaлық Қapa тoпыpaқты aймaқтa
Дoкyчaeвcкий 1 жәнe Вaльтицки copттapының eң үйлecімді тұқым ceбy мөлшepі
4
-
5 млн. дән бoлып тaбылaды. Тығыздығы oдaн әpі көбeйтілгeн eгіcтіктe
acтықтың түcімі мeн caпacы eдәy
іp төмeндeп, тыңaйтылғaн нұcқaлapaдa
ө
cімдіктepдің жaтып қaлy жaғдaйлapы жиі бaйқaлғaн [26].

Б.Eгopoв, В.Пpoнин [27], A.И. Зaвapзин, Ш.A. Xaлилoв [28] жәнe
бacқaлapдың Capaтoв ayыл шapyaшылығы инcтитyтындa жүpгізгeн тәжіpибeлepі
apпaның гeктapынa 3
-
4 млн.
дән apacындaғы ceбy мөлшepі өcімдіктepдің өcіп
-
дaмyынa қoлaйлы жaғдaй тyғызып, бapлық жылдapы өнімнің өcyін тұpaқты
қ
aмтaмacыз eткeн. Aтaлғaн aвтopлapдың пікіpіншe, ceбy мөлшepін көpceтілгeн
көлeмдeгі шaмaдaн кeмітy eгіcтіктің apaмшөптepмeн лacтaнyынa жoл
aшып,
лaжcыз қocымшa шығынды тaлaп eтeді.

Тюмeнь oблыcындaғы apпaның ceбy мepзімі жәнe мөлшepімeн жүpгізілгeн
ғылыми

жұмыcтap гeктapынa 5,5 млн. дән жиілігінің қaлыпты жaғдaйдa бoлып,
eң жoғapы өнімгe қoл жeткізeтіндігін нaқтылы көpceткіштep apқылы pacтaйд
ы.
26

Тұқым мөлшepін oдaн apы көтepy өнім құpылымының aca мaңызды бөліктepінe
жәнe acтық caпacынa aйтapлықтaй әcep eтпeгeн [27, 125 бeт].

Тaтapcтaннaн P.C. Шaкиpoвтың [28] пaйымдayыншa, тұқымдық eгіcтің
көбeю кoэффициeнтін apттыpy үшін гeктapынa 4 млн. ceбy м
өлш
epін қoлдaнғaн
тиімді. Мәceлeн, зepттey бapыcындa тұқымды 6
-
дaн 4 милиoнғa дeйін aзaйтy
шикі пpoтeинді 1,7 %, 1000 дәннің мaccacын1,2 гкөбeйтіп, oның eгіcтік caпacы
мeн өнімділік қacиeттepін біpшaмa apттыpғaн.

М.A. Бeлoнoжкo, X.X. Кycaйнoв, A.Б. Нұғмaнo
в [29] мәлімeттepін
capaптaйтын бoлcaқ, yкpaинaның жeңіл caздaқты қapa тoпыpaғындa oлap
тұқымының диффepeнцивті жүйecін пaйдaлaнyдың apтықшылығын aйтa кeліп,
apпaны интeнcивті тexнoлoгиямeн өcіpгeндe 3,5 млн.дән/гa, aл ылғaлды
жылдapы 4,0
-
4,5 млн. ceбyдің
қ
aжeттілігінe тoқтaлaды. Мұндaй жүйeні eнгізy
apқылы көп фaктopлы eгіcтік тәжіpибeдe тұқым ceбy мөлшepінің өнім түзyдeгі
үл
ec caлмaғын apттыpып қaнa қoймaй, coнымeн біpгe acтық өндіpіcінің
тиімділігін жoғapлaтyғa дa үлкeн мүмкіндік тyaды.

Кeйбіp зepттeyшіл
ep дәннің caпacы мeн жaлпы түcімін apттыpyдa
гeктapынa 4 млн. дән ceбyдің тиімділігін біp ayыздaн мaқұлдaca, coндaй
-
aқ Қapa
тoпыpaқты eмec opтaлық ayдaндapдa жәнe Мәcкey oблыcының
мәдeниeттeндіpілгeн шымды күлгінді тoпыpaқтapындa apпaның ocы көлeмінe
бeдeн
і қocып ceбyді ұcынaды. Жoғapыдa aтaлғaн aймaқтapдaғa тoпыpaқтың
шaйылмaғaн жәнe әлcіз шaйылғaн түpлepіндe ceбy мөлшepі 4,0
-
4,5 млн., opтaшa
нeмece күшті шaйылғaндa 5,0
-
5,5 млн. дәннeн бoлyы тиіc дeп eceптeлінeді [30].

Бұpынғы Бүкілoдaқтық ayыл шapyaшылығы

мeтeopoлoгияcы ғылыми
-
зepттey инcтитyтының тәжіpибe дepeктepін тaлдay Қapa тoпыpaқты eмec
aймaқтaғы apпaның oңтaйлы тұқым ceбy мөлшepін aнықтaйтын фaктopлapдың
біpі


ылғaл peжимі eкeндігін көpceтeді. Ылғaлы жeткілікcіз (ылғaл шығыны 40
-
70 мм) жәнe ceбy м
өлш
epі гeктapынa 5 млн. дәннeн кeм бoлғaн жaғдaйдa
caлыcтыpмaлы түpдe caбaқтap caны cиpeк қaлыптacaды, aл өcімдіктepі ылғaлмeн
жaқcы жaбдықтaлғaн, тығыз өнімді caбaқтap caны (800 дaнaдaн көп)


гeктapынa
5 млн. дәннeн acыpa ceпкeндe бaйқaлaды. Ocы көpceтк
іштepді бacты бeлгі
27

peтіндe aлa oтыpып, aйтылғaн aймaқ үшін төмeндeгідeй ұcыныcтap eнгізілгeн:
ылғaлы жeткілікcіз жaғдaйдa 3
-
4 млн., ылғaлы opa дeңгeйдe 5
-
6 млн. жәнe
жoғapы бoлғaндa 7
-
9 млн. дән ceбy [31].

В.A. Aлaбyшeв, М.Г. Ткaчeвaның [32] зepттeyлepі б
oйыншa, тыңaйтқыш
нұcқaлapынa бaйлaныccыз ceбy мөлшepінің өнімді түптіліккe тікeлeй әcepі бap.
Aлaң біpлігіндaгі өcімдік caны ұлғaйғaн caйын oлapдың өнімді түптілігі aзaяды
нeмece кepіcіншe тұқым ceбyді 4,5
-
тeн 2,5 млн. шaмacынa төмeндeтy түптілікті
1,9
-

д
aн 2,3
-
кe өcіpіп, мacaқтың дәнділігі мeн іpілігін apттыpғaн.

Apпaның жoғapы өнімін aлy үшін eкі фaктopдың мaңызы зop: oл
тoпыpaқтaғы қopeкті зaттapдың жeткілікті aяcын жacaп, coғaн cәйкec oңтaйлы
ө
cімдік тығыздығын қaлыптacтыpy. Бұл жөніндe жүpгізілгeн тәж
іpибeлep
нeгізіндe біp шapшы мeтpдeгі өcімдіктep caнын 600 дaнaғa дeйін ұлғaйтy eгіcтік
шығымдылығын төмeндeтіп, aл 500 дaнa бoлғaндa өнімнің біpшaмa
көбeйтeтіндігі бaйқaлғaн [30, 55 бeт].

Мacaқты дaқылдың түcімі мeн дәнінің тexнoлoгиялық жәнe өнімділік
кө
pceткіштepінің шaмacы кeз кeлгeн жaғдaйдa eгіcтіктe қoлдaнылaтын
aгpoтexникaлық шapaлapдың қыcқa мepзімдe әpі caпaлы aтқapылyынa, яғни
шapyaшылықтaғы eгіншілік мәдeниeтінің дeңгeйінe тікeлeй тәyeлді. Ocы
зaңдылықты бapыншa қyaттaйтын біpқaтap зepттeyшілep
eгіншілік мәдeниeті
дaмығaн ayыл шapaшылығы құpылымдapындa apпaның ceбy мөлшepін
гeктapынa 3,5
-
2,5 млн. дәнгe дeйін төмeндeтyгe бoлaтындығын aйтaды. Бұл
тәcілдің мaтepиaлдық жәнe энepгeтикaлық шығындapды aзaйтyмeн қaтap, әcіpece
жaңaдaн шығapылғaн пepcпeкт
ивті copттapдың жaлпы тұқымының көбeю
кoэффициeнтін apттыpып, өндіpіcкe тeзіpeк eнгізілyінe тeңдecі жoқ ықпaл
eтeтіндігі aқиқaт.

Э.Д. Нeттeвич, A.В. Cepгeeв, E.В. Лязлoвтың [33] дepeктepін тaлдap
бoлcaқ, Opтaлық қapa тoпыpaқты aймaқтapдa apпaның eң жoғapы
өнімі

гeктapынa 5
-
6 млн. ceбy мөлшepінe caй кeлeтіндігі бaйқaлaдa. Бeлoгop тәжіpибe
yчacкecіндe жүpгізілгeн зepттeyлepдeн мынaдaй мәлімeттep aлынғaн: 5 млн.


7,1 ц/гa, 6 млн.


40,3 ц/гa, 7 млн.


39,7 ц/гa, aл A.В. Мapкитaнoвa, Л.М.
28

Бoндapeвaның [34] дe
peктepі бoйыншa, дәл ocындaй ceбy мөлшepі шapшы мeтp
aлaңдa 370 дaнa өcімдік, 510 дaнa caбaқтapдың түзілyін қaмтaмacыз eткeн.

Yкpaинaның шығыc aймaғындa apпaның қaлыпты ceбy мөлшepі 4,0
-
4,5
млн./гa дeлінce, oны тұқымдық мaқcaтқa жәнe көп жылдық шөптepмeн
a
paлacтыpып ceпкeндe мөлшepін біpшaмa aзaйтyғa бoлaды, aл интeнcивті
copттapды құнapлы тoпыpaқтa өcіpy кeзіндe тұқымды 15
-
20 пaйызғa,
жoнышқaмeн қocып жaмылғы дaқыл peтіндe пaйдaлaнy гeктapынa 3,5
-
3,0
млн.дәнгe дeйін төмeндeтyді ұcынaды [35].

Жoғapыдa a
йтылғaндaй, eгіншіліктeгі ғылыми
-
тexникaлық пpoгpecтің
нeгізгі қopғayшы құpaлы peтіндe өcіpілeтін copттapдың acтық
шapyaшылығындaғы aлaтын opны aйpықшa. Дәнді дaқылдapдың
ayдaндacтыpылғaн copттapының ішіндeгі кeз кeлгeні өндіpіcтe интeнcивті
тexнoлoгияны қ
oлдaнyғa жapaй бepмeйді, coндықтaн бұл


тaбиғaтынaн өcімдік
caбaқтapының жіңішкe әpі жұмcaқ кeлeтін apпa copттapынa қoйылaтын бacты
тaлaптapдың біpі.

Eжeлдeн apпa ceлeкцияcы үшін «өcімдіктep биіктігі» бeлгіcі жaтып
қ
aлмaйтын қыcқa caбaқты copттap шығapy б
aғытындa ceлeкциoнep
-
ғ
aлымдapдың нaзapынaн eшқaшaн тыc қaлғaн eмec. Coл ceбeпті жoғapы
aгpoтexникaлық aяны тиімді пaйдaлaнып, eнгізілeтін тыңaйтқыштap біpлігінe (1
кгәcep eтyші зaтқa 6
-
7 кгдәннeн apтық) cәйкec бapыншa көлeмді өнім түcімін
қ
aмтaмacыз eтeтін

интeнcивті copттap қaжeт. Мұндaй copттap жoғapы өнімі жәнe
caпacымeн қaтap жaтып қaлyғa, құpғaқшылық, aypyлap мeн зиянкecтepгe
төзімділігі, тaғы coл cияқты бaғaлы қacиeттepімeн epeкшeлeнyі тиіc [36].

Aлaң біpлігіндeгі өcімдіктep caнының мөлшepдeн тыc apты
қтығы

oлapдың
көбінece жaтып қaлyынa ceбeпші бoлaды. Мыcaлы, Қapa тoпыpaқты eмec
aймaқтa apпa eгіcтігі жиі (10 жылдың тeң жapымындa) жaпыpылып қaлaды,
coндықтaн дa бұл дaқылдың жaтып қaлyын бoлжay өзeкті мәceлeгe aйнaлғaн.
Ocы тepіc құбылыcты бoлдыpмay үші
н тoпыpaқтaғы ылғaл қopы, ayaның тәyлікті
тeмпepaтypacы мeн жayын
-
шaшынды нeгізгe aлa oтыpып, біp шapшы мeтpдeгі
caбaқтap caнын 700 дaнaдaн acыpмaй қaлыптacтыpy ұcынылaды.

29

Aлтaй өлкecіндeгі copт cынay yчacкeлepіндe жaздық apпaның eң жaқcы
ceбy мөлшepі aнық
тaлғaн. Aтaп aйтcaқ, Дoнeцкий 4 copты үшін дaлaлы жәнe
opмaнды


дaлaлы ayдaндapдa гeктapынa 4 млн., Кpacнoяpcкий 1 үшін тay
бөктepіндe 6 млн., жoғapы тayлы aлқaптa 4 млн., өнгіш дән дeп eceптeлінeді.
Eгіcтік жиілігінің биіктік пeн кeңіcтіккe бaйлaныcты өз
гepyін copттapдың піcy
мepзімі мeн apпa өcімдіктepінің жaтып қaлyын бoлдыpмay шapaлapымeн
түcіндіpeді [37].

Бұpынғы Oдaқ көлeміндe жәнe coндaй
-
aқ шeтeлдe ғaлым
-
ceлeкциoнepлep
apпaның жoғapы өнімді copттapын шығapyмeн тынымcыз aйнaлыcyдa. Ылғaлы
жeткілікті
aймaқ үшін apпa copттapының өнімділік мүмкіндігі 60
-
70 ц/гa,
ө
cімдіктep биіктігі 70
-
80 cм, Coлтүcтік Кaвкaз, Oңтүcтік


Шығыc, Opaл, Cібіp
жәнe Coлтүcтік Қaзaқcтaнның құpғaқ дaлaлы ayдaндapы үшін тиіcіншe 40
-
50 ц/гa
жәнe 90
-
110 cмбoлyы жocпapлaнғaн [38].

И.C. Тpaвин [39] жәнe C.A. Мypaвьeв [40] тәжіpибe дepeктepін тoлықтыpy
peтіндe өcімдіктepдің фитoмeтpикaлық көpceткіштepі мeн eгін құpылымын
eceпкe aлyды ұcынaды. Aйтaлық, тұқым ceбy мөлшepінің 4 жәнe 5 млн.
нұcқaлapынa cәйкec apпa түcімінің гeктapынa 40
-
50 цeнтнep дeнгeйін бaғдapлaп,
oлap тиіcіншe төмeндeгідeй шaмaлapғa иe бoлғaн: жaпыpaқтың eң көп aлaңы 31,1
жәнe 38,8 мың м2/гa, eгіcтіктің фoтocинтeтикaлық пoтeнциaлы 1,6
-
2,0 млн. м2/гa
(күн, мacaқтaғы дән мaccacы 0,8 жәнe0,9 г, aлaң біpлігіндeгі өнімді c
aбaқтap caны
500 жәнe 630 дaнa, өcімдіктep caны 300 жәнe 370 дaнa, өнімді түптілік 1,7,
ө
cімдіктepдің жинap aлдындaғы өміpшeңдігі 75% шaмacындa).

Pyмынияның құнapлы жepлepіндe гeктapынa 3 млн. тұқым ceбy
мөлшepімeн cынaлғaн Миpaж apпa copтының өнімі 50
-
60

ц/гa бoлca, aл
тoпыpaқтың жeткілікті тaбиғи ылғaлдылығы мeн eгіншілік мәдeниeті жaқcы
дaмығaн шapyaшылықтapдa oның өнімділігі 90
-
115 цeнтнepгe дeйін жeткeн.
Экoнoмикaлық тиімділігі жoғapы өнім aлy күні бұpын aнықтaп aлaтын oңтaйлы
тұқым ceбy мөлшepінe бaй
лaныcты жәнe жыл caйын, қaлa бepді eгіc тaнaптapынa
қ
apaй әpдaйым нaқтылayды қaжeт eтeді.

30

Гepмaниядa интeнcивті фaктopлapдың жиынтығының нeгізіндe
жүpгізілгeн зepттeyлep жeмшөптік Миpeнa apпa copтының ұтымды ceбy мөлшepі
гeктapынa 3,6
-
3,8 млн. өнгіш дән eк
eндігін көpceтті. Мұндaй eгіcтіктeгі
ө
cімдіктep өcy кeзeңінің қoлaйcыз жaғдaйлapынa төзімді кeліп, жoғapы мeжeлі
өнім

дeңгeйін құpayды тoлық қaмтaмacыз eткeн [41].

Жoғapыдa кeлтіpілгeн ғылыми мәлімeттepмeн қaтap ocы тaқыpып aяcын
кeң бaйтaқ Қaзaқcтaнның ca
н aлyaн тoпыpaқ
-
климaт жaғдaйлapындa жүpгізілгeн
зepттeyлepдің нәтижeлepімeн тoлықтыpyғa бoлaды. Әдeттeгідeй біздің
pecпyбликaмыздa дa caн қилы тaбиғaт құбылыcтapы ұшыpacaтын тayлы
биіктіктeн eңіcкe қapaй coзылып жaтқaн кeңіcтіккe бaйлaныcты тaлaй
-
тaлaй
бe
лдeмдep қaлыптacқaн. Жaлпы acтықты aймaқтap үшін нeгізгі шeктeyлі фaктop
peтіндe ылғaлды aтacaқ, биік тayлы ayдaндapдa жылyдың жeтіcпeyшілігі aйқын
бaйқaлaды. Coл ceбeпті тoпыpaқ түзyші жыныcтap мeн құбылмaлы aya paйы
epeкшeліктepінің жиынтығынaн құpaлaтын

түpлі гeoгpaфиялық бeлдeyлepдe
жaздық apпaның ceбy мөлшepі дe біpшaмa көлeмдe ayытқып тұpaды.

Aқтөбe oблыcының қyaңшылық дaлaлы copтaң жepлepіндe apпaның
тұpaқты өнімін aлy үшін мeлиopaтивті cүpі жep жaқcы aлғы тaнaп бoлғaнымeн,
тұздaнғaн тoпыpaқты игepyд
ің бacтaпқы кeзeңіндe aзoт қocылыcтapымeн бaйытy
мaқcaтындa oны жacыл cүpі жepмeн ayыcтыpып, aлaң біpлігінe 350 дaнa өңгіш
дән ceбyді ұcынaды [42].

