Дін мен Д?ст?р


Чтобы посмотреть этот PDF файл с форматированием и разметкой, скачайте его и откройте на своем компьютере.
Бүс"һүфти"Ержүн"қүжы"
қүлғүжыұлының"Ұүстүһүсыһен
Түл"Ұесіктен"жер"Ұесікке"дейін
112
Жігіттің"жігіті"،"нәпсісіне"ие"Ұолғүны
113
ІV"Т
АРАУ
ТБАСЫ
САҚТТАРЫ
Айттыру."сырғү"сүлу"*хитҰү)
116
Құдүлық"
117
Той"،"қуүныш
119
Қүлыңһүл
қәһір"һен"қүлыңһүлдың"үйырһүшылығы"
Жеті"үтү"сүқтүу"дәстүрі
Қыздың"жүсүуы
Бетүшүр"
Уүқыт"пен"денсүулықтың"қүдірін"Ұілу
Түлүқ"،"үжырүсу"
Әһеңгерлік
V"Т
АРАУ
ІН
ҚАТЫСТЫ
САҚТТАР
Нүһүз"،"діннің"тірегі"
Орүзү"турүлы
Зекет
VІ"Т
АРАУ
ң"
ғҮНИЕғЕН
ӨТУІНЕ
ҚАТЫСТЫ
САҚТТАР
Адүһның"дүниеден"өтуіне"қүтысты"сүлттүр
Жыртыс"турүлы
Құрүнды"хүтыһ"ету
ҚүҰір"зиярүты
Өліге"құрһет"،"тіріге"һіндет
Ас."сүдүқү"Ұеру"жорүлғылүры"
Пүйдүлүнылғүн"әдеҰиет
І"Т
АРАУ
АҚАҚЫҚ
ШАҚ
Азүн"шүқырып"үт"қою
Ат"қою"һәдениеті"*һұсылһүншү"есіһдер"һен"тыйыһдүр)
Қүлжү"
Түхник"жүсүу"және"Ұүлүның"үузынү"түкіру"
Қырқынүн"шығүру"*Ұүлүның"шүшын"үлу)"
Еһізу"һәселесі
Шілдехүнү-Ұесік"той
Тұсүукесер
ІІ"Т
АРАУ
ТӘРБИЕСІ
Жүс"ерекшелігі
Сүндет"той
Бүтү"сұрүу
Иһүндылық"тәрҰие
қедресе
Әліпті"түяқ"деп"Ұілу
Сүуүт"үшу
Шежіре"түрқүту
Жеті"үтү
Қүзүқ"жүздері"һен"рулүры:"
Түрік"шежіресі:"
ЕңҰекке"Ұүулу"
ІІІ"Т
АРАУ
ІТТІК
ШАҚ
Сегіз"қырлылықтың"Ұірі"،"діни"Ұіліһ
Азүһүты"Ұір"Ұөлек
айдаланылған"әдебиет
Хүдис"жинүқтүры
Ат-Түғрифүт."Әл-Журжүни.
Әл-қүусуү"әл-фиқһия"әл-куәйтия."30-тоһ."53-Ұет;"
Әл-Урф"уүл-үдүт"фи"рүи"әл-фуқүһү."Ахһет"ңүһһи"ӘҰу"
Суннү."Күир."1947.
БүҰүлүр"үһүнүты."Ахһетоұү"З.."Алһүты."2012.
ғәстүрлі"қүзүқ"этногрүфиясы."жүуүпты"редүкторы"
АртықҰүеұ"Ж."О."،"Пүұлодүр."200:.
ғурүр"әл-хуккүһ"шүрх"һүджүллүт"әл-үхкүһ."Али"Хүй
Қүзүқ"хүлқының"дәстүрлері"һен"әдет-ғұрыптүры."ред."
проф."Әжіғүли"С.."،"Алһүты."2006.
Қүзүқ"хүлқының"сүлт-дәстүрлері."Кенжеүхһетұлы"С.."
Алһүты."2004.
11.
Қүзүқ"хүлқының"тұрһысы"һен"һәдениеті."Кенжеүхһетұлы"
С.."Алһүты."2007.
Қүзүқ"энциклопедиясы."7-тоһ
Қүзүқтың"әдет-ғұрып"зүңдүры."Сһүғұлоұү"А.С.."АқтөҰе."
қүғрифүт"әл-худжүж"әл-усул."әл-Бүздүуи."Бейрут."2000.
қүжһуъүт"рүсүил."ИҰн"АҰидин
Нүроды"России:"киргизы."С-ПетерҰург."1:79"ж.
Орысшү-қүзүқшү"түсіндірһе"сөздік."ред."проф"Арын"Е."،"
Пүұлодүр."2006.
Түныһ"тұғыры."Ержүн"қүжы"қүлғүжыұлы."،"Алһүты."
Уқуд"рәсһ"әл-һуфти."ИҰн"АҰидин
Усулул-фиқ"әл-ислүһи."УүһҰү"әз-Зухәйли."ғүһүск."19:6.
Этногрүфпен"әңгіһе."Бегһүноұ"Қүсыһхүн."Алһүты."
қүзү"Ұолғүн"үйде"түһүқ"жүсүлып."кісі"шүқырып"үс"Ұе
руге"рұқсүт"екеніне"дәлел"Ұолүды."Бүззүзи"деген"ғүлыһ:"
«Егер."жоқ-жітікке"үс"Ұерсе"жүқсы"Ұолүды»."،"деп"әл-
Истихсүн"кітүҰындү"жүзүды"*Түхтүуи."қүрүқи"әл-фүлүх"
фи"шүрхул-изүх).
Негізінде."үшін."жетісін."қырқын."жүз"күндігін"
және"жылын"Ұеру"шүриғүттың"түлүҰы"еһес."Алүйдү."
Хүнүфи"һәзһүҰының"ғүлыһдүры"оның"жүнүзүсынү"
қүтысү"үлһүғүн"үлыстүғы"үғүйын-туысқүндүры"көңіл"
үйтып."көрісу"үшін"жүсүлүтын"«һуҰүх»"*рұхсүт"етілген)"
жорүлғылүрдың"қүтүрынү"жүтқызүды"*Түхтүуи."қүрүқи"
әл-фүлүх"фи"шүрхул-изүх).
Әйткенһен."үсырү"сілтеп."қүзү"сүдүқүсы"һен"нәпіл"
сүдүқүның"дүстүрхүнынүн"тойдікінен"Ұетер"жүйып."
Ұүйлық"көрсетушілер"де"ел"үрүсындү"Ұүршылық."Өліһ"
сүдүқүсының"дүстүрхүны"үс"тү"төк"Ұолуы"һіндет"еһес."
Аллү"Түғүлү"«Ағрүф»"сүресінің"31-үятындү:"
«Жеп-
ішіңдер."тек"ысырүп"қылһүңдүр!"Ақиқүтындү."Ол"
*Аллү)"ысырүп"қылушылүрды"жүқсы"көрһейді».
"،"
деп."ысырүп"етуден"тыйғүн.
Қүзіргі"зүһүндү"үтү-ҰүҰү"үруүқтүрынү"үрнүп"
Ұерілетін"сүдүқү"үсү"сәулетті"һейрүһхүнүлүрдү"өткізіліп."
келген"қонүқтүрғү"үрнүлғүн"Ұүғүлы"сыйлықтүр"Ұеріліп"
жүтүды."Осы"шүрүның"үясындү"жоқ-жітік."жүрлы-
жүқыҰүйды"жүрылқүсү"құҰү-құп."
Нәпіл"сүдүқү"،"Ұұл"шүкіршілік"ету"шүрүсы."
Сондықтүн."кеһ-кетік"пен"һіскіндерге"түрүтқүн"үҰзүл."
Киіһ-кешек."үзық-түлік"неһесе"үқшүлүй"дү"Ұеруге"Ұо
лүды."«Сүдүқүны"денің"сүуындү"Ұер»"деген"үтүһ"қүзүқ."
Сондықтүн."Ұүсқү"іс"түскенде"ғүнү"Құдүйды"еске"үл
һүй."үнеһі"шүкіршілікпен"сүдүқү"түрқүтқүнды"әдетке"
үйнүлдырғүн"үҰзүл."
Адүһның"дүниеден"өтуіне"қүтысты"сүлттүр
қүзүлы"жүғдүй"Ұолғүндү"құхүһһед"пүйғүһҰүрыһыздың"
*оғүн"Аллүның"сүлүуүты"һен"сәлеһі"Ұолсын):"
م
أ
ف
ط
ج
ل او
صا« :
و
ع
�ا ى
ص
نلا
«Жүғфүрдың"отҰүсынү"түһүқ"жүсүп"Ұеріңдер!"
Олүр"Ұүсыһен"қүйғы"Ұолып"қүлды».
"،"деп."үйтқүн"өсиеті"
Ұүр."Көрші-қолүң"һен"үғүйын-туһү"онсыз"дү"үрысынүн"
үйырылып"отырғүн"үйді"дүнияуи"тірліктерһен"һүзүлү
һүй."үлғүшқы"күндердегі"сүдүқү"дүстүрхүнын"өз"һой
нынү"үлүды."Өлік"оң"жүқтү"Ұолғүн"күні"қонүғүсы-күзет"
дүстүрхүны."содүн"соң"жүнүзү."одүн"кейін"Ұүрып"үші"
һен"жетісін"өткізген."Одүн"кейін"өз"уүқытыһен"қырқы."
жүзі"және"жыл"сүдүқүлүры"Ұеріледі."Жүнүзү"нүһүзы"
оқылғүннүн"соң"Ұүтү"оқу"рәсіһі"Ұүстүлып."оғүн"келген"
жүндүрғү"дү"үрнүйы"дүстүрхүн"жүйылүды.
لو
م ا
خ« :
لا
ق ،
را
ع ،
هيِب
ع ،
صا
ف ،
ما ي
د
سا
ر ا
ف ...
ج ي
ف
و
ع
�ا ى
ص
�ا ى
ص
�ا
رو ،او
ف ،
لا
و
ث ،
ي
ف ،
طلاِب
Асыһ"Ұин"КулүйҰ"әкесінен"жеткізген"хү
дисте."үнсүрлық"*һәдинүлық)"Ұір"сүхүҰүның:"
«ПүйғүһҰүрыһызҰен"*оғүн"Аллүның"сүлүуүты"һен"
сәлеһі"Ұолсын)"Ұірге"жүнүзүғү"қүтыстық."Қүйтып"келе"
жүтқүндү."әйелі"*һәйіттің)"жіҰерген"Ұір"кісі"қүрсы"үлды
нүн"шығып"үсқү"шүқырды."ПүйғүһҰүр"*оғүн"Аллүның"
сүлүуүты"һен"сәлеһі"Ұолсын)"келген"кезде."ортүғү"түһүқ"
қойылды."Ол"қолын"түһүққү"созды."Отырғүн"қүуыһ"дү"
қол"созып"түһүқ"жеді."Аллүның"Елшісі"*оғүн"Аллүның"
сүлүуүты"һен"сәлеһі"Ұолсын)"үузындүғы"түһүқты"шүй
нүп"отырды»."،"деп"үйтқүнын"әңгіһелейді."Осы"оқиғү"
Ұетін"жыртып"жылүғүндүрды"тыйып"отырғүн."Әдептілік"
،"қүшүн"дү"Ислүһның"рухы.
Енді"кейҰір"дін"үтын"жүһылып."елдің"Ұәрін."түрихтың"
Ұәрін."Ұилер"һен"хүндүрдың"Ұәрін"«кәпір»"һен"«һүшрік»"
деп."өздерін"ғүнү"һұсылһүн"етіп"жүрген."өлгенге"құрһеті"
Ұылүй"тұрсын."Ұейт"Ұүсынү"Ұүрып"үтү-ҰүҰү"үруүғын"
үяққү"түптүп."үрулүп"діни"рәсіһһен"жерленгендердің"
кесенелерін"қирүтып"жүрген."Сириядүғы"дін"үтын"
жүһылғүн"содырлүрғү"қосылып."һұсылһүн"жүнның"
Ұүлүсының"Ұүстүрын"кесіп."һейіріһ"үтүулыдүн"жұрдүй"
Ұолып."үзғындықтың"шегіне"жеткендерді"Ұір"Ұүрлүп"
қүрүңыз."һүнүғы"Ұіз"үйтқүн"Ислүһдүғы"өліге"құрһетті"
Ұір"Ұүрлүп"қүрүңыз."Иһүнды"Ұылүй"қойғүндү."сырттүғы"
үр-ождүны"Ұүр"Ұүсқү"дін"өкілдері"де"үқ-қүрүсын"үжы
рүтып."қүйсысының"үдүһдық"қүсиетке"жүтүтындығын"
үйтү"үлүр"еді"дейһін.
құсылһүн"қүуыһындү"о"дүниелік"Ұолғүн"жүнның"
үртынүн"кәделі"үс-сүдүқүсын"Ұеру"сүуүпты"іс"Ұолып"сү
нүлүды."Соның"ішінде"қүзүқ"хүлқы"үшін"Ұұл"рәсіһдер"
үлкен"һәнге"ие."Өлген"жүн"көһілһей"қүлһүс."Ұірүқ"
үртындү"тұяғы."жоқтүушысының"Ұолу-Ұолһүуы"дәл"
осы"жүғдүйдү"көрінеді."Жүрүтқүн"Хүқ"фәниден"Ұүқиғү"
үттүнғүн"жүнды"қүҰір"үзүҰынүн"құтқүруын."жүннүт
ты"нәсіп"етуін"тілейтін"дұғү"дүстүрхүны"үй"иелерінің"
үуқүтын"көрсету"үшін"еһес."қүзүғү"қүҰырғүлүры"
қүйысып."қүрүлы"үйдің"көңілін"деһеп."үлыс-жүқын"жер
лерден"келген"үғүйын-туһү."дос-жүрүнның"дәһ"түтуы"
үшін"де"жүйылүды."Ілкіде"дәстүріһізде"қүйтыс"Ұолғүн"
жүнның"һініс"көлігінің"құйрық-жүлын"күзеп."қүрүлы"
үйдің"Ұелдеуіне"Ұүйлүп."үртыншү"жүнүзүсынү"сойыпты."
Жүлпы"қүзүқ"ғұрпы"Ұойыншү."өлік"жөнелтілһей."
қүрүлы"үйдің"қүзүны"қүйнүһүғүн."Бұл"،"шүриғүтыһыздүн"
үлынғүн"жорүлғы."Жүғфүр"иҰн"ӘҰу"Тәліптің"үйінде"
Адүһның"дүниеден"өтуіне"қүтысты"сүлттүр
Ұыр"еткендерің"үшін"сендерге"*Аллүдүн)"сүу-сүлүһүт"
тілейһін!"ғүниенің"ең"түһүшү"нәтижесі"،"осы!»
"Аллү"
Елшісі"кейде"Бүқи"һүзүрүтынү"Ұүрып"Ұылүй"дейтін:"
«Уү."һұсылһүндүр"елінің"тұрғындүры!"Сәлеһ"сендер
ге!"Біздер"де."иншүллү."сендерһен"қүуышүһыз."Аллү"
түғүлү"Ұізге"де."сендерге"де"кешіріһ"Ұерсін."Ақырет"
қорқыныштүры"һен"қиыншылықтүрынүн"үһүндық"
пен"қорғүныш"тілейһін»."қіне."ПүйғүһҰүрыһыз"*оғүн"
Аллүның"сүлүуүты"һен"сәлеһі"Ұолсын)"өлілерге"дүуы
стүп"тұрып."Ұүтү"қылғүн.
Қүзүқ"хүлқындү"ертеден"Ұері"өліге"көҰінесе"«Ясин»"
сүресі"оқылүды."Бұл"дү"тегін"еһес."Өйткені."Аллү"
Елшісі"*оғүн"Аллүның"сүлүуүты"һен"сәлеһі"Ұолсын):"
«Өлілерге"«Ясин»"сүресін"оқыңдүр»
"деген."Хүнүфилер"
осы"хүдиске"сүйене"отырып."«Адүһ"үһүлдүрының"сү
уүҰын"Ұүсқүсынү"Ұүғыштүй"үлүды."Аһүлы"қырүғүт."
нүһүз."орүзү."сүдүқү."қүжылық"т.Ұ."Ұүрлық"түрлерінен"
Ұолүды»"деп"фәтуү"Ұерген."Бірүқ"ӘҰу"Хүнифү."Ахһет"
иҰн"ХүнҰүл"және"Иһүһ"қәликтің"көзқүрүсы"Ұойыншү."
Құрүнды"һүзүр"жүнындү"оқу"،"һәкрүһ."Алүйдү."Иһүһ"
құхүһһедтің"көзқүрүсы"Ұойыншү.қүҰір"Ұүсындү"Құрүн"
оқуғү"Ұолүды."Тіпті."Ұір"хүҰүрдү"Ахһет"иҰн"ХүнҰүл"дү"
Ұолүды"деп"фәтуү"үйтып."дәлел"ретінде"кейҰір"хүдистер"
һен"ИҰн"Оһүрдүн"келген"хүҰүрды"үйтүды."ИҰн"Оһүр"
қүйтыс"Ұолүр"үлдындү"жерленген"соң."қүҰірінің"Ұүсын
дү"«Бүқүрү»"сүресінің"Ұүсы"һен"соңындүғы"үяттүрды"
оқуды"өсиет"еткен.
Өліні"қиһүй"жылүу"һәселесіне"келсек."Аллү"
Елшісі"*с.ғ.с)"ұлы"ИҰрүһиһ"өлгенде"жылүғүн."СеҰеҰін"
сұрүғүндүрғү"ол:"«Бұл"،"Аллүның"рүқыһы."Оның"
құлдүрының"жүрегіне"қойғүн."Аллү"рүқыһды"құлдүрынү"
ғүнү"рүқыһ"жүсүйды»."،"дейді."Алүйдү."Құдүйғү"тіл"
тигізіп."жүһүн"сөздер"үйтып."Ұетін"жыртып."үйқүйлүп"
жылүуғү"Ұолһүйды."Ал"үтүһ"қүзүқтү"жылүу"Ұүр."Ұірүқ"
қіне."Ұұл"тірі"үдүһның"өлгенге"деген"құрһеті"
оның"кеҰінделіп."жуылуынүн"Ұүстүлүды."Ендеше."Ис
лүһдү"өлген"кісіні"үрулүп"жерлеу"өлгеніңді"құрһетте"
дегенді"Ұілдіреді."Арулүп"жерлегенен"кейін"де"оны"
еске"үлып."кейінгі"ұрпүққү"жүқсы"істерін"ғиҰрүт"етіп"
жүреді."Сол"сеҰепті."үтүһ"қүзүқ"өлгенді"жерлеген"кезде."
Ұәрі"де"Ұір"үуыздүн"«жүқсы"кісі"еді."жүқсы"үдүһ"еді»"
деп."оның"тек"жүқсылығын"ғүнү"пүш"етеді."Ал"өһірде"
жүһүншылықтүры"Ұолсү."үнсіз"кешіріп"жіҰереді."Тіпті."
иһүһ"өлген"кісінің"жүнүзүсын"шығүрүр"үлдындү:"
«құның"қүрызы"Ұүр"һү"еді?»"деп"қүйтүлүп"сұрүйды."
Қүрызы"Ұолсү."үртындү"қүлғүндүрынү"үһүнүт"еттіреді."
қіне."Ислүһдүғы"құрһет"осындүй.
Ислүһ"ғұлүһүлүры."үтүп"үйтсүқ."ӘҰу"Хүнифү."
Ахһет"иҰн"ХүнҰүл"жәнә"сәләф"ғүлыһдүрының"Ұір"
Ұөлігі"орүзү"ұстүу."Құрүн"оқу."зікір"ету"тәрізді"тәндік"
құлшылықтүрдың"сүуүҰы"өліге"жететінін"үйтүды."
құндүғы"һүқсүт"،"олүрғү"деген"құрһет."Сондүй-үқ"хү
нүфи."хүнҰүли"және"шүфиғи"һен"һәликилерден"кейінгі"
ғұлүһүлүр"дү"өлінің"жүнындү"оқылғүн"Құрүн"сүуүҰы"
оғүн"жететінін"үйтүды."Құрүн"оқылғүннүн"кейін"Ұүтү"
қылудың"үҰзүлдығын"жеткізеді."ХүнҰүлилер"дәстүрі"
Ұойыншү"қүҰірдің"жүнындү"Құрүн"оқудың"ешҰір"
нұқсүндығы"жоқ."Олүр"һынү"хүдиске"сүйенеді:"
«Кіһде-
кіһ"һүзүрүтқү"Ұүрып."«Ясин»"сүресін"оқысү."Аллү"
түғүлү"сол"күні"һүзүрдү"жүтқүн"өлілердің"үзүҰын"
жеңілдетеді."Сол"жердегі"өлілердің"сүнындүй"оқығүн"
үдүһғү"сүуүп"жүзылүды»
."Бүсқү"Ұір"хүдисте:"«Кіһде-
кіһ"үтү-үнүсының"Ұүсынү"Ұүрып."Ұіреуінің"яки"екеуінің"
қүҰірінің"жүнындү"«Ясин»"сүресін"оқысү."Аллү"оғүн"
кешіріһ"етеді»"дейді.
Негізі."Аллү"Елшісінің"*оғүн"Аллүның"сүлүуү
ты"һен"сәлеһі"Ұолсын)"өзі"әр"жылдың"Ұүсындү"Ухуд"
шейіттерінің"қүҰірлеріне"Ұүрып"Ұылүй"дейтін:"«
Адүһның"дүниеден"өтуіне"қүтысты"сүлттүр
қүжылықтың"сүуүҰы"өліге"Ұүғыштүлүтыны"үйтылудү."
Бүсқү"Ұір"хүдисте"де:"«Өліге"*қүҰірге"дейін)"үш"нәрсе"
ереді:"отҰүсы."һүл-һүлкі."үһүлы."Бұлүрдың"екеуі"кері"
қүйтып."Ұіреуі"қүлүды."ОтҰүсы"һен"һүл-һүлкі"кері"
қүйтып."жүсүғүн"үһүлы"өзіһен"Ұірге"қүлүды»"делінген."
Негізі."Ұұғүн"Ұүрлық"Ислүһ"ғұлүһүлүры"келіседі"Һәһ"
әһл-сүннет"ғұлүһүлүрының"Ұүрлығы"дү"тірі"үдүһның"
үһүлының"сүуүҰы"өліге"пүйдү"Ұеретінін"үйтқүн."Тек"
қүнү"құғтәзилү"үтүлғүн"Ұұрыс"үғыһдүғылүр"өліге"
тірінің"дұғүсы"дү."сүдүқүсы"дү"пүйдү"Ұерһейтінін"
үйтқүн."Алүйдү."кейҰір"үһүл"һен"жүқсылықтүрдың"
өліге"пүйдү"Ұеретіні"хүқындү"үп-үйқын"үят"пен"хүдистер"
Ұүр."қысүлы."өліге"Ұүтү"жүсүу"һен"истиғфүрдың"*Аллү
дүн"өлінің"кешірілуін"тілеу)"пүйдүсы"Ұолүтынынү"һынү"
үят"дәлел:"«Олүр"кейін"келгендер"Ұылүй"дейді:"«РүҰҰы
һыз!"Бізді"әрі"Ұізден"Ұұрын"иһүн"келтірген"туыстүры
һызды"кешір!"Әрі"жүрегіһізде"иһүн"келтіргенге"деген"
ешқүндүй"өштік"қүлдырһү»"*«Хүшыр»"сүресі."10)."Бұл"
үяттү"Хүқ"түғүлү"өһірден"өткен"һұсылһүн"Ұүуырлүры"
үшін"кешіріһ"тілеген"һұсылһүндүрды"һүқтүғүн."Егер"
кешіріһ"тілеудің"өліге"пүйдүсы"Ұолһүйтын"Ұолсү."Аллү"
түғүлү"үятындү"өліге"кешіріһ"тілеп."Ұүтү"қылғүндүрды"
һүқтүһүйтын"еді.
Өліге"оқылғүн"жүнүзү"нүһүзы"дү"оғүн"Ұүтү"қылып."
оның"кешірілуін"тілеу"үшін"қойылғүн."Аллү"Елшісі"
*оғүн"Аллүның"сүлүуүты"һен"сәлеһі"Ұолсын)"де:"«Өлінің"
жүнүзү"нүһүзын"оқығүн"соң."оғүн"шынүйы"түрде"дұғү"
етіп."Ұүтү"қылыңдүр»."،"дейді."ПүйғүһҰүрыһыздың"
*оғүн"Аллүның"сүлүуүты"һен"сәлеһі"Ұолсын)"өзі"де"жү
нүзү"нүһүзын"оқығүн"кезде."үртынүн"дұғү"еткен."Егер"
Ұұл"нүһүз"Ұен"дұғүның"өліге"пүйдүсы"Ұолһүғүндү."Аллү"
Елшісі"*оғүн"Аллүның"сүлүуүты"һен"сәлеһі"Ұолсын)"
Ұұлүй"жүсүһүс"тү"еді."өзгелерге"әһір"етпес"те"еді.
кету"деген"сөз."құның"түп"негізі"Ұлы"Жүрүтушының"
үқырғы"жіҰерген"Елшісі"ПүйғүһҰүрыһыз"құхүһһедті"
*сүллүллүһу"үләйһи"уә"сәлләһ)"һәһ"оның"сүхүҰү
лүрын."одүн"кейінгі"ғұлүһүлүрды"еске"үлып."Құрүн"
Ұүғыштүһүуғү"шүқырүды."Сондү"өткенін"ұһытқүн"
исі"һұсылһүн"кіһнен"ғиҰрүт"қылһүқ?"Атү-ҰүҰүның"
жүсүғүн"ізгілікті"істерін"қүлүй"жүлғүстырһүқ?"Егер"
осындүй"жүлғүн"тыйыһдүр"шын"һәнінде"Ислүһ"дінінде"
Ұүр"Ұолсү."Аллү"Елшісі"*оғүн"Аллүның"сүлүуүты"һен"
сәлеһі"Ұолсын)"һынүу"сөзді"тектен-текке"үйтпүс"еді:"
*Аллү"Елшісі"еш"нәрсені"тектен-тек"үйтпүғүн)"Бірде"
Ұір"әйел"Аллү"Елшісіне"келіп."үнүсының"нәзір"орүзүсы"
Ұолғүндығын."үлүйдү"оны"орындүй"үлһүй"Ұұл"өһірден"
өтіп"кеткендігін"үйтүды."Аллү"Елшісі"*оғүн"Аллүның"
сүлүуүты"һен"сәлеһі"Ұолсын):"«Қүһқоршысы"оның"ор
нынү"үуыз"Ұекітсін»."،"дейді."Бұхүри"һен"қүсліһдегі"
Ұір"хүдисте"де"Ұір"әйелдің"Ұір"үйлық"нәзір"орүзүсы"Ұо
лүды."Бірүқ"өтей"үлһүй"өліп"кетеді."Сондү"оның"ұлы"
*яки"қызы)"ПүйғүһҰүрыһызғү"келіп:"«қен"оның"орны
нү"орүзү"ұстүсүһ"Ұолү"һү?»"،"дейді."Аллү"Елшісі"*оғүн"
Аллүның"сүлүуүты"һен"сәлеһі"Ұолсын):"«Анүңның"
қүрызы"Ұолсү."өтер"һе"едің?»"،"деп"сұрүйды."Ол:"«Иә»."
،"деп"жүуүп"қүтқүндү."ПүйғүһҰүрыһыз"*оғүн"Аллүның"
сүлүуүты"һен"сәлеһі"Ұолсын):"«Аллүның"Ұорышын"өтеу"
Орүзү"،"тәндік"құлшылықтүрдың"Ұір"түрі."Енде
ше."хүдисте"Ұіреудің"өкіл"етіп"ұстүғүн"орүзүсының"
сүуүҰы"қүйтыс"Ұолғүн"һұсылһүнғү"Ұүғыштүлүтынын"
үйтып"тұр."ӘҰу"ғәуіттің"кітүҰындүғы"хүдисте"де"
Ұір"әйел"ПүйғүһҰүрыһыздүн"*оғүн"Аллүның"сүлүуү
ты"һен"сәлеһі"Ұолсын)"тірі"күнінде"қүжылыққү"Ұүрү"
үлһүғүн"үнүсының"орнынү"қүжылық"пүрызын"өтеу"
һәселесін"сұрүйды."Аллү"Елшісі:"«Иә."оның"орнынү"
қүжылық"жүсү»."،"деп"жүуүп"қүтүды."құндү"дү"өтелген"
Адүһның"дүниеден"өтуіне"қүтысты"сүлттүр
үтүулүрының"дәстүрлі"жүйесі."Энциклопедия."-"Алһү
ты:"DPS."2011).
ліге"құрмет"–"тіріге"міндет
Атүһ"қүзүқ"«Жүқсы"сөз"،"жүрыһ"ырыс»"дейді."Не"
Ұолһүсү."«Әруүқ"үттүғүн"оңҰүйды»"дейді."Ондүғысы"
،"өткенін"ұһытып."олүрғү"жүқсы"сөз"үйтудың"орнынү."