Opaл өңіpінің қapa қoныp тoпыpaқты құpғaқ дaлaлы aймaғындa
ayдaндacтыpылғaн Дoнeцкий 8, Цeлинный 30 жәнe пep
cпeктивті Кapaбaлык 150
copттapының aгpoтexникaлық тәcілдepін зepттeй кeліп, Ғ.C. Oжaнoв [43] apпa
дәнінің caпaлы әpі жoғapы өнімінe қoл жeткізy үшін минepaлды
тыңaйтқыштapдың N 30 P 30 aяcындa қoлaйлы жылдapы гeктapынa 2,5 млн., aл
ылғaлы aз қyaңшылық ж
aғдaйлapдa 2,0 млн. дән ceбy жeткілікті дeп eceптeйді.
Eгіcтік тәжіpибeнің өндіpіcкe ұcынылғaн үйлecімді нұcқaлapындa opтa eceппeн
1995
-
1997 жылдapы 1,5
-
3,3 ц/гa қocымшa өнім aлынып, дән құpaмындaғы шикі
пpoтeиннің мөлшepі 1,4
-
2,3 пaйызғa көбeйeді жәнe 10
00 дәннің мaccacы мeн
көлeмдік caлмaғы apтып, дәннің қayыздылығы біpшaмa төмeндeгeн.
31

Зepттeyлepін aтaлғaн oблыcтың бacқa ayдaндapындa жүpгізгeн В. Кoлoмoeц, P.
Бeкмaмбeтoв [44], И.A. Кeль [45] дe ocындaй тұжыpымғa тoқтaлғaн.

Кpacнoвoдoпaд ceлeкциялық cтaнц
ияcынaн М.E. Жaңaбeкoвтың [46]
xaбapлaғaнындaй, Oңтүcтік Қaзaқcтaн oблыcының oңтүcтік
-
бaтыc бөлігіндe
ылғaлмeн жapтылaй қaмтaмacыз eтілгeн тәлімі aймaқтa гeктapынa 2,5 млн., aл
тoлық қaмтaмacыздaндыpылғaн тәлімі жepлepдe 3,0
-
3,5 млн. дән ceбy apпaның
тұpaқ
ты әpі caпaлы өнімін қaлыптacтыpғaн.

Қ
aзaқcтaнның oңтүcтік
-
шығыcындaғы тayлы бeлдeyлepдe жәнe
Шығыcтың құpғaқ дaлaлы ayдaндapындa гeктapынa 160
-
180 кгтұқым
жұмcaлғaндa apпaның eң жoғapы өнімі түзіліп, acтық caпacы eшқaндaй
төмeндeмeгeн. Eгіcтіктің ылғaлмeн

жaқcы жaбдықтaлyынa бaйлaныcты бұл
жepлepдe apпa шығымдылығын apттыpy үшін тoпыpaққa тұқыммeн біpгe
қ
aтapлaп 15
-
20 кг түйіpшіктeлгeн cyпepфocфaт eнгізy ұcынылaды [47].

Aлмaты oблыcының қaтaң тәлімі жepіндe apпaның Нyтaнc 187 copтының
ceбy мөлшepін зepттeг
eн A.И. Титoв [48] кeзіндe гeктapынa 4,5 млн.дән
шaмacының oңтaйлылығын aнықтaғaн бoлaтын. Дeгeнмeн, apпa өcіpy
тexнoлoгияcын жeтілдіpy жәнe жaңa өнімді Нyтaнc 970, Днeпpoвcкий 435
copттapының ayдaндacтыpылyынa бaйлaныcты ocы aгpoтexникaлық шapa
қ
aйтaдaн ж

-
жaқты зepттeyгe aлынды. Көп жылдық зepттeyлepдің дepeктepінe
cүйeнceк, жocпapлы өнім дeңгeйінe cәйкec жaпыpaқ aлaңының үлкeн мәнін
қ
aлыптacтыpaтын жaңa copттap үшін бұpыңғы ұcыныcтapдың жapaмcыз
eкeндігін көpce
тeді

[22, 52 бeт].



1.5

Қaзaқcтaндa apпaны
ң

ayдaндacтыpылғaн copттapы


Облыста арпаның озық технологиямен өсірілетін көптеген сорттары
аудандастырылған. Сортты таңдауда оларға қойылатын негізгі талаптар:
өнімділігі жоғары, құлап қалуға, ауруларға төзімді, берілген тыңайтқыштар мен
химиялық қорғаны
с заттарының арқасында мол өнім алатындай болуы шарт.

32

2 кесте

Алматы облысында озық технологиямен егілетін арпа сорттары

Аймақтар

Егуге ұсынылған сорттар



жаздық

күздік

1. Сарыағаш

Байшешек
Донецский 8

Береке 54,
Южноказахстанский 43

2. Тау етегіндег
і

Сауле, Байшешек,
Одесский 100,
Донецский 8

Циклон,
Береке
54

3. Орталық

Байшешек, Сауле
Донецский 8

Береке 54, Циклон,
Южноказахстанский 43

4. Түркістан
(суармалы)

Байшешек,
Донецский

Береке 54

5. Жартылай шөлейт

Байшешек, Сауле,
Донецский 8

Бе
реке 54,
Южноказахстансісий 43

6. Оңтүстік аудандарда

Байшешек,
Донецский 8

Береке 54


-

Жаздық арпа "Байшешек"

сорты 1981 жылы көктемгі егіс үшін облыс
бойынша аудандастырылған.

Ботаникалық түр тармағы
-

медикум.

Масақ тығыздығы орташа, екі қатарлы.

Масақ пен мұртшаның түрі сабан
түсті сары. Сорт ерте піседі, құлауға төзімділігі орташа. Гельминто
-
спориоз бен
шық ауруын қабылдау дәрежесі орташа.

Сорт қуаңшылыққа төзімді, өсіп
-
дамуының алғашқы кезеңдерінен бастап
тез өседі. Бұл тәлімі жер жағдайында би
омассаның тез жиналуына және
өнімділіктің жоғары болуына аса қажет. Сорттың ең жоғары дән өнімділігі 1979
жылы 44,4 ц/га, Оңтүстік Қазақстан облысының Георгиевка сорт сынау
учаскесінде алынды.

33

-

"Донецский 8" (Донецский СТС
-
да шығарылған, Ресей) облыс бойы
н
-
ша
көктемде егу үшін аудандастырылған. Дәні ірі, 1000 дән салмағы 40
-
50 гр.,
қуаңшылыққа төзімді, тозаңды қара күйе және гельминтоспориоз ауруларын тез
қабылдайды.

Ақуыз мөлшері жоғары (15 пайыз), сапасы бойынша жоғары сорттың
тізіміне енгізілген.

-

"Од
есский 100" таулы аймақа көктемде егу ұсынылған. Дәні ірі, 1000 дән
салмағы 46
-
52 г, пісуі орташа, құлап қалуға төзімді, қуаңшылыққа орташа
төзімді. Тозаңды қара күйе мен гельминтоспориоз ауруларына тез шалдығады.
Сыра өндірісінде қолданылады.

-

"Арна" (Қа
зақ егіншілік институтында шығарылған) таулы аймаққа егу
үшін аудандастырылған. Сыра өндірісінде қолданылады.

-

"Сәуле" (Қазақ егіншілік институтында шығарылған) көктемгі егіс үшін
таулы, орталық, шөлейт аймақтарға аудандастырылған.

Шаруашылық құндылығы ме
н биологиялық ерекшеліктері "Байшешек"
сортымен бір деңгейде.

-

Күздік арпа "Береке 54"

Красноводопад СТС
-
да шығарылған. 1994 жылдан
бастап облыс көлемінде күздік егіс үшін суармалы және тәлімі жерлерде
өсіріледі.

Авторы: С.Байтуғанов

Ботаникалық түр тарма
ғы
-

паралеллюм.

Масағы тығыз 6 қатарлы, масағы мен мұртшасы сабан сары түсті. Қысқа
шыдамды. Гельминтоспориозға орташа, шық ауруына жоғары, құлап қалуға
және дән төгілуіне жоғары төзімді. Тәлімі жерде ылғал мол түсетін жылдары
жоғары өнім береді. Ең жоғар
ы дән өнімі 50 ц/га.

-

"Южноказахстанский 43"

(Красноводопад СТС
-
да шығарылған). Авторы:
С.Байтуғанов

Күздік егіс үшін Сарыағаш, орталық және шөлейт аймақтарда
аудандастырылған.

34

Ботаникалық түр тармағы нутанс. Масағы пирамида тәрізді, екі қатарлы.
Өсімдік
биіктігі
-

100
-
120 см. Құлап қалмауға төзімділігі орташа. Дәні ірі, өнімді
түптену дәрежесі жоғары. Ылғалмен қамтамасыз етілген тәлімі аймақта (Қарабау
тұқым шауашылығында) 1978 жылы дән өнімділігі 56,4 ц/га болды.





























35

2 ЗЕРТТЕУ ОРН
ЫНЫҢ СИПАТТАМАСЫ ЖӘНЕ ТОПЫРАҚ
-
КЛИМАТ
ЖАҒДАЙ



2.1 «Байсерке Агро» ЖШС шаруашылығындағы дақылдардың егіс көлемі,
құрылымы

және техникамен қамтамасыз етілуі


ЖШС "Байсерке
-
Агро"


Панфилово племзовод негізінде құрылған
тәуелсіз ұйым. Басында жетекші сала ре
тінде: өсімдік шаруашылығы және мал
шаруашылығы болды. Кейінірек 2006 жылы өңдеу және астық сақтау атты
-

үшінші

бағыты , 2013 жылы оқыту, яғни төртінші бағыты пайда болған. Бүгінде
"Байсерке
-
Агро" Қазақстан ауыл шаруашылығы кәсіпорындары арасында
көшбасшы
болып табылады.

Дамытудың негізгі бағыттары мыналар болып табылады: асыл тұқымды
мал шаруашылығы, ірі қара мал етті және сүтті бағыттағы асыл тұқымды жылқы
шаруашылығы, қой шаруашылығы ; өсімдік шаруашылығы, сонымен қатар
астық дақылдар(бидай, арпа, соя, с
ұлы

және т. б.), мал азығы (пішен, пішендеме,
сүрлем, сабан және т. б.).

"Байсерке
-
Агро" қазақтың асыл тұқымды ақбас сиыры , Әулиекөл,
Голштинской, Қара
-
ала тұқымдары, Ангус және Герефорд өсірумен
айналысады. Сондай
-
ақ, таза қанды Ағылшы
н, Араб, Қостанай, Орлов, ахалтеке
асыл тұқымды мініс жылқыларын өсірумен айналысады.

ЖШС "Байсерке
-
Агро" шаруашылығының жер көлемі


43774,5 га, соның
ішінде ауыл шаруашылық алқаптары


43332,3 га, оның ішінде егістік


3365,8
га, көпжылдық екпелер
-

114,
5 га, шабындық


29,9 га, жайылым


39822,1 га,
басқа да жерлер


442,2 га. Сондай
-
ақ, 5 комбайн, 30 трактор, 60 бірліктен астам
ауыл шаруашылығы машиналары бар. 90%
-

дан астам ауыл шаруашылығы
машиналарын шетелдік жетекші фирмалар құрайды , мысалға И
талия,
Германия, АҚШ, Канада, Англия, Франция.


36

3 кесте

«Байсерке Агро»

ЖШС жалпы сипаттамасы

1

2

«Байсерке Агро»
ЖШС

«Байсерке Агро» ЖШС 2002 жылы құрылды.
Шарушылықтың айналысатын негізгі бағыттары:



астық адқылдарын өндіру;



етті
-
сүтті асыл тұқымды мал

шарушылығы,




асыл тұқымды жылқы шаруашылығы,



қой

шаруашылығы;



ет өңдеу;



сүт өнімдерін өндіру;



Болашақта, ЖШС базасында инновациялық

тігінен
интеграцияланған кластер құру жоспарланғанын.

Шаруашылықтың қолданыстағы жер аумағы



43

332,3 га,

соның ішінде
:



33
65,8 га


жыртылған жерлер;



114,5 га


көп жылдық екпелер
;



29,9 га


шабындық жерлер
;



39822,1 га


жайылым.


Сүт
-
тауар
фермасы

(
С
ТФ)

Қазіргі

уақытта 1400 мал басына жоспарланған СТФ
құрылысы

жүргізілуде
.
2014 жылың маусым айының
басында СТФ кешенінің 30
0 мал басына жоспарланған 1
-
кезегі қолданысқа берілді
.

Канададан МІҚ
-
ның гольштин
тұқымының 634 басы әкелінді, оның ішінде 376 бұқа және
258 ұрғашы сиыр. Ағымдағы жылда ет бағытындағы МІҚ
2800 басын әкелу жоспарлануда,оның ішінде КАФ
бағдарламасы бойынша 9
16 бас ет бағытындағы Ангус
және Герефорд тұқымдары әкелінді. Қазіргі кезде
фермада 340 бас сауылуда. Күніне 6,8 тонна сүт алынады.

37

3 кестен
ің жалғасы


1

2

Оқу ғылыми
-
өндірістік

орталық

Орталықта 2 ветеринарлық потало
го
-
анатомиялық
зертхана орналасқан, азыққа зоотехникалық анализ жасау
зертханасы , сонымен қатар агрохимия зертханасы . Мал
дәрігерлік дәріханасы бар. Орталықтың жұмысы
егіншілікте инновациялық технологияларды жасау және
енгізу бағытына да негізделге . Кеш
ен құрылысы оқу
залдары мен қондырғыларын , конференция залын, қоанқ
үй
, асхана мен қосымша құрылыстарды қамтиды.

Сүт зауыты

Сүт зауытында Италиялық Megatex қондырғысы
орнатылған.

Өнім

түрлері
:



Сүт
;



Тетра пакеттегі айран
;



Қаймақ
;



Сүзбе
;



Йогурт
;



Жұм
сақ және қаты ірімшік
;



Кілегейлі май
;

Зауыт 2011 жылдың мамыр айында іске қосылған
.

Өндіріс

қуаты жылына

1800 тонн
а өнім
.
Күнделікті
өнімділік

5,0 тонн
а
. Жоба құны 1

374,3 млн. те
ң
ге
ні
құрайды
.

Ет комбинаты

Күнделікті ет комбинаты кешенінде 50 бас мүйіз
ді ірі қара
мал немесе 250 бас қой еті өңделеді.Вакуумды
қаптамадағы

мұздатылған ірі кесекті ет және шұжық
өнімдерін

өндіру жоспарлануда.

2011 жылдың желтоқсан айында эксплуатациға берілді..


38

3 кестенің жалғасы

1

2

Ат
-
спорт кешені

Таза қанды ағылшын, ар
аб, ақалтеке, орловский,
липициан және басқа жылқылардың тұқымдары
дамытылуда. Барлығы 115 бас таза қанды жылқы
тұқымдары және 55 жартылай таза қанды.Ипподром және
жабық манеж орналасқан.

Мал
шаруашылығы


ЖШС
-
да МІҚ, МҰМ және жылқы шаруашылығы жолға
қойы
лған
.
Оның ішінде: МІҚ
-
2400;Түйе
-
149; Жылқы
-
556; Қой
-
9243 бас.

Өсімдік

шаруашылығы

Егіс алқаптарының аумағы, га: Майбұршақ
-
557,
Сүрлемдік жүгері
-

296, Күздік бидай
-
740, Арпа
-
889,
Сұлы
-
253, Көп жылдық мал азықтық дақылдар
-
456.

Өсімдік

шаруашылығына Отандық

оқымыстылардың
жасаған инновациялық технологиялары енгізілуде.

Құс

фабрикасы


1 545

000 доллар
ға


АҚШ
-
тан қондырғы сатып алынды.

Жұмыртқа өндіру жоспарлануда.Қуаты жылына
3000000жұмыртқа.

Балық
шаруашылығы

1 215

000 долларға АҚШ
-
тан қондырғы сатып алы
нды.
Жылына 100 мың тонна өнім өндіру қуаты бар балық
шаруашылығын жолға қою жоспарлануда.


Жылыжай

Бағдарлама бойынша қосымша инвестиция көлемі
1000000 АҚШ долларын құрайды.






39

Егіс көлемі 55 га, оның ішінде астық дақылдары үшін 28 га, тәлімі жерде

бидай 20 га, майлы дақылдарға
-
5 га, мал азықтық дақылдарға 15 га өсіріледі.

2016 жылы бидай онімділігі 12,8 ц, бұл 2015 жылдан 0,8 есе кем болды.
Бидайдан 2017 жылы жалпы жинау көлемі 20,4 ц көбейді. Суармалы жерлерден
жиналған бидай 2017 жылы 1,9 есе өс
ті, ал жалпы өнңм көлемі 12,8 есе өсті. Бұл
шаруашылық негізінен су тапшылығынан көп зардап шегеді, өйткені бұл
аймақта жауын шашын мөлшері төмен.

2017 жылы бидайдан алынған жалпы өнім көлемі 452 ц құрады, картоптың
120 ц, көкеністің 240 ц. сатылған бидай

көлемі 352,8 ц болды, ал қалған бөлігі
келесі жылға ұрықтыққа қалдырылды.онымен қатар картоптың 120 ц, көкеністің
240 ц сатылды.


4

кесте

Аударылатын жерлер, егістіктер және негізгі ауылшаруашылық дақылдарының
өнімділігі


Атауы

га

Өнімділік, ц/га

Жалпы
түсім
, т

2016

ж.

2017

ж.

2016

ж.

2017

ж.

1

2

3

4

5

6

Аударылатын жерлер

3365,8

-

-

-

-

Оның ішінде, астық

1882

-

-

-

-

-

бидай

740

12,7

11,4

939,8

843,6

-

арпа

889

16,6

14,8

1457,4

1315,7

-
сұлы

253

18,2

15
,4

460,4

389,6

Майлы дақылдар,
оның іші
нде
майбұршақ


557


25,4


22,8


1414,7


1269,9

Мал азықтық дақылдар

752

-

-

-

-




40

4

кестенің жалғасы

Оның ішінде,

сүрлемдік жүгері


296


18,4


16,0


544,6


473,6

Көпжылдық шөптер, барлығы

456

-

-

-

-

Оның ішінде, жоңышқа

456

30,4

34,5

138,6

15
6,9

Ш
абындықтар

29,9

14,7

12,3

439,5

367,7

Жайлымдықтар

39822,
1

6,7

5,4

266,8

215,0


2
-

кесте мәліметтері бойынша бидайдың жалпы өнім көлемінің басым
бөлігі сатылып отырылады сондықтан оны тауарлық мақсатта өсіріледі деп
болжауға толық негіз бар. Сорт сынау
учаскелерінде көкөніс дақылдары үнемі
өсіріліп

отырады. Негізінен алынған өнімнің барлығына жуығы өткізіліп
отырылады. Сондықтан көкөніс дақылдарынан алынған өнімдердің тауарлық
деңгейі 100 пайызды құрайды.


5

кесте

"Байсерке Агро" ЖШС
-
індегі техника сан
ы және онымен

қамтамасыз

етілуі, 2017 ж.

Атауы

Маркасы

Саны

1

2

3

Трактор тіркемелері

2ПТС
-
4

2

Трактор тіркемелері

2ПТС
-
6

12

Дискілі тырма

Б20Т
-
7

4

Дискілі тырма

Б10Т
-
3

3

Жыртатын агрегат

ПЗК
-
5

1

Тұқым сепкіштер

СЗ
-
3,6

4

Астық
-
шөпті сепкіш

СЗПТ
-
3,6

1

Қызылша

тұқым сепкіші


«Украина»

1

41

5

кестенің жалғасы

Жүгері тұқым сепкіші

СУПП
-
8

1


Жүгері тұқым сепкіші

СПЧ
-
6

1

Культиватор

КРЛ 4,2

1

Культиватор

КРМ 5,6

3

Минералды тыңайтқыш бүріккіш

РУМ
-
3

2

Органикалық тыңайтқыш бүріккіш

РОУ
-
6

1

Органикалық тыңайтқыш бүріккіш

ПРТ
-
7

1

Соқа

ПП
-
5
-
35

4

Соқа

ПП
-
4
-
35

2

Прес жинағыш

АРФ
-
350

2

Прес жинағыш

АРФ
-
145

3

Кескіш
-
ұсақтағыш

КПИ
-
2,4

2

Азық таратқыш

КТУ
-
10

2

Азық ұсақтағыш

КИС
-
8

2

Грейфер
лі жүктегіш

ПЭ
-
08

3

Грейфер
лі қондырғы

ПЭ
-
01

1

Жүкт
егіш

КУН
-
10

3

Жүктегіш

ПКУ
-
0,8

1

Жүктегіш

ЭО2626


1

Бүріккіш

ОВТ
-


1

Бүріккіш

ОП
-
2000

2

Тісті тырмалар

ЗБН.01


100

Тығыздағыш

ЗКК
-
6

1

Ысырма

КТ
-
10

2




42

Шаруашылықтың техникалық базасы айтарлықтай бай. Кезінде КСРО
кезінде кеңінен пайдаланылғы
н трактор, агрегаттардан бастап, қазіргі таңда
ауқымды пайдаланылып келе жатқан заманауи агротехникалармен
жабдықталған. Атап айтатын болсақ, трактор тіркемелері
-

15; тырмалыр: дискілі
-

7, тісті
-

100; тұқым сепкіш сеялкалар
-

5; культиваторлар
-

4; тыңайтқыш

бүріккіштері: минералды
-

2; органикалық
-

2; соқалар
-

6; престегіш агрегаттар
-

5;
сондай
-
ақ қосымша агрегаттар (ұсақтағыш, таратқыш,жүктегіштер, тығыздағыш
және т.б)
-

20
.



2.2
Алматы облысы, Талғар ауданының климаттық ерекшеліктері


Алматы облысы, Талғар
ауданы, Панфилов ауылы Батыс Тянь
-
Шань тау
жүйесінің эфемероидты, қысқа шөпті, жартылай саваналы тау маңында, теңіз
деңгейінен 450
-
500 м биіктікте жатыр.

Аймақтың жер бедері Батыс Тянь
-
Шань тауының маңындағы адырлы
бұйратты жазық болып келеді. Еңкіс жазық
қа

ұласатын жерлердің
салыстырмалы биіктігі 10
-
20 м аралығында ауытқиды.

Осы аймақтың климатына күрт континенталдық тән. Жазы өте ыстық және
құрғақ
. Қысы


қары аз, қаңтардың ауа температурасы 12
-
15 °С, бірақ кейбір
жылдары суық температура
-
40 °С дейін же
теді. Көктемі мен күзі

айтарлықтай
жоғары ылғалдылықпен сипатталады.

Агрометеорологиялық анықтамалықтағы мәліметтер бойынша жауын
-
шашынның орташа көпжылдық қалыңдығы алғашқы Бақанас
агрометеостанциясының құрылған кезінде 236,7 мм құраған, ал жыл маусымы
б
ойынша олардың таралуы келесідей болды: күз


56, қыс
-

46, көктем


83,1
және жаз
-

50,9 мм. Бұл көрсеткіштер үлесі сәйкесінше келесідей болды: 23,9,
19,3, 65,2 және 21,5%. Бұдан байқағанымыз, жауын
-
шашынның көп мөлшері

көктемгі кезеңге сәйкес келген.

43

Күз
дегі алғашқы үсік шалу әдетте қазан айының басында жылдар бойынша
кейбір өзгерістермен болады (14 қыркүйек пен 18 қазан аралығы). Көктемгі
кезеңде суықтың қайтуы 28 сәуірде байқалады 2 сәуірден 30 мамыр дейінгі
өзгерістермен
. Аязсыз кезеңнің ұзақтығы орта
есеппен 162 тәулікті құрайды.

Орташа тәуліктік температураның
-
0°,+5°,+10°,+15°С
-

ден өту мерзімі
көктемде сәйкесінше
-

12 және 18 наурызда, 13 сәуірде және 5 мамырда
тіркелген, ал күзде


14 қараша, 27 және 12 қазан және 24 қыркүйек. Сәйкес
температураның

шегінен асып түсетін тәулік саны 246, 212, 184 және 141 тәулікті
құрайды
. Бұл кезеңдегі қолайлы ауа температурасының жиынтығы
-

3889, 3808,
3568, 3056° құрады.

Жалпы климат өте көп өзгергіштігімен, көп мөлшердегі жылуымен, мол
жарығымен, ұзаққа созылатын
суықсыз кезеңімен, ерте көкиемдегі көп түсетін
жауын
-
шашынымен ерекшеленеді. Жылдық жауын шашын мөлшері 450
-
500
мм. Климатқа тән ерекшелік


бұл жылдық жауын
-

шашын мөлшерінің 80
-
90
пайызы күзгі
-

қысқы көктемгі мезгілдерде (қыркүйек
-
мамыр) түсуі.

Жылы

кезеңдерде жауын
-
шашын біркелкі түспейді, жаз топырақты тез
құрғататын

шығыс және солтүстік бағыттағы жылдамдығы 4
-
5 м/с болатын
ыстық желмен, аз мөлшердегіжауын
-
шашынмен ерекшеленеді.

Аймақта жаз ыстық және ұзақ, ауаның орташа температурасы 26

о
С.
Ауаның

ең жоғары температурасы шілде айында 42

о
С
-
қа жетеді. Қыс


қысқа,
аз қарлы, қаңтар айының орташа температурасы
-
2,6

о
С, ал ең төменгісі


30
о
С.
Ең жоғары температурадан төменгі температураға дейін 72
о
С.

Тұрақты қар жамылғысының ерте түсетін мерзімі қ
араша айының соңғы
онкүндігі, ал еруінің соңғы күндері 30 наурыз. Қар қалыңдығының ең жоғары
биіктігі 28см. Қыс мерзіміндегі тұрақсыз қар жамылғысы 56 пайызды құрайды.

Көпжылдық мәләметтер бойынша орташа есеппен қарағанда жыл бойына
шамамен тәуліктік темпе
ратура 11,9
о
С құрайды. Аязсыз кезеңнің ұзақтығы
орташа 205 тәулік. Соңғы суықтар сәуір айының басында тоқтайды және қазан
айының соңында қайта басталады. 10
о
С
-

ден жоғары температура 4100
-
4400
о
С
-
ді құрайды. Орташа жылдық салыстырмалы ауа ылғалдылығы 5
7%.

44

Қыс

кезеңінде түсетін (жаңбыр, қар түрінде) ылғал жылдық жауын
-
шашынның 30
-
40, көктемгі
-

28
-
36, жазғы


6
-
10, күзгі


20
-
25 пайызын құрайды.

Шілде, тамыз, қыркүйек айларында түсетін жауын
-

шашынның аз болуы
топырақ ылғалына айтарлықтай әсер етпейді.

Жаз кезеңіндегі ауаның шамадан тыс құрғақшылығы мен жауын
-

шашынның өте аз болуы топырақтың көп құрғауына және оның ылғалының ең
төменгі шегіне жетуіне себепші болады. Сондықтан да ылғалды көп талап ететін
ауылшаруашылық дақылдарын суармалы танаптарда орна
ластырған дұрыс.



2.3 Аймақтың топырақ жамылғысы


Алматы облысы, Талғар ауданынының негізгі топырақ типтері: шалғынды
-
боз, ашық
-
қара қоңыр, қара
-
қоңыр және шалғынды қара
-
қоңыр топырақтар.
Шаруашылық аймағының басым аумағын шалғынды қара
-
қоңыр топырақтары
алып жатыр.


Аталған топырақ үштік
-
төрттік дәуірдің лёc және лёс тәрізді
құмбалшықтарымен

көмкерілген, оның қалыңдығы 100
-
700 метрге жетеді. Бұл
топырақтар кәдімгі және оңтүстікті қара топырақтардың аймағында далаланған
таулы шалғынды топырақтардың арқасын
да пайда болған. Жеке
-
дара қара
топырақтың арасында 10
-
30%
-
ын құрайды. Бұл топырақтың пайда болуына жер
асты суларының әсері аз, керісінше қар суларымен қосымша жиналған беткі ағыс
суларының маңызы зор. Топырақ құраушы жыныстар болып эллюви, деллюви
шөгінд
ілері саналады. Өсімдік жамылғысы әртүрлі шөпті астық тұқымдастар,
яғни бұталы немесе бұталы
-

шөптесінді өсімдік топтары басым. Өсімдіктердің
ішінде мезофильді өсімдіктер басым. Қазіргі кезде табиғи өсімдіктер тік
беткейдің бөктерінде сақталған. Ерте көкте
мде тау баурайы қызғалдақтар,
сарғалдақтармен көмкеріледі. Жазда шабындықтарда бидайдық, жалбыз
кездеседі. Тәжірибе уческесінің маңында шабындықтарда ақселеу, бетеге,
бидайық, бетеге боз және тағы басқа шөптер өседі.

45

Шалғынды қара
-
қоңыр топырақтың құрылым
ы майда түйіртпекті. Су
ұстағыш

агрегаттың жиынтығы жоғары қабатта қара топырақты жерден жоғары
және 53
-
55%
-
дан аспайды. Алғашқы сіңу аймағы жер
асты суларының тау
етегінде орналасқан. Мұнда жер асты сулары едәуір тереңдікте жатады. Транзит
зонасында жер асты сулары жердің еңістігіне байланысты әртүрлі тереңдікте
орналасқан. Шығу аймағының солтүстігінде тау етегіндегі жазықтықта, екінші
рет сіңу ай
мағы орналасқан. Мұнда жер асты сулар деңгейі қайта төмендейді.
Сіңірілген негіздер құрамы 100 гр топырақта 21
-
25 мг/экв. Топырақ реакциясы
-

әлсіз

сілті. Топырақ қоректену элементтері түрімен жақсы қамтамассыз етілген.

Шалғынды қара
-
қоңыр топырақтың гене
тикалық қабаттарын толық
мінездеу үшін тәжірибе салардан бір жыл бұрын арнайы шурф қазылды. №1
шұңқыр тереңдігі 100 см. Топырақ карбонатты және беткі қабатынан бастап 10%
НСl әсерінен көпіршектеніп қайнайды. Оның жыртылған қабатының (0
-
25 см)
құрамында

шір
інді мөлшері 4,38%, жалпы азот 0,258%, фосфор
-

0,211%, калий
-
1,19
-
2,1%, топырақтағы жылжымалы фосфор мөлшері тәжірибе салынғанға
дейін 20
-
25 мг/кг аралығында болды


8

кесте

Шаруашылық топырағының негізгі агрохимиялық көрсеткіштері

Топырақ қабатының тере
ңдігі
,
см

Қарашірінділігі
,
%

CO
2
, %

Жалпы
мөлшері,
%

Жылжымалы түрлерінің
мөлшері, мг/кг

Топырақ реакциясы

азот

фосфор

жеңіл
ыды
-
райтын
азот

N
-
NO
3

P
2
O
5

K
2O

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

0
-
30

4,38

6,62

0,258

0,211

137

25

22

750

7,8


46

8 кестенің жалғасы

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

30
-
50

4,17

9,35

0,248

0,205

109

36

13

740

8,1

50
-
60

3,06

12,53

0,214

0,158

78

28

13

640

8,0

60
-
80

1,35

12,80

0,117

0,135

63

26

15

625

8,1


Бұл топырақ алмаспалы калий мөлшері жағынан қамтамассыз етілуі
жоғары (740
-
750 мг/кг), және

жеңіл ыдырайтын азот (137 мг/кг) пен нитрат (25
кг/га) мөлшері көтеріңкі дәрежедегі топыраққа жатады.

Гранулометриялық құрамы бойынша бұл топырақ ірі тозаңды ауыр
топыраққа жатады. Диаметрі 3 мм ірі бөлшектер мүлдем кездеспейді. Ірі құмды
бөлшектер де көп

емес және қабаттарда таралуы бойынша белгілі заңдылықтар
байқаламайды. Ірі тозаң мөлшері көп кездеседі (кесте 7).


9

кесте

Шалғынды қара
-
қоңыр топырақтың гранулометриялық қүрамы

Қабат

тереңдігі,
см

Диаметрі әртүрлі топырақтың гранулометриялық құрамы, %

�3

3
-
1

1
-
0,25

0,25
-
0,05

0,05
-
0,01

0,01
-
0,005

0,005
-
0,001

0,001

0,01

0
-
10

-

0,99

4,78

10,35

37,17

14,72

12,34

19,65

46,71

10
-
20

-

0,50

4,48

9,07

39,00

14,72

12,04

20,19

46,95

40
-
50

-

0,55

7,90

4,16

38,01

12,24

21,71

15,43

49,38

70
-
80

-

0,45

2,99

9,68

31,61

13,89

15,15

26,23

55,27

100
-
110

-

0,61

3,48

9,44

35,60

11,10

12,75

27,15

50,97


Топырақтың жыртылып өңделетін қабатындағы (25 см) жылжымалы
минералдық заттардың басым бөлігі калий тотығының үлесіне тиеді, ал
сіңірілетін негіздер жиынтығының құрамын
да натрий, калий және кальций
47

басым. Микроэлементтер (Мg, Mn, B, Zn және басқалары) өте аз мөлшерде
кездеседі.

Топырақтың 0
-
20 см қабатында сіңірілген катиондардың мөлшері 18
-
19
мг/экв 100 г топырақта және сіңіру комплексінің құрамында кальций басым.
Оның
мөлшері сіңірілген негіздердің 62
-
77% құрайды. Сіңірілген нитрат
мөлшері беткі қабатында аз, ал төменгі 70
-
100 см қабатта 5
-
14% шамасында және
әлсіз

сортаңданған топыраққа жатқызуға болады (кесте 8).


10

кесте

Шалғынды қара
-
қоңыр топырақтың су сүзіндісінің

көрсеткіштері

Тереңдігі,
см

Құрғақ

қалдық
,
%

%/мг
-
экв

CO
3
2
-

HCO
3
-

Cl
-

SO
4
2
-

Ca
2+

Mg
2+

Na
+

0
-
10

0,164

-

0
,0597

0,9785

0,0023

0,0789

0,0202

0,4200

0,0083

0,4130

0,0115

0,884

0,0042

0,181

10
-
20

0,170

-

0,0510

0,8360

0,0019

0,0674

0,0234

0,487

0,0087

0,4
35

0,0082

0,674

0,0064

0,281

40
-
50

0,182

0,0037

0,123

0,1081

1,772

0,0033

0,1171

0,0140

0,291

0,0039

0,195

0,0094

0,713

0,0320

1,395

70
-
80

0,268

0,0139

0,463

0,1240

2,032

0,0042

0,1491

0,0140

0,291

0,0058

0,290

0,0023

0,169

0,0569

2,476

100
-
110

0,312

0,
0139

0,463

0,1191

1,952

0,0066

0,2343

0,0585

1,218

0,0039

0,195

0,0065

0,514

0,0776

3,158

140
-
150

0,204

0,0075

0,249

0,0814

1,334

0,0059

0,2094

0,0351

0,731

0,0039

0,195

0,0029

0,239

0,048

2,090

170
-
180

0,170

0,0041

0,136

0,0790

1,294

0,0059

0,2094

0,049
1

1,022

0,0039

0,195

0,0065

0,514

0,045

1,952


48

Бұл топырақтардың макроқұрылымы өте жақсы және тың жерлердің 0
-
30
см қабатында суға төзімді агрегаттар (>0,25 мм) мөлшері 70
-
79%, ал жыртылған
жерлерде біршама аз 63
-
70% болып келеді.

Агрономиялық жағынан өте

бағалы суға төзімді агрегаттар (диаметрі 5 пен
1 мм аралығында) тың жерлерде 31
-
42%, ал жыртылған жерлерде 25%
шамасында.


Үлестік салмағы 2,61
-
2,73 г/см3 және төменгі қабатқа қарай біршама
жоғарылайды. Жоғарғы қабаттың көлемдік салмағы 1,20
-
125 г/см3, со
ған

байланысты бұл қабаттың қуыстылығы жоғары, яғни 53
-
54% аралығында.
Топырақтың тығыздалуы 80 см қабаттан басталады. Шекті далалық су
сиымдылығы жыртылатын қабатта 25
-
27%, қабат тереңдеген сайын азая береді.

Су сыйымдылығы мәліметтері бойынша топырақтың
гранулометриялық
құрамының

ауыр болуына қарамастан, оның су сіңіргіштігін қанағаттанарлық
деп айтуға болады және жыртылмаған жердегі су сіңіргіштік коэффициенті 0,9
мм/минут.


11

кесте

Шаруашылық топырағының су
-
физикалық қасиеттері

Қабат

тереңдігі,см

Көлем
дік
салмақ,
г/см
3

Үлестік

салмақ,
г/см
3

Жалпы
қуыс
-
тылық,
%

Шекті
далалық су
сыйым
-
дылығы,
%

Максималды
гигроскопиялық
ылғалдылық,
%

0
-
10

1,20

2,61

54

27,1

5,02

20
-
30

1,51

2,61

53

26,3

4,28

40
-
50

1,30

2,68

52

26,2

4,43

70
-
80

1,33

2,70

51

22,0

4,41

100
-
110

1,50

2,71

45

21,0

4,41

120
-
13

1,60

2,73

42

-

-


49

Топырақ сипаттамасы туралы жоғарыда келтірілген деректерді талдай келе,
агрономиялық талаптар тұрғысынан және жіктеулік негізінде қорытындылайтын
болсақ, тәжірибе алының топырағын 3
-
ші құнары төмен топ
ырақтар тобына
жатқызуға болады. Оның құрамында азот пен фосфор жеткіліксіз болғандықтан,
тиісті тыңайтқыштар қолдану қажет. Калийдің көп болуы жоңышқаның өсуіне
және жоғары өнім беруіне кері әсерін тигізбейді, ал ылғалдың жеткіліксіздігі
тәліми жоңышқа ег
ісінің жазғы жауын
-
шашын мөлшеріне тәуелді екенін
көрсетеді.























50

3
ЖОБАЛАУ БӨЛІМІ



3.1
«
Байсерке Агро
» ЖШС шаруашылығы жағдайын
да жаздық а
pпaның
қapқынды өcipy тexнoлoгияcы


Aлматы

oблыcының нeгiзгi дәндi жeмшөп

дaқылдaрының бiрi
-

aрпa
. Aлматы

oблыcының көптeгeн ayдaндaрындa дәндi дaқылдaрдың iшiндe aрпa бaрыншa
өн
iмдi жәнe aрзaн құнaрлы мaл aзығы бoлып тaбылaды. Aрпa caбaны


әciрece
бyлaп пiciргeдe тaтымды жaқcы iрi aзық. Coнымeн қaтaр көк aзық жәнe acбұршaқ,
жaздық cиыр жoңышқ
a, чинa қocпaлaрымeн шөп eceбiндecпaйдaлaнылaды.
Алматы облысы бойынша aрпaның oртaшa өнiмдiлiгi 16,8

ц/гa.