өһірдегі"қүтеліктерін"тізіп."жерге"ұру."Ал"Ислүһ"дініне"
қүрүсүңыз."«Өлгенге"де."тіріге"де"жүһүн"сөз"үйтпү»"деп"
Ұұйырүды."Сол"сеҰепті."өлген"кісіге"Құрүн"Ұүғыштүу"
Ұүр."құндүғы"һүқсүт"،"өлген"һүрқұһдүрғү"құрһет"
көрсету."олүрды"ұһытпүу."құсылһүнның"ең"жүқсы"сөзі"
،"Құрүн."Ендеше."ең"жүқсы"сөз"оқылғүндү."тірілерһен"
қүтүр"Ұұл"өһірден"өткендерді"де"ұһытпүу"қүжет."Ал"Ұұл"
күнде"кейҰір"өзін"һұсылһүн"сүнүғүн"жүстүр"Ұүр."Олүр"
үйінен"Ұір"жүқыны."не"Ұолһүсү."үтү-үнүсы"қүйтыс"Ұолсү."
үртынүн"Құрүн"Ұүғыштүһүйды."Ол"Ұылүй"тұрсын."егер"
үтү-үнүсы"нүһүз"оқыһүғүн."не"Ұолһүсү."дәстүрлі"дінді"
ұстүнғүн"жүн"Ұолсү."«кәпір»"сүнүп."жүнүзүсыз"көһеді.
Бұл"һәселе"осы"зүһүндү"көп"қозғүлып"жүрген"
үуқыһды"сүуүлдүрдың"Ұірі"деуге"Ұолүды."«Өліге"
ешқүндүй"Құрүн"Ұүғыштүуғү"Ұолһүйды»."«жүқының"
өлсе."жылүһү»."«қүҰіріне"Ұүрып."Ұүтү"қылһү»."«үтү-
үнүң."жүқының"қүйтыс"Ұолсү."қүйтү"еске"үлуғү"Ұол
һүйды»."«һүл"сойып"сүуүҰын"Ұүғыштүуғү"Ұолһүйды."
үтү-ҰүҰүлүрыһыз"солүй"жүсүғүн"Ұолсү."ендеше."олүр"
Ұұрыс"жолдү"Ұолғүн»."т.Ұ."кілең"тыйыһ"сүлушылық."
құндүй"тыйыһды"естіген"кісінің"қүрү"Ұүсы"шырһүлғүн"
ойлүрғү"одүн"сүйын"шырһүлү"түспей"һе?"Зер"сүлып"
қүрүсүңыз."Ұұлүрдың"Ұәрі"һұсылһүндүрғү"үтү-Ұүлүлү
ры"һен"өткен"түрихын"ұһытуғү"жүсүлғүн"тәсіл"екенін"
үңғүруғү"Ұолүды."Жүқының"өлсе."үнсіз"жерлеп."одүн"
кейін"оны"қүйтү"еске"де"үлһүй."жүдыңнүн"өшіресің."Бұл"
дү."Ұүрлүп"қүрүғүнғү."лүңкестіктің"Ұір"түрі."Өз"түрихын."
өз"өткенін."өз"үтү-ҰүҰүсының"үруүғын"ұһыту"،"құрдыһ"
дың."сүғүнү"деп"үтүлүды."Әйгілі"хүн."сұлтүн."Ұи."Ұү
тыр."әулие"сияқты"т.Ұ."Ұүйырғы"элитүлық"тұлғүлүрдың"
үруүғын"ұлықтүу"һүқсүтыһен."сондүй-үқ"ел"есінде"
сүқтүуы."келер"ұрпүқ"ұһытпүй"қүдір"тұтып"жүруі"үшін"
төрт"жолдың"торүҰынү."қүрү"жолдың"Ұойынү."Ұиіктеу."
көрнекі"жерлерге"жерлеп."Ұүсынү"кесене."күһҰез."сүғүнү"
сүлып."дың"орнүтүды.
Бүйырғы"кезде"ересек"үдүһ"Ұейітіне"нүйзү"
*сындырылғүны"дү"Ұолуы"һүһкін)."әйел"үдүһның"
Ұейітіне"Ұүқүн."піспек"неһесе"ұршық."қыз"Ұейітіне"үрқүн."
уық."үл"жүс"нәресте"Ұейітіне"Ұесік"қойылғүн."Қүзүқтың"
һекен"еткен"жерлері"һен"үтүжұртын."үтүқонысын"һолү."
зирүт."сүғүнү."күһҰез."қорыһдүры"сияқты"дәстүрлі"жер
леу"ескерткіштерінен"Ұілуге"Ұолүды.
Қүзүқ"жерінде"ерте"зүһүннүн"Ұері"Ұейіт"Ұүсынү"
кесектен."қыштүн."күйдірілген"кірпіштен"сүлынғүн"
ескерткіштерді"күһҰез."кешен."кесене."түһ"тәрізді"жер
леу"ескерткіштері"жиі"кездеседі.
қысүлы."Ұүтыс"өңірдің"қүзүқтүры"Ұейіт"Ұүсынү"
үштүс."Ұестүс."қойтүс."құлпытүстүрды"орнүтүды"неһесе"
сүндықтүс."сүғүнүтүһ"және"күһҰезді"түһ"сүлүды.
Жерлеу"орындүрының"қүрү"жолдың"Ұойындү"Ұо
лүтын"сеҰеҰі"ниет"етіп."дұғү"қылсын"деген"һүқсүтпен"
Ұірге"жолүушылүр"жүуын-шүшын."Ұорүндү"ықтүсын"
қылып."түнеп"үттүнуын"дү"ойлүстырғүннүн"Ұолсү"керек.
Әдетте."дәстүрлі"ортүдү"зирүт."һолү."дың"т.Ұ."жер
леу"ескерткіштері"жүнынүн"өткен"үтты"жолүушы"
тоқтүп."үялдүһүйтын"жүғдүйдү"оң"жүқ"үяғын"үзеңгіден"
шығүрып."«жүндүрың"жүннүттү."жүтқүн"жерлерің"
жүйлы"Ұолсын;"қияһеттің"күні"жүқын»"деп"Ұет"сипүй"
ниет"етеді."Аяғын"үзеңгіден"шығүру"ырыһы"«үттүн"
түстіһ»"деген"ҰейұерҰүльды"сеһүнтикүны"Ұілдіреді."
*Қүзүқтың"этногрүфиялық"күтегориялүр."ұғыһдүр"һен"
Адүһның"дүниеден"өтуіне"қүтысты"сүлттүр
"،"қүйтыс"Ұолғүн"үдүһның"зирүттү"жерленіп"
Ұелгі"қойылғүн"орны."«Бейіт»"үрүҰ"тілінде"«үй»."
«пәтер»."«шүтыр»."«Ұөліһ»."«қүлтү»."«қын»"дегендерді"
Ұілдіретін"көп"һүғынүлы"сөз."Этноһәдени"ортүдү"зи
рүт"،"Ұелгілі"Ұір"қүуыһғү"тән"һеншікті"ұжыһдык"жер
леу"орны"Ұолсү."Ұейіт"،"соның"ішінде"һәйітті"қоятын"
Ұір"«Ұөліһі»."«үйі»."Ал"қүҰір"،"жерден"терең"етіліп"
қүзылып."һәйітті"үрулүп"қоятын"орын"*көр).
Бейіт"،"«қүҰір"және"оның"үстіне"қойылүтын"Ұелгі»""
деген"һүғынүлүрды"қүһтитын"ұғыһ."Ал"һолү"үтүуы"
көҰінесе"әртүрлі"сеҰептерһен"жеке"дүрү"жерленген"
үдүһның"көрі"һен"көр"үстіне"қойылғүн"Ұелгі"деген"
ұғыһды"Ұілдіреді."қысүлы."сүпүр"үстінде."үлыс"жолдү"
қүйтыс"Ұолғүн"үдүһды"зирүтқү."қорыһғү"қою"һүһкін"
Ұолһүғүн"кезде."топырүқ"Ұұйырғүн"жеріне"қойып."Ұелгі"
орнүтүды."Жерлеу"орнының"Ұұл"түрі"де"һолү"деп"үтү
Сондүй-үқ"«үруүқты"һүзүлүйды»"деген"түсінікке"
Ұүйлүнысты"Ұүқсылүрдың"һолүсы"зирүттүн"оқшүулүу"
жерде"жүлғыз-жүрыһ"тұрүды."Бұл"жүйт"-"хүлық"тілінде"
Ұейіт."зирүт."қүҰір."һолү"сөздері"һәдени"сеһүнтикүлық"
Ұір"ғүнү"өріске"жүтүтын"һәндес"қолдүныс"Ұолғүныһен."
олүрдың"өзді-өзіне"тән"һүғынүлық"ерекшеліктері"Ұүр"
үтүу"екенін"үңғүртүды."Сондүй-үқ"кесене."дың."күһҰез"
т.Ұ."һәдени"сеһүнтикүлық"Ұір"өріске"жүтүды."Ұжыһдық"
жерлеу"орнының"жоғүрыдү"үйтылғүн"Ұір"түрі"зирүт"Ұол
сү."енді"оның"көне"Ұір"түрі"қорыһ"деп"үтүлүды.
«Қорыһ»"көҰінесе"соғыстү."жүугершілікте"қүзү"
Ұолғүн"жүуынгерлерді"жеке-жеке"қүҰір"қүзып."үрулүу"
һүһкін"Ұолһүғүн"жүғдүйдү"үлкен"етіп"қүҰір"тәрізді"
қүзылғүн"орғү"һәйіттерді"топтүп"қойып."топырүқ"жүу
ып."үстіне"түс"үйіп"орнүтқүн"жерлеу"орны"деген"ұғыһды"
Ұілдіретін"үтүу"Ұолсү"керек."Жеке-дүрү"жерленіп"ерек
ше"Ұелгі"қойылғүн"орындүрдың"түрлері"кесене."күһҰез."
Ұолсын):"
«Адүһ"өлгенде"оның"үш"нәрсесінен"Ұүсқү"
Ұүрлық"үһүлы"тоқтүйды."олүр:"тоқтүусыз"сүдүқүсы."
пүйдүлы"Ұіліһі"және"үртынүн"дұғү"қылүтын"игі"жүқсы"
Ұүлүсы»
."،"деген"*қүсліһ"риуүяты).
қүрқұһғү"пүйдү"келтіретін"екінші"нәрсе"،"оның"
үртынүн"тірілердің"дұғү"қылуы."Аллү"Түғүлү"Құрүн"
Кәріһде"үйтүды:
س
لا ا
و ا
ل
غا ا
ر
ي
ب ن
م
ج
نِبو
اِب
«Олүрдүн"кейін"келгендер"
*иһүн"келтіргендер):
«РүҰҰыһыз!"Бізді"және"Ұізден"Ұұрын"иһүн"үйтқүн"
Ұүуырлүрыһызды"кешіре"көр!"Әрі"Ұіздің"жүрегіһізде"
һүһіндерге"қүрсы"зәредей"жеккөрушілік"жүсүһү!"
РүҰҰыһыз!"Рүсындү."Сен"қейірҰүнсың"һәһ"ерекше"
қейіріһдісің»."،"дейді»"
Осы"үяттү"Аллү"Түғүлү"өздерінен"Ұұрын"дүниеден"
өтіп"кеткен"иһүн"келтіргендерге"истиғфүр"үйтқүн"
пенделерін"һүқтүғүн."ғеһек."өлілер"тірілердің"
дұғүлүрынүн"пүйдү"үлүды."Хүдистерде"үйтылғүндүй."
һүрқұһның"үртынүн"жүсүлынғүн"дұғү"қүҰыл"Ұолүды."
ا
إ
و
�ا ى
نلا
نا
ك :
لا
�ا ي
ر
نا
نا
تي
تلا
او
كي
او
ا : »
لا
لا
د يِب
ӘҰу"ғәуіттің"
"кітүҰындү"Осһүн"иҰн"Аффүннүн"
*р.ү.)"риуүят"етілген"хүдисте"ПүйғүһҰүр"*оғүн"Аллүның"
сүлүуүты"һен"сәлеһі"Ұолсын)"өлген"кісіні"жерлеген"соң"
қүҰірдің"қүсындү"тұрып:"
«Бүуырлүрың"үшін"Аллүдүн"
истиғфүр"тілеңдер."әрі"оны"Ұеріктеуін"сұрүңдүр."Рү
сындү."ол"қүзір"сұрүлып"жүтыр»
."،"деген.
Адүһның"дүниеден"өтуіне"қүтысты"сүлттүр
Хүтыһғү"туғүн-туысқүн."жүқын-жуық"пен"дос-
жүрүн"Ұоп"жинүлғүн"дұрыс."Өйткені"Құрүн"кәріһ"хүтыһ"
етілген"жер"ерекше"нұрғү"Ұөленіп."Аллүның"рүхһеті"
жүуүды."Ал"хүтыһнүн"кейін"дұғү"ету"һүстүхүҰ."АҰдул
лү"иҰн"АҰҰүс"*р.ү.)"хүтыһ"оқитын"үдүһғү"қызһетшісін"
жіҰеріп."хүҰүр"үлдырғүн."Хүтыһ"үяқтүлүр"кезде"өзі"де"
Ұүрүтын"көрінеді."Ал"Әнәс"иҰн"қүлик"*р.ү.)"хүтыһ"ет
кен"кезде"Ұүлү-шүғүсын"жинүп"дұғү"ететін"Ұолғүн.
Жүлпы"хүтыһғү"қүтысудың"һүңызы"жүйын
дү"көптеген"хүдис"Ұүр."Соның"Ұірнешеуін"һысүлғү"
келтіргенді"жөн"көріп"отырһын.
«Хүтыһды"оқығүн"және"тыңдүғүндүрдың"дұғүсы"
қүҰыл"Ұолүды»
"*ӘҰу"Нуүйһ).
Хүтыһ"еткен"үдүһның"дүние"һен"үхиреті"үшін"
жүсүғүн"дұғүсы"қүҰыл"Ұолүды»
Қабір"зияраты
ҚүҰір"зиярүт"ету"،"әрҰір"иһүн"келтірген"жүн"орын
дүйтын"игі"дәстүр."Ондүғы"һүқсүт"،"дүниеден"өтіп"кет
кен"пендені"шектен"тыс"дәріптеп."Ұүсынү"ескерткіш"
орнүту"еһес."өлілердің"үхуүлынүн"дүниенің"үқиқүтын"
үнықтүп"түйсініп."олүрдың"үтынү"дұғү"Ұүғыштүу."
ПүйғүһҰүр"*оғүн"Аллүның"сүлүуүты"һен"сәлеһі"Ұол
сын)"үһҰетіне"қүҰірлерге"Ұүрып."зирүттүн"ғиҰрүт"үлуғү"
рұқсүт"еткен."Қүзіргі"кезде"көп"жүғдүйдү"қүҰірді"зиярүт"
етушілер"Ұұл"үрдістің"шүриғүт"Ұелгілеген"ереже-шүрт
түрынүн"һүқұрыһ"Ұолып"жүтүды.
ا
إ »:
لا
�ا ى
�ا
لو
�ا ي
ه يِب
هِب
را
ص :
نا
نا
�ا
تا
ӘҰу"Һурүйрүдүн"*р.ү.)"риуүят"етілген"хүдисте"
Аллүның"Елшісі"*оғүн"Аллүның"сүлүуүты"һен"сәлеһі"
үлкен"жүуүпкершілікті"түлүп"етеді."Сәйкесінше."сүуүҰы"
дү"һол."
Бүқилық"Ұолғүн"үдүһғү"жүсүйтын"сүуүпты"ісіһіздің"
Ұірі"،"Құрүн"хүтыһ"ету."қүрқұһның"соңынүн"оқылүтын"
хүтыһ"،"игі"іс"Ұолып"сүнүлүды."
Ертеректе"қүзүқ"дәстүрінде"үлыстүн"Ұілігі"һен"
Ұіліһі"жоғүры"һолдү-қүжылүрды"үрнүйы"үлдыртып."
хүтыһ"оқытүтын"Ұолғүн."Тіпті."топырүғы"кеппеген"
һүрқұһдүрғү"ғүнү"еһес."дүниеден"өткеніне"жылдүр"өтсе"
де"рухынү"хүтыһ"оқитын"Ұолғүн."Құрүн"Кәріһді"қырық"
күнде"хүтыһ"ету"һұстүхүҰ."яғни"сүуүпты"іс."
«Бес"уүқыт"
нүһүздүн"кейін"жүсүлғүн"дұғү"сияқты."хүтыһнүн"
кейін"жүсүлғүн"дұғү"дү"қүҰыл"Ұолүды»
"делінген"Тү
Ұүрүни"жеткізген"хүдисінде.
Қүтыһ"Ұіткенде."қүйтүдүн"хүтыһды"Ұүстүу"ниетіһен"
ңүтихү"оқу"керек."Хүдис"шәрифте:"
«Адүһдүрдың"ең"
жүқсысы"،"хүтыһды"Ұітіргеннен"кейін"қүйтүдүн"
Ұүстүғүн"үдүһ»."
،"делінген.
Жоғүрыдү"үйтып"өткеніһіздей."Құрүн"Хүтыһ"ету"өте"
жүуүпты"дү"сүуүпты"іс!"Оны"кез"келген"үдүһ"орындүй"
үлһүйды."Хүтыһ"етуді"ең"Ұіліһді"де"Ұілікті"қүрилүрғү"
өтініш"етіп"түпсырғүн."
«Құрүн"кәріһді"хүтыһ"еткен"
үдүһның"қүҰыл"Ұолғүн"Ұір"дұғү"үқысынүн"Ұөлек."
жәннүттү"Ұір"үғүш"тү"Ұеріледі"
"*ХүтиҰ)
Атүлһыш"рәсіһді"орындүғүн"діни"қызһеткерлерге"
үлкен"құрһет"көрсетіп."сый-сияпүт"жүсүғүн."Бұл"турүлы"
Зүхиди"иһүһ"«Хүтыһ"оқығүн"қүриғү"сыйлықты"үз"Ұер
һеу"керек»"деген."Қүри"дү"сүудүлүспүй."Аллү"рүзылығы"
үшін"хүтыһ"оқысү."оқытқүн"үдүһның"Ұерген"сыйлығын"
үлуынү"рұқсүт."«Аз"Ұердің»"деп"рүзы"Ұолһүсү."үлғүны"
үрүһ"Ұолүды"*Хүуи."Хүдиқү."Бәриқү)."Алүйдү."Құрүн"
хүтыһ"түсіреһ"деп"қүрызғү"Ұүтуғү"Ұолһүйды."Бұл"
ысырүпқү"жүтүды.
Адүһның"дүниеден"өтуіне"қүтысты"сүлттүр
Жыртыс"туралы
«Жыртыс»"дегенде"үлдыһен"жүнүзү"кезінде"түрү
тылүтын"шүҰеректер"һен"Ұет"орүһүл"ойғү"келеді."ғе
генһен"кейҰір"деректерде"қүзүқ"сүлтындү"екі"түрлi"
жүғдүйдү"жыртыс"жыртүды."Бiрi."келiн"түсiрiп."қоржын"
сөккенде"*қоржын"сүлүрдү)."Екіншісі."үлкен"жүстүғы"
үдүһдүр"қүйтыс"Ұолғүндү."Сондүй-үқ."жыртыс"،"қуүныш"
кезінде"де"үлестірілетін"кәде."Қүзүқ"дәстүрінде"қуүныш"
сәтіндегі"әйелдер"үрүсындү"үлестірілетін"және"солүр"
үтқүрүтын"ежелгі"ғұрыптүрдың"Ұірі."Негізінен."келін"
түскенде"оның"сүндығынү"үрнүулы"һүтү"сүлынүды."Ол"
«сүндық"үшүр»"жорүлғысы"кезінде"үлынып."сол"тойғү"
қүтысқүн"әйелдердің"Ұәріне"жыртылып"түрүтылүды."
Қолғү"тиген"жыртыс"،"сыйлы"кәде"Ұолып"есептеледі.
Соныһен"қүтүр"қүзүқ"хүлқының"өлік"жөнелту"
ғұрпындү"үлестірілетін."көлеһі"Ұет"орүһүлдүй"һүтү"
Ұөлігі"неһесе"
"،"шыттүн"жүсүлып"шетін"
шілтерлеген"шүғын"үқ"орүһүлшүны"дү"жыртыс"ретінде"
түрүтылүтын"Ұолғүн."Жыртыс"үлғүн"үдүһ"Ұетін"сүртіп."
һүрқұһғү"Аллүдүн"рүқыһ"тілеп."дұғү"етеді."Қүйтыс"
Ұолғүн"кісі"ұзүқ"өһір"сүрген."үҰірлі-шүҰірлі"Ұолсү."жұрт"
жыртысты"оның"жүсын"Ұерсін"деген"ниетпен"үлүды.
Жыртыс"һүрқұһның"тіріде"дос-жүрүндүрынү."
көрші-қолүңдүрынү"үртық-үуыс"кеткен"үлыс-Ұерісінің"
өтеуі."қияһет"күнінде"қүрыз"Ұолһүс"үшін"өтеһ"ретінде"
Ұерілген."
Құранды"хатым"ету
«Хүтыһ»"сөзін"үрүҰ"тілінен"үудүрсүқ"،"«Ұітіру»."
«үяқтүу»"деген"һүғынүны"Ұереді."Ал"фиқһтүғы"
һүғынүсы"«Ұір"кісінің"Құрүн"Кәріһді"Ұүстүн-үяқ"оқып"
шығуы»"деген"сөз."Құрүнды"үлғүшқы"Ұетінен"үқырынү"
дейін"түпжылһүй"оқып"шығу"оңүй"дүние"еһес."Ол"
Ұерсеңіз."олүрдың"тірліктегі"жүқсылықтүрын"үтүп"
жоқтүу"үйтүтын"Ұолсү."Ұірүз"Ұолсү"дү"көңілдеріһіз"
жұҰүныш"түҰүтын"еді»."،"десті."Сондү"Рүсулуллү"*оғүн"
Аллүның"сүлүуүты"һен"сәлеһі"Ұолсын):"«Әйелдер"
жылүғүн"кезінде"Ұеттерін"тырнүп"жүрүқүттүһүсын."
шүштүрын"жұлһүсын."көйлектерінің"жүғүлүрын"жырт
пүсын."жүрүһсыз"сөздерді"үйтып"үйқүй"сүлып"жылүһү
сын»."،"деген"шүртпен"рұқсүт"Ұерді."қіне."осы"үтүлғүн"
шүрттүрдың"шегінен"үспүй."қүйтыс"Ұолғүндүрының"
жүқсылықтүрын"үтүп"жоқтүу"үйтүтын"Ұолсү"зияны"жоқ.
«Сүнән"ИҰн"қүжә»"кітүҰындү"ӘҰу"Һурүйрү"*р.ү.)"
Ұылүй"риуүят"еткен:"
ما
ع ى
ف
زا
ج ي
ف
نا
�ا ى
نلا
ه يِب
ما
لا
ع ا
ي ا
د«
�ا ى
نلا
لا
ف ا
هِب
حا
ПүйғүһҰүр"*оғүн"Аллүның"сүлүуүты"һен"сәлеһі"Ұол
сын)"Ұір"жүнүзүдү"еді."Оһүр"*р.ү.)"Ұір"*жылүп"жүтқүн)"
әйелді"көріп."оғүн"қүтты"үйқүйлүды."Сондү"ПүйғүһҰүр"
*оғүн"Аллүның"сүлүуүты"һен"сәлеһі"Ұолсын):"
Оһүр."оны"өз"жүйынү"қүлдыр."ӘлҰетте."*үзү"кезінде)"
көздер"жүсқү"толүды."көңілді"қүйғы"Ұүсүды"әрі"Ұұл"
жүқындү"ғүнү"Ұолғүн"қүзү»."،
"деді."
Жоғүрыдү"үйтылғүндүрды"қорытындылүй"келе"Ис
лүһ"ғұлүһүлүры"жоқтүу"үйтуды"шүриғүт"шүрттүрының"
шеңҰерінен"шықпүй."яғни"Ұеттерін"тырнүһүй."шүш
түрын"жұлһүй."көйлектерінің"жүғүлүрын"жыртпүй."
һұсылһүн"сеніһіне"қүрсы"күпірлік"сөздерді"үйтпүй."
үйқүй"сүлып"жылүһүй."қүйтыс"Ұолғүндүрының"тек"
жүқсылықтүрын"үтүп"Ұүйсүлдылықпен"жоқтүу"үйтүтын"
Ұолсү"зияны"жоқ"деген"пікірге"тоқтүғүн"*ИҰн"АҰидиннің"
Хүшият"кітүҰы."3/147).
Адүһның"дүниеден"өтуіне"қүтысты"сүлттүр
ى
�ا
لو
أ :
با
ع ا
و ه
جا
لو
لا
ف
ها
ني
ءا
نِب
�ا
ني
را
ءا
ءا
كا
�ا ى
�ا
نا ا
و«
لا
�ا ى
�ا
لو
سا
*Ухуд"шүйқүсынүн"орүлғүн)"Рүсулуллү"*оғүн"
Аллүның"сүлүуүты"һен"сәлеһі"Ұолсын)"өтіп"Ұүрү"жүтып"
АҰдул-Ашхүл"руының"әйелдері"өздерінің"Ухуд"күнінде"
қүйтыс"Ұолғүндүрын"жоқтүп"жылүп"жүтқүндүрын"есітті."
Сөйтіп"ол:"«Бірүқ"Хүһзүның"жоқтүу"үйтүтындүры"жоқ»."
،"деді."Сондү"үнсүрлүрдың"әйелдері"*үйінің"қүсынү)"
келіп"Хүһзүны"жоқтүп"жылүуғү"тұрды."Сосын"Рүсулул
лү"*оғүн"Аллүның"сүлүуүты"һен"сәлеһі"Ұолсын)"оянып:"
«Әттеген-үй!"Осығүн"дейін"тыйылһүғүн"Ұү?"Олүрғү"
Ұұйырыңдүр."үйлеріне"қүйтсын"және"Ұұл"күннен"кейін"
қүйтыс"Ұолғүндүрын"жоқтүп"жылүушы"Ұолһүсын»."
деді.
Осы"оқиғүның"жүлғүсын"Әліхүн"төре"Сүғуни"өзінің"
«Түрихи"құхүһһүди»"үтты"кітүҰындү"Ұылүй"келтірген:"
Рүсулуллү"*оғүн"Аллүның"сүлүуүты"һен"сәлеһі"Ұолсын)"
ертеңіне"оянғүн"кезінде"үйінің"үлдындү"жоқтүу"үйтып"
жылүп"жүтқүн"әйелдердің"дүуысын"есітті."Сөйтіп:"«Бұл"
не"жүғдүй?»"،"деп"сұрүды."СүхүҰүлүр:"«Ансүр"әйелдері"
Хүһзүғү"*р.ү.)"үрнүп"жоқтүу"үйтып"жүтыр»."،"десті."
Сондү"Рүсулуллү"*оғүн"Аллүның"сүлүуүты"һен"сәлеһі"
Ұолсын)"олүрғү"ізгілік"тілеп:"«Аллү"сендерден"және"
әулеттеріңнен"ризү"Ұолсын»."،"деп"дұғү"етті"де:"«Енді"
үйлеріңе"қүйтыңдүр»."،"деді."Және"өлгендеріне"қүрүп"
жоқтүу"үйтып"жылүуғү"тыйыһ"сүлды."
Сосын"үнсүр"сүхүҰүлүры:"«Уү."Рүсулүллү."
өлгендеріһізді"үтүп"жылүуғү"әйелдеріһізге"рұқсүт"
Кәсирдің"«Әл-Бидүя"уән-ниһүя»"кітүҰындү"қусү"Ұин"
ҰқҰүдүн"һынүдүй"риуүят"үйтылғүн:
أ
�ا
ر
د ا
و :
ع
ب ى
م
و« .. :
و
لا ي
ا
ن
ه :او
ق ؟ا
ه ا
م
ق ،
دلا ي
ف
و
نلا ا
إ
ف .
سا
و ،
ل ي
كا
وِب
ل ة
ل :
لا
ف .
ني
ك او
ف
د ى
إ او
ف
حا
ر
�ا
ذا
دا
ت ى
ح
�ا ى
ق
ت
ل
و :او
ف
ملاِب
ك
ب
لاِب
وِب
Рүсулуллү"*оғүн"Аллүның"сүлүуүты"һен"сәлеһі"
Ұолсын)"*Ухуд"шүйқүсынүн"орүлып)"қәдинүның"
көшелеріне"кіргенінде."төңіректегі"үй-үйден"жылүп"
жоқтүу"үйтқүн"дүуыстүр"есітілді."Ол:"«Бұл"не?»"،"деп"
сұрүды."*Қүсындүғылүр):"«Бұлүр"،"үнсүр"әйелдері."
өлгендеріне"жоқтүу"үйтып."жылүп"жүтыр»."،"десті."Сон
дү"Рүсулуллү"*оғүн"Аллүның"сүлүуүты"һен"сәлеһі"Ұол
сын):"«Бірүқ"Хүһзүның"*р.ү.)"жоқтүу"үйтүтындүры"жоқ»."
،"деп."оғүн"истиғфүр"үйтты
."құны"Сүғд"Ұин"ҰҰүдү"
*р.ү.)."құғүз"Ұин"ЖәҰәл"*р.ү.)"және"АҰдуллү"Ұин"Рүуүхү"
*р.ү.)"есітіп."төңіректегі"үйлерге"Ұүрды"дү."қәдинүның"
Ұүршү"жоқтүу"үйтып"жылүушы"әйелдерін"жинүп"үлып:"
«Аллүғү"үнт"етейін!"Алдыһен"ПүйғүһҰүрдың"*оғүн"
Аллүның"сүлүуүты"һен"сәлеһі"Ұолсын)"неһере"үғүсынү"
жоқтүу"үйтып"жылүңдүр."өйткені"оның"қәдинүдү"
жоқтүу"үйтушысы"жоқ»."،"десті."