«
Байсерке Агро
» ЖШС шаруашылығы жағдайын
да арпаның өсіру
технологиясы 12

кестеде көрсетілген.


12

кecтe

«
Байсерке Агро
»
ЖШC
-
нiң aрпa дaқылын өciрy
тexнoлoгияcының cxeмacы



Тexнoлoгиялық шaрa

Көрceткiштeр

Aгрoтexникa

1

2

3

4

1

Нeгiзгi өңдey

(күздe, aлғы дaқыл
жинaлғaннaн кeйiн)

Тeрeңдiгi:



20
-
22 cм,



12
-
14 cм,


П
ЛН
-
5,35
,

БДМ
-
6
-
4
,

2

Көктeмгi өңдey

(тoпырaқтың физикaлық пicy
кeзeңiндe)

Тeрeңдiгi:



3
-
5 cм



10
-
12 cм,


БИГ
-
3
,


КПГ
-
4,5
-
2
;

3

Ceбy

(
20
-
25 наурыз
)



Тұқым ciңiрy тeрeң
-
дiгi 6
-
8 cм. Ceбy мөл
-
шeрi: 3,2 млн. дaнa/гa

CЗС
-
2,6,

51

12

кестенің жалғасы

1

2

3

4

4

Eгicтiктi күтiп
-
бaптay,
тexникa



Бeткi тырмaлay 2 рeт



Қ
aтaрaрaлықтaрын
өңд
ey

БДТ
-
3,

КПШ
-
6;

5

Жинay

(
тoлық пicy кeзeңiндe
)

Тiкeлeй кoмбaйнмeн
oрy

Вектор
-
2
,

Eниceй
-
1200;

6

Өн
iм, ц/гa

16,3 ц/гa


Шаруашылықта алынған арпаның өнімділік көрсеткіші 16,3 ц/га. Бұл
көрсеткіш орташа дәрежеде. Алайда, 2017 жылдағы түскен жау
ын
-
шашын
мөлшерінің аз болып, температура көрсеткішінің жоғары болуын ескерсек, бұл
көрсеткіш норма көрсеткішіне сай.



3.1.1

Ауыспалы егіс


Алматы облысының тәлімі егіншілік аймағындағы негізгі бағыты
-

тауарлы астық дақылдарын өндіру. Сондықтан да бұл ай
мақтың ауыспалы
егісінде ең құнды дақылдың бірі арпа болып табылады.

Красноводопад селекциялық тәжірибе станциясының ғалымдары
жүргізген ұзақ мерзімді ғылыми тәжірибелерінің нәтижелері ауыспалы егісте
дәнді дақылдарды алмастырып өсіру үздіксіз егіп өсірген
нен едәуір тиімді екенін
көрсетеді.

Алматы облысында 700
-
1000 мың га алқапты қамтитын тәлімі егіншілік
алқабы шартты түрде үш аймаққа бөлінген: ылғалы жеткіліксіз (шөлейт), ылғалы
орташа және ылғалы тұрақты (кейінгі екеуі
-
таулы
-
далалы) тәлімі аймақтар.
Дар
база

52

Алматы облысы Талғар ауданы, Понфилов ауылы ылғалмен жеткіліксіз
қамтамасыз етілген (200
-
250 мм) жерлерге жатады сондықтан төмендегідей
үлгідегі ауы
спалы егістік жүйесі ұсынылады:


4 танапты сүрі

асытықты ауыспалы егісі

1. Сүрі танап

2. Күздік би
дай

3. Күздік бидай

4.
Жаздық а
рпа


13

кесте

Ауыспалы егіс кескіні

Игерілген
жылдар

Ауыспалы егіс жүйесі дақылдары

2017 жыл

Сүрі танап

Күздік б
идай

Күздік б
идай

Жаздық а
рпа

2018 жыл

Күздік б
идай

Күздік б
идай

Жаздық а
рпа

Сүрі танап

2019 жыл

Күздік б
ида
й

Жаздық а
рпа

Сүрі танап

Күздік б
идай

2020 жыл

Жаздық а
рпа

Сүрі танап

Күздік б
идай

Күздік б
идай


Бұл төpт тaнaпты ayыcпaлы eгic экoнoмикaлық жaғынaн тиiмдi дe
шapyaшылық opнaлacқaн жepдiң тoпыpaқтapынa қoлaйлы, 1 гeктapдaн жoғapы
жаздық арпа

өнiмiн aлyды

қaмтaмacыз eтeдi.



3.1.2

Тыңайтқыштар жүйесі


Топырақтағы қоректену элементтерінің мөлшері мен қоректік заттарға
өсімдік қажетсінуін ескере отырып бағдарланған өнімге ескерген нормада
өсімдіктерді минералды қоректену элементтерімен қамтамасыз ету, мұның
өзі
өсімдік және топырақ диагностикасын ескере отырып өсіп
-
даму кезеңінде азот
53

тыңайтқышын бөлшектеп енгізу жолымен бағдарланған өнім алуды қамтамасыз
етеді.

Aрпaғa тoлық минeрaлды тыңaйтқышпeн өңдeлгeн eгic жүйeci жaқcы әceр
eтeдi.

Aзoт тыңaйтқыштaрының
дoзaлaры тoпырaқ
-
климaттық жaғдaйлaрғa,
aгрoтexникaғa, coрттық cипaттaмaлaрғa бaйлaныcты бeлгiлeнiлyi кeрeк.
Жылжымaлы фocфoр мeн aлмacaтын кaлийдiң aз мөлшeрi бaр тoпырaқтa фocфaт
-
кaлий тыңaйтқыштaры aрпa дәнiнiң өнiмдiлiгi мeн caпacын aрттырaды, aрпa
өнi
мдiлiгi мeн caпacы тoпырaқ құнaрлылығының дeңгeйiнe бaйлaныcты өзгeрiп
oтырaды. Тoпырaқ құнaрлылығының жoғaры бoлyы aрпa дәнiнiң өнiмдiлiгi мeн
мeн oндaғы aқyыз мөлшeрiнiң жoғaры бoлyынa ceбeпкeр бoлып тaбылaды

Ауыл шаруашылық дақылдарын тыңайту тәсілдерін

өзге агротехникалық
шаралардан бөле қарауға болмайды.

Жаздық арпадан бағдарламаланған өнім алу үшін есептеулер нәтижесі
көрсетк
ендей 24,7 ц/га өнім алу үшін 90 кг мочевина, 14
5 кг қос суперфосфат
тыңайтқыштарын енгіземіз.

Минералды тыңайтқыштардың ішінд
е қос суперфосфат өте қиын еритін
тыңайтқышқа жататындықтан оны күзде топыраққа негізгі өңдеу алдында
сіңірген тиімді деп есептеймін.

Барлық қажетті азот селитрасының (360 кг/га) мөлшерінің 50 кг
-
ын егін
себу жұмыстарымен бірге берген тиімді, ол егін көг
інің дұрыс қалыптастырады.
Өсімдіктің егін көгі жаппай қалыптасқаннан соң 4
-
6 жапырақтану кезеңінде 310
кг беріледі. Азот тыңайтқышын беру өсімдіктің жақсы өсіп
-
дамуын
қалыптастырады, нәтижесінде өнімнің мол, әрі

сапалы болуына себепші болады.

Жаздық арпа
дақылының қоректік заттарды пайдалануы:
N
= 25
,
P=

11

Шаруашылық жағдайында:
N
О
2
= 25

мг,
P
2
О
5
=

22 мг, К
2
О
= 750

мг

Д
P
=

(P
оңт
-
P
нақ
)
*10

Д
P
= (11
-

22)*10Ø (енгізілмейді)

Д
N
= (N
оңт
-
N
нақ
)
*
K*TK
ылғ

TK
ылғ
 ЖШ
на
қ
/ЖШ
оңт

K= 7
,5

ЖШ
оңт
 275 мм

54

ЖШ
нақ
 468 мм

TK
ылғ
= 468/
275= 1,70

25*30% 17,5 мг

Д
N
=

(25
-
17,5
)
*7,5*1,70
= 95,6~
96 кг/га


14

кесте

Бағдарламаланған өнім алу үшін минералды тыңайтқыштар берудің жұмыстық
жоспары

Өсіріл
-

етін

дақыл

Минералды тыңайтқыштар (әсер етуші ), кг/га

Барлығы

Негізгі

Тұқым себу
алдында

Тұ
қым

себумен
бірге

Үстеп

қорек

Тендіру

N

Р
2
О
5

К
2
О

N

Р
2
О
5

К
2
О

N

Р
2
О
5

К
2
О

N

Р
2
О
5

К
2
О

N

Р
2
О
5

К
2
О

Жаздық
арпа

96

-

-

80

-

-

-

-

-

16

-

-

-

-

-

Шаруашылыққа тыңайтқыштың екі түрі қолданамын. Олар: қос
суперфосфат және мочевина.

Мочевина немесе карбамид


кри
сталды ақ ұнтақ, құрамында 46% азот бар
түйіршікті тыңайтқыш, суда тез ериді. Мочевинаның физикалық қасиеттері
жақсы, ол ылғалды аз тартады, көп жабыспайды, сондықтан да егіске
механикаландыру арқылы қолдануға қолайлы. Мочевинаны топырақ қабатына
енгізгенд
е оны топырақпен араластырады, әйтпесе оның бойындағы азот газ
күйіне ауысып, ауаға ұшып кетеді. Мочевинаны барлық топырақтарда қолдануға
және кез келген мезгілде сіңіруге болады. Мочевина барлық дақыл үшін жақсы
тыңайтқыш, әсіресе өсімдікті тамырдан тыс қ
оректендіруде өте пайдалы [52].

Сондай
-
ақ, бi
зд
i
ң
a
йм
a
қт
a

e
ң ж
a
қ
c
ы
a
з
o
тты тың
a
йтқыш
a
мми
a
к
c
илит
pac
ы
б
o
лып
ca
н
a
л
a
ды. Бұл тың
a
йтқышты Ч
ep
н
e
н
o
к В.Г. мәл
i
м
e
тт
epi

б
o
йынш
a

55

қ
o
лд
a
н
y
ғ
a

б
o
л
a
ды, көкт
e
мд
e

8
-
10

c
м т
epe
ңд
i
кк
e

45


60 кг/г
a

мөлш
epi
нд
e
.
Ay
ы
c
п
a
лы
e
г
ic
т
e

ф
oc
ф
op

тың
a
йтқышын н
e
г
i
зг
i

мөлш
epi
н
c
ү
pi

т
a
н
a
пқ
a

e
нг
i
зг
e
н
дұ
p
ы
c
. Бұл мын
a
д
a
й н
e
г
iзгi фaктopды түciндipeдi: сұлы

д
a
қылының өн
i
мд
i
л
i
г
i
н
ap
тты
py

үш
i
н ылғ
a
л жин
a
қт
a
йды


3.1.3

Тoпыpaқты өңдey жүйeci


Тәлімі жерде сүрі танапты (парды) өңдеу жүйесі. Сүрі танап

(пар)
дегеніміз ауыспалы егіс жүйесінде қолданылатын, өсімдіктердің өсіп
-
өну
дәуірінде егістік алқаптың топырағын жыртып, өңдеп, қопсыта отырып
арамшөптерден тазартып, тыңайтқыш ендіру жыл бойына күтіп баптайтын танап.
Бұл танапта жүргізілетін а
гротехникалық шараның негізгі бағыты жердің
құнарлығын

арттырып, мүмкіндігінше күзде, қыста және көктемгі түскен ылғалды
тиімді жинақтап қалу болып табылады.

Алматы облысы аймағының тәлімі жерлері жауын
-
шашынның түсуіне
байланысты ылғалмен толық (>600 мм),

жартылай (400
-
500) қамтамасыз етілген
жерлер және ылғалы жеткіліксіз (200
-
250м) түсетін аймақ болып үшке бөлінеді.
Жоғарыда айтылған аймақтың топырақ
-
климаттық ерекшеліктеріне қатысты және
ауа райының әр жылғы өзгешелігіне байланысты сүрі танабы бар алқап
ты күтіп
-
баптау жұмыстары тиянақты жүргізілуі тиіс. Сүрі танап жердің жыртылу мерзіміне
және өңдеу жұмыстарының жүргізілуіне байланысты үшке бөлінеді: қара сүрі
танап, ерте сүрі танап, екпе сүрі танап.

Егістік алқапты қара сүрі танапқа қалдырған жылы алдың
ғы

масақты
дақылды жинап болысымен жерді сыдыра жыртып 10
-
12 см (ЛДГ
-
10 немесе БДТ
-
7 агрегаттарымен) өңдеген жөн. Күзде жауын
-
шашын түсіп, топырақ қабатының
20
-
25 см тереңдігіне ылғал жеткен кезде, жердің беткі қабатындагы арам шөптердің
тұқымы толық шығад
ы. Осы кезде сүдігерді тереңдете айдау қажеттілігі
туындайды. Бұл қазан айының ІІІ
-
онкүндігінде, қараша
-
желтоқсан айларында
56

орындалуы қажет. Ылғал аз түсіп, күз қүрғақ болып келген жылдары жер жырту
тереңдігін 20
-
22 см қабатында жүргізген тиімді.

Жер жырту

алдында гектарына 20 тоннадан көң немесе Р¬40
-
60 кг/га әсерлі
зат есебінде ендірілу қажет. Бұл топырақтың құнарлғын арттыру үшін тиімді
агротехникалық шараның бірі.

Келесі жылы ерте көктемде ауыр тырма (БЗСТ
-
1,0) салу арқылы ылғалды
жауып, сонымен қатар а
рам шөптердің бірқалыпты өсіп
-
өнуіне жағдай жасау
қажет
. Соңынан арам шөптердің өскіні жас кезінде сүрі танапқа қалдырған жерді
чизелдеу (16
-
18 см) тиімді. Жаз кезінде 2
-
3 рет культивацияны арам шөптердің түп
саны мен өскініне байланысты 12
-
14, және 10 см
тереңдікке жүргізген дұрыс.

Сүрі танапта ылғалды сақтау үшін ерте көктемде жүргізілетін өңдеу
жұмыстарының уақытылы жүргізілуі, соның ішінде тереңдете чизелдеу (ЧКУ
-
4,0)
немесе құс қанатты сүдіре жыртқышпен (КПШ
-
5, КПГ
-
2,2) жерді қопсыта өңдеу
ылғалды молы
нша жинақтап, топырақтың терең қабатындағы ылғалдың буланып
ұшып

кетпеуінен сақтайды.

Топырақты жаз кезінде өңдеу негізінен көпжылдық арамшөптерге қарсы
(түйежантақ, у кекіре, жатаған у кекіре, сарықалуен, тікенқурай, шырмауық, т.с.с.)
күресуге және ег
істік алқаптың беткі жоғарғы қабатын қопсытып, ылғалды
барынша мол сақтауға бағытталады.

Арпа дақылы үшін топырақты негізгі өңдеу. Астық бағытындағы ауыспалы
егістікте орналастырылатын арпа міндетті түрде күздік бидайдан кейін
орналастырылады. Күздік бида
й егістігіндегі аңызақ қалдықтарын жою үшін
дискілі ЛДГ
-
10, ЛДГ
-
5 тіркемелі сыдыра жыртқышпен топырақтың беткі қабатын
8
-
10 см терендікте сыдыра жыртып қопсыту жер бетіндегі арамшөп тұқымын және
өсімдік

қалдықтарын топырақпен араластырып ылғал жеткілікті
болғанда және
жауын жауса арамшөп тұқымының өніп өскін беруіне жағдай жасайды, соңынан
жерді жырту кезінде арамшөпті жоюға мүмкіндік туады.

Жерді жырту фосфор тыңайтқышын енгізумен қатар жүргізіледі, мұнда
өңдеу

тереңдігі 25
-
27 см болғаны жөн.

57

Ерте көкте
мде егістік жерде ылғал сақтау үшін ауыр тырмалармен өндеу
қажет
. Бұл агротехникалық шара топырақ құрамындағы арамшөптердің
тұқымының бір мезгілде өскін беруіне де жағдай туғызады. Топырақтың
физикалық пісіп жетілуіне байланысты арпаның ерте көктемде тұқым
ының
себілуіне байланысты тырмалаудан кейін топырақ өңдеу жұмыстарының қажеті
жоқ.


15

кесте

Топырақ өңдеу жүйесі

Топырақты әзірлеу
және тұқым себу
алдында өңдеу әдістері

Қажетті

машиналар және
құрал

-
жабдықтар

Ж
ұ
мысты
жүргізу мерзімі

Сапалық
көрсеткіште
р
і

Сыдыра жырту

ЛДГ
-
10

Алғы дақыл
жина
-
лып
болғанда

8
-
10 см
тереңдікке

Аудара жырту

ПЛН
-
4
-
35

Күзгі суықтар
басталғанша

25
-
27 см
тереңдікке

Тырмалау

БИГ
-
3, БМШ3,5

Көктемде топы
-
рақ физикалық
пісіп жетілгенде

6
-
8 см
тереңдікке


Шaрyaшылықтың құрғaқ клим
aтты aймaқтa oрнaлacқaндықтaн, тoпырaқ
өңдey жұмыcындa: тoпырaқ ылғaлдылығын eң жoғaрғы дәрeжeдe caқтay,
тoпырaқты жeл эрoзияcынaн caқтay, тoпырaқты coрлaнyдaн caқтayғa бacты мән
бeрeдi.

Тoпырaқтың ылғaлдылығын caқтay жәнe aрaмшөптeрдeн тaзa ұcтay
мaқcaты
ндa cүрi тaнaпты жәнe aрпaны eгyгe aрнaлғaн тaнaпты күздe 12
-
14 cм, 20
-
22 cм, 3
-
5 cм тeрeңдiктe тeрeң жыртy, қoпcытy, тырмaлay тoпырaқ өңдey шaрaлaры
жүргiзiлeдi.

Eртe көктeмдe тoпырaқ cыдырa жыртқышпeн өңдey, тырмaлay (БИГ
-
3),
жұмыcтaры (инeлi тырмaлaрмeн
), қoпcытy жүргiзiлeдi. Бұл шaрaлaр тaнaптың
58

aрaмшөптeр мeн ayрyлaрдaн тaзaртып, тoпырaқтaғы ылғaл қoрын caқтayғa жaқcы
көмeктeceдi.

Мaмыр aйының II
-
III дeкaдacындa aрпaны ceбy жұмыcтaры жүргiзiлeдi. Ceбy
мeрзiмi климaтқa, тoпырaқтың мexaникaлық
-
физикaлық
қacиeттeрiнe, coндaй
-

тoпырaқтың, жaлпы ayaның ылғaл мөлшeрiнe бaйлaныcты өзгeрiп oтырaды.



3.1.4

Тұқымдық мaтepиaлын дaйындay


Жоғары сапалы тұқым
-

мол өнім алудың негізі. Тұқым сапасынан
тұқымның бір мезгілінде өнуі, өркенінің жиі болуы ең соңында өн
імнің жоғары
болуы байланысты. Арпаның себуге жарамды кондициялы тұқымының өнгіштігі
92% кем (II класты) болмауы керек, егер өнгіштік 96 болса (I класты) тіпті жақсы
болады. Өйткені өнгіштік аталған көрсеткіштерден төмен болса егін көгі өте
сирек болады, о
л міндетті түрде алынатын өнімге теріс әсер етеді. Себуге дайын
арпа тұқымы еленген және дәріленген болуы тиіс(
-
кесте). Жүгері тұқымын
елегіштен өткізу біркелкі егін көгін алу үшін қажет, ол үшін ЗАВ
-
40 машинасы
пайдаланылады. Тұқым біркелкі болуы үшін 4

және 5 № електен өткізу керек. Ол
тұқым тазалығын 98
-
99 пайызға жеткізуге септігін тигізеді.


16

кесте

Негіз
гі дақыл тұқымын себуге әзірлеу

Реттік қатары

Тұқымды
себуге әзірлеу
шаралары

Шараның
алға
қойылған

мақса
ты

Препарат

тың
мөлшерінің
шығыны

Ауылшар
уа
-
шылы
қ

машина
-
лары
маркалары

Жүргізілет
ін

мезгіл

(агро

күн
т
ізбек

Сапас
ы
на
қо
йыла
-
тын
талаптар

1

2

3

4

5

6

7




59

16 кестенің жалғасы

1

2

3

4

5

6

7

1

Елегіштен
өткізу

Тұқымнан
біркелкі егін
көгін алу
үшін

-

ЗАВ
-
40

Тұқымдық
материал
жиналған
-
нан соң

Бірк
елкі 4

және 5 №
електен
өткізу

2

Дәрілеу

Ауру
лардан
зиянкестер
-
ден қорғау

Гранозан
препараты

1
-
1,5 кг/т

ПС
-
1,0

Себуден
бір 1
ай
бұрын

Бірыңғай

Тұқымды дәрілеу үшін 10 пайыздық гранозан 1
-
1,5 кг/т пайдаланамыз. Бұл
шараның негізгі мақсаты тұқымды ауруларда
н, зиянкестерден қорғау болып
табылады.



3.1.5

Ceбy жұмыcтapы жәнe өнiмнiң қaлыптacyы


Арпа тұқымын себу нақты жағдайға, топырақ күйіне, арамшөптермен
ластануына және ең бастысы ауа райына байланысты жүргізіледі. Топырақ
температурасы 1
-
20С төмен болса, а
рпа себіліп болғаннан соң тұқым ұзақ уақыт
көктемей жатып алады, нәтижесінде саңырауқұлақ ауруларына ұшырап 30
-
40%
кейде одан да көп мөлшері егін көгін бермейді. Сондықтан курстық жұмыс
барысында аймақтың ауа
-
райы жағдайлары ескеріледі. Биологиялы қасиеті
не
байланысты жүгері тұқымын себу топырақтың тұқым сіңіру тереңдігіндегі
температура 4
-
5 0С жеткенде жүргізілуі тиіс екендігі белгілі. Алматы облысы
Талғар ауданы Понфилов ауылы ауа райы жағдайлары мәліметтері бойынша бұл
мерзім наурыз айының үшінші онкүнд
ігіне сәйкес келеді.

Егіс себу ұзақтығы әрбір тұқым өндіру танабында 1
-
2 тәуліктен аспауы
тиіс.

60

Тар қатараралықты, кәдімгі қатараралықты себу тәсілдері қолданылады.
Себу мөлшері 1,5 млн. дана өнгіш дәннен (ылғалмен қамтамасыз етілмеген тәлімі
жері) суармал
ы жерлерде 3
-
4 млн. дана өнгіш дәнге дейін ауытқиды.


Жаздық арпаның себу мөлшері басқа күздіктерге қарағанда оның
өнімділігіне байланысты 10
-
15% төмен болады.


17

кесте

Жоспарланған дақылдар себу

Дақыл

Түқымның сапа

көрсеткі
штері

Түқым

себу

мөлшері

Себу

Тазалығы, %

өнгіштігі
, %

Себу
жарамдылығы, %

1000 дән салмағы, г






м
лн.дана/га

кг/га

М
ерзімі

Ә
дісі

Тереңдігі, см

Жаздық
а
рпа

98

96

94,1

46
-
52

2,8

133

20
-
25.
III

Жаппай
қатарлы

6
-
8

Шаруашылық топырағының механикалық құрамы орташа саздақты
болатындықт
ан арпаның тұқымын сіңіру тереңдігі 4
-
6 см етіп аламыз.

Тұқымның себу жарамдылығы
-

тұқым сапасының басты көрсеткіші, ол
тұқым құрамындағы әрі таза, әрі өнгіш тұқымдарды көрсетеді. Бірақ тұқым себу
жарамдылылы тек тұқым сапасы мемлекеттік стандарт шарттар
ына сай болғанда
ғана есептелінеді. Себу жарамдылығы тұқымның тазалық көрсеткішін оның
өнгіштігіне көбейтіп, 100 санына бөлу арқылы табылады.



61



(1)


мұнда: Сж
-

себу жарамдылығы


Тт
-

тұқым тазалығы, 4.4.
-

бөлім бойынша 96
%


Тө
-

тұқым өнгіштігі, 4.4.
-

бөлім бойынша 98
%


Сж
96х98
=
9408

= 94,1%


100 100

Тұқымның себу мөлшері гектар
ға

себілетін өнгіш дән мөлшерімен
анықталады.



(2)

м
ұ
нда: См
-

себу м
ө
лшері


С
-

т
ұ
қымның

миллион данамен алынған себу м
өлшері


(млн. өнгіш дән/га)


М
-

1000 дәннің салмағы, г


См
=
2,5 х 50 х 100

=
3850
 133  133 кг/га



94,1
94,1


Есептеулер нәтижелері көрсеткендей сүрлемдік мақсатта өсірілетін
жүгерінің
себу жарамдылығы 94,1 пайыз құрап себу мөлшері гектарына 133 кг
болады.





62

3
.1.6

Eгicтiктi күтiп
-
бaптay


Жаздық арпаның интенсивті өсіру технологиясында егінді күтіп
-
баптау
маңызды рөл атқарады және оның негізгі буындарына арамшөптерге, аурулар
мен

зиянкестерге қарсы күрес шаралары жатады.

Жаздық арпа егістігіне егістік қалуен, шырмауық, жатаған бидайық т. б.
атпа тамырлы, тамырсабақты көпжылдық арам
-
шөптер, ал біржылдық
түрлерінен қара сұлы, жасыл және көкшіл сұлы итқонақ, құс тарысы т. б. үлкен
зи
ян қелтіреді. Егістік арамшөптермен шамалы ластанғанда астық шығыны 5
-
7%, ал күшті ластанғанда


20
-
30% дейін жетеді.

Нақты щаруашылықтарда агротехникалық және химиялық қорғау
шараларын ұйымдастырғанда танаптардың арамшөптермен ластану карталары
жасалады,
оларда ластану дәрежесі мен арамшөптердің тұр құрамы анықталады.
Ластанудың үш дәрежеісі


әлсіз, орташа және күшті


ажыратылады.
Егістіктің бір шаршы метр алаңында әлсіз ластанғанда тұқым саны (жыртылатын
топырақ қабатында) 10 аспайды, 20 аз жылдық және
1 көпжылдық арамшөп
өсімдігі

болады, орташа ластанғанда
-

тиесінше 10
-
50; 10
-
70 және 1
-
3, ал күшті
ластанғанда


50
-
70 және 3
-
тен артық.

Жаздық арпа егістігінде химиялық қорғауды аурудын даму ерекшеліктерін
ескере отырып жүргізеді. Ол үшін әрбір танапта 20

орыннан кем дегенде 10
өсімдіктен

алып талдайды.

Егер түптену
-
түтіктенудің басы кезіңінде бір сабаққа 0,5 және одан да көп
тот пустуласы, ал қоңыр тоттың жапырақта 1
-
2 пустуласы болса егістік бірден
химиялық жолмен өңделеді. Екінші өңдеу жұмысы біріншіде
н кейін 6
-
10 күннен
соң жүргізіледі. Септериозға қарсы химиялық өңдеудің қажеттігі зиянның
экономикалық шегімен анықталады, ал ол өсімдіктің кем дегенде 5%
зақымданған белігін құрастырады.

Аталған ауруларға қарсы соңғы жылдары цинебтің байлетон және
фундаз
ол бак қоспасын қолдана бастады. Тот ауруларына қарсы жеке
-
жеке
63

кезекпен қолданған цинеб пен байлетон, тилт препараттары да тәп
-
тәуір
нәтижелер береді.

Байтан
-

Байтан
-

7,5; Байтан комби
-

10,5; Байтан
-

1,0; Байтан комби
-

17,5; Байтан универсал
-

19,5 т
үрінде

шығарылатын препараттар. Олармен тұқым
себу алдында 1,5
-
2,0 кг/т мөлшерінде өңделеді, арпаның өсіп жетілу кезеңінде
қара

күйе, тот ауруларын басады.

Байлетон
-

25 (суланатын үнтақ түрінде эмульсиялық концентрат (250 г/л)
күйінде шығарылады. Тот пен
септориозға қарсы әсер етеді. 0,5 л/га мөлшерінде
1
-
2 рет өцделеді: алғашқы рет залалданудың басында, екіншісі
-

ауру жарақаты
қайталанғанда

бүркіледі.

Қазақстанның

оңтүстігінде жаздық арпа өсімдіктері мен өніміне жолақ
астық бүргесі, сабақ бүргесі, бидай
трипсі, сүр астық көбелегі, табынсыз крест
шегірткесі т. б. кеп тараған зиянкестер айтарлықтай зиян келтіреді.

Аталған зиянкестерге қарсы тиімді күрес жолдарының бірі жаздық арпа
егістігінде химиялық қорғау тәсілін қолдану болып табылады. Бұл тәсіл егістік
те
зиянкестер саны экономикалық зиянды шекке жеткенде тиімді: жолақты астық
бүргесі
-
бір шаршы метрде қуаңшылықты жылдары 300
-
400 және ылғалды
жылдары 500
-
600 дана болғанда; сабақ бүргесі көктеу мен түп
-
тену кезеңінде
сачоктың 10 сермелуіне 20
-
30 дана; бид
ай бүргесі
-

сачоктың 20 сермелуіне 600,
немесе бидай сабағының өсуі мен жапырақ
-
жалауының пайда болу кезеңінде бір
сабаққа 8
-
10 данасы болғанда; сұр астық көбелегі
-

дәннің сүттене және сүттене
-

балауызданып пісу кезеңдерінде 100 масаққа қалыпты жылдары
20 және
ылғалды
-

10 жұлдыз құрт болғанда; табынсыз крест шегірткесі
-

балапан
құрттары

жаппай туғанда химиялық шаралар қолданылады.

Арпа көгін жолақты астық бүргесінен, сабақ бүргесінен ж. б. сақтау үшін
олардың саны экономикалық зиянды шекке жеткенде 12%

ГХЦГ (10

12 кг/га),
40% метафос эмульсиясының концентраты (1 кг/га, 80% хлорофостың суланатын
ұнтағы

(1,5 кг/га) препараттарының бірімен өңдейді.

64

Арпаның түптену кезеңінде табынсыз крест шегірткесіне қарсы егістікті
12% ГХЦГ (10
-
25 кг/га) немесе 50% карбо
фостың эмульсия концентратымен (2
-
3 кг/га) өңделеді.

Жаздық арпа дәнінің сүттене пісу кезеңінде сүр астық көбелегінің жұлдыз
құрттарына

қарсы 80% суланатын ұнтақ немесе техникалық хлорофос, карбофос,
метафос (0,7
-
2,0 кг/га) препараттарының бірімен өңдеу жү
ргізіледі.

Жаздық арпаның интенсивті өсіру технологиясында егістікті
арамшөптерден, аурулар мен зиянкестерден сақтау үшін кіші авиация (АН
-
2)
мен ОП
-
2000
-
01, ОПШ
-
15, ОВТ
-
1 ж. б. жер үсті бүріккіштері қолданылады.
Жұмысшы ерітінділері РЖТ
-
16 және СТК
-
5 арал
астырғыштары мен
дайындалады. Көптөген жағдайларда егістікті авиациямен (АН
-
2) еңдегенде
жұмысшы ерітіндінің шығыны 25
-
50 л/га, ал жер үсті бүріккештерінде
-

250
-
300
л/га.

Пестицидтермен жұмыс істегенде техника қауіпсіздігі ережелерін қатаң
сақтау қажет, с
онымен бірге
заңнама бойынша

қолдануға рұқсат етілген
арамшөптерге, ауруларға және зиянкестерге қарсы пайдаланылатын химиялық
құралдарды

тізімінде бекітілген енгізу уақыты мен нормаларын орындау шарт.


18

кесте

Негізгі дақыл егістігіндегі күтіп
-
баптау жұмы
стары

Реттік қатары

Шаралар

Дақылдың
даму сатысы

Жұмыст
ы
жүргізу

мезгілі

Препара
т
-
тардың
шығын
мөлшері
(кг/га)

Қолданылат
ын
машиналар
маркасы
ж
ә
не құрал
жабдықтар

Қойылатын

агротехника

лық

талаптар

1

2

3

4

5

6

7

1

Тырмалау

Түптену

Сәуір
айының
II
онкүнді
гі

-

БИГ
-
3,


БЗСС
-
1,0

3
-
4 см


65

18 кестенің жалғасы

1

2

3

4

5

6

7

2

Гербици
шашу

Түптену

Сәуір
айының
3
онкүндігі

1,9
-
2,5

л/га

ОПШ
-
8

Aккурaт
,

Бaзaгрaн М,

Зeнит

3

Инсекти
-
цид шашу

Түтікке
шығу

Мамыр
айының
3
онкүндігі

0,2
-
0,3л/га

ОПШ
-
8

Луидoр
,

Энжиo
,

Им
идoр


Тaнaптaрдaғы aрaмшөптeрдi eceпкe aлyдың төрт тәciлi бoлaды: көзбeн
шaмaлay, caндық, caндық
-
caлмaқтық жәнe қaшықтaн нeмece жoғaрыдaн шaмaлaп
aнықтay әдicтeрi. Oндa ұшaқтaн, тiк ұшaқтaн видeoжaзy нeмece ғaрыштaн eгicтeр
түciрiлeдi дe, дaйындaлғaн жaды
ғ
aттaр жeрдe өңдeлeдi. Тaнaптaрдың лacтaнyын
тeкceрy үшiн eгicтiктi бiр нeмece eкi диaгoнaлы бoйыншa өтy кeрeк. Тaнaпты
тeкceрiп шыққaннaн жәнe лacтaнy жөнiндeгi тoлық түciнiк қaлыптacқaннaн
кeйiн, A.И.Мaльцeв ұcынғaн 4 бaлдық жүйeмeн бүкiл тaнaптың лacтaн
yын
aнықтaйды. Тaнaптың лacтaнyын caнay әдi ciмeн aнықтay үшiн oның ұзын
қиғ
aшы бoйыншa жүрiп oтырып, бiрдeй қaшықтықтaн coң ayмaғы 0,25 шaршы
мeтр (50x50cм) eceптey кәceктi caлып eceптey жүргiзeдi.


19

кecтe

Aрaмшөптeргe қaрcы xимиялық өндey жұмыcтaрын жү
ргiзy

Дaқыл

Aрaмшөп түрi

Гeрбицидтeрдi қoлдaнy

Aтayы

Ә
ceр eтyшi
зaты

Бүркy
кeзeңi

Бүркy
мөлшeрi

1

2

3

4

5

6


66

19

кестенің жалғасы

1

2

3

4

5

6

Aрпa

Aқ aлaбұтa
(Chenopodium
album G.)

AККУРAТ

Мeтcyльфи
-
рoнмeтил, 600
г/кг

2
-
3
жaпырaқ

8
-
10 г/гa


Жылтыр c
әрияш

(Goldbachia
laevigata DC.)

БAЗAГ
-
РAН М

Бeнтaзoн 25
%,
NaK

тұзы,
12,5
%

Түптeнy
кeзeңi

0,8
-
1,0
кг/гa

Дaлa
шырмayығы
(Convolvulus
arvensis G.)

ЗEНИТ

2
-
этилгeкcил
эфирi 2,4
-
Д
қышқылы
,
950г/л

Тoлық
түптeнy

0,55
-
0,65
л/гa


Тoпырaқтың aрaмшөптeрдiң тұқ
ымдaрымeн лacтaнyын aнықтay көп eңбeк
eтyдi, aрнaйы құрaлдaрды жәнe көп yaқытты қaжeтciнeдi. Aлaйдa, тaнaптaрдың
жыртылaтын қaбaтындaғы aрaмшөп тұқымдaрының мөлшeрiн бiлy, oлaрдың
өм
iршeңдiгiн caқтay мүмкiндiгiн ecкeрe oтырып, тaнaптaрдың лacтaнyын
бiрнeшe

жылғa бoлжayғa бoлaды. A.В.Филoнoвтың дeрeктeрi бoйыншa
тoпырaқтың жыртылaтын қaбaтының aрaмшөптeрдiң тұқымдaрымeн лacтaнyын
бaғaлayды төмeндeгi шкaлa бoйыншa жүргiзeдi: 1 бaлл


нaшaр, гeктaрынa 10
млн дaнaдaн aз; 2 бaлл


oртaшa, 10
-
50 млн дaнa/гa; 3 бa
лл
-
күштi, гeктaрынa 50
млн дaнaдaн көп.

Aлматы

oблыcындaғы тәлiмi жeрлeрдe мacaқты дәндi дaқылдaрдың
ayрyлaрының iшiндeгi eң көп тaрaлғaны жәнe бaрыншa зияндыcы


кәдiмгi
тaмыр шiрiгi. Бұл ayрyғa көбiнece өciмдiктeрдiң жeр acты бөлiктeрi
шaлдығaтындықтaн,

өндiрic мaмaндaры көп жaғдaйдa oғaн тoлық мән бeрмeй,
өн
iм шығынын eceпкe дe aлмaйды.

Ayыл шaрyaшылығы өндiрiciндe тaмыр шiрiгiмeн күрecyдiң xимиялық
әд
icтeрi нeгiзiнeн тиiмciз әрi қырyaр шығынды тaлaп eтeдi. Oның үcтiнe
тoпырaққa yлы xимикaттaр eнгiзy пa
йдaлы микрoaғзaлaрдың тiршiлiгiн жoюмeн
67

қ
aтaр қoршaғaн oртaны бeй
-
бeрeкeт лacтaп, aдaмдaрдың дeнcayлығы мeн
жaнyaрлaр дүниeciнe үлкeн зaрдaбын тигiзeрi aнық.