"Негізінде."Ұұл"оқиғү"жүйлы"риуүят"«Сүнән"ИҰн"
қәжә»"және"«қүснәд"Ахһет»"кітүптүрындү"келіп."ондү"
АҰдуллү"иҰн"Оһүр"*р.ү.)"Ұылүй"деген:"
Хүһзү"*р.ү.)"қәдинүғү"тек"өзі"ғүнү"хижрүт"етіп"келген."үл"
әйелі"һен"отҰүсы"һүшелері"қеккеде"қүлғүн"Ұолғүндықтүн."
қәдинүдү"оны"жоқтүйтын"ешкіһ"жоқ"еді.
Адүһның"дүниеден"өтуіне"қүтысты"сүлттүр
үсқүн"ұзүқ"жүсүғүн"һүрқұһ"Ұолсү"үқ"ту"ілініп."қүрү"
жүһылһүғүн."Кейде"һұндүй"кісінің"үсын"той"деп"жүтү
ды."Егер"һүрқұһ"қыршын"кетсе"қызыл"жүлүу"ілінген."
қүрқұһды"жерлегеннен"кейін"еске"үлу"үшін"
ҰейсенҰі"күні"Құрүн"оқытқүн."һұны"Сыр"қүзүқтүры"
«ҰейшенҰісі»"дейді."Соныһен"қүтүр"жетісін."қырқын."
жүзін."жылын"өткізіп"үс"Ұерген."
Қүртүйып"қүйтыс"Ұолғүн."тірісінде"елге"сыйлы."
үҰыройлы."түныһүл"Ұолғүн"һүрқұһның"жылдық"үсынү"
үрнүйы"«үс»"Ұерген."құндүй"ірі"үстү"үт"жүрыс."Ұәйге"
тігіліп."түрлі"спорттық"жүрыстүр"ойнүтылғүн.
Жоқтүу"
،"егер"қүйтыс"Ұолғүн"үдүһ"Ұүуыры"не"ту
ысы"Ұолсү."сол"қүйтыс"Ұолғүн"үдүһның"тірі"кезіндегі"
жүқсылықтүрын"үйтып."жылүп"еске"үлу."Бұл"әдет"
қүзүқ"хүлқының"ертеден"қүлыптүсқүн"ғұрпынү"жүтү
ды."құндүй"жоқтүу"үйту"үдүһ"қүйтыс"Ұолғүн"күннен"
Ұүстүп"үш"күнге"дейін"жүлғүсуы"һүһкін."Осы"күндер"
үрүлығындү"туысқүндүр"үзүлы"отҰүсы"һүшелеріһен"
«Ұүуырыһ-үй»"деп"қүйғылы"сүрынһен"көріседі."
Әйелдер"Ұолсү."Ұір"Ұөлһеде"отырып."қүйтыс"Ұолғүн"
үдүһның"жүқсылықтүрын"есіне"үлып."жырғү"қосып"
жоқтүу"үйтүды.
«Жоқтүу»"сөзінің"қүзүқ"тілінің"әһҰеҰүп"сөздігіндегі"
діни"һүзһұны"Ұылүй"көрсетілген:
Жоқтүу"،"елге"қүдірлі."Ұеделді"үдүһның"қүзүсындү"
оның"тірісінде"жүсүғүн"жүқсылығын."шүрүпүтты"
істерін"һүзһұнды"етіп"жырғү"қосып"жеткізетін"өлең."
«Өлген"кісіні"жоқтүу"сол"һезгілдің"Ұір"үлкен"шүрты»"
*С.Түлжүноұ."«Ұлдүй"кегі»)."«Жылүу"кез"келген"үдүһғү"
үйтылсү."үл"жоқтүу"сирек."тек"лүйықты"үдүһдүрғү"ғүнү"
Ұүғыштүлүды»"*Х.ғосһұхүһедұлы."Шығүрһүлүры)."
Қүзүқ"хүлқының"Ұұл"әдет-ғұрпы"әдеҰі"һен"шүрты"
сүқтүлсү."Ислүһ"шүриғүтынү"қүйшы"келһейді."ИҰн"
Ұүсын"құҰылүғү"қүрүтып"үрқүсынүн"жүтқызғүн."Бейіт"
үстін"үғүш."қүһыспен"жүуып"үстіне"топырүқ"үйеді."
Бүсы"қүрүғүн"жүғынү"һүрқұһ"Ұолғүн"кісінің"үты-жөні"
ойып"жүзылғүн"түсҰелгі"қояды."құны"Сыр"Ұойындүғы"
қүзүқтүр"көктүс"деп"үйтүды."Ал"кейҰір"үйһүқтүр"
құлыптүс"деп"те"үйтып"жүр."Сыр"өңіріндегі"қүзүқтүрдың"
тілдік"қолдүнысындү"егер"жүқсылығы"қүйтпүй."туғүн"
Ұүлүлүрынүн"көңілі"қүлып"қүтты"үшулүнғүн"жүғдүйдү"
«һен"өлген"соң"Ұүсыһү"көктүс"қояр"дейһісің»"деген"сөз"
тұрһыстү"жиі"үйтылүды."Жүғдүйынү"қүрүй"Ұейіт"үстіне"
түрлі"күһҰезді"үйлер"һен"қоршүулүр"орнүтқүн."Бұл"үрдіс"
соңғы"жылдүры"үртық"дүңғүрүлық"пен"жүрыспүлыққү"
үйнүлып"кетті."қүрқұһды"әдетте"өз"әулеті"жүтқүн"жер
ге"жерлеген."
Ертеде"жолүушылүп"кеткен"үдүһ"сүпүрлүп"жүріп"
қүйтыс"Ұолсү."жүнындүғы"жолүушылүр"қысқү"нүһүз"
оқып."жол"Ұойынү"жерлеген."Соныһен"қосү"өзіне"қол"
сүлғүн"һүрқұһның"шүриғүт"зүңы"Ұойыншү"жүнүзүсы"
шығүрылһүғүн."құндүй"һүрқұһ"Ұолғүн"үдүһдүрғү"Ұұл"
күндері"өлікті"жерлеу"рәсіһдері"толық"орындүлып"жүр."
Н."ғродекоұ"өз"еңҰегінде"«Өлік"шыққүн"үйде"5"
күнге"дейін"үс"үсылһүғүн."үсты"көрші-көлеһдері"үлып"
келген»."-"деп"жүзүды."Қүйғыдүн"қүн"жұтып."есеңгіреп"
отырғүн"қүрүлы"үй"қүлүй"кісі"күтіп."қүзүн"қүйнүтүды?"
Бұл"күндері"Ұәрі"де"Ұүсқүшү."Тіпті"қүрүлы"үйдің"дүстүр
хүнын"дү"сынүп."сөз"ететіндер"де"түҰылды."
Қүрүлы"үй"қырық"күнге"дейін"шырүғын"өшірһеген."
Ертеде"үзү"тұтудың"Ұелгісі"ретінде"қүрүлы"үйде"Ұір"
жылғү"дейін"қүрү"орүһүл"Ұүйлүнып"тұрғүн."Қүрүлы"ту"
киіз"үйдің"түндігі"түріліп."үй"ортүсынүн"нүйзү"шүн
шылып."нүйзүның"түндіктен"шығып"тұрғүн"ұшынү"
Ұүйлүнғүн."Неһесе"қүрүлы"ту"ілінген"нүйзү"үйге"сүйеліп"
қойылғүн."Қүрүлы"ту"һүрқұһның"жүсынү"Ұүйлүнысты"
түсі"де"түрліше"Ұолғүн."қәселен."пүйғүһҰүр"жүсынүн"
Адүһның"дүниеден"өтуіне"қүтысты"сүлттүр
де"өнер."Қүйтыс"Ұолғүн"кісіге"үрнүйы"«қүрүлы"үй»"
ретінде"киіз"үй"тігіліп"неһесе"Ұір"Ұөлһе"дүйындүп."
өлікті"Ұөлһенің"оң"жүғынү"сүҰүн"төселген"түзү"шиге"
жүтқызғүн."Қүйтыс"Ұолғүн"һүрқұһғү"көп"уүқыт"өтпей"
тұрып."әулеттің"ірі"Ұүстылүры"шүқырылып"һәслихүт"
жиын"өткізіп."һүрқұһды"жерлеу"рәсіһін"үқылдүсып."
жүнүзүсын"шығүрүтын"уүқытты"Ұелгілейді."
қүрқұһның"жүқын"туыстүры"жынысынү"қүрүй"
Ұөлініп."әдетте."ер"үдүһдүр"үйдің"тысындү."әйел"үдүһ
дүр"үй"ішінде"қүтүрғү"тұрып"дүуыс"шығүрып."жоқтүу"
үйтүды.
қүрқұһ"Ұолғүн"кісіні"Ұұрындүры."егер"қүҰір"жүқын"
Ұолсү."керегені"түҰыт"ретінде"пүйдүлүнып."соғүн"
жүтқызып"үпүрғүн."Ал"егер"шүлғүй"жүтқүн"жер"Ұолсү."
киізге"орүп."түйеге"үртып"үпүрғүн.
қүрқұһды"жер"қойнынү"түҰыстүһүс"Ұұрын"оны"
үрулүп"жуындырып."үқ"кеҰінге"орүғүн."Өлікті"жуынды
ру"үлкен"сүуүпты"іс"Ұолғүн."Бұл"істі"кез"келген"үдүһның"
үтқүрү"үлһүсы"үнық."Сосын"дұғү"оқылып"оның"тірі"
кезінде"жүсүғүн"күнәлүры"һен"қүрыздүрын"кешірілуін"
сұрүйды."Жүнүзүсын"шығүрғүн"иһүһ"неһесе"һолдүғү"
һүл"неһесе"Ұүсқүлүй"сый"Ұерген."Қүйтыс"Ұолғүн"кісі"
ұзүқ"жүсүғүн"қүрт"Ұолсү."үқ"һүтүны"Ұөліктерге"Ұөліп"
«жыртыс»"түрүтқүн."Соныһен"қосү"оның"көзі"тірісінде"
киген"киіһдері"һен"ұстүғүн"Ұұйыһдүрын"һүрқұһның"
жүқын"жүндүрынү"Ұөліп"үлестірген."құны"«тәҰәрік»"
дейді."қүрқұһды"жерлеуге"тек"ер"үдүһдүр"ғүнү"Ұүрғүн."
Әйел"үдүһдүрдың"Ұейіт"Ұүсынү"Ұүруынү"тыйыһ"
сүлынғүн."Жерлеуге"Ұүрғүн"үдүһдүрды"«сүйекшілер»"
дейді."Сүйекшілер"һүрқұһды"жерлеп"қүрүлы"үйге"
жүқындүғүндү."әйелдер"жоқтүу"үйтып."сүйекшілерһен"
көріседі.
Бейіттің"тереңдігін"үдүһның"Ұеліне"дейін."
ұзындығын"кісі"Ұойындүй"етіп"қүзүды."қүрқұһның"
Адамның"дүниеден"өтуіне"
қатысты"салттар
Әр"хүлықтың"үтү-ҰүҰүсынүн"тәрҰие"үрқылы"сіңіп."
Ұүгінге"дейін"жүлғүсып"келе"жүтқүн"нүныһ-сеніһі."
сүлты"һен"дәстүрі"Ұүр."ғәстүрлері."әдет-ғұрыптүры"
үрқылы"Ұір"хүлықтың"рухүни"Ұіртұтүстығын"Ұілдіретін"
нүныһын."діни"ұстүныһдүрын"түнуғү"Ұолүды."Сон
дүй"дәстүрлердің"Ұірі"،"өлікті"жөнелту."Осы"Ұір"
дәстүр"үрқылы"қүндүй"дү"Ұір"елдің"Ұелгілі"Ұір"дінге"
қүтыстылығын"Ұілуге"Ұолүды."
Қүзүқтың"өлік"жөнелту"ғұрпы"шүриғүт"шүрттүры"
Ұойыншү"жүзеге"үсүды."«Өлі"рүзы"Ұолһүй"тірі"Ұүйы
һүйды»"деген"қүзүқ."әруүғын"сыйлүп."өліһ-жітіһ"жи
ындүрды"дү"үҰыройһен."жөн-жорүлғысыһен"үтқүрып"
отырғүн."
Әдетте."төсек"түртып."үуырып"жүтқүн"нүуқүс"көп"
ұзүһүй"өзінің"Ұүқилық"Ұолүтынын"үлдын-үлү"сезіп."
үғүйын-туыс."ең"жүқын"үдүһдүрын"жүнынү"үлдырып."
Ұүқұлдүсып"қоштүсқүн."Қүзүқ"өлер"үлдындүғы"ішкен"
үсын"«үтүу"кере»"деп"үтүғүн."Бұл"тіркеске"Ұүйлүныс-
ты"хүлық"тілінде"үсығып"тұрып"үс"ішіп"жүтқүнын"«ең"
Ұолһүсү"үтүуыһды"ішіп"үлүйын»"неһесе"Ұіреуге"қүтты"
үшулүнғүндү"«үтүуыңды"ішкір»"деп"қүрғыс"түрінде"
үуыр"сөз"сөйлеген."Соныһен"қосү"жүсүрын"жүсүп."үсү
рын"үсүп."көпті"көрген"кәрі"кісі"Ұүқилық"дүниеге"үттү
нүр"үлдындү"шөҰере"қолынүн"су"ішіп."кәлиһүсын"үй
тып."қоштүсқүн.
Өліһ"жүйындүғы"қүрүлы"хүҰүрды"туғүн-туыс"
пен"үуыл"тұрғындүрынү"үрнүйы"хүҰүршы"жеткізген."
Бүқилық"Ұолғүн"кісінің"ең"жүқын"үдүһдүрынү"қүзүны"
естірту"жүсы"үлкен"үқсүқүлдүрғү"жүктелген."Қүрүлы"
хүҰүрды"Ұірден"хүҰүрлүһүй."үстүрлүп"жеткізе"Ұілу"
V 
\b



Белгіленген"уүқыт"،"қүжылық"үйлүры."
Белгіленген"үһүлдүр"،"ихрүһ"киіһін"кию."түуүп"
пен"сүғи"жүсүу."Арүфүттү"тұру."қинү"һен"қуздүлифү
дү"түнеу."құрҰүндыққү"һүл"шүлу."шүш"үлдыру"және"т.Ұ."
үһүлдүр."Қүжылық"құлшылығы"шүһүсы"жеткен"әрҰір"
Қүжылықтың"пүрыздығының"дәлелдері:
«Ол"жерге"Ұүруғү"шүһүсы"жеткен"Ұүрлық"үдүһғү"
Аллү"үшін"ҚүғҰүны"зиярүт"етіп."қүжылық"жүсүу"пү
«Қүжылықты"және"уһрүны"Аллү"үшін"
түһүһдүңдүр»
ПүйғүһҰүрыһыз"*оғүн"Аллүның"сүлүуүты"һен"сәлеһі"
Ұолсын)"қүжылықтың"Ислүһ"дінінің"Ұес"пүрызының"
Ұірі"екендігін"төһендегі"һынү"хүдисте"үтүп"өткен:
«Ислүһ"діні"Ұес"негізден"тұрүды:"Аллүдүн"Ұүсқү"
тәңір"жоқ"екендігіне"және"құхүһһедтің"*оғүн"
Аллүның"сүлүуүты"һен"сәлеһі"Ұолсын)"Аллү"түрүпынүн"
жіҰерілген"шынүйы"елші"екендігіне"куәлік"келтіру."нү
һүз"оқу."зекет"Ұеру."Рүһүзүн"орүзүсын"ұстүу."шүһүсы"
келсе"қүжылыққү"Ұүру»
Қүзүқ"дүнүсы"АҰүй"ҚұнүнҰүйұлы"*1:45-1904):"
Рузү."нүһүз."зекет."хүж"،"түлүссыз"іс.
Жүқсы"Ұолсүң."жүқсы"тұт"Ұәрін"тегіс.
Бүстүпқы"үшін"Ұекітпей."соңғы"төртті.
Қылғүнһенен"түтыһды"Ұерһес"жеһіс
жырлүғүн."
Осылүйшү"шүриғи"ғиҰүдүттүрдың"һұсылһүн"үшін"
һүңыздылығынү"тоқтүлүды."Олүрды"шынүйы"сеніһһен"
орындүу"керектігіне"Ұүсү"көңіл"Ұөледі.
«Әли-Ғиһрүн»"сүресі."97"үят."
«Бүқүрү»"сүресі."196"үят."
Иһүһ"Бұхүри"риуүят"еткен.
*АҰүй."Толық"жинүқ).
ғінге"қүтысты"сүлттүр
қыздырылып."оныһен"һүңдүйлүры."қүҰырғүлүры"
және"үрқүлүры"түңҰүлүнүтын"қияһет"күні"олүрғү:"
«қіне."һынүу"،"өздерің"үшін"жиғүн"дүниелерің."Ал"
енді"қүнеки."жинүғүндүрыңның"дәһін"түтыңдүр!»"
Сондүй-үқ."хүлқыһыз"зекетін"Ұерһей."пүқырлүрғү"
қүрүйлүспүғүн"жүндүрды"үйыптүп"отырғүн."қәселен:
«Әй."қуҰүс!"Соншү"һүлды"үйдүп"жүріп."дұрыстүп"
зекет"Ұерһейсің."қүжығү"Ұүрһүйсың."кіһ"үшін"жи
нүп"жүрсің?"Ақырындү."Қүлүһпырдүн"қорқып."тоқүл"
дү"үлһүдың»."،"деген"сөзін"естіп."ол"күні"үйіне"Ұек"
һұңүйып"келіп."қүтыныһен"сөйлеспестен"жүтып"қүлып"
еді
Одүн"-"Ұұдүн"Ұүйыдың."
3екетсіз"һүл"жинүлды.
Ұһыттыңдүр"иһүнды
Келгенінше"қүліһіз"
Зекетсіз"Ұолсү"пүйдү"жоқ"
Қүсықтүп"жиғүн"һүлыңыз
Ислүһ"дінінің"Ұесінші"тірегі"،"қүжылық."Қүжылық"
үрүҰ"тілінде"«құрһетті"орынды"зиярүт"ету»"деген"
һүғынүны"Ұереді."Ал"Ұұл"сөздің"шүриғи"һәні"،"Ұелгілі"
орындүрды"Ұелгіленген"уүқыттү."Ұелгіленген"үһүлдүр
ды"орындүу"үрқылы"зиярүт"ету"неһесе"діннің"Ұір"тірегін"
орындүу"һүқсүтындү"ҚүғҰүны"зиярүт"ету
Белгілі"орындүр"،"қеккедегі"Хүрүһ"һешіті."қинү"
үстірті."Арүфүт"және"қуздүлифү"үйһүқтүры."
«ТәуҰе»"сүресі."34-35"үяттүр.
қ.ғулүтоұ."Шығүрһүлүры."
Қ.Бекхожин."Ардүгер"турүлы"үңыздүр."
Бүтырлүр"жыры.
Әл-қуфүссүл"фи"әл-фиқһәл-хүнүфи."329-Ұет."
Зекетін"Ұеріп"түһүһдүр"
"،"деп"жырлүйды.
Ал"өлеңдері"жүлынды"Сұлтүнһүхһұт"ҰүҰүһыз:
Зекет"Ұер."нүшүрлүрғү"көзің"сүл"деп."
Ғылыһды"қүйдүн"Ұолсү."сонүн"үл"деп.
Ешкіһге"өзің"тиһе."Ұіреу"тисе.
Өзіңді"қорғүу"үшін"қүрсы"Ұүр"деп.-деп"өлеңдетеді."
Бүйлығының"зекетін"Ұерһеген"үдүһның"үқыретте"
түртүтын"үзүҰының"үуыр"екендігі"турүлы"ӘҰу"Һурүйрү"
*р.ү.)"ПүйғүһҰүрыһыздың"*оғүн"Аллүның"сүлүуүты"һен"
сәлеһі"Ұолсын)"Ұылүй"деп"үйтқүнын"риуүят"етеді:
«Зекетін"Ұерһеген"үдүһның"Ұүйлығы"үқырет"
күні"ірі"жылүн"пішініне"кіреді."Екі"көзінің"үстінде"
*қорқыныштылығының"Ұелгісі"ретінде)"қүп-қүрү"екі"
доһүлүқ"дүғы"Ұүр."Осы"жылүн"қияһет"күнінде"иесінің"
һойнынү"орүлүды."Сосын"үузыһен"иесінің"екі"жүғынүн"
ұстүп:"«қен"сенің"дүниедегі"*қүтты"жүқсы"көрген)"
Ұүйлығыңһын."һен"сенің"*жинүғүн)"қүзынүңһын."،"
дейді.
Сосын"ПүйғүһҰүрыһыз"*оғүн"Аллүның"сүлүуүты"
һен"сәлеһі"Ұолсын)"һынү"үятты"оқыды:
«Аллүның"кеңшілігінен"өздеріне"Ұерілген"
нәрселерін"*Ұүсқүлүрғү"Ұерһей)"сүрүңдық"істегендер"
Ұұл"істерін"өздеріне"қүйырлы"деп"ойлүһүсын."Жоқ."
тіпті"*Ұұл"істері)"өздері"үшін"ең"үлкен"жүһүндық."
Ақырет"күні"сүрүңдық"жүсүғүн"дүниелері"һой
ындүрынү"орүлүды»
Келесі"Ұір"үяттү"Аллү"Түғүлү"
сүрүңдүрды"үқыреттің"күйзелтуші"үзүҰынүн"Ұылүй"деп"
ескертеді:"
«Алтын."күһісті"жинүп."оны"Аллүның"
жолындү"жұһсүһүғүндүрды"күйзелтуші"үзүппен"
сүйіншіле."Жинүлғүн"үлтын"һен"күһіс"тозүқ"отындү"
Кердері"ӘҰуҰәкір."Қүзүғыһ.
«Әли"،"Иһрүн»сүресі."1:0-үят.
ғінге"қүтысты"сүлттүр
Ай."һұсылһүндүр."жүрүндүр."
қүлыңнүн"зекет"Ұеріңіз."
Бірлігін"хүқтың"Ұіліңіз."
Хүқ"жолыһен"жүріңіз."
Пәк"Ұолүды"дініңіз"،"деп"жырлүйды
Қүзүқ"хүлқының"күнделікті"өһірінде"сүдүқүның."
зекеттің"орны"ерекше"Ұолғүн."СеҰеҰі."һұсылһүн"кісі"
Ұүйлығының"Ұір"Ұөлігін"тек"Ұір"Аллү"ризүшылығы"
үшін"пүқыр"отүндүстүры"һен"діндестеріне"тегін"
Ұеретіндей"көңілге"ие"Ұолүды."Осылүйшү"һұсылһүн"Ұү
лүсы"әрқүшүн"елін."хүлқын."отүнын"ойлүйтын"үзүһүтқү"
үйнүлүры"сөзсіз."Төһендегі"деректер"осыны"көрсетеді:
Сүлық"екі"түрлі"Ұолсын"делінді."Бірі"һүл"сүлығы"
«зекет»."Екіншісі."егін"сүлығы"،"«үшір»"
ҚұрҰүн"терісі."зекет."ғұшыр"секілді"нәрселер"һұндүй"
орынғү"жиылү"Ұүстүсү."өзі"Ұір"қүзынү"Ұолүр"еді
Жүһүлдың"сеҰеҰіһен"үуылдың"Ұүлүлүры"дү"оқыр."
өзіһіз"һүлдың"зекетін"Ұерерһіз."үқысын"үуылһен"Ұірдей"
көрерһіз."деді
Зекет"ғиҰүдүты"Ұүй"һен"кедейдің"үрүсындүғы"
қүтынүсты"жүқсүртып."Ұүуырһүлдыққү"тәрҰиелейді."
қәселен."һейіріһділік"көрсетіп."жүғдүйлүрынү"
қүрүсқүндықтүн"кедей"де"Ұүйлүрғү"құрһетпен"қүрүп."
олүрдың"дүние-һүліктеріне"сұқ"көзденҰейді."Қызғүнып."
қүстүндық"ойлүһүйды."жүсүһүйды."Осылүйшү"қоғүһ"
Ұүқытты."сеніһді"ғұһыр"кешеді."БүҰүлүрыһыз"осын
дүй"игі"істі"жүсүғүн"Ұүйлүрды"һүдүқтүп"өлеңіне"қосқүн."
қәселен"ӘҰуҰәкір"Кердері"ҰүҰүһыз:
Үшінші"ізгі"кіһ"десең."
Сүқи"Ұолғүн"үдүһдүр."
ҚүҰүн"жырүу."Алтын"қүзық."
I.ЕсенҰерлин."Қүһүр."
қ.ғулүтоұ."Шығүрһүлүры."
қ.ғулүтоұ."Шығүрһүлүры."
«Нүһүз"оқыңдүр."зекет"Ұеріңдер»
«Олүрдың"күнәлүрынүн"түзүлүнып."һүлдүры"
көҰейіп"Ұерекеттенуі"үшін"олүрдың"һүлдүрынүн"
сүдүқү"*зекет)"үл»"
«Шын"һәнінде."сүдүқүлүр"*зекеттер)"кедей-
кепшіктіктерге."түгі"жоқ"һіскіндерге."зекетті"
жинүуғү"түғүйындүлғүн"үдүһдүрғү."көңілдері"
жіҰітілуі"һүқсүт"етілгендерге"*жүңү"һұсылһүндүрғү"
т.Ұ.)."құлдүрды"үзүт"етуге."қүрызғү"Ұүтқүндүрғү."
Аллү"жолынү"және"қинүлғүн"жолүушылүрғү"Ұерілуі"
Аллү"түрүпынүн"пүрыз"етілді»"
ПүйғүһҰүрыһыз"*оғүн"Аллүның"сүлүуүты"һен"
сәлеһі"Ұолсын)"зекетті"Ислүһның"Ұес"шүртының"Ұірі"
екендігін"төһендегі"һынү"хүдисте"үтүп"өткен."
«Ислүһ"діні"Ұес"негізден"тұрүды:"Аллүдүн"Ұүсқү"
тәңір"жоқ"екендігіне"және"құхүһһедтің"*оғүн"
Аллүның"сүлүуүты"һен"сәлеһі"Ұолсын)"Аллү"түрүпы
нүн"жіҰерілген"елші"екендігіне"куәлік"келтіру."нүһүз"
оқу."зекет"Ұеру."Рүһүзүн"орүзүсын"ұстүу."шүһүсы"кел
се"қүжылыққү"Ұүру»
ӘҰуҰәкір"Кердері"ҰүҰүһыз"*1:61-1903)"Ұұл"жөнінде:
Пүйдүсын"өзің"көресің.
ҒиҰүдүт"қылып"Аллүғү.
Бір"жүныңды"нұрлүсүң.
Жүныңү"ғүзүп"хүқ"Ұолүр
Орүзү."нүһүз."зекет."хүж
Атқүрып"уүқыт"тұрһүсүң.
،"деп"жырлүйды.
ҚүҰүн"жырүу"ҰүҰүһыз:
«Бүқүрү»сүресі."34.:3-үяттүр.
«ТәуҰе»"сүресі»."103-үят.
«ТәуҰе»"сүресі."60-үят.
Бухүри."Иһүн.1;"қуслиһ."Иһүн."217.
Кердері"ӘҰуҰәкір."Қүзүғыһ."
ғінге"қүтысты"сүлттүр
Жүз"жүйлүу."жүрық"енсін"үуылыңү!»
Орүзүдү"Ұір"жұтыһ"су"дү"Ұолсү"сәресіде"тұрып."ішіп-
жеу"үкіһі"،"һұстүхүҰ."ПүйғүһҰүрыһыз"*оғүн"Аллүның"
сүлүуүты"һен"сәлеһі"Ұолсын)"Ұұл"тұрғыдү:"
«Сәресіге"
тұрыңдүр."Өйткені."сәренің"түһүғындү"Ұерекет"Ұүр»
*Бұхүри"риуүяты)."Бүсқү"Ұір"хүдисінде:"
«Сәресі"түһүғы"
Ұерекет."Бір"жұтыһ"су"дү"Ұолсү."оны"түстүһүңдүр."
Өйткені."Аллү"сәресіде"түһүқтүнғүндүрғү"рүқыһ"
етіп."періштелері"де"олүр"үшін"кешіріһ"тілейді»
."،"
дейді"*Иһүһ"Ахһет"риуүяты)."Сәресіге"қүтысты"қүзүқ"
әдеҰиетінен"һынүдүй"жолдүрды"кездестіруге"Ұолүды."
«Бұлүр"АҰдырү"Ұекетінен"сәресі"ішкен"соң-үқ"
шығып"кетісті»"*I.Жүнсүгіроұ."«Шығүрһүлүр"жинүғы»)."
«Бозүлү"түң"Ұолһүй"жүтып-үқ"шүл"һен"кеһпір"шүй
ды"Ұыжылдүтү"қүйнүтып."сәресіге"қәрзияны"оятты»"
*Ш.құртүзүеұ."«Қүрү"һүржүн»)."
екет
АрүҰ"тілінде"«зекет»"،"көҰею."өсу."Ұерекеттену."
түзүлық"сияқты"һүғынүлүрды"Ұілдіреді."Ал"зекеттің"
шүриғүттүғы"терһиндік"һүғынүсы:"зекет"Ұеретін"нисүп"
һөлшеріне"жететін"Ұүйлыққү"ие"Ұолғүн"һұсылһүнның"
Ұүйлығының"Ұелгілі"Ұір"Ұөлігін"жылынү"Ұір"рет"Аллү"
Түғүлүның"ризүлығы"үшін"Құрүндү"Ұелгіленген"
үдүһдүрғү"иелендіруі."Бұл"ғиҰүдүттың"зекет"деп"үтү
луы"қүлғүн"Ұүйлықтың"көҰеюіне."Ұерекеттенуіне"
әрі"Ұерушісінің"күнәлүрынүн"түзүруынү"сеҰеп"
Ұолғүндығынүн."Зекет"ғиҰүдүты"Һижреттің"екінші"
жылы"Рүһүзүн"орүзүсынүн"кейін"Шәууүл"үйындү"пү
рыз"Ұолды."Аллү"Түғүлү"зекеттің"пүрыздығынү"қүтысты"
Қ.ТолыҰүеұ."БүҰүдүн"қүлғүн"Ұүр"Ұүйлық."«Қүзүқстүн»"
БүҰүлүрыһыз"орүзү"ұстүуды"жүрүпүзүн"үйтқызуһен"
де"нүсихүттүп"отырғүн."Үй-үйді"үрүлүп"жүретін"жү
рүпүзүншылүр"орүзү"ұстүп."үуыз"Ұекіткен"кісілерді"
құттықтүғүн."Жүқсы"тілектер"тілеп."нүсихүттық"һәні"
Жүрүпүзүн"сөздері"негізінен"Ұылүй"Ұолып"келген:
«Ассүлүуһүғүлүйкуһ."һұсылһүндүр.
қойынын"хүқ"жолынү"ұсынғүндүр.
Құт"орнүп"отҰүсыңү."Ұүғың"үртсын.
Құдүйыһ"қүҰыл"етсе."ісіңді"оңдүр.
Атыңнүн"үйнүлүйын"хүқ"пүйғүһҰүр.
Аллүдүн"әһір"келсе"،"жүқ"Ұүйлүнүр.
Аллүғү"тіршілікте"құлшылық"ет.
Қүрү"жер"өлгеннен"соң"түқтүйлүнүр.
Орүзү"үйы"келді."ей."жүрүндүр.
Өлеңі"жүрүпүзүн"үйып"еһес.
қүһинге"осылүйшү"Ұолғүн"хүҰүр.
Құдүй-үу."үйнүлүйын."несіҰе"Ұер.
Күлген"һен"ойнүғүнды"кешіре"гөр.
Күнәһіз"түудүн"үлкен."түстүн"қүтты.
Су"сеуіп"тозүқ"отын"өшіре"гөр!
Орүзү"үйы"келді"Ұолып"қонүқ.
Күтіп"үл"қонүғыңды"Ұолһүй"олүқ.
құндүғы"ғиҰүдүтың"қүҰыл"Ұолсү.
Жәннүттү"қойылүды"үлтыннүн"түқ.
қеккедеҰірүғүш"Ұүр"ішіқуыс.
Орүзү"һен"нүһүз"дү"ізгіжұһыс.
Ұстүсүң"орүзүны."жұһүғыңдү
Жеһістер"шүшылүды"уыс-уыс.
Айтүһыз"жүрүпүзүн"үуылыңү.
Бүқ"қонсын"Ұүр"һұсылһүн"қүуыһынү.
Береке."құт"әкелсе."орүзү"үйы.
ғінге"қүтысты"сүлттүр
Нүһүз."орүзү."ғиҰүдүт"Ұек"пүйдүлы.
Жігіттер."өліһ"،"рүс"һүғүн"нүнсүң.
Орүзү"ұстү."нүһүз"оқы."тіліһді"үлсүң.
Орүзү"ұстүһүй."нүһүзды"оқыһүсүң.
Әрине."күнәсі"не."өлһей"қүлсүң.
ШортүнҰүй"Қүнүйұлы"*1:0:-1::1):
ҚұҰылүғү"Ұүс"қойһүқ"،
құсылһүнның"түрығы.
Орүзү."нүһүз"қүзү"қылһүсүң.
Көңіліңде"Құдүй"Ұүрлығы.
Орүзүң"отыз"күнгі"،"отыз"кісі.
Бес"кісі"،"Ұес"нүһүзың"Ұілеһісің.
Жоқ"қылып"жүһүндықты"жойылтуғү.
Бұлүрсыз"дәнеһеге"келһес"күшің."-"деп"жырлүйды."
ПүйғүһҰүрыһыз"*оғүн"Аллүның"сүлүуүты"һен"сәлеһі"
Ұолсын)"Рүһүзүн"үйындү"ғүнү"еһес."Ұүсқү"уүқыттүрдү"
дү"орүзү"ұстүғүн."Әр"үйдың"14."15."16-шы"күндері"һен"
әр"үптүның"дүйсенҰісі"һен"ҰейсенҰісінде"үуыз"Ұекіткен."
Рүһүзүн"үйынүн"кейін"келетін"Шәууәл"үйындү"үлты"
күндік"орүзү"ұстүу"дү"،"сүннет."Ол"турүлы"Ұір"хүдисте"
«Кіһде-кіһ"Рүһүзүнды"орүзүһен"өткізіп."Ұұдүн"кейінгі"
шәууәл"үйындү"үлты"күн"орүзү"ұстүсү."жыл"Ұойы"орүзү"
ұстүғүндүй"Ұолүды»
"делінген"
Қүңлы"Жүсіп"ҰүҰүһыз"осы"орүзүны"һеңзеп:
«Рүуүят"жүзғүн"қүй"Ұүлү?
қүғынүдүн"жоқ"хүҰүрың.
Шәууүлдың"үлты"күнінен
Қүншүлық"Ұолды"зүлүлың…
Шәуүлдү"тұтпүқ"үлты"күн.
Ораза"туралы
Орүзү"ұстүу"،"Құрүн"Кәріһде"және"
ПүйғүһҰүрыһыздың"*оғүн"Аллүның"сүлүуүты"һен"сәлеһі"
Ұолсын)"хүдис"шәріптерінде"үкіһі"нүқты"Ұекітілген"Ұес"
пүрыздың"Ұірі."Құрүн"Кәріһде:
«Ей."иһүн"келтіргендер!"Сендерден"
Ұұрынғылүрғү"пүрыз"етілгендей"түқуүлыққү"
жетулерің"үшін"орүзү"ұстүу"сендерге"де"пүрыз"етілді».
*«Бүқүрү»."1:3)"делінген."
Келесі"Ұір"үяттү:"
«Сендердің"үрүлүрыңдү"кіһде-
кіһ"Рүһүзүн"үйының"туғүнын"көрсе."сол"күні"орүзү"
ұстүсын."Сырқүт"неһесе"жолүушылүр"орүзү"үйын
дү"ұстүй"үлһүғүн"күндерін"Ұүсқү"күндері"ұстүсын»
*«Бүқүрү»."1:5)"،"деп"көрсетілген.
Орүзүның"сүуүҰынү"Ұүйлүнысты"хүдистерінде"
ПүйғүһҰүрыһыз"*оғүн"Аллүның"сүлүуүты"һен"сәлеһі"
Ұолсын):"
«Кіһде-кіһді"орүзү"ішіп-жеуден"тыйсү."Аллү"
Түғүлү"оғүн"жұһүқ"жеһістерінен"жегізіп."жұһүқ"
Ұұлүқтүрынүн"ішкізеді»
."«Жұһүқтү"«Рүййүн»"деп"
үтүлүтын
есік"Ұүр."ол"есіктен"тек"орүзү"ұстүғүндүр"
ғүнү"кіре
үлүды»
"،"деп."орүзү"ұстүушылүрдың"жүн
нүттү"үрнүйы"құрһетке"Ұөленетінін"сүйіншілеген.
қіне."осы"шүриғи"тұрғыдүн"үкіһі"пүрыз"рүһүзүн"
орүзүсынү"ҰүҰүлүрыһыз"ерекше"Ұейіл"сүлғүн."Жылы
нү"Ұір"келер"отыз"күн"орүзүны"ықылүсы"түсіп"күтетін"
Ұолғүн."Оны"хүлқыһыздың"әдеҰиетінен"һолынүн"
Ұүйқүуғү"Ұолүды."
Шүл"үқын"*Тілеуке"Құлекеұлы"*174:-1:19"ж.)"орү
зү."нүһүз"секілді"құлшылықтың"һүңыздылығын"нүқыл"
Қүрүңғы"қүҰірде"жүтпүқ"қиын.
Түңлү"һүқшүр"Ұолүды"ұлы"жиын.
Әл-Хунди."Кәнзул-Ұһһүл."3/32:
ғінге"қүтысты"сүлттүр
Бір"шұғыл"пүсық"зүлыһның
Үшкілсіз"көйлек"киһеске.
Төртінші"тілек"тіленіз.
Төрде"төсек"түртып"жүтпүсқү.
Бесінші"тілек"тілеңіз.
Бес"уүқытты"Ұес"нүһүз
Біреуі"қүзү"қүлһүсқү
ҚүҰүн"жырүу"*1733-1:24)"екі"дүние"Ұүқытының"пү
рыз"ғиҰүдүттүрды"орындүудү"екендігін"һынү"жолдүр
һен"өрҰітеді:
Бүқыт."қүйдүн"келесің?
Орүзү."нүһүз"оқыһүс.
Аллүның"үтын"тоқыһүс.
Бейнүһүздүн"келеһін.
Бүқыт."қүйдү"Ұүрүсың?
Түрүуық"нүһүз"оқығүн.
Көңіліне"үят"тоқығүн
Ниетті"елге"Ұүрүһын.
…Сәресі."сүхүр"ішетін.
Хүқ"жолынү"түсетін.
Ниетті"елге"Ұүрүһын
Қүзүқ"хүлқының"ұлттық"түныһындү"Құдүйғү"деген"
құлшылық-ғиҰүдүттың."оның"ішінде"нүһүздың"орны"
ерекше."«Кей"нүһүздүн"Ұейнүһүз"жүһүн»"деп"нүһүз
сыз"үдүһдүр"қүтты"жүзғырылғүн."Қүзүқ"әдеҰиетінде"
және"түрихындү"қүзүқ"хүлқының"шүриғүт"түлүптүрын"
Ұұлжытпүй"орындүғүны"жүйлы"деректер"һолынүн"
кездеседі.
Үш"ғүсыр"жырлүйды.
ҚүҰүн"жырүу."«Алтын"қүзық»"кітүҰынүн.
Әлеһдердің"РүҰҰысы"Ұолғүн"Аллү"Түғүлүның"
құлдүрынү"өсиеті."Қүсиетті"Құрүнның"Ұірнеше"үятындү"
Аллү"Түғүлү"«нүһүз"оқыңдүр»"деп"Ұұйырүды."Соныһен"
қүтүр"нүһүздың"һүңыздылығын"көрсететін"һынүдүй"
үяттүр"дү"Ұүр."
«*Уү."құхүһһед!)"Сүғүн"уүхи"етілген"кітүпты"
оқып."нүһүзды"орындү."Күдіксіз."нүһүз"үрсыздық"
пен"жүһүндықтүн"тыяды»"
*«АнкүҰут»."45);
«Рүсындү."нүһүз"Ұелгіленген"үрнүйы"уүқыттүрдү"
*«Нисү»."103);
«Алүйдү"олүр"Ұүрлық"Ұұрыс"діндерден"Ұойын"
үулүқ"ұстүп."шынүйы"түрде"Аллүғү"құлшылық"ету
ден."нүһүзды"тұп-турү"оқудүн"және"зекет"Ұеруден"
өзге"нәрсеге"әһір"етілһеген"Ұолүтын»"
ПүйғүһҰүрыһыз"*оғүн"Аллүның"сүлүуүты"һен"
сәлеһі"Ұолсын)"дү:
«Адүһдүрдың"қияһет"күнінде"үлғүш"есепке"түр
тылүтын"үһүлы"һен"іс-әрекеті"،"нүһүз»"
*Терһези"ри
уүяты)
«Үлкен"күнә"жүсүһүғүн"үдүһды"Ұес"уүқыт"нүһү
зы"һен"жұһү"нүһүзы"келесі"жұһүғү"дейінгі"жүсүғүн"
күнәлүрынүн"үрылтүды»"
*қүсліһ"риуүяты)
нүһүздың"һүңыздылығын"үтүп"өткен.
қіне"осындүй"ұлық"ғиҰүдүттың"һәнісін"ұққүн"хүн"
ордүсының"жырүуы"Бұқүр"жырүу"Қүлқүһүнұлы"*166:-
17:1)"ғұһырлық"тілек-өсиеттердің"қүтүрынү"нүһүзды"
дү"қосып"Ұылүй"толғүйды:
V 



ОтҰүсы"сүлттүры
Ұірге"үлып"кететін"Ұолсү."Ұөтен"жұрттың"һәһ"өгей"
әкенің"жетіһ"Ұүлүлүрды"өгейсітпей"өсіруі"екітүлүй."Ал."
жесірді"күйеуінің"жүқын"Ұүуырлүры"иеленетін"Ұолсү."
ондү"Ұүуырының"көзіндей"Ұолғүн"Ұүлүлүрғү"һейлінше"
һейіріһ"төгеді."Бұл"кезде"ұрпүқ"психологиялық"және"
физикүлық"тұрғыдү"дұрыс"өсіп-жетіледі."
Екіншіден."жесір"әйел"Ұүсқү"рудың"ер-үзүһүтынү"
күйеуге"шықсү."күйеуінің"үртынүн"қүлғүн"Ұүйлық"не
һесе"шүруүшылықты"өзгелер"иеһденеді."Тіпті."өзге"
жұрт"Ұөтендік"қылып."кәһелетке"толһүғүн"Ұүлүлүрдың"
һұрүсын"түлүн-түрүжғү"түсіруі"һүһкін."Ал."жесірге"
қүйтқүн"кісінің"Ұүуырлүры"әһеңгер"Ұолсү."ондү"Ұүйлық-
һұрү"өз"елінде"қүлып."һирүсқорлүр"һұрүны"толық"
иеленетін"Ұолүды."
Үшіншіден."жесір"әйел"Ұүсқү"елдің"үдүһынү"
күйеуге"шығып."Ұүлүлүр"туғүн"үнүсынүн"үжырүп"қүлсү."
Ұұл"Ұүлүлүрғү"психологиялық"тұрғыдү"үуыр"соққы"Ұо
лып"тиеді."Бүлүның"туғүн"шешесінің"құшүғынүн"үжы
рүп"қүлуы"،"Ұүлү"үшін"үлкен"қиянүт."Ал."жесір"өзге"
елге"кетпей."қүйнысы"неһесе"қүйынүғүсының"Ұіріне"
күйеуге"шықсү."Ұүлүлүр"үнү"һейіріһінен"һәһ"әкелік"
қүһқорлықтүн"кенде"Ұолһүй"өседі."
Әһеңгерліктің"осы"үлғышүрттүрын"негізге"үлсүқ."
қүзүқтың"Ұұл"дәстүрін"шүриғүтқү"қүйшы"еһес"деп"үйтү"
үлүһыз."Шүриғүттүғы"некенің"Ұүсты"шүрттүрының"Ұірі""
،"үйленуге"ниетті"жігіт"пен"қыздың"келісіһінің"Ұолуы."
Яғни."жесір"қүлғүн"әйел"қүйнысы"неһесе"қүйынүғүсынү."
не"Ұолһүсү"қүйтыс"Ұолғүн"күйеуінің"Ұүсқү"туыстүрының"
Ұіріһен"үйленуге"өз"еркіһен"келісіһ"Ұерсе."некенің"Ұұл"
әһеңгерлік"түрі"шүриғүтқү"қүйшы"еһес"деп"түнылүды.
Ұіріне"жүтүды."Кейде"жесірге"үйленуге"қүйтыс"Ұолғүн"
кісінің"Ұір"еһес"Ұірнеше"Ұүуыры"түлүсуы"һүһкін."Кей
де"қүйтқүн"кісінің"үртынүн"һол"Ұүйлық"қүлып."соны"
иеленуі"үшін"әһеңгерлікке"үһітті"туыстүрдың"сүны"көп"
Ұолуы"һүһкін."Кейде"жесірдің"нүуқүс."һүгедек"неһесе"
үжүрсыз"Ұолып."сондүй-үқ."қүйтқүн"кісінің"Ұүлү-шүғүсы"
үйелһелі-сүйелһелі"көп"Ұолып."үртынүн"ешқүндүй"
Ұүйлық"һұрүғү"қүлһүсү."ешкіһ"әһеңгерлікке"сұрүнҰүуы"
һүһкін."құндүй"жүғдүйдү"қүйтқүн"кісінің"жылдық"
үсын"Ұергеннен"кейін"жесірдің"әһеңгерін"үнықтүу"үшін"
ру"үқсүқүлдүры"келелі"һәжіліс"өткізеді."Егер."жесірді"
иеленуге"күйеуінің"қүтүрынүн"Ұірнеше"туысы"үһіткер"
Ұолсү."һәжіліс"жесір"һен"жетіһ"Ұүлүлүрғү"көҰірек"
қүһқорлық"түнытү"үлүды"деген"туысын"әһеңгер"ретінде"
Ұелгілейді."Керісінше."жесірге"қүйтқүн"кісінің"Ұүуыр
лүрынүн"әһеңгер"Ұолуғү"ешкіһ"түлүп"Ұілдірһесе."ондү"
үқсүқүлдүр"неһере"неһесе"шөҰере"туыстүрынү"сеніһ"
Ұілдіреді."Сондү"дү"ешкіһ"әһеңгер"Ұолуғү"пейілді"Ұолһү
сү."ондү"жесірдің"жүңү"отүу"құруын"өз"еркіне"қүлдырғүн."
Бірүқ."қүзүқ"түрихындү"һұндүй"жүғдүй"өте"сирек"орын"
үлғүн."Жүлпы."жесірге"әһеңгер"Ұолуғү"үһіткерлер"Ұолү"
тұрү."жесір"үһіткерлердің"ешқсүйсыһен"Ұүс"құрүуғү"
ниет"түнытпүсү."жесір"өз"еркіне"қүлдырылүды."Егер."
жесір"ол"елде"қүлһүуғү"шешіһ"қүҰылдүсү."оғүн"һүл-
һүлік"те."Ұүлүлүр"дү"Ұерілһейді."Ал."Ұәрі"ойдүғыдүй"
іске"үсып."жесір"келісіһін"Ұеріп."жүқын"туыстүрдың"Ұірі"
жесірдің"әһеңгері"Ұолып"жүтсү."ондү"әйелдің"төркіні"
шүқыртылып."олүрдың"Ұүтүсын"үлып."һолдү"шүриғүтқү"
сүй"неке"қияды."
Қүзүқ"әдет-ғұрпын"жүн-жүқты"зерттеген"ғүлыһдүр"
әһеңгерлік"сүлтының"һынүдүй"үртықшылықтүры"Ұүр"
екенін"үлғү"түртүды:"
Біріншіден."жесір"әйел"күйеуінің"жұртынүн"еһес."
Ұүсқү"елдің"үдүһыһен"Ұүс"құрүп."Ұүлүлүрды"өзіһен"
ОтҰүсы"сүлттүры
«Түлүқ"екі"рет."Сондү"не"турүлықпен"ұстүу"неһе
се"жүқсылықпен"үжырүсу"керек»
"*«Бүқүрү»"сүресі."
229-үят)."Яғни."әйелді"қүйтүруғү"Ұолүтын"рүжғи"түлүқ"
екі"рет"Ұолүды."Ол"кезде"ер"үдүһ"өз"әйелін"қүйтүру"үшін"
жүқсы"қүрыһ-қүтынүс"жүсүуы"неһесе"үжырүсүтын"
Ұолсү."әйелінің"хүқысын"толық"Ұеріп"үжырүсуы"лүйық"
Ұолүды."ПүйғүһҰүрыһыздың"зүһүнындү"кейҰір"сүхүҰү
лүр"әйелдеріне"түлүқ"Ұерген."үл"пүйғүһҰүрыһыз"Ұолсү"
олүрғү"Ұұл"нәрсені"рұқсүт"етті."сондықтүн"үһҰеттің"
Ұүрлық"ғұлүһүлүры"түлүқтың"рұқсүт"екеніне"Ұір"үуыз
дүн"келісті.
Түлүққү"рұқсүт"Ұерілуінің"хикһеті:"Шүриғүтыһыз"
жеңілдікке"және"үдүһзүт"түҰиғүтыһен"үйлесіһділікке"
негізделген."Ол"отҰүсылық"өһірді"қүстерлейді"және"
үдүһдүрдың"әртүрлі"Ұолуынү"қүрүһүстүн"оның"
жүлғүсыһды"Ұолуынү"шүқырүды."Ал"егер"екі"үдүһның"
үрүсындүғы"жүнжүл"ушығып."екеуінің"Ұірге"тұруы"
һүһкін"Ұолһүсү."олүрғү"үжырүсқүн"жүқсырүқ"Ұолүды."
Бұл"жүйындү"Аллү"Түғүлү"Құрүн"Кәріһде:"
«Егер"екеуі"үжырүссү."Аллү"әрқүйсысын"өз"
кеңшілігінен"қүһтүһүсыз"етеді»
"делінген"*«Нисү»"
сүресі."130-үят)."Яғни."екеуі"зәрулікпен"үжырүсүтын"
Ұолсү."Аллү"Түғүлү"өзінің"кеңшілігіһен"Ұұл"үжырүсуды"
екеуіне"де"қүйырлы"етеді."өйткені"Аллүның"һейіріһі"
кең"және"Ол"сөзінде"де."ісінде"де"өте"дүнү.
Әһеңгерлік"деп"қүзү"Ұолғүн"кісінің"жесір"қүлғүн"
әйелінің"оның"үғү-інісіне"неһесе"жүқын-жуықтүрының"
Ұіріне"күйеуге"шығуын"үйтүһыз."Қүзүқ"Ұұл"сүлтты"«Ағү"
өлсе."жеңге"һұрү."іні"өлсе."келін"һұрү»"деп"үйтүды."Әсілі."
әһеңгерлік"үғүйын"үрүсындүғы"күрделі"һәселелердің"
،"ері"һен"әйелінің"үрүсындүғы"некенің"үзілуі."Түлүққү"
шүриғүттү"рұқсүт"етілген."Ерлі-зүйыптылүрды"Ұір-
Ұірінен"үжырүтуды"зәру"жүғдүй"түлүп"еткен"Ұолсү"неһесе"
үрүлүрындүғы"жүнжүл"һен"ұрыс-керістің"көҰейгенінің"
сүлдүрынүн."екеуінің"Ұір"шүңырүқтың"үстындү"өһір"
сүруі"һүһкін"еһес"Ұолсү."ондү"үжырүсулүрынү"рұқсүт"
етіледі."Ал"егер"һұндүй"зәрулік"жүғдүй"Ұолһүсү."ондү"
отҰүсының"сүқтүлуы."ері"әйелінен"көрген"рүзы"Ұолһүй
тын"істеріне"сүҰыр"етуі"және"әйеліне"де"ерінен"көрген"
рүзы"Ұолһүйтын"істеріне"сүҰыр"етуі"уәжіп"Ұолүды."
Рүсындү."отҰүсылық"өһір"،"ол"һәңгілік."сондықтүн"
ерлі-зүйыптылүрдың"үрүсындү"әрдүйыһ"жүқсылықты"
нүсихүттүу."Ұір-Ұіріне"жәрдеһдесу."қиыншылыққү"сү
Ұыр"ету"және"отҰүсылық"өһірдің"қиыншылықтүрын"
Ұірге"Ұөлісу"және"Ұұғүн"кішіпейілділік"пен"ықылүсты"
Ұолуы"һіндет."ПүйғүһҰүрыһыз"*оғүн"Аллүның"сүлүуү
ты"һен"сәлеһі"Ұолсын)"өзінің"хүдис-шәрифінде"Ұылүй"
«Аллү"Түғүлү"хүлүл"еткен"нүрселерінің"ішіндегі"
ең"жек"көретіні"،"түлүқ»
."Сондықтүн"өте"зәру"жүғдүй"
Ұолһүсү."һүһін"үдүһның"түлүққү"жүгінуі"дұрыс"Ұол
һүйды."Ақиқүтындү."ПүйғүһҰүрыһыз"*оғүн"Аллүның"
сүлүуүты"һен"сәлеһі"Ұолсын)"ешқүндүй"үзірсіз"неһесе"
қүжетсіз"түлүққү"жүгінген"үдүһғү"лүғынет"үйтып."һейлі"
ол"ер"Ұолсын."әйел"Ұолсын."Ұылүй"деген:"
«Аллү"Түғүлү"
үз"уүқытқү"пүйдүлүну"үшін"Ұір"әйелге"үйленіп."кейін"
оны"түлүқ"етіп"нәпсіқұһүрлықпен"Ұүсқү"Ұір"әйелге"
үйленетін"Ұүрлық"ер"үдүһды"лүғынеттеді»
."Келесі"
Ұір"хүдисінде"ПүйғүһҰүрыһыз"*оғүн"Аллүның"сүлүуү
ты"һен"сәлеһі"Ұолсын):"
«Қүндүй"дү"Ұір"әйел"ешқүндүй"
сеҰепсіз"неһесе"қүжетсіз"ерінен"түлүқ"сұрүйтын"Ұол
сү."ол"әйелге"жүннүттың"иісі"хүрүһ"Ұолүды»
."،"деген.
Түлүқтың"шүриғүттү"рұқсүт"екендігінің"дәлелі:"
إِب
مِب
ОтҰүсы"сүлттүры
дүй"ізгіліктер"жүсүуыһ"үшін"һүғүн"һедет"Ұер."қенің"
ұрпүғыһның"дү"түғдырын"оңдү."қен"Сүғүн"шын"
тәуҰе"еттіһ."қен"шынүйы"һұсылһүнһын»."-"дейді»"
*Ахқүф"сүресі."15"үят).
Хүлқыһыздү"«40"жүс"-"қылыш"жүс."қырықтү"қүһүл"
үлүр»"деген"нүқыл"сөз"тектен"тек"үйтылһүғүн.
ғініһізде"63"жүс"«ПүйғүһҰүр"жүсы»"деген"түсінік"
қүлыптүсқүн."СеҰеҰі"құхүһһед"*оғүн"Аллүның"сүлү
уүты"һен"сәлеһі"Ұолсын)"пүйғүһҰүрыһыз"63"жүсындү"
қүйтыс"Ұолғүн"еді."ПүйғүһҰүрыһыздың"үш"хүлифү
сы"дү"63"жүсындү"қүйтыс"Ұолғүн."Қожү"Ахһет"Яссүуи"
63"жүсынү"келген"соң"ПүйғүһҰүрғү"деген"құрһетпен"
жер"үсты"һешітінде."яғни"қылуетхүнүғү"кіріп."қүлғүн"
ғұһырын"өткізуі"хүлқыһыз"үрүсындү"кеңінен"түрүғүн"
әңгіһе."Сондықтүн"63"жүсқү"толғүндү"«ПүйғүһҰүр"жү
сынү»"келдіһ"деп"үтүу"дәстүрі"қүлыптүсты.
Қүзүқ"،"жесірін"жылүтпүғүн."отҰүсы"құндылығын"
жоғүры"Ұүғүлүғүн"хүлық."«Түлүқ»"сөзінің"қүзүқ"тілінің"
әһҰеҰүп"сөздігіндегі"діни"терһин"ретіндегі"һүғынүсы"
Ұылүй"келтірілген.
1."ғіни."Ер"үдүһның"әйелін"түстүғүндү"үйтылүтын"
«неке"Ұұзылды."әйелін"түстүды»"деген"һүғынүдүғы"сөз.
«АйдүрҰек"Зейнепті"жүзықсыз"ұрып."Қүрүңды"
Ұүтыр."кет!.."қен"сенен"түлүқ!»"،"деді"*Б.қүйлин."
Шығүрһүлүры).
Русшү"Ұілһек"Ұұлүрғү"шүрт"Ұолһүсү."
Іс"етсе"шүриғүттың"фәрһәнінше.
Никүх."түлүқ."һирүс."жүнүзү"оқып.
Укүзной"Ұүлүғү"есіһ"қойсү"*қ.ғулүтоұ."
Шығүрһүлүры).
АрүҰ"тілінде"«түлүқ»"сөзі"«жіҰеру."түстүу."тәрк"ету»"
дегенді"Ұілдіреді."Ал"шүриғүттү"қолдүнүтын"һүғынүсы"
түстүһүды."Ал"Ислүһ"діні"Ұойыншү"һұндүй"жүс"
ерекшеліктері"Ұүр"һү"деген"сұрүқ"туындүйтыны"үнық."
ғінде"жүс"ерекшеліктерінің"үтүуынү"қүтысты"үрнүйы"
ереже"Ұолһүғүныһен"кейҰір"жүстүр"жүйындү"үйтылғүн."
Шүриғүттү"үдүһ"жүсынү"қүтысты"үйтылғүн"һәселелер"
негізінен"құлшылықпен"Ұүйлүнысты"Ұолһүқ."қәселен."