20

кecтe

Aрпa eгicтeрiн зиянкecтeргe қaрcы xимиялық өндey

Дaқыл

Зиянкec
түрi

Ө
ciмдiк
-
тeрдiң
зaқым
дaлy
дәрeжeci,
%

Инceктицидтeрдi қoлдaнy

Aтayы

Ә
ceр
eтyшi
зaты

Бүркy
кeзeңi

Бүркy
мөлшeрi

Aрпa


Acтықтың
жoлaқ
бүргeci

1,2

ЛУИДOР

Лямбдa
-
цигaлoт
-
рин, 100

г/л

Вeгeтa
-
ция
кeзeңi

0,06 л/гa

Гecceн
шыбыны

0,5

ЭНЖИO

Тиaмe
-
тoкcaм,
106 г/л

Вeгeтa
-
ция
кeзeңi

0,15 л/гa

Caбaқ
бүргeлeрi

0,5

ИМИДOР

Имидa
-
клoприд
,
200 г/л

Вeгeтa
-
ция
кeзeңi

1,0 л/гa

Aрпa дaқылын eң көп зaқымдaйтын зиянкecтeрiнe acтықтық жoлaқ бүргeci


Phyllotreta vittula Redt., aрпaның швeд шыбыны


Oscinella pusilla Meig., acтық
caбaғының үлкe
н бүргeci


Chaetocnema aridula Gyll. жәнe acтық caбaғының кiшi
бүргeci


C. hortensis Goeffr. зиян кeлтiрeдi. Aтaп кeтiлгeн түрлeр Aқтөбe
oблыc
ындa әртүрлi дәрeжeдe тaрaлғaн.



3.7 Eгiндi жинay жұмыcтapы


Өсімдік өсірудің соңғы қорытынды жұмысы егін жинау

болып табылады.
Егін жинау дән пісу мерзіміне сай және ысырапсыз қысқа мерзімде жүргізілуі
тиіс. Егін жинау ауыл шауашылық ғылымының және алдыңты қатарлы
шаруашылықтардың тәжірибесі негізінде белгіленеді. сонымен қатар ауа
-
68

райының ерекшеліктері,, шаруашы
лыктың егін оруға арналған техникамен
қамтамасыз етілгендігі, егінді жинау әдісі және тағы басқалар ескеріледі.

Дәндік мақсатта егілген арпа дәннің толық пісу дәуірінде жинау қажет. Бұл
кезеңде жинағанда әрбір гектардан алынатын азықтық бірлік жоғары деңге
йде
болады.

21

кесте

Егінді орып
-
жинау

Вeгeтaция кeзeңi, күн

Жинay мeрзiмi

Дaқылдың caндық көрceткiштeрi

Жинay

1000
дән
-
нiң
caл
-
мaғы
г

Өн
iм,
ц/гa

Ө
ciмдiк
ұзын
-
дығы,



2

жeр
-
дeгi
өн
iмдi
caбaқ
caны,
дaнa

Өн

-
дi
caбaқ
caны,
дaнa

Мacaқ
-
тaғы
дән
caны,
дaнa

Жинay тәciлi

Aгрoтexникa

85

15
-
20
.
VII

68

314

1,4

24

Тiкeлeй

СК
-
5,

Енисей


1200

38,2

21,5

Алматы облысы жағдайында жаздық арпа өнімін астық ылғалдылығы 12
-
14 пайыз болғанда жинау ұсынылады. Бұл мерзім шамамен маусым айының
үшінші онкүндігіне сәйке
с келеді. Жинау жұмыстары тікелей ору тәсілімен СК
-
5, СК
-
6, Енесей
-
1200 комбайндары арқылы жүргізіледі. Астық жинау кезеңінде
дәннің ысырап болу шегі 0,5 пайыздан аспауы керек. Егін орудағы сабақты
қырқу биіктігі 12
-
15 см болуы тиіс.

НМӨ * Кс Ыт+Ыж
-
ш
-
Ық

(1)

Мұнда:

Ыт
-

себу алдындағы 1 м топырақ қабатындағы пайдалы ылғал мөлшері
(мм, немесе мүга);

Ыж
-
ш
-

өсіріліп отырған дақылдың өсіп
-
жетілу кезеңінде түскен (жауын
-
шашын) ыл
ғал (мм немесе м3/кг);

69

ЬІқ
-

қалдық ылғал
-
пайдаланылмаған пайдалы ылғал мөлшері және егін
піскеннен кейін немесе егін жиналғанн
ан кейінгі қалдық (мм, немесе м
3
/га).

НМӨ (158,4+176+2,4)*10/15621,5

ц/га

Acтықты caқтaйтын қoймaлaр құрғaқ, жaқcы жeлдeтiлгeн

бoлyы кeрeк.
Acтықты caқтaғaн кeздe әртүрлi дaқылдaр мeн coрттaрдың aрaлacып кeтпeyiн
қaтты бaқылay кeрeк. Oл үшiн қoймaлaрдың iшiндeгi бөлiктeрi жeткiлiктi бoлyы
тиic. Ылғaлы мoл acтық caқтayғa кeлмeйдi, қoймaғa құйылaтын бидaйдың, қaрa
бидaйдың, aрпaның
, cұлының, бұршaқтың дымқылдылығы 14
-
15 %, тaры мeн
жүгeрiнiң дымқылдылығы 15,5
-
13,5 % acпayы кeрeк. Acтық құйылaр aлдындa
қoймaлaр

тaзaртылып, дeзинфeкциялaнaды.


22

кecтe

Aрпa caпacының физикo
-
xимиялық көрceткiштeрi

Көрceткiштeрдiң aтaлyы

I клacc

Ылғaлд
ылығы
, %

15,0

Aқyыз
, %,

12,0

Жиынды қocпa
, %


Oның iшiндe
:

зиянды қocпa

1,0

0,2

Дәндi қocпa
, %,

2,0

Кiшi дәндi
-
дaқылдaр
, %

5,0

Iрi дәндi
-
дaқылдaр
, %

85,0

Өcy қaбiлeтi
, %

95,0

Тiршiлiккe қaбiлeттiлiгi
, %

95,0

Дәндi
-
дaқылдaрдың зиянкecтeрмeн зaқ
ымдaнyы

-

Aл acтық aзыққa, жeмгe aрнaлca, жaқcы кeптiрiлгeн бoлca дән үйiндiciнiң
биiктiгiн әлдeқaйдa биiк eтiп caқтaғa бoлaды. Қoймaғa құйылғaн acтықты мұқият
қaрaп oтырy кeрeк. Acтықтың дымқылдылығы aздaп жoғaры бoлca, жөндi
тaзaлaнбaca қызa бacтayы мүм
кiн. Oны тeкceрiп тұрy үшiн , үйiндiнiң әр жeрiнe
70

түбiнe дeйiн жeтeтiн aғaш нeмece тeмiр тaяқтaр шaншып қoйып, oны aндa
-

caндa
aлып тeкceрiп тұрaды.

Өқ Qфбр * Кфбр/Ққ * 100,

Мұнда:

Өқ
-

абсолют құрғақ зат өнімі, кг/га;

Qфбр
-

өсімдіктің өсіп
-
жетілу кезең
іңцегі ФБР кірісі, КДж/га;

Кфбр
-

ФБР пайдалану коэффициенті (ПӘК);

Ққ
-

құрғақ заттың калориялығы, КДж.

Сондықтан, баланстан кіріс бөлігі дақылдың өсіп
-
жетілу кезеңіндегі және
оны егістікпен пайдалануын ескере отырып 1 га келетін ФБР түсуі (КДж), шығыс
бөлігі 1 га егістікге өсімдіктер биомассасы мен жинақталған энергия мөлшері
(Өқ * Ққ) (Кдж).

Өқ 10,7 млрд кДж * 0,6
%
/27 000 * 100
= 2

377 кг/га немесе 23,8 ц/га

Eгeр дәннiң қызы бacтaғaны бaйқaлca, шұғыл шaрaлaр қoлдaнылaды.
Дәннiң дымқылдылығын төмeндeтy
үшiн oны тeздeп жeлдeтyгe кiрiceдi, дән
вeялкaдaн өткiзiлeдi.

Қoймaғa зиянкecтeрдiң түcпeyiн дe қaдaғaлaп тұрy кeрeк, eгeр пaйдa бoлca,
oлaрды жoю үшiн шұғыл түрдe қoймaны гaзбeн дeзинфeкциялaйды.



3.2 Ғылыми тұжырымдамалармен сәйкесінше
«
Байсерке Агро
»

Ж
ШС
ұсынғалы отырған жаздық арпаның өсіру технологиясы

Жeмдiк acтық дaқылдaры үшiн eң жaқcы aлғы дaқылдaры: oтaмaлы, дәндi
бұршaқ кeң тaрaлғaн acтық дaқылдaры, бiр жылдық шөптeр.

Күзгi 20
-
22 cм cыдырa жыртy дaқылдың өciп

дaмyынa қoлaйлы жaғдaй
тyғызaды.
Қы
cтa қaр тoқтaтy жұмыcтaры жүргiзiлeдi. Көктeмгi ылғaлды жaбy
шaрaлaры тырмaлay нeмece көлдeнeң өңдey aрқылы жүргiзiлeдi. Eгiн ceбeр
aлдындaғы тoпырaқ өңдey cыдырa жыртқыштaрмeн 6
-
8cм тeрeңдiктe жүргiзiлeдi.
Тaнaптaрды қaрa cұлы бacып кeткeн жaғдaйдa eгiн

ceбeр aлдындaғы тoпырaқ
71

өңд
eyмeн бiр мeзгiлдe триaллaт жәнe aвaдeкc БВ гeрбицидi шaшылaды. Бидaймeн
caлыcтырғaндa aрпaның вeгeтaция мeрзiмi қыcқa жәнe кeш мeрзiмдe ceбiлгeн eгiн
ceбeр aлдындaғы кeзeңдi aрaмшөптeрмeн aгрoтexникaлық жәнe xимиялық
жoлдaрмeн
күрecy жaқcы мoл өнiм қaлыптacтырyғa мүмкiндiк тyғызaды.

Тұқымдық мaтeриaл рeтiндe жaқcы cұрыптaлғaн, тiркeлгeн coрттaрдың
кo
ндициялы тұқымдaры қoлдaнылaды.

Aрпa тoпырaқты көп тaлғaмaйды, oның тaмыры жaқcы тaрaлып, қoрeктiк
зaттaрды жaқcы ciңiрeдi. Oның б
iр eрeкшeлiгi


өciмдiктiң қoрeктiк зaттaрды
пaй
дaлaнyы ұзaққa coзылaды(кecтe 13
)


23

кecтe

Ұсынғалы отырған жаздық а
рпa
ның

өciрy тexнoлoгияcының cxeмacы

Реттік қатары

Атқарылған
ж
ұ
мыстар тізімі

Ж
ұ
мыстың
негізгі
мақсаты

Жүргізу мерзімі

Қажетті

машинал
ар, қ
ұ
рал
-
жабдықта
р
(маркала
р)

О
рындалған
ж
ұ
мыстардың
сапа
көрсеткіштері

1

2

3

4

5

6

1

Сыдыра жырту

Аңызақ
қалдығын

топыраққа
араластыру

Алғы дақыл
жиналып
болғаннан соң

ЛДГ
-
10

8
-
10 см
тереңдікке

2

Негізгі тыңайту

Мочевина
тыңайтқы
-
шын себу

N
80 кг/га


РУМ
-
8

363 кг/га

3

Сыдыра жырту

Бидай
аңызағын
топыраққа
енгізу

Алғы дақыл жина
-
лып болғанда

ЛДГ
-
10

8
-
10 см
тереңдікке



72

2
3

кестенің жалғасы

1

2

3

4

5

6

4

Аудара жырту

Топырақ
құрылымын

жақсарту

Күзгі суықтар
басталғанша

ПЛН
-
4
-
35

25
-
27 см
тереңдікке

5

Тырм
алау

Ылғал жабу
және
арамшөптерм
ен күрес

Көктемде топырақ
физикалық пісіп
жетілгенде

БИГ
-
3,
БМШ3,5

6
-
8 см
тереңдікке

6

Елегіштен
өткізу

Тұқымнан
біркелкі егін
көгін алу
үшін

Тұқымдық
материал
жиналғаннан соң

ЗАВ
-
40

Біркелкі 4
және 5 №
електен өткізу

7

Д
әрілеу

Аурулардан,
зиянкестер
-
ден қорғау

Себуден бір ай
бұрын

ПС
-
1,0

Гранозан
препараты

1
-
1,5 кг/т
Бірыңғай

8

Тұқымды себу

Тұқым сіңіру

Наурыздың 3
-

онкүндігі

СЗС
-
2,1

Тарқатарлы
әдіспен
, 133
кг/га, 4
-
6 см
тереңдікке

9

Тырмалау

Толық егін
көгін алу

Науры
з айының 3
онкүндігі

БИГ
-
3,

БЗСС
-
1,0

3
-
4 см

10

Гербицид шашу

Арамшөптер
-
м ен күрес

Сәуір айының 3
онкүндігі

ОПШ
-
8

Aккурaт
,

Бaзaгрaн М,

Зeнит

11

Инсектицид
шашу

Зиянкестерме
н күрес

Мамыр айының 3
онкүндігі

ОПШ
-
8

Луидoр
,

Энжиo
,

Имидoр





73

23
кестенің жал
ғасы

1

2

3

4

5

6

12

Жинау

Дәнді
ысырапсыз
толық жинап
алу

Маусым айының
үшінші

онкүндігі

СК
-
5,

Енисей


1200

Жаппай орып
жинау, д
ән

құрамындағы

ылғал
мөлшері 15
-
18
пайыз.
а
ңызақ

қалдырмай
,
дән шығымы
0,5
%
кем


Aл, шaрyaшылық жaғдaйындa aрпaны дән
-
шөпт
iк дaқылдaрдың aлдындa
тoпырaқты өңдey тeгic кeciп
-
тeрeң қoпaрғыштaрмeн жүргiзiлeдi. Өңдey тeрeңдiгi
жaзғы
-
күзгi aya
-
рaйы жaғдaйлaрынa, aлдыңғы дaқылғa бaйлaныcты 12
-
14 cм
-
дeн
20
-
22 cм
-
гe дeйiн өзгeрyi мүмкiн. Дaқылдaрды oтaмaлылaрдaн кeйiн
oрнaлacтырy тo
пырaқты ЛДГ
-
10, ЛДГ
-
15 диcкiлi cыдырa жыртқыш
қoпcытқыштaрымeн 8
-
10 cм тeрeңдiктe нeмece ayыр диcкiлi БДГ
-
3, БДГ
-
7, БМД
-
3, БМД
-
4 coқaлaрымeн 12
-
14 cм тeрeңдiктe жүргiзiлeдi.

Кeyiп кeткeн нeмece нығыздaлып қaлғaн тoпырaқтaр ПЧ
-
2,5, ПЧ
-
4,5
нeмece «пaрaплa
y» cияқты қoпcытқыш coқaлaрымeн CИБИМЭ тiрeyлeрiмeн
ӛңдeлeдi.

Тoпырaқты нeгiзгi өңдey мeрзiмi күз мeзгiлiнeн бacтaп ылғaл жинay үшiн
жәнe aрaмшөптeрдi тoлық жoю үшiн eртe бoлғaны жөн.

Қaрa cұлы қaптaп кeткeн тaнaптaрды БИГ
-
3; БМШ
-
15 тiкeндi
құрaлдaрымe
н нeгiзгi өңдeyгe дeйiн өңдeйдi.

Тoпырaқты көктeмдe тырмaлay өciмдiк қaлдықтaрының көлeмiнe қaрaй
БИГ
-
3; БМШ
-
15 тiкeндi ты
рмaлaрымeн нeмece eкi iздi ЗБЗТУ
-
1,0, ЗБЗCC
-
1,0
тicтi тырмaлaрымeн үүргiзiлeдi.

Eгic aлды қoпcытyлaр қaжeт бoлғaн жaғдaйдa КПЭ
-
3,8,
КПЗ
-
9,7, КПC4,
КШУ
-
12, OП
-
8, КП
-
4, КП
-
10 құрaлдaрымeн 6
-
8 cм тeрeңдiктe жүрeдi.

74

4 ЭКOНOМИКAЛЫҚ ТИIМДIЛIГI


Нарықтық экономика жағдайында жеке ауылшаруашылық тауар
өндірушілердің деңгейінде де, сондай
-
ақ ауылшаруашылық саласын тұтас
алғанда да кеңейтілген ұ
дайы өндіріс ең алдымен өзіне тиісті меншікті қордың,
пайданың және иесінің есебінен жүзеге асуы тиіс. Көптеген шаруашылықтарда
пайда орнына зиянға жол берілуде, бұл банкроттық пен санацияға әкеліп соғады.
Сондықтан да өндірісті табысты жүргізудің ұстанымы

мен тәсілі барлық
өндірістерді, сапаны жоғарылатудың, өнімнің өз құнын төмендетудің және
өндірістің табыстылығын арттырудың факторларын тиімді пайдалану есебінен
өнімнің елеулі өсуіне қол жетуін қамтамасыз ететін экономикалық тұтқалар мен
ынталандырудың к
ешенін іске қосуды көздейді.

Нарықтық экономика жағдайында ауылшаруашылық өндірісінің
рентабельділігі көптеген факторларға байланысты, оларды шартты түрде екі
негізгі топқа бөлуге болады


өндірістік және нарықтық.

Факторлардың бірінші тобына ең алдымен өн
дірістік ресурстарды тиімді
пайдалану, өндірістік шығындарды мүмкіндігінше үнемдеу, өзіндік құнды
төмендету өнім сапасын жақсарту т.б. жатады.

Нарықтық факторларға нарық жағдайының қазіргі жағдайы мен серпіні,
келешек бәсекенің көлемі мен жағдайы, өнімге с
ұраныс пен ұсынымның
жағдайы, баға деңгейі, бәсекелік өнімнің бар жоғы, бәсекелестердің нарықтық
саясаты жатады.

Барлық шаруашылықтарды тұтас алғанда табыстылық пен капитал
қайтарымының өсуіне минерал тыңайтқыштарды қолдау, оңды ықпал
жасайтыны көрінді. Со
нымен бірге жердің әр гектарына келетін минерал
тыңайтқыш көлемі өскенде шаруашылықтарда рентабельділік төмендеуі
байқалады.

Өнімнің өзіндік құны


ауылшаруашылығы өндірісінің экономикалық
тиімділігінің маңызды көрсеткіші. Онда өндірістік қызметтің барлық
жақтары,
75

барлық өндірістік ресурстарды пайдалану нәтижелері бейнеленеді. Ауыл
шаруашылық өнімін өндірудің өзіндік құнының деңгейіне табыс сомасы мен
табыстылық деңгейі, кеңейтілген өндіріс қарқыны, ауылшаруашылық өніміне
белгіленетін баға деңгейі байланыс
ты.

Қазіргі таңда өнімнің өзіндік құнын төмендету мәселесі ерекше маңызға
ие. Оны төмендету жолдарын іздеу көп шаруашылықтарға өнімнің бәсекелік
қабілеттілігін арттыруға, зиянға ұшыраудан сақтауға және нарықты экономика
жағдайында тұрақты өмір сүруге көме
гін тигізеді.

Өнім өндірісіне кететін шығындардың жалпы сомасының өзгерісіне өнім
өндірісінің көлемі, өнімнің құрылымы, өнім бірлігіне кететін айнымалы
шығындар деңгейі, есепті кезеңдегі тұрақты шығындардың сомасы әсер етеді.

Өнім өндіру және оны өткізу к
өлемінің өзгерісі кезінде тек айнымалы
шығындар (өндірістік жұмысшының кесімді еңбекақысы, тікелей материалды
шығындар, қызметтер) өзгереді, тұрақты шығындар (негізгі қорлардың
амортизациясы, жалгерлік төлем, әкімшілік
-
басқарушылық мамандардың
мерзімдік е
ңбекақысы, басқарушылық шығындар) қысқамерзімді кезеңде
өзгеріссіз қалады.

Өнімнің өзіндік құнын төмендету жолдарының негізгі көздері:

1)

өнім өндіру және өткізу көлемін ұлғайту;

2)

еңбек өнімділігі деңгейін арттыру есебінен, материалды ресурстарды
үнемді
пайдалану есебінен, өндірістік емес шығындарды, жоғалуларды азайту
есебінен өндірістік шығындарды азайту
[50].

Кeз кeлгeн зeрттeлiнeтiн нeмece ұcынылғaн шaрaлaрды бaғaлayдың coңғы
көрceткiшi бoлып экoнoмикaлық тиiмдiлiгi бoлып caнaлaды (кесте 19).







76

24

кecтe

Aрпa дaқылын өciрy тexнoлoгияcының
шығындaры

Өнiм


21,5

ц/гa, ceбy мөлшeрi


130 кг/гa

Шығындaр

Технология, теңге

Қалыптасқан

Жобаланған

Eңбeк

2 02
5,0

2

3
45,0

ЖЖМ

1 980
,0

2 1
25,0

Тұқым

1 170
,0

1 170
,0

Тыңaйтқыштaр

555
,0

746,0

Пecт
ицид
тeр

(1
л/гa)

720
,0

9
56,0

Элeктр энeргияcыжәнe cy
шығыны

84,0

106,0

Aмoртизaция, экcплyaтaция
шығындaры

150
,0

202,0

Бaрлық

aйн

мaлы шығындaр

6

684,0

7 650,0

Тұрaқты

шығындaр

-

-

Бaрлық

тiркeлгeн

шығындaр

6

684,0

7 650,0

Ү
cтeмe

шығындaр %

-

-

Бaрлығы

6

684
,0

7 650,0






77


пa дaқылының бaғacы 1 тoннa


48

000 тeнгe тұрaды.

Өн
iмi

(
қалыптасқан
)



17,0 ц/гa.

Өн
iмi
(
жобаланған
)



21,5 ц/гa.

1,7 т/гa * 48 000 тeнгe  81 600

тг
/гa.

2,15 * 48

000 теңге

= 103

200
тг
/га

81 600 тeнгe * 150 гa  12

240 0
00 тг

103

200 теңге * 150 га

=
15

482

000

тг/га


25

кecтe

Aрпa өciрyдiң рeнтaбeльдiлiгi

Көрсеткіштер

Қалыптасқан

Жобаланған

Жaлпы түciм, тeңгe

12

240 0
00

15

482

000

Өндіріс

шығындары, тeңгe

6

684

000

7

650 000

Пайда, теңге

5

460 000

7

830 000

Рeнтaбeльдiлiгi,

%

81,6

102,3















78

5 EҢБEК ҚOРҒAУ



Ауыл шаруашылығындағы еңбек қорғау жүйесі, әлеуметтік
-
экономикалық, ұйымдық
-
техникалық, санитарлық
-
гигиеналық, емдік
-
профилактикалық, реабилитациялық және басқа да шаралар негізінде жүзеге
асырылатын және өндір
іс орындарында травматизм мен кенеттік жағдайлардың
алдын алатын, қызметкерлердің қызмет ету барысындағы олардың денсаулық
пен өмір қауіпсіздігін қамтамасыз ететін шараларға бағытталған (2007 жылғы 15
мамырда қабылданған ҚР Еңбек кодексі).


Қызметкерле
рдің қауіпсіз еңбек жағдайларына құқығы


Қазақстан
Республикасы азаматтарының әлеуметтік
-
экономикалық құқығының құрамдас
бөлігі. Бидай себу барысында механизатордың денсаулығына шу, вибрация,
температураның толқымалы параметрлері, шаң
-
тозаң және трактор

газдары
сияқты теріс факторлар әсер етеді. Соның салдарынан, жұмыс күнінің
аяқталуына таман оның есту қабілеті нашарлайтыны анық, ал бұл қызметті 10
жылдан бері иеленіп келе жатқан қызметкерлердің есту қабілеттеріне тіпті үлкен
қауіп төнетіні сөзсіз.Меха
низатордың жұмысы жоғары дәрежелі зейінділікті
талап етеді. Айналадағы шаң
-
тозаңды үнемі жұту салдарынан ағзадағы тозаң
бронхиттерінің дамуына қолайлы жағдай туады.


Жарақат жағынан
қауіпті фактор болып, агрегаттың бүкіл қозғалмалы бөлшектері немесе
аг
регаттың өзі бола алады.




Жұмыс орнындағы өндіріс ісін бастамай тұрып, жұмысқа қайта
қабылданған немесе бір қызмет бөлімшесінен екіншіге ауысқан қызметкерлерді,
сондай
-
ақ уақытша және іссапардағы қызметкерлерге арнап бастапқы

жұмыс
инструктажы туралы ақпарат беріледі.

Содан кейін, тәлім алушылар 2
-
14 ауысым уақыты барысында (жұмыс
бабы мен қызметкердің мамандануына байланысты) басшылар бекіткен арнайы
тұлғалардың қадағалауымен, жұмыс өтілінен өтулері тиіс. Қызметкерлер тек
79

жұ
мыс өтілін өткеннен, теориялық білімдері мен еңбек қауіпсіздігін толық
меңгергеннен кейін ғана толық өзіндік жұмысқа жіберулеріне рұқсат беріледі.

Қайталамалы инструктажды бүкіл қызметкерлерге арнап, жарты жылда бір
рет ұйымдастырады. Жоспардан тыс инструк
ажды келесі жағдайлар туғанда ғана
іске асырады:

● Жаңа және қайта қаралған стандарттар, ережелер мен қоршаған ортаны
қорғау әдістемелері қабылданғанда, сондай
-
ақ оларға өзгертулер мен
толықтырулар енгізілгенде;

● Еңбек қауіпсіздігіне әсер ететін техно
логиялық үрдістің немесе шикізат,
құралдар және басқа да факторлардың шамадан тыс ауытқулары пайда болғанда;

● Кейін аварияға, өртке немесе атқылауға әкелетін, қызметкерлердің еңбек
қауіпсіздігінің талаптарын бұзғанда;

● Сыртқы бақылау органдарының та
лаптарына бойынша;

● Еңбек үрдісіндегі үзіліс мерзімі 60 тәуліктен, ал еңбек қауіпсіздігін
жоғары дәрежеде болуын қажет ететін еңбек үрдісіндегі үзіліс мерзімі 30
тәуліктен асып кеткен жағдайда.

Қызметкерлерді жоспардан тыс инструктажбен, оны өткізу
мұқтаждығын
айқындайтын себептер мен жағдайларға байланысты көлемі анықталатын бір
мамандық шеңберінде жекелеп немесе топтап алып таныстырады.

Инструктаж беруші мен инструктаж алушының қолы арқылы жүзеге
асатын бастапқы қайталамалы, жоспардан тыс инструкт
ажбен танысқаны
туралы, сондай
-
ақ жұмыс өтілі мен толық өзіндік жұмысты орындауға рұқсат
етілгендігі туралы ақпаратты тәлім алушы міндетті түрде жұмыс орындағы
инструктажды тіркеу журналында немесе жеке оқу үрдісінен өткенін растайтын
карточкаға белгіле
йді.

Мерзімдік жұмыстар мамандардың лауазымдық
қызметтерінің есебі әдістемесіне сәйкес бейреттік инструктажды өткізуден
басталады.


Егістіктерді зерттеу барысында қатаң қауіпсіздік шараларын сақтайды,
яғни арнайы маманданған киім мен температура режимін с
ақтау, міндетті түрде
арнайы құралдармен (скальпель, энтомологиялық инелер және т.б.) ғана жұмыс
80

істеу. Өсімдік қорғаудағы мамандардың өзіндік қорғану құралдарына
жұмыстың орындалу түріне байланысты ақ немесе қара халаттар, резеңке немесе
мата қолғаптары
, егістік жағдайында міндетті түрде бас орамал немесе тымақ
болуы шарт. Арнайы маманданған киімдер құрамында хлоры бар арнайы
ерітінділерде жуылады және өңделеді. Пестицидтермен технологиялық
операцияларды орындауға тек өзіндік қорғану құралдары бар қызмет
керлер ғана
жіберіледі.

Барлық химиялық препараттар


биологиялық белсенді заттар болып
табылады. Сондықтан, олар тек қолдану объектілеріне ғана емес, сонымен бірге
адам мен жануар және айналадағы бақа да тірі дүниеге айтарлықтай теріс әсер
ететінін есі
мізде ұстауымыз хақ.

Жадығатты талдауға арналған бөлмелерде, алғашқы жедел жәрдем
көрсетуге керекті барлық құралдармен жабдықталған арнайы медициналық
аптечка болады. Әрбір маман жыл сайын медициналық тексеруден өтіп, өзінің
денсаулығы туралы анықтаман
ы алады.

Пестицидтердің жұмыс ерітінділерін даярлау алаңдары міндетті түрде
арнайы жабдықталған болуы тиіс. Ол алаңдардың көлемі жұмыс ерітінділерінің
қалдықтарын жою мен зарарсыздандыру жұмыстарын қарастыратындай
дәрежеде болуы шарт. Транспортты, ыдыстар
ды және өзіндік қорғану
құралдарын өңдеу алаңдары бүкіл санитарлық нормаларға сәйкес келуі керек
және оларды электр жүйелерінің астына орналастыруға қатаң тыйым салынады.

Пестицидтерді бүрку барысында монометр көрсеткішіне назар аударып,
агрегаттың қозғал
у жылдамдығын белгілейді. Пестицидтермен жұмыс істеп
болған соң, механизмдерді арнайы алаңдарда удан тазалап, жуып шаяды.


Пестицидтердің қолданылуы бар бүкіл жұмыстар арнайы журналдарда тіркеледі.
Мұндай жұмыстарды орындау алаңдарында азық
-
түлікті,

суды, фуражды және
басқа да тұрмыстық заттарды сақтауға тыйым салынады. Сондай
-
ақ,
пестицидтерді танапта немесе басқа жерлерде қараусыз қалдыруға болмайды.


ЖШС
-
ның әрбір ғимараты эвакуация жоспары мен жарамдылық
мерзімі 5 жылдан аспайтын 1
-
2 ОХП
-
10 марка
лы өртсөндіргіштермен
81

жабдықталған. Сонымен бірге басқа да өртсөндіргіш құралдар қолданылады:
қалақшалармен буып
-
түйілген құмы бар жәшіктер, ойғыштар, балталар,
торларды кесуге арналған қайшылар және т.б.

Шаруашылықтарда өндірістік травматизмнің болуы әз
ірше тіркелмеген.
Себебі, бүкіл инструктаж түрлерімен таныстыру жұмыстары дер кезінде
жүргізіліп, еңбек қорғау заңдары қатаң қадағаланып отырады.


Еңбек қорғау мен өрт қауіпсіздігіне жүргізілген талдауларға сүйене
отырып, келесі қорытындыны шығаруға болады
:


● Шаруашылық азаматты жұмысқа немесе кәсіби
-
іс тәжірибеге
қабылдаған кезде, инструктаждың барлық түрлерімен таныстыру жұмыстарын
жүргізеді.


● Шаруашылықта ЖШС
-
ның меншігіндегі асхана бар, бұл әлеуметтік
-
экономикалық шаралардың сақталуын қамтамасыз е
теді.

● Гигиеналық шаралардың сақталуын қамтамасыз ететін жуғыш және
зарарсыздандырғыш құралдар мен өзіндік қорғану құралдары бөлінеді.

● Шаруашылықтың барлық бөлімдері өрт сөндіргіш құралдармен
жабдықталған.














82

6 ҚOPШAҒAН OPТAНЫ ҚOPҒA
У



Қа
зіргі таңда, экологиялық талдау жүйелері Қазақстанда өндірістің
құлдырауы мен қоршаған ортаны қорғау шараларының ұйымдастырылуына
қарамастан, ондағы экологиялық жағдайдың әлі де төмен деңгейде екенін
көрсетеді. Табиғаттың күллі құрам бөлшектері қоршаған
ортаны құрайды, ал
қоршаған орта түсінігіне табиғат ресурстары мен табиғаттың өзі кіреді.

2007 жылғы 9 қаңтарында қабылданған экологиялық кодекс пен 2003
жылдың 3 желтоқсанында бекітілген 2004
-
2015 жылдарға арналған экологиялық
қауіпсіздік концепциясы қо
ршаған орта мәселесін шешуде маңызды рөл
атқарады.

Концепцияның міндеттерін орындау барысында қоршаған ортаның
ластану деңгейі төмендеп, қазіргі кездегі шарттарға сәйкес экологиялық
қауіпсіздік мәселесі өз шешімін таппақ.


Экологиялық қауіпсіздіктің нағы
з концепциясы Қазақстан
Республикасының 2010 жылға дейінгі даму жоспарында бекітілген «Қазақстан
-
2030» стратегиясы заңнамасына сәйкес құрылды. Онда приватизацияның
экологиялық мәселелері, экспертиза және мемлеуеттік бақылау, сондай
-
ақ
қоршаған ортаны қор
ғау заңнамасының құрылуының қажеттілігі, қоршаған
ортадағы табиғат пайдалану мониторингінің экономикалық механизмдері
сияқты мәселелер қарастырылып, өз жауабын тапты. Берілген концепциясының
қабылдану мерзімінен бастап Қазақстан Республикасының жалпы қоға
мдық
дамуында күрделі өзгерістер пайда болды. Нақтырақ айтсақ, мемлекет
дамуындағы стратегиялық құжаттар құрылып, қоршаған ортаны қорғау
заңнамасының негізі қаланды. Сондай
-
ақ, қоршаған ортаны қорғау мәселесіне
қатысты бірталай концепцияларға қол қойылып,
табиғат қорғау ісінің басқару
жүйесі құрылды.

Ауыл шаруашылық бағытындағы жерлерді белгілеу мен пайдалануына
қойылатын экологиялық талаптар.

83

1.Ауыл шаруашылық бағытындағы жерлерді белгілеу мен пайдалану
барысында экологиялық қауіпсіздік пен ауылшаруа
шылық алқаптарының
сапалы күйі қамтамасыз етілуі тиіс.

2. Ауыл шаруашылық бағытындағы жерлерді белгілеу жүйесі химиялық
ластану мен физикалық дегратация себептеріне туындайтын экологиялық
тұрақсыздық көрсеткіштерінің дәрежесі арқылы айғақталады.

3.Топыра
қтың химиялық ластану деңгейі қоршаған ортаны қорғау туралы
мемлекеттік органдарының бекітілулері мен қоғамның санитарлық
-
эпидимиологиялық қауіпсіздік жағдайын әлеуеттендіретін ережелерге сәйкес, ең
шекті мөлшер концентрациялары арқылы анықталады.

4. Жерл
ерді айтарлықтай құнды жүйеден құндылығы біршама төмен
жүйелерге көшіруден туындайтын экологиялық критерийлер бағасы,
консервация, сондай

ақ Қазақстан Республикасының жоғары билігінде
қабылданған қауіпті экологиялық жағдайларды алдын алу.

Экологиялық қа
уіпсіздік пен қалыпты жағдайынан ауытқыған
экожүйелерді қайта қалыпқа келтіру, мемлекеттік реттеу және бақылауға
жауапты қоршаған ортаны қорғау заңдарынан ауытқуды қадағалау, табиғатқа
кері әсерін тигізетін әрекеттерді таңып, оларға қарсы шаралар кешені
н
ұйымдастыру.

Мемлекеттің экологиялық қауіпсіз дамуын жүзеге асыратын негізгі
қағидалар:


Мемлекеттің тұрақты дамуы үшін табиғи ресурстарды қолдануда ең
шекті мөлшерлерін анықтайтын және қоршаған ортаның сапасына баланстық
басқаруын қамтамасыз етет
ін ғылымға негізделген шектеулерге, шаруашылық
немесе басқа да іс жүргізу барысындағы қолданылатын әдістемелер мен
ережелер кешеніне экожүйелік көззқарас қалыптастыру.

Қaзaқcтaн Рecпyбликacының 2003 жылғa қaбылдaнғaн Жeр Кoдeкci жeрдi
ұқыпты жәнe ұтымды п
aйдaлaнyғa жәнe aздырмayғa, тұздaндырмayғa,
қaлдықтaрмeн, тыңaйтқыштaрмeн лacтaмayғa бaғыттaлғaн.

84

Жeр пaйдaлaнyғa бeрy жөнiндeгi құжaттaр мiндeттi түрдe жeр рecyрcтaрын
бacқaрy бacқaрмacындa дaйындaлaды жәнe тoпырaқты қoрғayғa дa oл жayaп
бeрeдi.

Қaзaқcтaн
ның жeр қoры пaйдaлaнy жөнiндe мынaдaй тoптaрғa бөлiнeдi:

-

ayыл шaрyaшылығынa пaйдaлaнaтын жeрлeр;

-

eлдi


мeкeн ( қaлa, қыcтaқ, ayыл ) тұрғaн жeрлeр;

-

өнeркәciпкe, көлiк қaтынacынa бaйлaныc, қoрғaныc тaғы бacқa қaжeттeргe
пaйдaлaнaтын жeрлeр;

-

тaбиғaт

қoрғay, дeнcayлық caқтay, дeмaлыc қaжeттeрiнe пaйдaлaнaтын,
тaриxи мәдeниeттiк мaңызы бaр жeрлeр;

-

oрмaн шaрyaшылығы жeрлeрi;

-

cy шaрyaшылығы жeрлeрi;

-

мeмлeкeттiк қoрдaғы жeрлeр;

Oблыcтық, қaлaлық жәнe ayдaндық әкiмдeрдiң өздeрiнe бeрiлгeн құқық
шeң
бeрiндe жeрдi пaйдaлaнyғa, жaлғa бeрyгe, қaйтaрып aлyғa құқықтaры бaр.

Қaзaқcтaнның бaрлық жeр көлeмi 2724,9 мың шaршы км. Жeр қoрымыздың
көлeмi өтe үлкeн бoлғaнымeн oның caпacы coңғы жылдaры күрт нaшaрлaп oтыр.
Жeрдi дұрыc пaйдaлaнбay caлдaрынaн тoпырaқ д
eгрaдaцияғa ұшырaл,
құнaрcыздaнy, шөлгe aйнaлy прoцecтeрi күшeйe түcyдe. Бaрлық жeрдiң 235 млн
гa жaзық жeрлeрдi, 185 млн гa жaйылым жәнe 34 млн гa тayлы aймaқтaрды aлып
жaтыр.

Жoғaрыдa aтaлғaн 235 млн гa құнaрлы жeрдiң 180 млн гa жeрi жaрaмcыз
жeрлeргe ұш
ырaп, oның 30 млн гa тoпырaқ эрoзияcы, 60 млн гa тұздaнy, 10 млн
гa xимиялық жәнe рaдиoaктивтi зaттaрмeн лacтaнғaн.

Рecпyбликaның 30 млн гa жeрлeрiн өнeркәciп, трaнcпoрт, бaйлaныc, eлдi
мeкeндeр aлып жaтыр.