һынү"хүдисте"Ұүлүны"7"жүстүн"Ұүстүп"нүһүз"оқуғү"
үйрету"Ұұйырылүды.
ПүйғүһҰүрыһыз"*оғүн"Аллүның"сүлүуүты"һен"
сәлеһі"Ұолсын)"Ұір"хүдисінде:"
Бүлүлүрыңыз"жеті"
жүсқү"келген"шүқтү"нүһүз"оқуғү"Ұұйырыңдүр."Олүр"он"
жүсқү"келгенде"нүһүз"оқыһүсү"*жүлқүулық"түнытсү)."
ұрып"қойыңдүр."Төсекте"олүрдың"жүтын"орнын"Ұөлек"
жүтқызыңдүр»
"*ӘҰу"ғәуіт"риуүяты)."
Әсһү!"Әйел"Ұүлиғүт"жүсынү"жеткен"кезде"оның"
һынү"һүшелерінен"Ұүсқү"жерлерінің"көрінуі"дұрыс"Ұол
һүйды."Аллү"Елшісі"осы"сөздерді"үйтқүн"кезде"қолдүры"
һен"жүзіне"ишүрүт"еткен"еді
»"*ӘҰу"ғәуіт"риуүяты)
ғініһізде"40"жүс"һәселесі"де"үйтылып"өткен."
Шүриғүттү"40"жүс"үдүһның"кеһелденген."үқыл"тоқтүтқүн."
Ұүлү-шүғүның"түуқыһетін"Ұілетін"жүс"ретінде"үйты
лүды."Сол"секілді"осы"жүстү"көптеген"пүйғүһҰүрлүр"
пүйғүһҰүр"Ұолғүн."Ардүқты"ПүйғүһҰүрыһыз"*оғүн"
Аллүның"сүлүуүты"һен"сәлеһі"Ұолсын)"дү"40"жүсындү"
пүйғүһҰүр"Ұолғүнын"Ұілеһіз."Көптеген"дін"ғүлыһдүры"
дү"осы"жүстүн"кейін"қүлүһ"үлып."кітүп"жүзғүны"түри
хи"деректерде"үйтылудү."Құрүндү"сол"40"жүс"жүйындү"
Ұылүй"дейді:"
«Адүһды"Ұіз"үтү-үнүлүрынү"жүқсылық"
жүсүуғү"Ұұйырдық."Адүһдүрды"үнүсы"үуырлүп"
жүріп."құрсүғындү"көтерді."қинүлып"туүды."Құрсүқ"
көтеру."еһшек"еһізіп"Ұүғу"һерзіһі"отыз"үйғү"созылү
ды."Нәресте"өседі."қырық"жүсқү"дү"толүды."*Сондү"
ол):"Тәңіріһ!"Сенің"өзіһе"Ұерген"және"үтү-үнүһү"Ұер
ген"игілігіңе"шүкірлік"етуіһ"үшін."сен"ризү"Ұолүтын
ОтҰүсы"сүлттүры
Сіз"үқыретті"түңдүйтындүрдүн"Ұолыңыз."дүниені"
түңдүйтыннүн"Ұолһүңыз."СеҰеҰі"Ұүгін"еңҰек"ету"Ұүр."
есеп"жоқ."Ертең"есеп"Ұүр."еңҰек"ету"жоқ
Иһүһ"Ағзүһ"ӘҰу"Хүнифү:"«
Жүһүндықтың"ең"
үлкені"уүқытын"Ұосқү"өткізу
Иһүһ"Шүфиғи:"«
Уүқыт"қылыш"секілді."сен"оны"
кеспесең."ол"сені"кеседі
Иһүһ"Ахһет:"«
Өткен"өтті."Оны"енді"ғиҰрүт"үлу"
үшін"ойлүуғү"Ұолүды."Келешекке"үрқү"сүйелһейді."
СеҰеҰі"Ұұдүн"кейін"өһір"сүретініңіз"һәліһ"еһес."Олүй"
Ұолсү."көңіл"Ұөлетін"уүқыт"өзіңіз"тірі"тұрғүн"сәтіңіз."
Біз"тек"соғүн"ғүнү"иеһіз."Не"істей"үлсүң."қүзір"жүсүп"
Иһүһ"Шүрүни:"«
Ақылсыз"үдүһ"уүқытын"қүлүй"
өткізетінін"ойлүсү."үқылды"үдүһ"уүқытын"қүлүй"пүй
дүлүнүтынын"ойлүйды
Адүһның"ең"қыһҰүт"Ұүйлығы"денсүулығы"
һен"уүқыты."Қүзүқ"хүлқы"үдүһның"уүқыт"жүсы
нү"қүрүй"үтүулүр"Ұеріп."әр"шүқтың"өзіндік"һүңызы"
Ұүр"екенін"үйтып"кеткен."Бұл"үтүулүрдың"жүй-
жүпсүры"кітүптың"үлдыңғы"Ұөліһдерінде"үйтылды."
Хүлқыһыз"көнеден"Ұері"үдүһ"жүсынү"Ұүйлүнысты"түрлі"
үтүулүр"Ұерсе."отҰүсы"тәрҰиесінде"және"қоғүһ"өһірінде"
сол"жүс"ерекшеліктер"Ұойыншү"үтүлып."үқыл-кеңес"
Ұеріліп"отырғүн."Қүлү"Ұерсе"өлең-жырлүрғү"дү"қосқүн."
Әрине."һұндүй"жүс"ерекшеліктердің"үтүуы"әр"ұлттү"
Ұүр"дәстүр."Бірүқ"қүзүқ"хүлқының"Ұұл"үтүудүғы"дәстүрі"
Шүриғүт"Ұойыншү"жергілікті"қолдүныстүғы"дәстүр"
дінге"қүйшы"Ұолһүсү."ондүй"дәстүрді"жүлғүстыруғү."
ұстүнуғү"рұқсүт"етеді."Жоғүрыдү"үтүлғүн"жүс"
ерекшеліктеріне"Ұүйлүнысты"қолдүнылғүн"үтүулүр"діни"
сеніһ"һен"қүғидүлүрғү"қүйшы"Ұолһүғүндықтүн."Ұү
Ұүлүрыһыз"өз"тұрһыс"тіршіліктерінде"дәстүр"ретінде"
Адүһ"уүқытын"тек"дүние"тіршілігі"үшін"ғүнү"пүй
дүлүнып."құлшылығы"үшін"Ұөлгісі"келһейді."Әркіһ"
өзіне"тиесілі"ризыққү"ғүнү"қол"жеткізеді."одүн"үртығы"
Ұұйырһүйды."Аяттү"Ұұғүн"қүтысты"Ұылүй"дейді:
ل ا
دي
ءا
ن ا
م ا
هي
ل ا
جا
لا
دي
نا
م﴿
م
و ا
س ا
ل ى
و
ا
أ
و *
م
م ا
Біреулер"дүниенің"қызығын"көздейді."Ал"Біз"ол"
қызықты"өзіһіздің"ұйғүрғүн"үдүһдүрыһызғү"Ұереһіз"
де"*оның"есесін)"қияһетте"жүзүһен"қүйтүрүһыз."
Тозүққү"олүр"қор"Ұолып"қуылүды."Ал"кіһде-кіһ"
үқырет"күнін"ойлүсү."һүһин"ретінде"сол"дүниенің"
қүһ-қүрүкетін"жүсүсү."ондүйлүрдың"еткен"істері"
сүуүпқү"жүзылүды
»"*Исрү"сүресі."1:-19"үят)
Бір"хүдисте"Ұылүй"дейді:"«
Кіһнің"дерті"үқырет"Ұол
сү."Аллү"оның"көңілін"Ұүй"етеді."екі"жүғүсын"Ұіріктіреді."
ғүние"қүлүһүсү"дү."дүние"оғүн"һәжҰүр"Ұүрүды."Ал"
кіһнің"һүқсүты"дүние"Ұолсү."Аллү"оны"кедейлікпен"
Ұетпе-Ұет"қүлдырүды"дү."екі"жүғүсын"Ұіріктірһейді."
ғүниелік"Ұүйлықтүн"тек"өзіне"Ұұйырылғүны"ғүнү"нәсіп"
Ұолүды
»"*Терһези"риуүят"еткен).
Уүқыттың"қүдірі"жүйындү"ғүлыһдүрыһыз"көптеген"
сөздер"үйтып"кеткен."Солүрдың"Ұірнешеуін"үйтып"
Оһүр"иҰн"ХүттүҰ"*р.ү.):"«
Төрт"нәрсе"кері"
қүйтүрылһүйды:"үтылғүн"оқ."жұһсүлғүн"үшқү."қолғү"
түскен"һүһкіндік"және"өткен"уүқыт
Әли"иҰн"ӘҰу"ТүлиҰ"*р.ү.):"«
Уүқытпен"жүқұтқү"
қол"жеткізуге"Ұолүды."Ұірүқ"жүқұтпен"уүқытқү"қол"
деткізе"үлһүйсыз
ғүние"әр"сәт"Ұізден"үлшүқтүудү."үқырет"Ұол
сү."жүқындүп"келеді."Осы"екеуін"түңдүйтындүр"Ұүр."
ОтҰүсы"сүлттүры
Бес"нәрсе"келһестен"Ұұрын"Ұес"нәрсенің"қүдірін"
Ұіл:"өліһ"келһестен"Ұұрын"өһірдің."үуру"келһестен"
Ұұрын"денсүулықтың."жұһысҰүсты"Ұолһүстүн"Ұұрын"
Ұос"уүқыттың."қүртүйһүстүн"Ұұрын"жүстықтың."
кедей"Ұолһүстүн"Ұұрын"Ұүйлықтың
»"*Хүкиһ"риуүят"
еткен).
қүхшүр"үлүңындү"әрҰір"үдүһның"үһүл"дәптері"
өздеріне"түрүтылғүн"соң."Аллү"Түғүлү"пенделерінен"
жеке-жеке"есеп"үлүтын"Ұолүды."ПүйғүһҰүрыһыз"
*оғүн"Аллүның"сүлүуүты"һен"сәлеһі"Ұолсын)"Ұір"
хүдисінде"әрҰір"үдүһнүн"һынү"Ұес"сұрүқ"һіндетті"түрде"
сұрүлүтынын"ескерткен:"
Өһірін"қүйдү"өткізгендігі.
Жүстық"шүғын"қүлүй"өткізгендігі.
қүл-дүниесін"қүндүй"жолһен"түпқүндығы.
қүл-дүниесін"қүлүй"жұһсүғүндығы.
Білгендеріһен"үһүл"етіп-етпегендігі"*Терһези"ри
уүят"ектен).
АҰүй"үтүһыз"өз"өлеңінде"уүқыттың"қүдірі"жүйындү"
түһүшү"Ұейнелейді:
Сүғүттың"шықылдүғы"еһес"ерһек."
Үнеһі"өһір"өтпек"-"ол"Ұілдірһек."
Бір"һинут"Ұір"кісінің"өһіріне"ұқсүс"
Өтті."өлді."түғдыр"жоқ"қүйтү"келһек."
Сүғүттың"өзі"ұры"шықылдүғүн."
Өһірді"Ұілдірһеген"күнде"ұрлүғүн."
Тиянүқ"жоқ."тұрлүу"жоқ."келді"кетті."
Қүйтү"үйнүлһүс."Ұұрылһүс"Ұұлдыр"зүһүн."
Адүһ"Ұүлүсы"жоғүлтқүн"Ұүйлығын."зүтын"қүйтү"
еңҰектеніп"түҰү"үлүды."Бірүқ"Ұосқү"өткізген"уүқытын"
қүйтүрү"үлһүйды."Уүқытыһен"қүржы"түҰү"үлүды."Ұірүқ"
үқшүһенен"уүқытты"сүтып"үлү"үлһүйтынын"ойлүһүй
ген:"«
Аллү"Түғү"Ұылүй"деді:"үдүһ"Ұүлүсы"зүһүнғү"тіл"
тигізеді."Ақиқүтындү"зүһүн"һенікі."күндіз"Ұен"түн"
һенің"құзыретіһде
*Бұхүри"риуүяты).
Зүһүн."уүқыт"Аллүның"пендесіне"Ұерген"ең"қыһҰүт"
нығһеті"Ұолғүндықтүн."үдүһ"уүқыттың"қүдірін"Ұіліп."
оны"өте"тиіһді"пүйдүлүнуы"тиіс."Бұл"нығһетті"тиіһді"
пүйдүлүнҰүсү."екі"дүниеде"де"зиянғү"ұшырүйтындүрдүн"
Ұолүды."Әрине."«Асыр»"сүресінде"үйтылғүндүй."иһүн"
етіп."ізгі"үһүл"жүсүп."Ұір-Ұірлеріне"үқиқүтты"нүсихүт
түп."сүҰырғү"шүқырсү."жүһүндықтүн"тыйылсү."зиянғү"
ұшырүһүй"екі"дүниесі"үҰүт"Ұолһүқ.
Адүһның"өһірі"әр"һинут"сүйын"еріп"түусылүтын"
һұз"секілді."Егерде"өһірінде"екі"дүниелік"пүйдүсы"үшін"
үһүл"етіп."әрекет"етпесе."өкініші"сол"Ұолһүқ.
Құрүндү"уүқыттың"қүдірі"жүйындү"Ұірнеше"үят
тү"Ұүяндүлғүн"*қүрүңыз:"«Юнус»"сүресі."49;"«ңү
тыр»"сүресі."36-37;"«Хүж»"сүресі."47)."Уүқыт"секілді"
денсүулықтың"дү"қүдірі"жүйындү"үз"үйтылһүғүн."
Ардүқты"ПүйғүһҰүрыһыз"*оғүн"Аллүның"сүлүуүты"һен"
сәлеһі"Ұолсын)"дү"екі"һәселенің"қүдірі"жүйындү"Ұылүй"
деген:
نلا
م
ك ا
مِهي
ف
م
ن« :
و
ع
�ا ى
ص
�ا
ر
Екі"нығһет"Ұүр."үдүһдүрдың"көҰі"оның"қүдірін"
Ұілһейді."Олүр"денсүулық"пен"Ұос"уүқыт
»"*Бұхүри"ри
уүят"еткен).
Сол"секілді"үдүһ"үшін"қыһҰүт"Ұолғүн"Ұес"нәрсе"
жүйындү"дү"ескертіп"өткен.
ق
تا
ح :
ق ا
غا« :
و
�ا ى
�ا
لو
ر
لا
،
با
و ،
غا
و ،
و ،
ОтҰүсы"сүлттүры
өлеңіне"ұқсүс."Бірүқ"қүзүқ"өлеңінде"Ұәрі"де"келінге"үрнү
лүды»"десе."қүлыңдықтың"Ұетін"Ұүркеп-Ұүркеп"келетін"
орыс"ғүлыһы"В.И.Ереһинү"орыс"хүлқындүғы"һысүлдүр"
үрқылы."яғни"орыс"қызының"дү"Ұүсынү"жүртылүй"жіҰек"
желең"жүһылүтынын"ежелгі"һифтік"сүнүһен"Ұүйлүны
ӘрҰір"сүғүтыһыз"Ұен"күніһіз"،"Ұүғү"жетпес"
құндылық."Өткен"күн"қүйтып"келһейтіні"Ұелгілі."
Сондықтүн"үдүһ"өһірі"үшін"уүқыттың"һүңызы"зор."
Уүқытсыз"ештеңені"елестете"үлһүйһыз."қәселен."үптү
һызды."жылыһызды"уүқытқү"сүй"жоспүрлүйһыз."Адүһ"
әрҰір"тыныс"үлуыһен"үжүлынү"жүқындүй"түсетінін"
естен"шығүрһүуы"тиіс."Ал"уүқыт"үдүһғү"Ұерілген"үһү
нүт."оның"өлшеһі"құнсыз.
Ислүһ"Ұізге"уүқыт"һәселесіне"неһқұрүйлы"
қүрүһүуды"ескертеді."Аллүның"Құрүндү"«Асыр»"
сүресінде"уүқытпен"үнт"етуінің"үстүрындү"үлкен"һән"
жүтыр."Ғүсырһен"үнт"етуінің"һүқсүты."үдүһдүрдың"
уүқыт"жүйындүғы"ойлүрының"қүте"екенін"ұқтыру"еді."
Екіншіден"уүқытпен"үнт"етілуі"уүқыттың"һүңызын"
һеңзейді."КейҰір"пенделер"ұшырүсқүн"қиыншылықтүр"
һен"жүһүндықты"зүһүннүн"көреді."Нәтижесінде."Ұү
сынү"келген"Ұүқытсыздық"үшін"уүқыт"пен"зүһүнды"
кінәлүйды."«Зүһүн"өзгерді»."«зүһүн"Ұұзылды»"деген"сөз"
дұрыс"Ұолһүйды."Адүһның"Ұүқытсыздығынү"уүқыт"пен"
зүһүнның"ешқүндүй"қүтысы"жоқ"және"оғүн"тіл"тигізуіне"
Ұолһүйды.
و ،
دلا
دآ و
ب
ي
�ا
ق«
و
ع
�ا ى
ص
�ا
ر

يِب ،
ӘҰу"Һурүйрүдүн"риуүят"Ұойыншү"ПүйғүһҰүрыһыз"
*оғүн"Аллүның"сүлүуүты"һен"сәлеһі"Ұолсын)"Ұылүй"де
Бетүшүр"өлеңінде"отҰүсындүғы"үлгілі"әйел"қүндүй"
Ұолуы"керектігі"турүлы"хүлықтың"ғүсырлүр"Ұой
ындү"қүлыптүсқүн"әдеп"норһүлүры."өнеге"тізҰегі."
үдүһгершілік"дүниетүныһы."әйелдердің"үдүһ"
тәрҰиесіндегі"үйрықшү"орны"көрініс"түпқүн."Қүзірге"
дейін"үйтылып."қүжетке"жүрүп"келе"жүтқүндығы"Ұұл"
өлеңдер"өһіршеңдігін"көрсетеді.
Сейіт"Кенжеүхһетұлы"«Жеті"қүзынү»"үтты"
кітүҰындү"Ұетүшүрғү"һынүдүй"үнықтүһү"Ұереді:"«Жүңү"
түскен"келінді"Ұетүшүр"дәстүрі"жүсүлһүй"ешкіһ"көре"
үлһүйды."Оны"көру"үшін"әдейі"Ұетүшүр"жүсүлүды."
Оғүн"тойғү"жинүлғүн"туыс-туғүндүр"тегіс"қүтысүды."
құндү"«Бетүшүр»"жыры"үйтылү"отырып."келінге"оның"
үтүсы."енесі."Ұүсқү"туыстүры"түныстырылып."келін"
олүрғү"сәлеһ"жүсүйды."Сәлеһ"жүсүғүн"үдүһдүр"көріһдік"
Ұереді."Бет"үшүтын"жігіт"ән-жырды"желдірте."көңілді"
жыр"төгуі"керек."
Келін"келді."көріңіз.
Көріһдігін"Ұеріңіз."
Анүу."һынүу"деһеңіз."
Түсін"үйтып"қойыңыз."،"деп"Ұүстүғүн"әнші"жігіт"
жүс"келіннің"үтүлғүн"жүқындүрынү"лүйық"әзіл-
қүлжыңдүрын"үрүлүстырү"көріһдік"сұрүп."жұртты"
көңілді"күлкіге"қүрық"қылүды."Бетүшүр"،"тойдың"
Ұүсы"әрі"сәні."жүс"келіннің"жүңү"өһірге"Ұет"үлғүнын"
Ұілдіретін"қызықты."сүлтүнүтты"жүқсы"дәстүрлердің"
Ұірі»."Бетүшүрдың"орындүлу"рәсіһі."һүзһұны"Ұетүшүр"
үйтушығү"үсү"үлкен"жүуүпкершілік"жүктейді.
Бұл"дәстүрдің"қүдір-қүсиеті"көп"Ұолғүндығы"соншү
һү"،"ол"турүлы"қүзүқтың"ұлы"ғұлүһүлүры"дү"жырлүғүн"
Ұолүтын."
қ.Әуезоұ"Ұетүшүрғү"түғы"дү"һынүдүй"пікір"Ұер
ген:"«Әдет-ғұрып"зүңдүрын"Ұүс-Ұүсынү"сүнүп"көрсету"
жүғынүн"«Ұетүшүр»"орыстың"«доһострой»"үтты"көне"
ОтҰүсы"сүлттүры
қүтүр"һәһірдің"қүлың"һүлдүн"Ұөлек"екенін"ескерген"
Жүсүуды"қыздың"үтү-үнүсы"өз"қүржысынүн."жігіттің"
һәһір"ретінде"Ұерген"қүрүжүтынүн"неһесе"жүсүу"дүй
ындүлуы"керектігі"үйтылһүй"Ұерілген"қүлың"һүлдүн"
дүйындүсү."Ұұл"дүние-һүлік"қыздың"һеншігі"сүнүлүды."
Күйеуі"оны"тек"қүнү"әйелінің"рұқсүтыһен"ғүнү"қолдүнү"
үлүды."құндүй"әйел"күйеуінен"үжырүссү"неһесе"күйеуі"
қүйтыс"Ұолсү."өз"дүние-һүлкін"түгелдей"қүйтү"үлуынү"
құқылы."Ал"егер."қыздың"үртынүн"келген"дүние-һүлік"
жігіттің"жүсүу"үшін"үрнүйы"Ұерген"қүрүжүтыһен"дүйын
дүлсү."ондү"Ұұл"дүние-һүлік"жігіттің"һеншігі"сүнүлып."
ерлі-зүйыптылүр"үжырүсүтындүй"жүғдүйдү."толықтүй"
жігіттің"өзінде"қүлүды."
Әрине."қыздың"ең"қыһҰүт"жүсүуы"һен"әшекейі"оғүн"
Ұерілген"іліһ."әдептілік."тәліһ-тәрҰие."көркеһ"һінез"
екенін"де"ұһытпүғүн"жөн."Бойжеткеннің"жүрының"
үйіне"үпүрүтын"ең"қыһҰүт"нәрсесі"،"үры"һен"үҰыройы."
әдеҰі"һен"көркеһ"һінез-құлқы."Тұрһыстық"зүттүрдың"
кеһшілігінің"орнын"толтыруғү"Ұолүр."үлүйдү"әдеп"пен"
тәрҰиенің"орнын"толтыру"Ұек"қиын."
Беташар"
Қүзүқ"хүлқының"Ұетүшүры"жүйындү"жүзушы"
қ.Әуезоұ"«Қүзүқ"хүлқының"эпосы"һен"фольклоры»"де
ген"зерттеуінде"Ұетүшүрдың"үлүтын"орнын."һүзһұндық"
ерекшелігін"үнықтүғүн."Бетүшүрдың"қүндүй"жүғдүйдү."
қүшүн."қүлүй"үйтылүтынын"сөз"ете"келіп."Әуезоұ"Ұұл"
өлеңнің"түнытқыштық."тәрҰиелік"және"керкеһдік"һәнін"
үшқүн;"һұның"тұрүқты"һәтіні"Ұолүтыны."ондү"қүзүқ"
отҰүсындү"жүңү"түскен"келінге"үрнүлүтын"өсиет"пен"
һіндет"іріктеліп"керсетілетіні;"жүс"келіннің"жүңү"келген"
елінде"әдепті."еңҰекшіл."өнегелі."үлкен"һен"кішіге"ізетті"
Ұолуғү"тиістілігі"ғиҰрүт."ескертпелерінде"Ұерілетіні"
һүн"қүсиеттерді"үзүйтүды»
"деген."ғеһек."қүзүқ"
хүлқындүғы"үрүғү"жеті"үтү"сүлып"қыз"Ұеріп."қыз"үлы
суын"дү"төһендегі"екі"һүқсүт"көзделген"Ұолуы"һүһкін:
Ұрпүқтың"үурушүң"Ұолып."ұсүқтүлып"кетпеуі;
Арүғү"жеті"үтү"сүлып."үлыстүп"Ұүрү"жүтқүн"
туысқүндықты"қүйтү"жүңғырту.
Хүлқыһыздың"ежелден"келе"жүтқүн"сүлттүрының"
Ұірі"،"ұзүтылғүн"қызғү"жүсүу"Ұеру."Ислүһ"құқығындү"
қыздың"жүсүуы"өз"үлдынү"жеке"түқырып"ретінде"
қүрүстырылғүн."СеҰеҰі."қыз"жүсүуы"һүтериүлдық"құқық"
Ұолып"түҰылүды."Тұрһыс"құрғүн"қыздың"үртынүн"жү
сүу"үпүру"керек"пе?"Қыздың"жүсүуын"кіһ"әзірлеуі"тиіс?"
Қыздың"әке-шешесі"һе."әлде"күйеуі"һе?"Қызғү"Ұерілген"
һәһірге"жүсүу"дүйындүлуы"керек"пе?"Ерлі-зүйыптылүр"
үжырүсқүн"жүғдүйдү"қыздың"үртынүн"келген"жүсүудүғы"
һүліктер"кіһнің"иелігіне"өтеді?"қіне."осы"секілді"
түқырыптүр"Ислүһ"құқығындү"қүрүстырылып."жүуүп
түры"нүқты"үйтылғүн.
Хүнүфи"һәзһүҰындү"әйел"өзіне"Ұерілген"һәһірһен"
неһесе"өзіне"тиесілі"дүние-һүлкіһен"жүсүу"дүйындүуғү"
һіндетті"еһес."Әкесінің"де"өз"һүлкінен"қызынү"жү
сүу"Ұеруі"пүрыз"етілһеген."Қүлыңдық"күйеуінің"үйіне"
жүсүусыз"дү."күйеу"жігіттің"Ұерген"һәһір"һөлшеріне"
сүй"келһейтіндей"жүсүуһен"дү"Ұүрү"үлүды."Өйткені"
тұрһысқү"шыққүннүн"кейін"оны"тұрһысқү"қүжетті"
нәрселерһен"қүһтүһүсыз"ету"күйеуінің"һіндеті."Үй"
һен"үй"жүҰдықтүры"дү"осы"һіндеттің"қүтүрынү"кіреді."
Бірүқ."күйеу"жігіт"жүсүу"үшін"деп"қүлың"һүл"Ұерсе."қыз"
жүқтың"соғүн"сүй"жүсүу"дүйындүуы"қүжет."Соныһен"
қүхһуд"АҰдулхүһид"әл-Ахһүд."ғирүсүтүн"фис"сүқүфүтил"
ислүһия"уәл"фикрил"һүғүсир."ғәрүл"фикр."ғиһүшық."،"2004.."
3:4"Ұет."127-Ұетте.
ОтҰүсы"сүлттүры
Қүлың"һүл"қыздың"үтү-үнүсынү"Ұеріледі."Қүлың"
һүл"ретіндегі"үқшүғү"үтү-үнүсы"қыздың"жүсүуын."яки"
қүжетті"зүттүрын"үлуғү"қолдүнсү."оны"һәһір"деп"қүрүуғү"
Ұолүды."Алүйдү"қүлың"һүлды"қыздың"әкесі"үлып."өз"
жеке"қүжеттіліктері"үшін"қолдүнсү."һәһірге"сүнүлһүй
Иһүһ"ӘҰу"Хүнифүның"әрі"өзге"де"ғүлыһдүрдың"
пікірінше."қыздың"әкесі"күйеу"жігіттен"һәһірдің"тысын
дү"үқшү"түлүп"етуге"қүқысы"жоқ."Бірүқ"күйеу"жігіттің"
өз"көңіл"қүлүуыһен"қыздың"үтү-үнүсынү"сый-сияпүт"
Ұеруіне"тыйыһ"сүлынҰүғүн.
Жеті"ата"сақтау"дәстүрі
Қүсиетті"Құрүнның"«Нисү»"сүресінің"23-үятын
дү"үйленуге"хүрүһ"етілген"әйелдер"турүлы"үшық"
Ұүяндүлғүн."
Ислүһ"түрихындү"екінші"хүлифү"Оһүр"иҰн"Хүт
түҰ"*р.ү)"жүқын"туысқүндүрынү"үйленуді"әдетке"
үйнүлдырғүн"Бәни"СәйҰтерге:"«Аурушүң"*кеһ-кетік"
туылу)"Ұолып."ұсүқтүлып"кеттіңдер."Алыстүн"*қызды"
жүт"руғү"Ұеріп."жүт"рудүн"үлыңдүр)"некелесіңдер»
"деп"
әһір"етуі"жүқын"үдүһдүр"үрүсындү"шәһуүт"қүлүуының"
үз"неһесе"әлсіз"Ұолүтындығын"Ұілдірген."Бұл"әлжуүз"
ұрпүқтың"дүниеге"келуіне"үрқүу"Ұолүды."
қедицинү"ғылыһының"докторы"Ғиззуддин"ңү
рүж:"«Жүқын"туысқүндүрдың"үрүсындүғы"некеле
су"،"сол"отҰүсындүғы"тұқыһ"қуүлүйтын"үуру"және"
жүһүн"қүсиеттердің"өһірге"келген"Ұүлүның"Ұойындү"
үртү"түсуіне"сеҰеп"Ұолүды."Ал"жүт"кісілер"үрүсындүғы"
некелесу"،"Ұұл"тұқыһ"қуүлүйтын"үуру"неһесе"жү
Әл-қүғни"ғән"хүһлил"әсфүр"фи"тәхрижи"һә"фил"ихяи"
һинәл"әхҰүр"лил"Хүфиз"әл-Ғирүқи"әл-һүдҰуғ"ғәлә"һүһиши"
ғұлуһуддин"лил"Ғүззүли."ғүүр"иҰн"Һүйсүһ."1-тоһ."473-Ұет."
КитәҰү"әдәҰен"никүх.
Сүт"үқы"،"күйеу"жігіттің"әке-шешесі"Ұүс"құдүғиғү"
неһесе"сүт"үнүсынү"қызғү"сүт"еһізгені"үшін"Ұеретін"
сыйлық"неһесе"үқшү."
Той"һүл"،"қүлыңдықтың"ұзүту"тойынү"үпүрүтын"
һүл."
Кәде"،"күйеу"жігіттің"қүйын"жұртынү"Ұүрғүндү"
Ұеретін"түрлі"сыйлықтүры."Қүзүқтү:"«Қүлыңсыз"қыз"
Ұолсү"дү."кәдесіз"күйеу"Ұолһүйды»"дейді."
Киіт"،"күйеу"жігіттің"әке-шешесі"және"туыстүры"
құдүлүрынү"тоғыз"сүннүн"тұрүтын"киіт"Ұереді."
Қүлыңһүлды"құрүйтын"Ұұдүн"өзге"де"шүшсипүтүр."
ошүққүзүр."Ұозүпұл"т.Ұ."кәде-сыйлықтүр"Ұүр."Кәде"һен"
сыйлықтүрдың"көлеһі"күйеужігіт"пен"қүлыңдықтың"
әлеуһеттік"жүғдүйынү"қүрүй"Ұелгіленіп"отырғүн."
Сондүй-үқ."еліһіздің"әр"үйһүғындү"сүн"үлуүн"түрлері"
Ұолғүн."
Жүлпы."қүлыңһүлды"шүриғүттүғы"күйеу"жігіттің"
қүлыңдығынү"Ұеретін"һәһір-сыйы"деп"есептеуге"Ұолү
"،"әйелдің"күйеуінен"үлғүн"сыйлығы."
Ол"،"әйелдің"тәуелсіз"һүлкі."Күйеу"жігіт"Ұерген"
қүлыңһүлдың"һөлшеріне"қүрүй"жүсүлынүтын"қыздың"
жүсүуы"дү"әйелдің"жеке"һүлкі"сүнүлүды."Егер"әлдеҰір"
сеҰеппен"қыз"өз"жұртынү"қүйтүрылүтын"Ұолсү."жүсү
уыһен"Ұірге"қүйтүрылғүн."Осы"сеҰептен"де"қүлыңһүл"
Ұеруді"шүриғүтқү"қүйшы"еһес"деп"үйтү"үлүһыз.
қәһір"،"тұрһысқү"шыққүн"қыздың"үқысы."Әкесі"
неһесе"үтүсы"қыздың"үтынүн"һәһірді"қүҰылдүй"үлү
ды."Ұірүқ"оны"өздері"иелене"үлһүйды."қәһірді"ие
лену"тек"қыздың"өзіне"ғүнү"тиесілі."Ал"егер"қыз"өз"
ризүшылығыһен"Ұерсе."үтү-үнүсының"оны"үлуынү"
рұқсүт."
ОтҰүсы"сүлттүры
Ұерен"һылтық."құрыш"сүуыт."үтүн"түйе"неһесе"күшті"
дуылғүлы"қүрү"нүр"енген."«Бүс"жүқсы»"қүлыңһүлын"
төлеу"көҰінесе"дәулеті"шүлқығүн"үуқүтты"отҰүсылүрдың"
үрүсындүғы"неке"қүтынүстүрындү"орын"үлғүн."
«Қырық"жеті»."«отыз"жеті»."«жиырһү"жеті»."«он"
жеті»"өлшеһіне"қүрү"һүл"сүны"кірген."Ал."«дөңгелек"
қүлыңһүлғү»"он"Ұүс"қүрү"һүл"кірген."Бұл"،"әлеуһеттік"
жүғдүйы"өте"төһен"отҰүсылүрдың"үрүсындүғы"қүлыңһүл"
өлшеһі"сүнүлғүн."Соныһен"қүтүр."қүзүқтү"«күшік"
күйеу»"деген"ұғыһ"Ұүр."Егер."отҰүсын"құруғү"ниетті"ер"
үдүһның"әлеуһеттік"жүғдүйы"«дөңгелек"қүлыңһүлды»"
төлеуге"де"шүһүсы"жетпесе."ондү"күйеу"жігіт"қүшүн"
«дөңгелек"қүлыңһүл»"өтелгенше"неһесе"қүйынүтүсы"
қүлыңдықты"үлуғү"рұқсүт"еткенше."қүйынжұртынү"
қызһет"ететін"Ұолғүн."
Шүриғүттү"һәһірдің"жоғүры"шегі"көрсетілһеген."
Бірүқ."Хүнүфи"ғұлүһүлүры"һәһірдің"төһенгі"шегі"ретінде"
он"дирхеһ"күһісті"Ұелгілеген."қәлики"ғұлүһүлүры"
һәһірдің"төһенгі"шегі"деп"үш"дирхеһ"күһіс."үл"Шүфиғи"
және"ХүнҰүли"ғұлүһүлүры"һәһірдің"төһенгі"шегін"
көрсетпеген."
Қүзүқ"дәстүрінде"қүлыңһүл"сүнүлһүғүныһен."Ұірүқ."
қүлыңһүлдың"үжырүһүс"Ұөлігі"ретінде"қүрүстырылүтын"
Ілу"،"күйеу"жігіт"қүлыңдығынү"үлғүш"рет"
Ұүрғүнындү"күтіп"үлып."қызһет"қылғүн"қүйын"жұртынү"
Ұеретін"сыйлық."
ІргеҰүсүр"،"күйеу"жігіттің"қүйын"жұртынү"үлғүш"
Ұүрғүнындү"кілеһ"жүҰүды"неһесе"шүшу"Ұереді."
ТонҰүу"،"күйеу"жігіттің"туыстүры"иіліп"қонүқ"күткен"
Ұүуыздүу"құдүлүрғү"сыйғү"Ұеретін"шүшу"неһесе"үқшү.
Әкенің"күші"،"күйеу"жігіттің"әке-шешесі"Ұүс"құдүғү"
қызды"дүниеге"әкеп."өсіргені"үшін"Ұеретін"қылқұйрық"
неһесе"үқшү."
ПүйғүһҰүрыһыз"*оғүн"Аллүның"сүлүуүты"һен"сәлеһі"
Ұолсын)"олүрғү"тыйыһ"сүлһүды."керісінше."
«Бұл"неке
лесу."Ұұзғындық"еһес»."
،"деді."Яғни"үйлену"рәсіһдерін"
үдүһдүрғү"жүрия"түрде"өткізу"،"сүннет"Ұолып"сүнүлүды.
Қүлыңһүл"деп"ұзүтылүр"қыздың"жүсүуынү"кіретін"
төсек-орын."кілеһ."текеһет."сырһүқ."әшекей"Ұұйыһдүр"
،"үлқү."сүқинү."сырғү."Ұілезік."өңіржиек."Ұүлдүқ."
қоҰдишүсынү"қояр"،"иіссу."түрүқ."ине"жіп."жуүлдыз."
ойһүқ."сүндығынү"сүлүр"،"сәукеле."сүлы."орүһүл."
қүрқүрү."Ұүрһелі"көйлек."етік."кеһер."күһзол."желҰегей."
шүпүн."күһшүт"Ұөрік"т.Ұ"әйелге"қүжетті"зүттүрды"дүй
ындүу"үшін"Ұерілетін"төрт"түлік"һүл"һен"әртүрлі"Ұүғүлы"
дүниелерді"үйтүһыз."
Қүзүқстүндү"Кеңес"үкіһеті"1920"жылы"«Қүлыңһүлды"
жою»"турүлы"үрнүйы"декрет"шығүрды."Осығүн"Ұүй
лүнысты."еліһіздің"кейҰір"үйһүқтүрындү"қүлыңһүл"
төлеу"үрдісі"жойылып"кетті."Бүгінгі"күні"қүлыңһүл"ескі"
һүзһұнын"сүқтүғүныһен."зүһүн"түлүҰынү"сүй"Ұіршүһү"
өзгеріске"ұшырүды."Қүлыңһүл"үрдісін"жоғүлтпүғүн"
өңірлерде"үй"жүҰдығынү"кіретін"жиһүздүр"،"кеҰеже."ди
ұүн."төсек-орын;"тұрһыстық"техникүлық"құрылғылүр"
،"теледидүр."шүңсорғыш."тоңүзытқыш."ыдыс-үяқ"т.Ұ."
Ұұйыһдүрды"әзірлеу"үшін"қүлыңһүл"төленеді."
Кезіндегі"Әз"Тәукенің"«Жеті"Жүрғы»"зүңындү"
қүлыңһүл"өлшеһі"әлеуһеттік"топтүрдың"дәрежесіне"
қүрүй"Ұелгіленген."қысүлы."«Ұүс"жүқсы»."«жетпіс"
жеті»."«қырық"жеті»."«отыз"жеті»."«жиырһү"жеті»."
«он"жеті»."«дөңгелек"қүлыңһүл»."сондүй-үқ."ілу."
іргеҰүсүр."тонҰүу."әкенің"күші."сүт"үқы."той"һүл."өлі-
тірі."кәде."жеңге"көйлек."киіт."шүшсипүтүр."ошүққүзүр."
Ұозүпұл."т.Ұ."жорүлғы"Ұолғүн."Оның"ішінде"«Ұүс"
жүқсы»"،"қүлыңһүлдың"ең"жоғүрғы"шегі"сүнүлғүн."
Бәйге"һен"көкпүрдү"Ұүс"жүлде"үлып"жүрген"сәйгүлік."
119
ОтҰүсы"сүлттүры
түнүтты"деңгейге"көтерілген."Қүлыңдықты"үттүнды
рүр"үлдындүғы"ұзүту"тойы"сүлтүнүтпен"өткізілген."
Қыз"ұзүту"тойының"соңындү"жүр-жүр"өлеңі"үйтылүды."
Түрихшы"ҚұрҰүнғүли"Хүлиди"жүр-жүр"өлеңінің"Ұір"
нұсқүсын"Ұылүй"жеткізеді:
Бисһиллү"деп"Ұүстүйһын.
Жолың"Ұолсын."енді"Ұүр.
«Қыз"Ұеруді"،"сүннет»"деп
Айтқүн"екен"пүйғүһҰүр.
Атү-үнүһ"қүлды."деп.
Иә."шырүғыһ."қылһү"зүр.
Қүзүқтү"«қүлыңсыз"қыз"Ұолсү"дү."кәдесіз"қыз"Ұол
һүйды»"деп"түрлі"сый-сияпүттүр."үқшүлүр"Ұерілген.
Қүзүқтү"«Той"،"Құдүйдың"қүзынүсы»"дейтін"нүқыл"
Тойдың"сәні"،"ән-жыр."Үйлену"тойындү"үйтылүтын"
дәстүрлі"өлеңнің"Ұірі"үушүдиүрдү:
Аушүдияр
Қыздүр"киер"тон"дейді."
Құп"жүрүсып"қосылу"،"
ПүйғүһҰүр"сүлғүн"жол"дейді"،"деп"үйленудің."от
Ұүсын"құрудың"сүннетке"сүй"һұсылһүншылық"жол"
екендігін"ҰүҰүлүрыһыз"жүстүрдың"есіне"сүлып"отырғүн."
Ал"шүриғүттү"той"жүсүу"турүлы"ПүйғүһҰүрыһыз"
*оғүн"Аллүның"сүлүуүты"һен"сәлеһі"Ұолсын)"АҰдуррүх
һүн"иҰн"Ауф"*р.ү.)"үйленген"кезде:"
«Бір"қой"Ұолсү"дү"
сойып."той"жүсү»
"деген."
Соныһен"қүтүр"сүхих"Бұхүриде"Айшү"үнүһыздүн"
*р.ү.)"келген"хүдисте"үнсүрлүрдың"Ұірі"үйленген"кез
де"өлең"үйтып"дүуыс"көтергендерін"естіген"уүқыттү"
Ашүрү-һүҰүшшүрү"،"көзі"тірісінде"жүннүтпен"сүйіншіленген"
он"сүхүҰүғү"үйтылүды.
11:
ني
خ ا
إ« :
ع
�ا ى
�ا
لو
لا
«Егер"сіздердің"*қыздүрыңү)"діндүр."һінез-құлқы"
жүқсы"Ұір"жігіт"құдү"түсіп"келсе."оғүн"*тұрһысқү)"
Ұеріңіздер."Олүй"жүсүһүсүңдүр."жер"Ұетінде"фитнү"
жүйылып."үлкен"Ұүлік"шығүды»
"*ИҰн"қәжә"риуүяты)."
Ал"қүзүқ"«Теңі"келсе."тегін"Ұер»"деген."Келесі"хүдисте"
ر
س
م ا
ف
خ ي
ف
إ
شلا
م
علا :
�ا م
بلا
و ،
لا
زيِه
و ،
طلا
إ« :
و
ع
�ا ى
ص
Хүтиһ"әл-Асүһ"Ұылүй"деген"екен:"
«Асыққүн"،"
шүйтүнның"ісі."Асығу"тек"һынү"Ұес"жүғдүйдү"ғүнү."
Өйткені"ол"ПүйғүһҰүрдың"*оғүн"Аллүның"сүлүуүты"
һен"сәлеһі"Ұолсын)"сүннеті:"келген"қонүққү"үс"Ұеру;"
һәйітті"үттүндыру;"Ұүлиғүтқү"толғүн"қыз"Ұүлү
ны"ұзүту;"қүрызды"қүйтүру;"істелінген"күнәғү"тәуҰе"
жүсүуғү"үсығу»
Қүзүқтың"құдүлық"сүлтындүғы"үтқүрылүтын"
жорүлүрдың"Ұірі"،"құдүлүрды"күтіп"үлып."күту."
құдүлүрды"үттүндыру."Құдүлүрды"үйдің"үлдынүн"
қүрсы"үлып."төс"қүғысып."үһүндүсқүн."үйге"кірерде"
үрқүн"керер."үуылкөріһдік"кәделерін"Ұерген."Олүрғү"
үрнүйы"һүл"сойылып."құдүтүҰүқ"түртылғүн."Ән"үйты
лып."өнер"көрсетілген."құдүлүр"жүғы"дү"өз"өнерлерін"
көрсетеді."Құдүлүр"үйтылғүн"әзіл-күлкіге."«құдүтүртүр»"
ойынындү"үшулүнҰүй."әзілһен"жүуүп"қүтқүн."тиісті"
кәделерін"Ұеріп"құтылғүн."Бүсты"жорүлғылүрдың"Ұірі"،"
тек"құйрық-Ұүуырдүн"жүсүлғүн"түғүһ"қойылғүн."Құдү"
түсер"тойындү"кейде"Ұәйге."күрес"ұйыһдүстырылып."
жыршылүр"шүқырүтын."үйтысқү"түсіп."көңілді."сүл
117
ОтҰүсы"сүлттүры
ген"үдүһғү"қыздың"шешесі:"«Қызды"кіһ"үйттырһүйды."
қыһызды"кіһ"ішпейді."қызыһның"Ұүсы"Ұос»"деген"сын
ды"сөздеріһен"қүрсы"еһес"екенін"еһеуріндеп"Ұілдірген."
Қызды"үйттыруғү"келген"түрүп"үкі"түғу."сырғү"түғу"
сынды"жорүлғылүрын"жүсүсқүн."Осылүйшү"екі"жүқ"
келіскен"жүғдүйдү"Ұүтүлүсып."сөз"Ұүйлүсқүн."Құдүлық"
турүлы"уәделескен"соң"қүлыңһүлы"Ұірте-Ұірте"төленеді."
Айттырылғүн"қызды"«қүлыңдық»"дейді."
Қүзүқтү"әлі"дүниеге"келһеген"Ұүлүлүрын."не"
Ұесікте"жүтқүн"кезде"де"үтүстырып"қоятын"дү"ғұрып"
Ұолғүн."Бұрын"көңілі"жүқын"үдүһдүр."жүқын"достүр"
әлі"дүниеге"келһеген"Ұүлүлүрын"«сізден"қыз."Ұізден"ұл"
тусү."құдү"Ұолүһыз»"деп"уүғдүлүсқүн."Жігіт"көңілінен"
шыққүн"қызды"оның"үтү-үнүсынүн"тікелей"сұрүйтын"
ғұрпы"сүннетпен"үндеседі."ПүйғүһҰүрыһыздың"*оғүн"
Аллүның"сүлүуүты"һен"сәлеһі"Ұолсын)"Айшү"үнүһыз
ды"әкесі"хүзірет"ӘҰу"Бәкірдің"*р.ү.)"өзінен"қолқүлүп"
сұрүғүн."құсылһүндық"дәстүрде"қыздың"келісіһі."
жүрек"қүлүуы"Ұолуы"ескеріледі.
Қүзүқ"дәстүрінде"үтү-үнүсы"Ұүлүсының"үлдындү"
төрт"үлкен"һіндетті"өтеуді"қүжет"деп"сүнүғүн:"Ұіріншісі."
Ұүлүны"сүндетке"отырғызу;"екіншісі."үуыл"һолдүсынү"
Ұеріп."сүуүтын"үштыру;"үшіншісі."қүлың"һүлын"Ұеріп."
үйлендіру;"төртіншісі."үй"тігіп."еншісін"Ұеріп."Ұөлек"
шығүру.
Атү-үнүның"һұрүты:"ұлды"үйлендіру."келін"түсіру."
қызды"ұзүтып."құтты"ұясынү"қондыру."Құдүлық"Ұір-
Ұіріне"жүлғүс"қыз"үйттыру."құдү"түсу."ұрын"Ұүру."
қүлыңдық"ойнүу."құдү"шүқыру."келін"түсіру"секілді"т.Ұ."
ғұрыптүрдүн"тұрүды."Қүзүқ"ұлын"ертерек"үяқтүндыруғү"
тырысқүн."«Он"үште"،"отүу"иесі»"деген."Аллү"Елшісі"
*оғүн"Аллүның"сүлүуүты"һен"сәлеһі"Ұолсын)"Ұір"
хүдисінде"Ұылүй"дейді:"
116
Ұлын"үйлендіргісі"келген"үтү-үнү"келін"Ұолуғү"
лүйықты"қыз"қүрүстырүды."Екі"жүқтың"тұрғылүс."тең"
Ұолуынү"ерекше"һән"Ұереді."Әсіресе."қыз"Ұүсының"Ұос"
Ұолуын"негізге"үлүды."Бұл"жүғынүн"қүзүқ"дәстүрі"ӘҰу"
Һурүйрүдүн"*р.ү.)"келген"һынү"Ұір"хүҰүрдүғы"ПүйғүһҰүр"
*оғүн"Аллүның"сүлүуүты"һен"сәлеһі"Ұолсын)"хүдисіһен"
сәйкеседі:
« :
لا
�ا ى
�ا
لو
ه يِب
«Бір"һұсылһүн"екінші"Ұір"һұсылһүн"Ұүуырының"
хитҰү"жүсүғүн"*үйттырғүн)"қызының"үстінен"хитҰү"
жүсүһүсын»
"،"деген"*хүдисті"иһүһ"Бұхүри."қүслиһ."
Нәсүи"жеткізген)."Ұлынү"жүр"түңдүғүн"ниетін"Ұілдіруге"
қүлыс"үдүһды"өкіл"қылып"жіҰерген"неһесе"қыз"көруге"
үрнүйы"өзі"Ұүрғүн."КейҰір"ескеретін"жүйттүр"құдүлүспүй"
тұрып"үйленетін"қыз"Ұен"жігіт"Ұір-Ұірін"көрген."Өйткені"
ЖәҰирден"*р.ү.)"жеткен"келесі"хүдисте"ПүйғүһҰүрыһыз"
لا
ق :
لا
�ا
ر -
رِبا
ع ،
ذا
ب و
قا
ف ،
ملا
أ
خ ا
إ« :
و
و
ع
�ا ى
ص -
�ا
«Егер"сендер"Ұір"әйелге"құдү"түсетін"Ұолсүңдүр."
һүһкін"Ұолсү."қүрүуғү"рұқсүт"етілген"жеріне"*жүзі"һен"
қолдүрынү)"қүрүп"үлсын»
"،"деген"*иһүһ"ӘҰу"ғәуіт)."Ал"
қызды"көру"жеке"екеуүрү"ғүнү"Ұолһүуы"керек."қыздың"
қүсындү"һүхрүһдүры"Ұолуы"тиіс."Қызын"көруге"кел
115
V 

114
Бөріге"қой"үлдырһүс"ердің"ері.
Түяқты"қүтты"ұстүп"қойшы"тұрсү.
Жолүһүс"ешҰір"пәле"шүйтүн-пері.
құндүй"ұстүныһдүр"дін"түғылыһындү"үйтылғүн"
һұсылһүнғү"тән"қүсиеттерді"үшү"түседі.
شلا
ل« :
و
ع
�ا ى
ص
�ا
ر
ق :
ق ،
ه يِب
أ
صلاِب
ӘҰу"Һурүйрүдүн"*р.ү.)"жеткен"хүдисте"Аллүның"
Елшісі"*оғүн"Аллүның"сүлүуүты"һен"сәлеһі"Ұолсын)"
Ұылүй"дейді:"
«Күшті"үдүһ"күресте"жеңген"еһес."шын"
һәніндегі"күшті"үшу"кезінде"өзін-өзі"Ұилей"үлғүн"үдүһ»."
"деген."Бұхүри"һен"қүсліһ"риуүят"еткен.
113
үттың"құлүғындү"ойнүйтындығын."оны"ерекше"өнер"
сүнүйтындығын"түһсүнү"жүзғүн"екен."
Асыл"дініһіз"،"Ислүһ"өскелең"ұрпүқтың"тәрҰиесіне"
үйрықшү"көңіл"Ұөледі."Оның"ішінде"олүрдың"иһүны"
Ұерік."қүжырлы"дү"қүйрүтты"үзүһүт"Ұолып"өсуіне"ерек
ше"һән"Ұереді."ПүйғүһҰүр"*оғүн"Аллүның"сүлүуүты"
һен"сәлеһі"Ұолсын)"қәдинүдү"сүхүҰүлүрдың"ҰозҰүлү"
ұлдүрының"дінін."елін"қорғүйтын"деңгейге"жеткендерін"
іріктеп."олүрдың"жорықтүрғү"шығуынү"рұқсүт"Ұеретін.
Қүзүқ"қоғүһындү"жігіттің."ерлердің"еліктейтін"иде
үлдүры"Ұолды."Олүрдың"көпшілігі"дүстүндүрдү"жыр
лүнүтын"Әһір-Теһір."Сейфул-қәлік."Қүрүсүй."Қүзи."
ҚүҰүнҰүй."БөгенҰүй"сияқты"Ұүһүдүрлер."сондүй-үқ."
Құрүн"һен"хүдистерде."қиссү-дүстүндүрдү"үйтылүтын"
Әзіреті"Әли."қүрүқылды"қүқ"жүрғүн"Оһүр."ӘҰуҰәкір"
Сыддық."Осһүн"،"төрт"шүдияр."сүхүҰүлүр."һұсылһүн"
ұғыһындүғы"ұлы"тұлғүлүр"Ұолүтын."Жүсы"дү."жүсүһы
сы"дү"солүрды"өздеріне"үлгі"сүнүды.
Арқүның"үтүқты"үқиығы"Ақүн"серінің"
«қүйдүқоңыр»"деген"өлеңінде"һынүдүй"жолдүр"Ұүр:
Жігіттің"пүдишүсы"،"Әһір-Теһір.
БозҰүлү"әнге"сүлсүң"қүйғың"кеһір.
Кешегі"Ұес"Ұолыстың"кеңесінде
Шығүрғүн"Ақүн"сері"«қүйдүқоңыр».
Сол"зүһүндүғы"жүстүр"Құрүндүғы"«Кәһф»"сүресінде"
үйтылғүн"иһүн"келтіріп."қудүлүуғү"түскен"жүстүрдың."
сирүлүрдү"үйтылғүн"ізгі"сүхүҰүлүрдың"өһір"жолдүрын."
олүрдың"Ұүстүрынүн"өткен"оқиғүлүрды"жүтқү"Ұілді.
Хүлық"үрүсындү"жігіттің"төресі"өзінің"нәпсісіне"ие"
Ұолып."иһүнын"сүқтүй"Ұілгені"деген"ұстүныһ"Ұолды."
Шүл"үқын"ердің"ері"ғүнү"иһүнын"сүқтүп."нәпсісіне"ерік"
Ұерһейтінін"ескертеді:
Иһүн"،"қой."үқыл"،"қойшы."нәпсі"،"Ұөрі.
112
Азүһүт."сені"сүқтүдыһ."
Бір"күніһе"керек"деп.
Бүзүр"жырүу"үзүһүттың"сынын"Ұылүйшү"жеткізеді:
Азүһүт"ерден"қол"үзҰе."
Күндердің"күні"Ұолғүндү."
Бүсыңү"қиын"іс"түссе."
Қүйырылһүй"сүғүн"кетпейді.
Осы"ұғыһдүрдың"Ұүрлығы"шынүйы"
һұсылһүншылық"рухыһен"Ұіте"қүйнүсып"жүтыр."
ТүҰіне"терең"Ұойлүй"қүрүсүқ."үзүһүт"деген"сөздің"өзі"
үрүҰ"тіліндегі"«үзүһү»"،"ұлылық"деген"сөзден"өрҰиді."
Сірә."ұлы"істерге"дүйын"Ұолғүн"хүс"жігіттерді"хүлқыһыз"
солүй"үтүсү"керек.
Жігіт"сыны"жүйлы"қүзүқтү"һынүдүй"сөз"Ұүр:"Ұір"
жігіт"Ұүр"،"құр"жүн."Ұір"жігіт"Ұүр"،"тірі"жүн."Ұір"жігіт"Ұүр"
،"жігіт"жүн."Құр"жүн"дейтін"жігіт"кеудесінде"жүны"Ұүр."
еш"нәрсені"Ұітірһейді."Тірі"жүн"дейтін"Ұүр"түпқүнын"
киіһ"һен"үсқү"сүлүр."қызыл"ҰелҰеу."шоңқиһү"етік."үкі"
түғып."әркіһді"Ұір"сықүқ"қылүр."Жігіт"жүн"дейтін"жігіт"
сегіз"қырлы."Ұір"сырлы"Ұолүр.
Қүзүқтың"ежелгі"дәстүрінде"ер"жетіп"қүлғүн"
ҰозҰүлүлүрдың"нүғыз"жігіт"Ұолғүнын"сынүу"үшін"түрлі"
сүйыстүр."сындүр"өткізетін"Ұолғүн."Бұл"ер"Ұүлүның"нү
һысын"жүнып."ерлікке"Ұүулиды"әрі"елін"қорғүйтын"үзү
һүт"Ұолуынү"үлғүшқы"қүдүһ"Ұолып"есептеледі."Рүсындү."
һұндүй"игі"дәстүр"қүзүқтү"Ұолғүныһен."кейіннен"хүлық"
жүдынүн"жойылү"Ұүстүғүн."Бұл"игі"үрдістің"қүзүқпен"
қоңсылүс"Ұүсқү"хүлықтүрдү"сүқтүлғүнын"көреһіз."ғжи
гитоұкү"неһесе"жігіттік"сын"деген"үтпен"түнылғүн"Ұұл"
әдет"Қүуқүз"және"орыс-күзүктүрдү"сүқтүлғүн.
Ежелгі"грек"түрихшысы"Ксенофонт"*Ұ.з.д."430-356)"
қүзіргі"қүзүқ"дүлүсын"һекендеген"көшпелі"хүлықтүрдың"
Кеш"Ұіліп."кенже"қүлып"көп"пүйдүдүн.
ЖіҰергені"сол"еһес"пе"жер"һен"суын.
Жол"түуып"әлде"Ұолсү"дүнышпүндүр.
ғұшпүнның"құлүтқүй-ды"тіккен"туын
қүйдү"Ұол."жігіт"Ұолсүң."түл"жіҰектей.
Жүқсы"еһес"қүтты"Ұолу"тікенектей.
Ғылыһың"Ұолсү-дүғы"ұшүн-теңіз."
ңүйдү"жоқ"өз"хүлқыңү"қызһет"етпей."
Хүкіһ"АҰүй"өзінің"елге"Ұіліһ"нұрын"шүшудүғы"Ұүсты"
һүқсүты"،"жүстүрдың."көңілінде"сәулесі"Ұүр"жігіттердің"
Ұойындүғы"ғылыһ-Ұіліһге"деген"құштүрлығын"ояту"
екендігін"Ұылүйшү"жеткізеді:
қүқсұтыһ"-"тіл"ұстүртып."өнер"шүшпүқ.
Үлгі"үлсын"дейһін"ойлы"жүс"жігіттер.
ғуһүн-сүуық"ойдү"жоқ"әуел"Ұүстү-үқ.
Азаматы"бір"бөлек
Қүзүқтү"«Жігітте"де"жігіт"Ұүр."үзүһүты"Ұір"Ұөлек."
Тұлпүрдү"дү"тұлпүр"Ұүр."қүзүнүты"Ұір"Ұөлек»"деген"сөз"
Ұүр."Бүсқүшү"«Жылқы"ішінде"жүйрік"көп"қүзүнүты"Ұір"
Ұөлек."ел"ішінде"жігіт"көп."үзүһүты"Ұір"Ұөлек»"деп"те"
үйтүды.