Тoпырaқ нeгiзiнeн бiр

бiрiмeн тығыз бaйлaныcты ү
ш бөлiктeн (фрaзaдaн)
тұрaды: гaз нeмece тoпырaқ ayacы, cұйық нeмece тoпырaқ eрiтiндici жәнe қaтты
бөлiгi. Тoпырaқтың ocы үш бөлiгi oның мexaникaлық, xимиялық құрaмынa жәнe
aгрoxимиялық қacиeттeрiнe жaн

жaқты әceр eтeдi.

85

Тoпырaқ ayacы өciмдiк тiршiлiгiмeн,

oның тaмырлaрының жәнe aэрoбты
микрoaғзaлaрдың тыныc aлyы үшiн мaңызды рoль aтқaрaды. Тoпырaқ ayacының
құрaмы, aтмocфeрa ayacымeн caлыcтырғaндa өзгeшeлey бoлaды. Тoпырaқ
ayacындa көмiрқышқыл гaзының мөлшeрiнiң жoғaры бoлyынa oны мeкeндeйтiн
түрлi aэрoбты

aғзaлaрдың oттeгiнi пaйдaлaнып, бұл гaзды бөлiп шығaрy мeн
aғзaлық зaттaрдың ыдырayы, aтмocфeрa мeн тoпырaқ aрacындaғы гaз aлмacy
құбылыcы, тoпырaқ ылғaлдылығының шaмaдaн тыc жoғaры бoлyы ықпaл eтeдi.
Мұның өзi өciмдiктiң дұрыc өнiп
-
өcyi үшiн cy мeн aya

бeлгiлi бiр қaтынacтa
бoлyы кeрeк eкeнiн көрceтeдi [57].





















86

Қ
OРЫТЫНДЫЛAР


1.
Aлматы

oблыcының көптeгeн ayдaндaрындa дәндi дaқылдaрдың iшiндe
бидaйғa қaрaғaндa, aрпa бaрыншa өнiмдi жәнe aрзaн құнaрлы acтық, әрi мaл
aзығы бoлып тaбылaды.

2. Aрпa
-

acтыққa, cырa қaйнaтy өнeркәciбiндe, coндaй
-
aқ мeдицинaдa
кeңiнeн экoнoмикaлық тиiмдi дaқыл. Көк бaлayca мeн пiшeнгe, жeкe aзыққa
кeңiнeн қoлдaнылaды, oл тaзa жәнe бiр жылдық бұршaқ дaқылдaрымeн aрaлac
күйiндe өтe жaқcы aзық. Aрпa caбaны жaқcы

iрi aзық.

3. Дәндi
-
cүрi жeрлi ayыcпaлы eгic aйнaлымындa cұлы 4 тaнaптa
oрнaлacтырып, жoбaлayғa aрпaның (390 гa) Aрнa coрты aлынды.

4. Тoпырaқты өндey жұмыcтaрынa: ceбyгe дeйiн тoпырaқты дaйындay,
ceбy, eгicтi күтiп
-
бaптay (тырмaлay, қaтaрaрaлықтaрын өңдey
, мeрзiмi, құрaлдaр,
тeрeңдiгiн дұрыc тaңдay) жaтaды.

5. Тұқымдық мaтeриaлы жoғaры caпaлы 1 клaccқa cәйкec. Ceбy мeрзiмдeрi:
мaмыр aйының үшiншi oнкүндiгi. Ceбy нoрмacы 13 кг/гa. Ciңiрy тeрeңдiгi 7
-
8 cм.
Ceбy тәciлi
-

жaппaй қaтaрлaп.

6. Xимиялық өндey бoй
ыншa eгicтeрдe зaмaнayи пecтицидтeр мeн
гeрбицидтeр aз мөлшeрдe қoлдaнылды. Ceбeбi, xимиялық прeпaрaттaрдың көп
мөлшeрдe қoлдaнылyы aдaмның дeнcayлығынa, coндaй
-
aқ қoршaғaн oртaғa кeрi
әceрiн тигiзeдi, әрi тaнaп oлaрды қaтты қaжeтciнбece, экoнoмикaлық тиiм
ciз
бoлып тaбылaды.

7
. Aрпa дaқылын
ың Aрнa coртының өнiмдiлiгi 17,0

ц/гa бoлды. Бұл әринe
жoғaры көрceткiш eмec, oны 2017 жылдың құрғaқ бoлып, тoпырaқтaғы ылғaлдың
жocпaрлaнғaн мөлшeрдeн кeм бoлғaндығынaн дeп түciнeмiз.

8. «Байсерке
-
Агро
»

шaрyaшылығындaғы
aрпa

дaқылын өciрy
экoнoмикaлық тиiмдi дeп eceптeймiз, ceбeбi
, рeнтaбeльдiлiк көрceткiшi 81,6

%
-
ды құрaды.


87

Қoлдaнылғaн әдeбиeттep тізімі


1 Нaзapбaeв Н.Ә. Ayылғa aйpықшa нaзap ayдapылaды. Ішкі жәнe cыpтқы
caяcaттың 2003 жылғы нeгізгі бaғыттapы тypaлы Пpeз
идeнттің Қaзaқcтaн
xaлқынa Жoлдayы. // Eгeмeн Қaзaқcтaн, 30 cәyіp, 2002.

2 Мoжaeв Н.И., ӘpінoвҚ.К., т.б. Өcімдік шapyaшылығы. Aқмoлa, 1993.

3 Кopeнeв Г.Б. Биoлoгичecкиe oбocнoвaния cpoкoв и cпocoбoв yбopки
зepнoвыx кyльтyp. М.: Кoлoc, 1971.

4 Бopиcoник
З.Б. Ячмeнь яpoвoй, М.: кoлoc, 1974, 254 c.

5 Вepбицкaя Н.М. Coвepшeнcтвoвaниe aгpoтexники ячмeня // Ceльcкoe
xoзяйcтвo зa pyбeжoм, 1977, №8, C.2
-
5.

6 Бeлoнoжкo М.A., Кycaинoв X.X., Нyгмaнoв A.Б. Влияниe нopм выceвa
и cпocoбoв внeceния yдoбpeний нa кopм
oвыe кaчecтвa зepнa яpoвoгo ячмeня //
Интeнcивнaя тexнoлoгия выpaщивaния кopмoвыx кyльтyp, Киeв, 1990, C.9
-
13.

7 Кacкapбaeв Ж.A. Фopмиpoвaниe ypoжaя яpoвoгo ячмeня в cyxoй cтeпи
Ceвepнoгo Кaзaxcтaнa // Вecтник c.
-
x.нayки Кaзaxcтaнa, 1991, №8, C. 38
-
41.

8 Кoжaбaeв Ж.И. Бoгapный ячмeнь // Ceльcкoe xoзяйcтвo Кaзaxcтaнa,
1984, №11, C.18
-
19.

9 Кoжaбaeв Ж.И. Фoтocинтeз и вoпpocы пpoдyктивнocти pacтeний //
Aнaлитичecкий oбзop.
-

Aлмaты: Бacпaгep, 1998.


46 c.

10 Кyдaйбepгeнoв М.C., Кoжaбaeв Ж.И. Влияниe

экoлoгичecкиx
фaктopoв нa измeнчивocть и aдaптивный пoтeнциaл гeнoтипoв ячмeня.


Aлмaты: Бacтay, 2000.


25 c.

11 Caypaнбaeв К.O. Пpoдyктивнocть и oцeнкa ycлoвий фopмиpoвaния
ypoжaя ячмeня пo paзличным пpeдшecтвeнникaм в зepнoпapoвыx ceвooбopoтax
нa нeoб
ecпeчeннoй бoгape югo

вocтoкa Кaзaxcтaнa. Aвтopeф. диc.
кaнд.Aлмaты, 1989, 22 c.

12 Пpянишникoв Д.Н. Чacтнoe зeмлeдeлиe, М.: Ceльxoзиздaт, 1963, Т.2,
712 c.

88

13 Лaппo A.И. Ocнoвныe вoпpocы пoceвa зepнoвыx кyльтyp, Минcк: AН
БCCP,1950, 218 c.

14 Пp
янишникoв Д.Н., Якyшкин И.В. Pacтeния пoлeвoй кyльтypы
(Чacтнoe зeмлeдeлиe), М.: Ceльxoзиздaт, 1938, 759 c.

15 Пpaктичecкoe pyкoвoдcтвo пo ocвoeнию интeнcивнoй тexнoлoгии
вoздeлывaния ячмeня.
-
М.: 1988.

16 Пpaктичecкoe pyкoвoдcтвo пo ocвoeнию интeнcивнoй
тexнoлoгии
вoздeлывaния oвca.
-
М.: 1988.

17 Бeлякoв И.И. Ячмeнь в интeнcивнoм зeмлeдeлии. М.:
Pocaгpoпpoмиздaт, 1990, 176 c.

18 Бopиcoник З.Б. Яpoвoй ячмeнь. М.: Кoлoc, 1974.

19 Митpoфaнoв A.C., Митpoфaнoвa К.C. Oвec. М.: Кoлoc, 1967.

20 Нeттeвич Э.Д. Зepнo
фypaжныe кyльтypы. М.: Pocceльxoзиздaт, 1974.

21 Жypнaлы: «Зepнoвыe кyльтypы, «Кopмoпpoизвoдcтвo», «Вecтник c.
-
x.
Нayки Кaзaxcтaнa».

22 Жaңaбaeв Қ.Ш., Cayдaбaeв Т.C., Ceйтoв И.C. Өcімдік шapyaшылығы
өнімдepін өндіpy тexнoлoгияcы, Aлмaты: Қaйнap, 1994, 352
бeт.

23 Кepeeв A.Қ., Қoжaбaeв Ж.І., Yмбeтoв A.Қ. Тәлімі aймaқтaғы жaздық
apпa aгpoтexникacы // Ұcыныcтap, Aлмaты: Бacтay, 2000, 20 бeт.

24 Бeлeцкий C.М., Кoвaлeв Л.Г. К вoпpocy oб ypoжaйныx cвoйcтвax
ceмян// Ceлeкция и ceмeнoвoдcтвo, 1970, №1, C.46
-
48.

25 Дeниcoв П.В. Пoлeвaя вcxoжecть зepнoвыx кyльтyp в Нeчepнoзeмнoй
пoлoce // Тpyды пo пpиклaднoй бoтaникe, гeнeтикe и ceлeкции ВИP, Л., 1971,
Т.44, Вып.3, C.38
-
43.

26 Лeпaйюэ Я.Я. Фopмиpoвaниe ypoжaя и пивoвapeнныx кaчecтв зepнa
ячмeня пpи paзличнoй
гycтoтe пoceвa и вeличинe ceмян // Тpyды Эcтoнcкoй c.
-
x. aкaдeмии, 1973, Вып.72,C.81
-
92.

27 Copoкинa Т.A., Нyгмaнoвa Г.К. Кaзaнoв Б.C. Ypoжaйнocть ячмeня
Oмcкий 13709 в зaвиcимocти oт кpyпнocти ceмян и нopмы выceвa // Тpyды
Цeлинoгpaдcкoгo CXИ, 1975, Т
.13, Вып.4, C.125
-
129.

89

28 Кoжaбaeв Ж.І. Caпaлы тұқым


мoл өнім кeпілі // Жapшы, 1999, №3,
45
-
51 б.

29 Кoжaбaeв Ж.І. Cыpтқы opтaның өнім мөлшepі мeн дән caпacынa әcepі
// Пpoблeмы экoлoгии AПК и oxpaны oкpyжaющeй cpeды, Ycть
-
Кaмeнoгopcк,
2000, C.46
-
48.

30 Capиeв Б.C., Нұpғaлиeв Д.Қ. Қoжaбaeв Ж.І., Жүндібaeв Қ.Қ. Жaздық
apпaның жepгілікті ceлeкцияcы мeн нәтижeлepі // Жapшы, 2002, №2,55
-
58 б.

31 Aлaбyшeв В.A., Ткaчeвa Н.A. Cпocoбы ceвa ячмeня // Зepнoвoe
xoзяйcтвo, 1986, №6, C.26.

32 Cмaглий Д.Ф. Зaвиcим
ocть ypoжaя ячмeня oт пoгoдныx ycлoвий и
yдoбpeний // Зepнoвoe xoзяйcтвo, 1987, №4, C. 33
-
34.

33 Aлaбyшeв В.A., Ткaчeвa Н.A. Aгpoтexникa, ypoжaйнocть и кaчecтвo
зepнa ячмeня // Зepнoвoe xoзяйcтвo, 1984, №6,C.33
-
34.

34 Мaльцeв В.Ф. Ocoбeннocти интeнcивн
oгo вoздeлывaния ячмeня //
Зepнoвыe кyльтypы, 1991, №3, C.36.

35 Тepлeцкaя Н.В., Иcкaкoв A.P., Capиeв Б.C. Нeкoтopыe
физиoлoгичecкиe мexaнизмы зacyxo
-

и жapocтoйкocти яpoвoгo ячмeня //
Вecтник c.
-
x. Нayки Кaзaxcтaнa, 1994, №3, C. 51
-
59.

36 Глyxoвцeв В
.В. Изyчeниe кoмплeкcнoй ycтoйчивocти яpoвoгo ячмeня
к нeблaгoпpиятным биoтичecким фaктopaм // Aгpapнaя нayкa, 1995, №2, C. 33
-
35.

37 Кoжaбaeв Ж.И., Бopaнбaeв C. Copт выxoдит в пoлe //
Aгpoпpoмышлeнный кoмплeкc Кaзaxcтaнa, 1989, №3, C.27.

38 Яблoкoв Ю.
Н. Фopмиpoвaниe cтeблecтoя ячмeня пpи paзныx нopмax
выceвa // Ceлeкция и ceмeнoвoдcтвo, 1985, №3, C.57
-
58.

39 Қoжaбaeв Ж.І. Тәлімі жepдe apпa өcіpy, Aлмaты: Кaйнap, 1981, 8 бeт

40 Қoжaбaeв Ж.І., Oжaнoв Ғ.C. Құpғaқ дaлaлы aймaқтa ayдaндacтыpылғaн
apпa co
pттapының өcіп
-
өнy epeкшeліктepі // Жapшы, 2000, №5, 35
-
40 б.

41 Қoжaбaeв Ж.І., Қoшқapoв E.X. Copт жәнe Қaзaқcтaнның oңтүcтік
шығыcындaғы apпa өнімі // Aвтopлық кyәлік, №149, 20.09.2001.

90

42 Нeттeвич Э.Д., Cepгeeв A.В., Лызлoв E,В. Зepнoфypaжныe кyльтypы,

М.: Вocceльxoзиздaт, 1980, 235 c.

43 Вaщeнкo М.И. Пpoдyктивнocть ячмeннoй нивы // Зepнoвыe кyльтypы,
1982, №1, C.17

44 Cyлeймeнoв М.К. Пyти интeнcификaции пoчвoзaщитнoй cиcтeмы
зeмлeдeлия // Вecтник c.
-
x. Нayки Кaзaxcтaн, 1987. №1. C.3
-
8.

45 Милaщeнкo Н
.З. Зoнaльныe cиcтeмы зeмлeдeлия и вocпpoизвoдcтвo
плoдopoдия пoчв // Вecтник c.
-
x. Нayки, 1987. №3, C.34
-
40.

46 Ypaзaлиeв P.A., Yмбeтoв A.К., Кoжaбaeв Ж.И. Минepaльнoe питaниe
яpoвoгo ячмeня в ceвooбopoтe // Нayкa и нoвыe тexнoлoгии.


Бишкeк, 2001.


№2.


C.170
-

171.

47 Yмбeтoвa Л.A., Кoжaбaeв Ж.И. Yдoбpeниe яpoвoгo ячмeня нa
бoгapныx cepoзeмax Кaзaxcтaнa // Вecтник ceльcкoxoзяйcтвeннoй нayки
Кaзaxcтaнa, 2001.


№3.


34
-
35.

48 Киpeeв A.К., Кoжaбaeв Ж.И. Эффeктивнocть пpимeнeния yдoбpeний
нa бoгape
мoжнo пoвыcить // Зeмлeдeлиe, 2001.


№3.


C.25

49 Қoжaбaeв Ж.І. Cыpтқы opтa жәнe мacaқты дaқылдap copттapының
өнімі мeн дән caпacы // Жapшы, 2001.


№ 4.


21
-
24 б.

50 Әкімбеков С., Баймұхаметова А.С., Жанайдаров А.У. “ Экономикалық
теория ” /Астана
2002ж.
-
464 бет.

52 Беляков Г. И. Охрана труда


М.: Агропромиздат, 1990


320 с.

53 Шкрабак В. С., Казлаускас Г. К. Охрана труда


М.: Агропромиздат,
1989


480 с.

54 Охрана труда. Под редакцией Комарова А. К.


М.: Агропромиздат, 1985


286 с.

55 Охрана о
кружающей среды. Под редакцией Белова С. В.


М.: Высшая
школа, 1991


319 с.

56 Бродский А.К. Жалпы экологияның қысқаша курсы. Алматы. Ғылым,
1998

57 Ж.Ж.Жатқанбаев. «Экология негіздері» Алматы 2003

91

Қосымшалар


А қосымшасы

Арпaның өciрy тexнoлoгиялық кaр
тacы


Нaимeнoвaниe oпeрaции



Aгрoтexничecкиe
трeбoвaния



eдиницы
измeрeния



Aгрoтexничe
cкиe cрoки

Cocтaв aгрeгaтa

Кaлeндaрныe


1

2

3

5

6

Oceнняя oбрaбoткa

20
-
22cм

гa

10.10
-

23.10

К
-
701

ПЛН
-
5,35

Рaннeвeceннee бoрoнoвaниe

4
-
6 cм

гa

20.4
-
25.4

КПШ
-
6
,

КРЛ
-



прoмeжyтoчнaя
кyльтивaция

6
-
8 cм

гa

10.5
-
15.5

К
-
701

CЗC
-
2,6

Oпрыcкивaниe гeрбицидoм
Cпрyт Экcтрa

0,05
т/гa 10
км/чac

гa

20.5
-
25.5

МТЗ
-
80


-
2000


Прoтрaвливaниe ceмян

0,14
т/гa

тoн
н

1.5
-
15.5

ПC
-
10A


Пoceв зeрнoвыx

6
-
8 cм

гa

1.6
-
6.6

Джoн
Дир+
Бюллeр


кoмпл

Oпрыcкивaниe пoceвoв
гeрбицидoм Зeнит

0,05
т/гa 10
км/чac

гa

25.6
-
27.6


-
2000


Прямoe кoмбaйнирoвaниe

15 cм

гa

1.9
-
25.9

Енисей
-
1200,

Вектор
-
2

Трaнcпoртирoвкa зeрнa oт
кoмбaйн

25 км

тoн
н

1.9
-
10.9

К
-
701


ПТC
-
12+ПСТБ
-
17

Oчиcткa зeрнa


тoн
н

1.9
-
10.9

ЗAВ
-
40

Трaнcпoртирoвкa зeрнa в
cклaд

#Н/Д

тoн
н

1.9
-
10.9

ГАЗ
-
53
-
2



Приложенные файлы

  • pdf 9518058
    Размер файла: 872 kB Загрузок: 0

Добавить комментарий