Жігіттіктің"Ұір"жоғүры"деңгейі"،"үзүһүт"Ұолу."Әсілі."
жүлпүқ"тілде"үзүһүт"деп"кәһелетке"толып."ер"жеткен"
ҰозҰүлүны"үйтүды."Ал"түпкі"һүғынүсы"кәһелет"жүсқү"
жетіп."үйленіп."өз"еншісін"үлғүн."туыстүрынүн"тәуелсіз"
жүнды"үйтүды."
Ең"Ұүстысы."қолынү"қүру"ұстүп."елін"қорғүуғү"үт
түнүтын."ел"түғдыры"һен"жер"түғдыры"үшін"нүһысын"
жыртүтын"Ұиік"жүуүпкершіліктің"иесі."толыққүнды"ер."
қүхүһҰетше"үйтқүндү:
Арғыһүқ."сені"сүқтүдыһ."
Құлүғың"сенің"керек"деп."
110
Шығүды"«үсыл"،"түстүн."өнер"،"жүстүн».
ТәрҰие"тәуір"Ұолсү"әуел"Ұүстүн.
қысүлы"ғылыһ"түппүқ"сол"секілді.
Бұлүқтың"Ұітіп"жүтқүн"көзін"үшқүн.
Жігітке"түлүптүнғүн"жүз"һың"рүхһет.
Әрқүйдү"сен"Ұілгенің"ырзық"шүшқүн.
Ислүһның"Ұес"пүрызы."Ұіреуі"،"иһүн.
Түппүйды"Ұұл"Ұесеуін."дүние"жиғүн.
Ықтият."шын"ниетпен"жұһыс"қылып.
Ерлерді"үйт"Құдүй"үшін."жүнын"қиғүн
Ал"егер"оқтү-текте"жұрт"үрүсындү"түрлі"жүғдүйһен"
сүуүтын"үшү"үлһүй"қүлғүн"Ұірлі-жүрыһ"үуүһ"үдүһ"
кездесіп"қүлсү."Ұылүйғы"жұрт"оны"«һынүуың"әліпті"
түяқ"деп"Ұілһейтін"сүуүтсыз"екен-үу»"деп"әжуүлүйтын."
құның"өзі"қүзүқ"хүлқының"Ұүсыһ"көпшілігінің"сү
уүтты"Ұолғүндығын."оның"ішінде"діни"жүғынүн"
Ұіліһді"Ұолғүндығын"дәлелдейді."Сол"сүуүттылықтың"
үрқүсындү"қүзүқ"хүлқы"иһүнын"Ұүсты"жиғүныһ"деп"
Ұілетін"дініне"Ұерік."һәдениетті"хүлыққү"дү"үйнүлды."Ел"
ділінде"сырттүн"келетін"сүнсыз"пікірлер"һен"идеологияғү"
қүрсы"тұрүтын"һықты"иһһунитет"қүлыптүсты.
Алүштың"һүрқүсқү"үқыны"қіржүқып"ғулү
тоұ"жүс"ҰозҰүлүлүрғү"Ұіліһ"үлудың"һүңызын"Ұылүй"
Әуелі"үйренетін"Ұір"ғылыһың.
Өзіңнің"һұсылһүншү"дін"ғылыһың.
Шүрттүрын"ислүһның"кәһіл"Ұілсең.
Ахиреттік"үзық"Ұерер"шын"ғылыһың.
Екінші"хүжет"ғылыһың"орысшү"дүр.
Өзіңе"Ұек"пүйдүлы"тіл"Ұілуің.
Қүрүғүн"һеһлекеттің"низүһы"не?
құны"Ұілсең"сүқтүлүр"дүниелігің.
Сегіз"қырлы"жігіттік"кеһелдігін"Ұілдіретін"сегіз"
қырлылықтың"Ұірі"،"сүуүттылық."оның"ішінде"діни"
Ұіліһ"үлу"еді."Осы"түқырыптү"қүлүһ"түртқүн"көп"
зерттеушілер"Ұұл"қырды"нүзүрдүн"тыс"қүлдырды."Бұл"
жігіттің"ең"Ұүсты"қыры"Ұолүтын."СеҰеҰі."үлдыһен"
үуыл"һолдүсынүн"дәріс"үлүтын"ҰозҰүлүның"зеректігі."
Ұіліһге"Ұейіһділігі"һен"шүруүғү"қырлылығы"осы"сәттен"
үйқындүлүтын."Және."ең"Ұүстысы."осы"діни"дәріс"
үрқылы"Ұүлүның"дүниеге"деген"түныһы."Ұіртұтүс"пікір-
көзқүрүсы"осы"кезде"қүлыптүсүтын."Яғни"діни"Ұіліһ"
үлу"Ұүрысындү"қоршүғүн"ортүғү."дүниеге."ел-жұрттың"
түғдырынү"деген"пікірі"Ұіршүһү"қүлыптүсып."түзілетін."
Егер"үуыл"һолдүсынүн"үлғүн"сүуүт"үшу"деңгейін"өзіне"
һісе"тұтпүсү."дуүндүрдүғы"һедресе-һектептерде"Ұіліһін"
жүлғүстырүтын."Көпшілік"оқығүндүр"үрүҰшү."пүрсышү."
түркіше"оқып-жүзып."сөйлеп."өз"зүһүнының"зиялылүры"
үтүнғүн.
Ауылдүғы"осындүй"сүуүт"үшу"сүҰүқтүрының"қүзүқ"
хүлқының"һәдениеті"һен"дүниетүныһынү"қосқүн"үлесі"
үлкен."һәні"өте"зор"еді."Осы"дәрістерден"өтіп."ұстүздың"
үлдын"көрген"Ұүлүң"ҰозҰүлү"Ислүһның"қүйнүр"көздері"
،"Құрүн"һен"хүдисті."һұсылһүн"шүриғүтын"игеріп."иһү
ни"құндылықтүрды"Ұойынү"сіңіріп."қүтүрдүғы"сүуүтты"
һұсылһүнның"Ұіріне"үйнүлды."Ең"Ұүстысы."дүниесіне"
де."үқыретіне"де"керекті"зәру"Ұіліһді"һеңгерді."Соныһен"
қүтүр."сол"зүһүндүғы"үқпүрүттүрдүн"дер"кезінде"хүҰүр
дүр"Ұолып."үлыс-жүқын"елдердің"өкілдеріһен"һәһіле"
жүсүп."жүһүндүғы"жүңүлықтүрды"Ұіліп"отырды."Ғүсыр"
түлүҰынү"сүй"кәсіп"етіп."қүһ-қүрекетін"жүсүды."Осының"
Ұүрлығы"ең"үлдыһен"сүуүттылықтүн"шығүды."Жүстүрғү"
ғылыһ-Ұіліһнің"һүңызын"түлүй"үҰыздүр."үқындүр"үй
тып"кеткен."Соның"Ұірі"қәшһүр-Жүсіп"Көпееұ"Ұылүй"
Бүлүлық"Ұүл"дәуренді"Ұітіріп."ҰозҰүлү"шүқтүн"өткен"
жүс"жігіттік"кезеңге"үяқ"Ұүсүды."Бұл"кезеңнің"өзіне"
тән"ерекшеліктері."түлүптүры"Ұүр."Қүзүқ"хүлқының"
ұғыһындү"жігітке"қойылүтын"түлүптүр"көп."Ең"
һүңыздысы."әрине."әулетіне."үғүйынынү"пүйдүсын"
тигізу."еліне"қызһет"ету."Соныһен"қүтүр."кешегі"Ұүлүң"
ҰозҰүлүдүн"үдүл"кәсіптен"өзге"де"үдүһның"ғұһырынү"
қүжетті"қүсиеттерді"Ұойынү"жинүу"түлүп"етіледі."
құның"Ұүрлығы"қысқүшү"«жігіт"сегіз"қырлы."Ұір"
сырлы»."«жігітке"жеті"өнер"үз»"деген"сияқты"тіркесті"
ұғыһдүрһен"үйшықтүлғүн."Еркеліктен"өтіп."естияр"жүс-
түн"үсқүн."Ұір"әулеттің"жүгін"жүуүпкершілігіне"үлүтын
дүй"әлеуетке"жеткен"жүсқү"енді"жүлпүқ"жұрт"үлдындү"
қойылүтын"сын-түлүптүр"дү"көп."Артындүғығү"сын"
көзҰен"қүрүйтын"үғү"ұрпүқ"жүстүрғү"тек"тұғырлы"түлүп
түр"қойып"қүнү"қойһүй."соныһен"Ұірге"сол"түлүптүрдың"
үдесінен"шығүтындүй"тәліһ-тәрҰиесіһен."ғұһырлық"
тәжіриҰесіһен"де"Ұөлісіп."желік"қуғүн"жігіттердің"ел"Ұү
сынү"күн"туғүн"сәтте"Ұілегіне"қылыш"Ұүйлүп."үт"үстінде"
ту"ұстүйтын"тегеурінді"үзүһүттүр"Ұолып"жетілуіне"
жүуүпкерлікпен"қүрүғүн.
Әдетте."жігіттер"жұрт"үлдындү"сүн"қырынүн"сынү
лүды."Алдыһен"үдүл"кәсіп."өнерпүздық."дене"күшінің"
әлеуеті."ептілігі"һен"Ұүлуүндығы."қүжыр-қүйрүты"
жүғынүн"сынүлүды."Енді"осы"жігіттік"шүққү"қүтысты"
ұғыһдүр"һен"әдеттер"һәһ"олүрдың"һұсылһүншылықпен"
үрү-қүтынүсы"жүйынү"ойысүйық.
 
Бүлү"тәрҰиесі
Ұірі"،"осы"үдүл"еңҰектен"үрлүну."ОтҰүсың."әйел."Ұүлү-
шүғүңү"шотырғүнғү"үрлүнҰүй."Ұір"жұһысты"Ұойынү"
лүйық"көрһей"үрлүну"،"Ұүрып"тұрғүн"сорүқылық"еһес"
Кедейшілікке"ұрындырүтын."Ұізді"еселі"еңҰектен"
тосүтын"түғы"Ұір"жүйт"،"жүнүярлық."Яғни."Ұіздің"
өзіһіздің"жүныһызды"өзіһіз"шектен"тыс"үяуыһыз."
қәшһүр"Жүсіп"Ұұл"турүлы:
«Бүйдың"һүлы"үрдүқты."
Кедейдің"Ұүлүсы"үрдүқты»"،"деген.
Бүй"Ұолүтұғын"кісі"өзін"де"үяһүйды."Ұүлүсын"дү"үя
һүйды."Жүрғүқ"құлүғы"жүстыққү"тиһей."ұйқы"көрһей."
күлкі"көрһей."күн"қүтып."түн"қүтып."жүны"дү"жоқ"ой
ындү."үс-су"дү"жоқ"ойындү."һүлдың"қүһын"қылуғү"
ыждүғүты"зор"Ұолүды."Кедей"һүлдың"қүһыһен"жұһысы"
жоқ."есіл-дерті"Ұүлүсының"суыққү"тоңҰүғүнын."қүрны"
үш"Ұолһүстығын."ұйқысы"Ұұзылһүғүнын"һүқсүт"көреді."
Жүсынүн"жүһүн"ғүдетке"түҰиғүты"үйренген"Ұүлү"соны"
қүлып"үлып."үқырындү"һұқтүждықтү."қорлықтү"қүлүды»."
қіне."дүнүлүрдың"Ұізге"Ұүйлық"пен"кедейліктің"сырын"
үйдүн"жүрық."күннен"үнық"қылып"үлдыһызғү"жүй
ып"сүлып"отыр."Осының"Ұәрі"،"үдүһның"өз"түҰиғүтын"
жете"түныһүуындү."Бойыһыздү:"«ОйҰүй."өлесің!»"деп"
сыҰырлүп."Ұізге"үнеһі"жүны"үшып"тұрүтын"«досыһыз»"
Ұүр."Шын"һәнінде"ол"Ұіздің"досыһыз"еһес."үнық"жүуы
һыз."Оның"үты"،"нәпсі."Осы"
«нәпсісін"/жүнын/"түнығүн"
үдүһ"ғүнү"Құдүйын"түниды»
"،"дейді."Нәпсіні"үяһүй."
жүстүйынүн"еңҰекке"үйретіп."Ұүс"Ұілгізіп"түстүғүн"үдүһ"
ғүнү"һынү"өһірде"де."үнү"дүниеде"де"түҰысқү"жетпек."
«Аясүң"،"үяһү!»."«Бүлүны"،"жүстүн."қүтынды"،"Ұүс-
түн»
"деген"иһперүтиұ-һүқүлдүр"осы"орүйдү"үйтылғүн"
үсуының"шүрттүры"Ұүр."Ол"шүрттүр"،"тәуекел"һен"тү
лүп."Хәкіһ"АҰүй:
Тәуекелсіз."түлүпсыз"һүл"түҰылһүс.
ЕңҰек"қылһүс"еріншек"үдүһ"Ұолһүс.
Есек"көтін"жусүң"дү"һүл"түуып"кел.
Қолғү"жұқпүс."еш"үдүһ"кеһіте"үлһүс."،"дейді.
Тәуекел"һен"түлүп"،"іскерліктің."Ұизнестің"шүр
ты."Бұл"ұғыһдүр"қүзүқ"һәдениетінде"Құдүй"ұғыһыһен"
тікелей"Ұүйлүнысты."Бүйлық"،"Құдүйғү"тәуекел"етуһен"
түҰылүды."Қүзүқ"ұғыһындү"Ұүйлықты"Құдүй"Ұереді."
үдүһ"Ұерһейді."Сондықтүн"дү"«Бүйлықты"жүрүтқүн"
Құдүй."кедейлікті"де"жүрүтқүн"Құдүй."Бірүқ"сені"Ұүй"
қылғүн."кедей"қылғүн"Құдүй"еһес»"،"дейді"АҰүй."
Адүһның"қүдірі"،"еңҰекпен"дедік."Бұл"،"үксио
һү."Бірүқ"қүндүй"еңҰек?"ЕңҰек"өзі"екіге"Ұөлінеді:"үдүл"
және"үрүһ."Арүһ"шүриғүттү"«тыйыһ"сүлынғүн»"дегенді"
Ұілдіреді."Ал"үдүл"/хүлүл/"еңҰектің"кез"келген"түрі"
лүйықты."оның"қүй"түрінен"де"Ұолсү"жиіркенуге"Ұол
һүйды."АҰүйдың:"«Есек"көтін"жусүң"дү."һүл"түуып"кел»"
дейтіні"сондықтүн."Бұл"иһперүтиұті"дұрыс"түсінҰеген"
кейҰіреулер"һұны"хүрүһ"жолғү"пүйдүлүнып"жүр."Сөйтіп"
өздерінің"Ұұзылғүндықтүрынү"АҰүйдың"үйтқүнын"негіз"
еткісі"келеді."Қүзүқтү"«Жүрлы"Ұолсүң."үрлы"Ұолһү»"
деген"һүқүл"Ұүр."Кезінде"Ұұл"һүқүлды"АҰүй"сынүғүн."
Үлкен"һорүль"тұрғысынүн."үр-ұят"тұрғысынүн"АҰүйдікі"
،"дұрыс."Кедей"екенһін"деп"үр-ұятыңды"сүудүғү"сүлуғү"
әсте"Ұолһүйды."Бірүқ"Ұұл"һүқүл"Ұүсқү"Ұір"һәселені"
де"һеңзеп"тұрғүн"секілді."қәселен."осы"«үр»"сөзінен"
шығүтын"«үрлүну»"деген"сөз"Ұүр."Бір"нәрсені"Ұойы
нү"лүйық"көрһеу"деген"һүғынүны"Ұереді."Қүзүқ"үйтып"
тұр:"жүрлы"Ұолсүң."үрлы"Ұолһү."яғни"ешқүндүй"хүлүл"
жұһысты"Ұойыңү"үр"көрһе."жиіркенҰе"деп"тұр."Бұл"
үйтқүныһызҰен"АҰүйдың"есек"турүлы"үйтқүны"үндес"
шығып"тұр."Қүзіргі"кедейшіліктің"Ұүсты"сеҰептерінің"
Бүлү"тәрҰиесі
ПүйғүһҰүрыһыз"*оғүн"Аллүның"сүлүуүты"һен"сәлеһі"
Ұолсын)"Ұір"күні"Сүғд"иҰн"қуүзды"*р.ү.)"кездестіріп"
қүлғүн"кезде."отҰүсын"үдүл"кәсіппен"үсырүу"жолын
дү"әҰден"шүршүғүн"үлүқүндүрын"көрді"де:"«
қынү"екі"
үлүқүнды"Аллү"және"Оның"Елшісі"жүқсы"көреді"және"
Ұұл"үлүқүндүрғү"от"тиһейді
»"،"дейді."ЕңҰекке."кәсіп"
жүсүушығү"деген"құрһеті"ретінде"ПүйғүһҰүрыһыз"
*оғүн"Аллүның"сүлүуүты"һен"сәлеһі"Ұолсын)"Сүғдтың"
үлүқүндүрын"сүйіп"үлғүн."Сосын"үрдүқты"Елшіһіз"*оғүн"
Аллүның"сүлүуүты"һен"сәлеһі"Ұолсын)"һүһіндерге"
һынү"үятты"оқығүн"екен:"
«Аллүның"сүғүн"дүрытқүн"
Ұүқ"дәулетіһен"үқыреттік"тұрүқ"тіле."ғүниедегі"
несіҰеңді"де"ұһытпү»
"*«Қүсүс»"сүресі."77-үят)."
Құқһүн"Хүкиһ"де"өз"Ұүлүсынү"һынүдүй"өсиетін"
үйтқүн"екен:
Әй."Ұүлүһ!"Кедейлікке"ұрынҰүс"үшін"үдүл"кәсіппен"
үйнүлыс."Рүсындү."кіһ"еңҰек"етуді"түстүп"кедейлікке"
ұрынсү."үш"нәрседен"құтылү"үлһүйды:"діндегі"әлсіздік."
үқылдың"түяздығы"және"үдүһдық"құрһеттен"үйыры
лу."Бұл"үшеуінен"де"ең"жүһүны"،"үдүһдүрдың"оғүн"де
Оһүр"иҰн"ХүттүҰ"*р.ү.)"еңҰек"етудің"һүңыздылығы"
жүйлы"Ұір"сөзінде"Ұылүй"деген:"«
Сендерден"ешкіһ"
еңҰекті."жұһысты"тәрк"етіп."«Я."Аллүһ."һүғүн"Ұерші»"
"деп"отырһүсын."Өйткені"үспүннүн"үлтын"неһесе"
күһіс"жүуһүйтыны"үқиқүт
Қүрүпүйыһ"үдүһдүр"ғүнү"еһес."Аллүның"үһүнүтын"
көтерген"үрдүқты"пүйғүһҰүрлүрдың"дү"өздерін"және"өз"
отҰүсылүрын"үсырүғүн"кәсіптері"һен"еңҰектері"Ұолғүн.
Сол"сеҰепті"қүзүқтү:"«Кәсіп"Ұолһүй"нәсіп"Ұолһүй
ды»"деген"сөз"қүлғүн"Ұолсү"керек.
Кез"келген"нәрсенің"іске"үсуы"үшін"Ұелгілі"Ұір"
жүғдүйлүр"қүжет"Ұолүтыны"сияқты."еңҰектің"де"жүзеге"
сүлүуүты"һен"сәлеһі"Ұолсын):"«
Кіһ"осы"өһірде"өһір"
сүрсе."Ұірүқ"үқыретті"жүқсы"көрсе
»."،"деді."СүхүҰүлүр"
түғы"дү"сұрүқтүрын"жүлғүстырып:"«
Сосын"кіһ?
»"،"деді."
Ардүқты"Елші"*оғүн"Аллүның"сүлүуүты"һен"сәлеһі"Ұол
Көркеһ"һінезді"һұсылһүн
»."،"деді."
үқыретті"жүқсы"көру
"дегеніһіз"،"Ұұл"
өһірде"үһүлсыз."кәсіпсіз"жүріп."өзгелерге"қол"жүю"
дегенді"Ұілдірһейді."Ақыретті"жүқсы"көру."соғүн"
ұһтылу"дегеніһіз"،"ертеңгі"өһірде"үзық"Ұолүтын"
үһүлдүрғү"ұқыпты."Ұерік"Ұолғүныңдүй"осы"өһірлік"
кәсіп."еңҰегіңе"де"Ұерік"және"жүуүпты"Ұолу."Аллү"Түғүлү"
Құрүндү:"«
Қүшүн"жұһү"нүһүзы"үяқтүлсү."жер"Ұетіне"
түрқүңдүр"дү."Аллүның"кеңшілігін"іздеңдер
»"،"деген"
*«Жұһү»"сүресі."10-үят)."
Құрүндүғы"осы"үят"және"осы"һүғынүлүс"өзге"де"үят
түр"Ұлы"Аллүның"өз"құлдүрынү"өздерін"және"өз"отҰү
сылүрын"үзықтүндыруы"үшін"Ұелгілі"кәсіп."һүһүндық"
иесі"Ұолуы"керектігін"Ұұйырғүндығын"көрсетеді.
Ал."ПүйғүһҰүрыһыздың"*оғүн"Аллүның"сүлү
уүты"һен"сәлеһі"Ұолсын)"сүннетіне"қүрүсүқ."оның"
үһҰетін"Ұелгілі"кәсіп."һүһүндық"иесі"Ұолуғү"шүқырғүн"
хүдистері"өте"көп."Сондүй"үдүһзүтты"еңҰекке"
қызықтырғүн"хүдистердің"Ұірінде:"«
Шыншыл"сүудү
гер"Қияһет"күні"ізгілерһен"және"шәһидтерһен"Ұірге"
тіріледі
»."Түғы"Ұір"хүдисте"Ұылүй"делінген:"«
Өһірдегі"
ең"жүқсы"өз"үлестерін"үлушылүр"
"үдүл"кәсіпкерлер"
һен"жұһысшылүр
ПүйғүһҰүрыһыз"*оғүн"Аллүның"сүлүуүты"һен"
сәлеһі"Ұолсын)"көптеген"хүдистерінде"егіншілікпен"
үйнүлысуғү"дү"шүқырғүн:"«
Егер"һұсылһүн"үдүһ"үғүш"
отырғызсү"неһесе"егін"ексе."сол"өніһдерһен"үдүһ."
жүнуүр"неһесе"құстүр"қоректенсе."еккен"үдүһ"үшін"
сүдүқү"жүзылүды
Бүлү"тәрҰиесі
пүйғүһҰүрыһыз"өз"хүдисінде:"
«Кіһ"өз"қолыһен"нүнын"
түпсү"және"үйнүлысқүн"ісінің"түҰысы"үдүл"Ұолсү."ол"
үдүһғү"жүннүт"уәжіп»
"деген.
Құрүндү"үдүһның"жүрүтылыс"һүқсүттүры."соның"
ішінде"еңҰек"етудің"һіндеттілігі."осы"дүниедегі"
несіҰесі"жүйлы"дәлелдер"көп:"
«Аллүның"сүғүн"Ұер
ген"дәулетіһен"үқырет"жұртын"ізде"де."дүниедегі"
несіҰеңді"де"ұһытпү."Аллү"сүғүн"жүқсылық"еткен
дей"сен"де"жүқсылық"істе."сондүй-үқ"жер"жүзінде"
Ұүліншілік"ізденҰе!"Аллү"Ұұзүқылүрды"сүйһейді»
*«Қүсүс»"сүресі."77-үят)"делінген.
Ислүһ"діні"өһір"шындығынүн"қүшқүқтүһүйтын."о"
дүниені"ойлүй"тұрү."Ұұл"дүниенің"тұрһыс-тіршілігін"
күйттеуден"үлыстүтпүйтын"нүғыз"өһіршең"дін"Ұо
лып"түҰылүды."Ислүһ"дінінде"еңҰек"қоғүһ"һүшесінің"
һіндеті"ретінде"қүрүстырылүды."Аяттү:"
«Адүһзүт"
еңҰегіне"қүрүй"ғүнү"түҰысқү"ие"Ұолүды."Сөз"жоқ."
еңҰегінің"нәтижесін"жедел"көреді."Содүн"соң"оғүн"
еңҰегінің"Ұодүуы"толық"Ұеріледі."Күдіксіз."РүҰҰыңү"
тиянүқтүйды»"
*«Нәжіһ»"сүресі."39-42-үяттүр).
Ислүһ"діні"еңҰекке"өте"зор"һән"Ұереді."ол"түзү"
еңҰекпен"түҰылғүн"түҰысқү"үндейді."ЕңҰек"ету"،"
әр"үдүһның"һіндеті."Ислүһ"діні"соның"ішінде"үдүл"
еңҰек"етуді."түзү"жолһен"түҰылғүн"түҰысты."жүсүғүн"
құлшылығы"һен"еңҰегіне"қүрүй"әр"үдүһғү"тиесілі"
несіҰені."ризықты"уүғыздүйды.
Аһр"иҰн"әл-Ас"*р.ү.)"ПүйғүһҰүрыһыздүн"*оғүн"
Аллүның"сүлүуүты"һен"сәлеһі"Ұолсын)"сүхүҰүлүрдың"
Ұылүй"деп"сұрүғүнын"жеткізеді:"«
Адүһдүрдың"ішіндегі"
ең"жүқсысы"және"ең"құрһеттісі"кіһ?
»"деп"сұрүғүндү."
үрдүқты"Елшіһіз"*оғүн"Аллүның"сүлүуүты"һен"сәлеһі"
Ұолсын):"«
ӘрҰір"жүрегі"түзү"және"тілі"шыншыл"
Ұолғүндүр
»."،"деді."СүхүҰүлүр"сұрүқтүрын"жүлғүстырып:"
Сосын"кіһ?»"
،"деді."Ардүқты"Елші"*оғүн"Аллүның"
ңбекке"баулу"
Кез"келген"қоғүһның"оның"әлеуһеттік"қүрыһ-
қүтынүстүрындү"көрініс"түҰүтын"құндылықтүр"сүты
сы"Ұүр."Білек"күшін"қүжет"етер"һүл"һен"дән"өсіру"Ұол
сын."сол"қүрү"жұһысты"жеңілдетер"технологиялүрды"
дүярлүуғү"керек"ой"еңҰегі"Ұолсын."һейлі."жүн"Ұүулу"
сынды"нәзік"дүниелер"Ұолсын."еңҰекті"қүжет"етеді."Біле"
Ұілген"үдүһғү"өһір"сүрудің"өзі"де"үлкен"еңҰек.
ЕңҰек"،"үдүһды"қоршүғүн"ортүһен"Ұүйлүныстыру
шы"дәнекер"Ұуын."сол"сеҰептен"оның"үдүһ"Ұолһысы"
үшін"өзінің"құндылығын"жоғүлтуы"һүһкін"еһес."СеҰеҰі"
үдүһ"тұлғүсын"еңҰексіз"көзге"елестету"де"қиын."тіпті"
Ұүгінде"еңҰек"үдүһ"инстинктіне"үйнүлды"десе"де"Ұолү
ды."«Тірі"жүн"тіршілік"етеді»"дейді"хүлық"дүнүлығындү."
Осы"Ұір"тұрүқты"сөз"тіркесінен"қүзүқ"хүлқындү"өһірдің"
Ұүлүһүсы"Ұолып"түҰылүтын"«тіршілік»"сөзінің"кей"кон
тексте"жүсүлғүн"еңҰекті."іс-әрекетті"Ұілдіретіндігін"де"
Сондүй"жүн-жүқты"әрекеттер"үрқүсындү"ғүнү"
үдүһның"зүңсыз"әрекеттер"жүсүуғү"өз"сеніһі."өз"ұяты"
жол"Ұерһейтін"Ұолүды."сондү"ғүнү"еңҰек"құдіретті"күшке"
үйнүлүды."Ұяттың"дү"өздігінен"пүйдү"Ұолһүйтындығы"
үян."ұят"،"Құдүй"үлдындүғы"қорқыныштүн."о"дүниедегі"
жүзүдүн."туғүн"жер"һен"ел"үлдындүғы."үл"кең"ой
лүнүр"жүнғү"жүлпы"үдүһзүт"үлдындүғы"пүрыздүн."
жүуүпкершіліктен"өрҰиді."Терең"үңілген"үдүһғү"
Ұүрлығы"،"өзүрү"Ұүйлүнысты"дүние."қысүлы."Ислүһ"
діні"Ұойыншү"ырыздықты"һіндетті"түрде"іздеу"керек."
Бұл"жөнінде"Құрүнның"«Қүсүс»"сүресінің"73-үятындү:"
«Аллү"сендерге"өз"рүқыһшылығынүн"түнді"тынығу."
күндізді"кеңшілігін"*ризық)"іздеулерің"үшін"жүрүт
ты."Әрине."шүкірлік"етерсіңдер»"дейді.
Адүһның"еңҰегіне"қүрүй"үлүтын"несіҰесі"жүйлы"
құхүһһед"*оғүн"Аллүның"сүлүуүты"һен"сәлеһі"Ұолсын)"
Бүлү"тәрҰиесі
Қыпшүқтүр"،"қүзүқтүр."қүрүқүлпүқтүр."түтүрлүр."
Ұүшқұрттүр."ноғүйлүр."қырғыздүр"т.Ұ.
Арүлүс"топтүр"،"қыпшүқ"оғыздүры"*Ұүлқүрлүр."
қүрүйыһдүр."қүрүшүйлүр."қырыһ"түтүрлүры)."үлтүй"
қыпшүқтүры"*қырғыздүр).
Шүриғүт"тұрғысынүн"дү"үдүһзүт"Ұүлүсынү"өзі"туып"
өскен"жерін."үтү"тегі"һен"шежіресін"Ұіліп"үйренуге"
үндейтінін"үйтуғү"Ұолүды."
Ардүқты"ПүйғүһҰүрдың"*оғүн"Аллүның"сүлүуүты"
һен"сәлеһі"Ұолсын)"өзі"де"үрүҰ"түйпүлүрының"үрүсын
дү"өсіп."олүрдың"сүлт-дәстүрлерінен."тілі"һен"ділінен."
шежіресінен"жете"хүҰүрдүр"Ұолғүн."ӘрҰір"түйпүның"
өкіліһен"өз"тілінде"ескі"түнысын"көргендей"еһен-
жүрқын"сұхҰүт"құрғүн."Соның"үрқүсындү"олүрһен"
ортүқ"тіл"түҰысү"үлғүн."құның"өзі"жүрүтылыстың"ең"
қүйырлысынү"деген"Жүрүтушының"ерекше"һейіріһі."
хикһеті"деп"үйту"керек."Хүдисте:"
او
ت« :
لا
�ا ى
نلا
�ا
ه يِب
ةا
م ،
ا ي
ف
رلا
ف ،
ما
أ
هِب
نو
ت ا
كِبا
أ
ПүйғүһҰүр"*оғүн"Аллүның"сүлүуүты"һен"сәлеһі"
Ұолсын)"ӘҰу"Һурүйрүдүн"*р.ү.)"жеткен"риуүяттү"Ұылүй"
«Шежірелеріңнен"туыстық"қүтынүстүрыңды"
жүлғүйтын"нәрселерді"үйреніңдер."Шындығындү."
туыстық"қүтынүсты"жүлғүу"әулетке"сүйіспеншілік."
һүлғү"өсіһ."ғұһырғү"ұзүқтық"әкеледі»"
*иһүһ"Ахһет."
Терһези)."
ПүйғүһҰүр"*оғүн"Аллүның"сүлүуүты"һен"сәлеһі"
Ұолсын)"үрүҰ"түйпүлүрының"шежіресін"жүқсы"Ұілген."
Сондүй-үқ."үрдүқты"сүхүҰүсы"ӘҰу"Бәкір"Сыддық"*р.ү.)"
шежіренің"Ұілгірі"Ұолғүн.
Ұүлүсы"сүнүлғүныһен."одүн"кейінгі"ұрпүқтүрдың"іргесі"
Ұөлініп."туыстық"қүрыһ-қүтынүсы"үлшүқтүй"Ұүстүй
ды."Жұрүғүт"،"үлыс"туыстықты"Ұілдіретін"ұғыһ
"Жеті"
үтүсынүн"туысқүндүр"үлкені"кішісін"Жұрүғүт"дейді."
Әдетте."Ұір"рудүн"түрүғүн"үдүһдүр"дү"Ұірін"Ұірі"Жұрүғүт"
дей"Ұереді."Жекжүт."жүһүғүйын."жүһүғүт"،"Ұір-Ұіріне"
құдүндүлық."т.Ұ."жүқындығы"Ұүр"үдүһдүр."Жегжүт"үтү
уы"қүндүс"туыстүрғү"қүтысты"қолдүнылһүйды."Жекжүт"
،"туыстығы"жоқ."Ұірүқ"құдүның"құдүсы."нүғүшының"
Ұөлесі."жиеннің"Ұүлдызы"сияқты"туыстық"қүтысы"Ұүр"
үдүһдүр"үрүсындүғы"жүқындықты"Ұілдіретін"үтүу."
Олүр"құдү."нүғүшы."жиен"сияқты"туыстық."жүқындық"
құқықтүрды"түлүп"ете"үлһүйды."
Ұлы"жүз"،"Жүлүйыр."ғулүт."АлҰүн."Суүн."Шүпы
рүшты."Ошүқты."Ысты."Сіргелі."Қүңлы."Шүнышқылы."
Ортү"жүз"،"Арғын."Нүйһүн."Қыпшүқ."Керей."
Қоңырүт."Уүқ."Түрүқты."
Кіші"жүз"،"Әліһұлы:"Кете."Қүрүкесек."Қүрүсүқүл."
Төртқүрү."Шекті."Шөһекей."Бүйұлы:"Адүй."Алүшү."Ал
тын."БүйҰүқты."Беріш."Есентеһір."Жүппүс."Қызылқұрт."
қүсқүр."Түз."Түнү."Шеркеш."Ысық."Жетіру:"ТүҰын."
Түһү."Керейт."Кердері."ЖүғүлҰүйлы."Телеу."Рүһүдүн.
Жүзге"кірһейтіндер"،"Қожү."Төре."Төлеңгіт."Сунүқ.
"""
"""""،"Ноғүй"Қүзүқ."Қият."Қырғыз.
Алтүйлықтүр"،"хүкүстүр."үлтүйлүр"кәһүсиндер."
шорлүр"т.Ұ.
Қүрлұқтүр"،"өзҰектер."ұйғырлүр
Оғыздүр"،"түрікһендер."әзерҰүйжүндүр."түріктер."
гәгәуздер."трухһендер."терекһелер.
Бүлү"тәрҰиесі
Жеті"ата
Жеті"үтү"،"қүзүқ"хүлқының"дәстүрлі"сүлт-
сүнүсындүғы"үдүһның"үтү"жүғынүн"тегі"түрүтылуының"
нүқтылы"жүйесі."Бүлү"өзінен"Ұүстүп"әкесі."үтүсы."ҰүҰүсы."
т.Ұ."жеті"үтүсының"нүқтылы"есіһдерін"кішкентүйынүн"
жүттүп"өседі."Бұлүрдүн"түрүғүн"ұрпүқтүр"Ұір"үтүның"
Ұүлүлүры"сүнүлүды."Ал"екінші"жүғынүн"Ұүлүдүн"түрүй
тын"ұрпүқ"әкеден"төһен"қүрүй"жүлғүсү"Ұереді."ғүлүлық"
дәстүр"Ұойыншү"үғүйындықтүры"жеті"үтүғү"толһүй"
жүқын-жуықтүр"Ұір-Ұірінен"қыз"үлыспүйды."Атүтек"
үтүулүры:"үтү."әке."Ұүлү."неһере."шөҰере."шөпшек."не
һене."Бұдүн"әрі"туыстық"үтүулүр:"жүрежүт."туүжүт."
жұрүғүт."жүт"жұрүғүт."жегжүт."жүһүғүйын"Ұолып"кете"
Ұереді."
Неһере"،"ер"үдүһның"Ұүлүсынүн"түрүғүн"ұл"һен"
қыз."Ағүйынды"кісінің"Ұүлүлүры"туыстық"жүқындығы"
жүғынүн"неһере"үғү."неһере"іні."неһере"қүрындүс."
сол"сияқты"үғүйынды"кісінің"қыздүры"дү"неһере"
үпү."неһере"сіңлі"Ұолып"үтүлүды."ШөҰере"،"үтүдүн"
сүнүғүндү"неһереден"өрҰіген"ұрпүқ."Қүзүқ"қоғүһындү"
ШөҰере"неһереден"түрүлғүн"ұл-қыздүрдүн"құрүлүды."
Шөпшек"،"үтүдүн"түрүғүн"төртінші"ұрпүқ."Неһере"
һен"шөҰереден"туғүндүр"туыстық"жүғынүн"қүшықтүй"
Ұүстүйды."Шөпшекті"кейҰір"жерлерде"туүжүт"деп"те"
үтүйды."Неһене"،"қүзүқ"қоғүһындүғы"жеті"үтү"жүйесі"
Ұойыншү"түрүтылүтын"жетінші"ұрпүқ."Жүрежүт"،"үлыс"
туысқүндықты"Ұілдіретін"үтүу."яғни"туүжүттүн"туғүн"
Ұүлү."Жүрежүт"،"үдүһның"өзінен"сүнүғүндү"жетінші"
Ұуыннүн"қосылүтын"туысы."Қүзүқ"хүлқының"дәстүрлі"
әдет-ғұрпы"Ұойыншү"Жүрежүттың"Ұүлүлүры"Ұір-
Ұіріһен"қыз"үлысып."құдүндүлы"Ұолү"үлүды."Туүжүт"،"
дәстүрлі"қүзүқ"қоғүһындүғы"туыстық"үтүу."неһененің"
Ұүлүсы."Туүжүт"үдүһның"өзінен"Ұүстүп"сүнүғүндү"үл
тыншы"Ұуын."Ол"туыстық"қүтынүс"жүғынүн"Ұір"үтүның"
Ұөлінісі"ру-түйпү"жүйесіне"негізделді."Яғни."әрҰір"қүзүқ"
өзінің"жеті"үтүсы"һен"шежіресін"Ұілу"үрқылы"әкіһшілік"
жүйені"сүрүлүйтын."
"Екіншіден."XV"ғүсырдың"екінші"жүртысындү"
ғешті-қыпшүқ"дүлүсын"һекендеген"түркі"түйпүлүры"
Қүзүқ"ұлты"Ұолып"ұйысты."Қүзүқ"хүлқын"құрүйтын"
43"ру-түйпүның"ұлт"Ұолып"Ұірігуінің"өзіндік"түри
хи"сеҰептері"жоқ"еһес"еді."Өһір"сүрген"кеңістігі."
шүруүшылығы."сүлт-дәстүрі"һен"әдет-ғұрпы."діни"нү
ныһы."дүниетүныһы."сүяси"діті"Ұір"43"ру-түйпү"ортүқ"
һүқсүттың"негізінде"ұлт"Ұолып"құрүлып."Қүзүқ"хүндығы"
деген"һеһлекетті"қүлыптүстырды."Яғни."Қүзүқ"хүлқы"
шежіре"түрқүтудың"келесі"деңгейінде"ұлттың"құрүһ"
һен"Ұолһысты"үнықтүйтын.
Үшіншіден."Қүзүқ"хүлқы"XV"ғүсырдү"түрих"сүх
нүсынү"шыққүныһен"оның"түрихы"тыһ"әріде"жү
тыр."Еурүзия"кеңістігіндегі"Ұүйырғы"Сүқ."Ғұн."Түрік."
Үйсін."Қүрлұқ."Қүрүқүн."Қидүн."Қыпшүқ."Алтын"Ордү."
Ақ"Ордү."Көк"Ордү."қоғолстүн"һеһлекеттері"Қүзүқ"
хүлқының"жүріп"өткен"түрихы"сүнүлүды."Осы"тұрғыдү."
шежіре"Түрік"деген"үлып"Ұәйтеректен"оғыз."қүрлұқ."
қыпшүқ"топтүрынү"Ұөліп."осының"ішіндегі"қыпшүқ"то
Ұынүн"Қүзүқ"хүлқын"түрүтүды."Ал."түріктің"тегін"Нұх"
пүйғүһҰүрдың"үш"ұлының"Ұірі"Яфүсқү"әкеп"тірейді."
Яғни."шежіре"іліһі"Қүзүқ"хүлқының"үрғы"тегін"Адүһ"
үтү."Нұх"пүйғүһҰүрдүн"түрүтып."терең"Ұойлүй"келе"
үдүһзүт"түрихынү"ұлүсүды."
Сүйып"келгенде."шежіре"өзінің"кіһ"екеніңді"түны
тып."қүндүй"үтүдүн."қүндүй"ұлттүн."қүндүй"қүуыһнүн"
түрүйтыныңды"үйретеді."Шиырып"үйтқүндү."шежіре"
тегіңді."түрихыңды."үдүһзүттық"Ұолһысыңды"
түсіндіріп."түрқүтып"Ұеретін"іліһ."Оны"Ұілһеу"
тексіздікке."ұлтсыздыққү."һүқұрыһдыққү"ұрындырүды."
Бүлү"тәрҰиесі
етпей»."،"дейді."Ал."хәкіһ"АҰүй"он"сегізінші"қүрү"сөзінде:"
«Тегінде."үдүһ"Ұүлүсы"үдүһ"Ұүлүсынүн"үқыл."ғылыһ."үр."
һінез"деген"нәрселерһен"озүды."Онүн"Ұүсқү"нәрселерһен"
оздыһ"деһектің"Ұәрі"де"،"үқыһүқшылдық…»"،"деп."
қүзүқ"хүлқының"дүнүлығы"үйтқүндүй"«Ұілектінің"Ұірді."
Ұіліһдінің"һыңды"жығүтынын»"қуүттүй"түседі."БүҰүлү
рыһыз"«Оқу"инеһен"құдық"қүзғүндүй»"деп"келтіреді."
ғегенһен."оның"үртықшылығы"дү"осындү."
Шежіре"тарқату
«Шежіре»"сөзі"үрүҰ"тілінде"«Ұұтүқ»"неһесе"«үғүш»"
һүғынүсын"Ұілдіреді."Түрих"ғылыһындү"«шежіре»"
،"ұлттың"шығу"тегін"үнықтүйтын"дереккөз"ретінде"
қүрүстырылүды."Осы"ретте"ӘҰілғүзының"«Түрік"
шежіресі»."Қүдырғүли"Жүлүйыридің"«Жылнүһүлүр"тү
рихы»."«құхүһһед"Хүйдүр"ғулүтидің"«Түрихи-Рүши
ди»."сондүй-үқ."Н.Аристоұ."А.Қепшин."В.ғригорьеұ."
Қ.қейер."қ.Теұкелеұ."Н.ғродекоұ."Ә.ғиұүеұ."
Н.Потүнин."Ш.Уәлихүноұ."қ.ТынышҰүеұ."С.құқүноұ"
т.Ұ."зерттеушілердің"қүлдырғүн"шежірелері"түрихыһыз
ды"түнудүғы"үлүр"орны"ерекше."
Жүлпы."Қүзүқ"хүлқы"шежіре"түрқүтуды"үш"деңгейде"
Біріншіден."ел"ішінде"әрҰір"ру-түйпүның"шежіресі"
үуызшү"үйтылып."хүлық"өзінің"үтү-тегі"тізҰегін"жүт
түп"өскен."Соныһен"Ұірге."әр"дәуірде"шежірелер"
хүтқү"түсіріліп."кітүп"Ұолып"тү"Ұүсылғүн."ғәстүрлі"
дүниетүныһ"Ұойыншү"қүрүпүйыһ"үзүһүттүр"ең"үзындү"
жеті"үтүсының"шежіресін"Ұілуі"шүрт"Ұолғүн."қысүлы."ру"
шежіресінің"Ұүсындү"тұрғүн"ұлы"ҰүҰү"һен"кейінгі"Ұуын"
үрүсындүғы"үтү."әке."Ұүлү."неһере."шөҰере."шөпшек."не
һене"және"одүн"үры"қүрүй"қыз"үлыспүйтын"жүрежүт."
туүжүт."жекжүтқү"дейінгі"тізҰекті"әрҰір"қүзүқтың"Ұү
лүсы"Ұілуі"һіндетті"сүнүлғүн."СеҰеҰі."кешегі"Кеңес"
үкіһеті"құрылғүнғү"дейін"қүзүқ"хүлқының"әкіһшілік"
дүнүлүрдың"есіһдері"ұлттық"түрихыһыздү"өшпес"із"
қүлдырды.
Ислүһ"діні"ғылыһғү"ерекше"құрһетпен"қүрүйды."
құсылһүндүр"қүй"ғүсырдү"дү"ғүлыһ"сөзіне"ілтипүт"
Ұілдірген."Шәкірттері"ұстүздүрынү"екінші"әке"ретінде"
қүрүды."Өһірде"үлғүн"іліһінің"пүйдүсы"һен"Ұерекесін"
көру"үшін"ұстүздүрының"үқ"Ұүтүсын"үлуғү"тырысқүн.
Төрт"хүлифүның"Ұірі"хүзіреті"Әли"*р.ү.):"«Кіһ"һүғүн"
Ұір"әріп"үйретсе."соның"қырық"жыл"қызһетшісі"Ұолуғү"
Ұүрһын»."،"десе."һәзһүҰыһыздың"негізін"қүлүғүн"Иһүһ"
Ағзүһ"ӘҰу"Хүнифү:"«Арүһыздү"жеті"көше"Ұолғүнынү"
қүрүһүстүн"ұстүзыһ"Хүһһүдтың"үй"жүғынү"әдепсіздік"
Ұолһүсын"деп"ешқүшүн"үяғыһды"созып"жүтып"көрген"
еһеспін."Қүншү"жылдүн"Ұері"әр"нүһүздүрыһнүн"кейін"
үтү-үнүһһен"қосү"ұстүзыһды"дү"қүйырлы"дұғүһү"
қосып"келеһін»."،"деп"ұстүзғү."ғүлыһғү"қүншүлықты"
құрһетпен"қүрүу"керектігін"Ұілдірген.
Бүгінгі"ХХІ"ғүсыр"،"ғылыһ"һен"жүңү"технология
лүр"дүһығүн"зүһүн."«Оқусыз"Ұіліһ"жоқ."Ұіліһсіз"күнің"
жоқ»"деген"дүнүлық"сөз"дәл"қүзіргі"Ұіздің"дәуіріһізге"
үрнүлып"үйтылғүндүй."Негізінде."өнер."ғылыһ-Ұіліһге"
құһүрлық"һұсылһүндүрғү"тән"сипүт."ғініһіз"Ұізден"осы"
нәрселерді"түлүп"етеді."Ардүқты"пүйғүһҰүрыһыз"*оғүн"
Аллүның"сүлүуүты"һен"сәлеһі"Ұолсын):"
ең"үртығы"،"ғылыһ"іздеу»
."،"десе."енді"Ұір"хүдисінде:"
«Қүрүңғы"Ұіліһсіздер"һен"Ұіліһ"түлүҰындүғының"
пүрқы"،"өлі"һен"тірідей»
."،"деп"іліһ"иесінің"әрдүйыһ"
жоғүры"тұрүтындығын"Ұілдірген.
Ғүсырлүр"Ұойы"Ислүһ"дінін"ұстүнғүн"хүлқыһыз:"
«Жеһісті"үғүш"жерге"иіліп"тұрүды."Ұіліһді"үдүһ"елге"
иіліп"тұрүды»."،"деп"Ұіліһдінің"Ұерері"көп"екенін"үйтқүн."
қүхһұд"Қүшқүри"дүнүһыз:"«Біліһдінің"сөзін"тыңдү."
үйтқүнын"үйрен."іске"үсыр»."،"десе."Шүл"үқын:"«Біліһің"
Ұолсү-дүғы"ұшүн-теңіз."пүйдүсы"жоқ"хүлқыңү"қызһет"
Бүлү"тәрҰиесі
үйретті."Адүһдүрғү"Ұілһегенін"үйретті»
"*«Алүқ»"
сүресі."1-5"үят)."
Құрүн"үяттүрындү:"
«ОтҰүсыңү"нүһүз"оқуды"үйрет."
Өзің"де"оны"сүҰырһен"жүлғүстыр»
."،"делінген."Хү
дисте"де:"
«Бүлүның"ізгі"Ұолуы"،"Аллү"Түғүлүдүн."үл"
әдептілік"،"әкеден»
"делінеді."Яғни."Жүрүтушы"түғдырғү"
ізгілікті"жүзғүннүн"кейін."әкенің"һіндеті"،"Ұүлүны"
һұсылһүндық"әдепке"үйрету."АрүҰ"тіліндегі"«әдәҰ»"сөзі"
өзіне"жүқсы"һінез-құлық."сөз"және"ісінде"Ұүсқүлүрдың"
үлдындү"үҰыройлы"Ұолу."ұятқү"қүлудүн"сүқтүну"тәрізді"
қүсиеттерді"қүһтиды.
құхүһһед"пүйғүһҰүрыһыздың"*оғүн"Аллүның"сү
лүуүты"һен"сәлеһі"Ұолсын):"
«Біліһ"іздеу"һұсылһүн"
әйелге"де."ерге"де"пүрыз»
«Біліһ"һен"хикһет"،"
һұсылһүнның"жоғүлтқүн"һүлы."қүй"жерден"түпсү."
сол"жерден"үлсын»
."،"деп"келетін"хүдистерін"көкейге"
түйген"һұсылһүндүр"әрқүшүн"іліһге"ұһтылғүн."
ПүйғүһҰүрыһыз"*оғүн"Аллүның"сүлүуүты"һен"сәлеһі"
Ұолсын)"өз"зүһүнындү"он"һұсылһүнғү"оқу-жүзу"
үйреткен"тұтқындүрды"Ұосүтып."сүхүҰүлүрын"һешітке"
жинүп."іліһге"үндеген."Біле-Ұілсек."үлғүшқы"іліһ"ошүғы"
осылүйшү"пүйғүһҰүр"һешітінен"Ұүстүу"үлғүн.
Түрихқү"зер"сүлсүқ."һұсылһүндүр"дін"іліһіһен"ғүнү"
сусындүп"қойғүн"жоқ."Ұұл"дүниелік"ғылыһды"дү"игеріп."
оны"үдүһзүт"игілігіне"үйнүлдырғүн."Атүп"үйтқүндү."
һедицинү."һүтеһүтикү."үстроноһия."хиһия."филосо
фия."түрих."геогрүфия"секілді"ғылыһдүрды"дүһытқүн."
Әсіресе."хүлифү"Хүрұн"Рүшид"пен"қәһун"кезеңдерінде"
һұсылһүндүр"Ұіліһде"ешкіһге"үт"оздырһүғүн.
Ислүһды"ғылыһ"діні"деп"Ұілген"ӘҰу"Нүсыр"әл-
ңүрүҰи."Қожү"Ахһет"Яссүуи."Сүлейһен"Бүқырғүни."
Хүфиз"үд-ғин"Кердери."қ.Х.ғулүти."Хүсүн"Әли"Жү
лүйыри."қәшһүр"Жүсіп."Шүлкиіз."АҰүй"ҚұнүнҰүйұлы."
Шәкәріһ"ҚұдүйҰердіұлы."ЫҰырүй"Алтынсүрин"сынды"
Құрүндү"үқыретке"дейін"орын"үлүтын"әр"жүғдүйғү."
әр"һәселеге"қүтысты"қүғидүлүрдың"Ұүрлығы"қүһтылды."
Оның"һүғынү"жүғынүн"теңдессіз"иләһи"күші"және"пүрү
сүтты"ұйқүстүры"осы"жүғдүйлүрғү"сәйкес"пүйдү"Ұолғүн.
Аллү"Түғүлү"тек"хүзрет"құхүһһедке"*оғүн"Аллүның"
сүлүуүты"һен"сәлеһі"Ұолсын)"ғүнү"еһес."Ұүрлық"
пүйғүһҰүрлүрғү"дү"уүхи"жіҰерген."
«Ей."құхүһһед!"Біз"
Нұхқү"және"одүн"соңғы"пүйғүһҰүрлүрғү"үян"Ұердік."
сол"сияқты"сүғүн"дү"үқиқүтты"үян"еттік."құндүй"үян"
ИҰрүһиһге"де."Исһүилғү"дү."Ысқүққү"дү."Жүқыпқү"
дү"және"оның"әулеттері"Исүғү."Аюпқү."Жүніске."
Һүрунғү."Сүлейһенге"де"жіҰерілді."ғәуітке"ЗүҰурды"
*«Нисү»"сүресі."163-үят)."
«Әрі"үстеһ."әрі"
хикһет"иесі"Аллү"сүғүн"дү."сеннен"Ұұрынғылүрғү"дү"
осылүйшү"үян"Ұерді»
"*«Шурү»"сүресі."3-үят).
Құрүн"Кәріһ"،"көркеһдігі."әуездігі"жүғынүн"дү"
теңдесі"жоқ"Кітүп."Жекелеген"сөздері"һен"сөйлеһдерінен."
Ұүяндүу"тәсілдері"һен"сөздік"һүғынүлүрынүн"қылүудүй"
кеһшілік"түҰу"һүһкін"еһес.
Қолыһыздүғы"қүсиетті"Құрүн"Кәріһ"Ұүгінгі"
күнгі"ұзын"сүны"Ұір"жүрыһ"һиллиүрд"Ұолүтын"
һұсылһүндүрдың"қолынүн"түспейтін"Қүсиетті"Кітүп."
Хүзрет"ӘҰу"Бәкір"*р.ү.)"зүһүнындү"жинүқтүлып."хүзрет"
Осһүнның"*р.ү.)"хүлифүлық"тұсындү"кітүп"Ұолып"Ұү
сылды."Құрүн"Кәріһ"Ұүгінгі"күнге"дейін"еш"өзгеріссіз"
жетіп"отыр.
Қүзүқ"тілінде"Ұүстүуын"Құрүн"һен"хүдистерден"үлү
тын"көптеген"сөз"орүлыһдүры"һен"һүқүл-һәтелдер"Ұүр.
ауат"ашу
Іліһ"үлу."сүуүтты"Ұолу"،"Ислүһ"дінінің"ең"Ұүсты"түлү
Ұы."СеҰеҰі."Аллү"Түғүлү"Құрүнның"үлғүшқы"үяттүрын
дү"осығүн"Ұұйырүды:"
«Оқы!"Жүрүтқүн"РүҰҰыңның"
үтыһен"оқы!"Ол"үдүһды"ұйығүн"қүннүн"жүрүтты."
Оқы!"Сенің"Тәңірің"ең"үрдүқты!"Ол"қүлүһһен"жүзу"
Бүлү"тәрҰиесі
кітүптүрдың"соңғысы."Адүһ"Ұүлүсынү"қияһетке"дейін"
турү"жолды"көрсететін"құҰылүнүһү.
АҰүйдың"«Жиыр
һү"Ұесінші"сөзіндегі»"Ұүлүлүрды"
оқыту"турүлы"пікірі"осы"ұстүз"ойыһен"сүҰүқтүс."АҰүй:"
«Бүлүлүрды"оқытқүн"дү"жүқсы."Ұірүқ"құлшылық"
қылүрлық"қүнү."түрік"түнырлық"қүнү"түзү"оқытсү"
Ұолүды…"орысшү"оқу"керек."хикһет"те."һүл"дү."
өнер"де."ғылыһ"дү"،"Ұәрі"орыстү"тұр."Зүрүры
нүн"қүшық"Ұолуғү."пүйдүсынү"ортүқ"Ұолуғү"тілін."
оқуын."ғылыһын"Ұілһек"керек…"ғінге"де"жүқсы"،"
Ұілгендік»
."،"деп."дінді"ғылыһһен"түнуды"һүқсүт"етті."
Бұл"жерде"Хәкіһ"АҰүйдың"үйтып"отырғүны"،"үлды
һен"Ұүлү"түрік"түнырлық."яғни"Ұіліһ"үлып"қүлыптүсу"
үрдісінен"өтуі"керек."Бұл"،"Ұіліһ"үлудың"үлғы"шүрты."
Бүкіл"ұлттық"тәліһ-тәрҰиені."ислүһдық"қүғидүлүрды"
Ұойынү"толық"орнықтырғүннүн"кейін"ғүнү"оны"өзге"
оқуғү"Ұеруге"Ұолүды."Яғни"ұлттық"қүсиетті"тұлү"Ұой
ынү"сіңірген"Ұүлүны"ғүнү"орысшү"оқуғү"Ұеруге"Ұолүды."
Ондү"дү"орыстың"пүйдүсынү"ортүқ"Ұолу"үшін"оқыту"
жөн"екендігін"Ұүсү"үйтүды."
Қүсиетті"Құрүндү"Ұұрынғы"иләһи"кітүптүрдүғыдүй"
Аллүғү."пүйғүһҰүрлүрғү."періштелерге."кітүптүрғү."
үқырет"күніне."жүқсылық"тү."жүһүндық"тү"Аллүдүн"Ұо
лүтынынү"сену"керектігі"үйтылғүн."қүл-жүнын."ұлтын."
отүнын."дінін"қорғүу"және"дін"негіздерін"үйрену."Ұүрлық"
құндылықтүрды"Ұойғү"сіңіру"турүлы"уүғыздүлғүн.
Сондүй-үқ."пүйғүһҰүрлүрдың"Ұірінен"соң"Ұірі"
келуінде"діни"өзгерістер"Ұолғүн"еһес."Уүқыт"пен"
кеңістікке."әлеуһеттік-сүяси"жүғдүйлүрғү"сүй"
ғиҰүдүт"пен"шүриғи"үкіһдер"үрүсындү"ғүнү"Ұолһү
шы"өзгешеліктер"орын"үлып"отырғүн."Аллү"Түғүлү"
пүйғүһҰүрлүр"жіҰеру"үрқылы"діннің"шүриғи"үкіһдерін"
толықтырү"түсті.
түндүр"ол"жерден"үлыстүйды."Құрүн"оқылһүйтын"
үй"үйдегілерге"түр"Ұолып"келеді."қиыншылық"Ұереді."
Ұерекетсіз"Ұолүды."Періштелер"ұзүқтүп."шүйтүндүр"
ол"жерді"толтырүды»
"*ғүриһи"риуүяты);"
«Әр"түні"
он"үят"оқығүн"үдүһ"ғүпілдерден"сүнүлһүйды»
"*Хүкиһ"
риуүяты);"
«Құрүн"оқыңдүр!"Өйткені"ол"қияһетте"сен
дерге"шүпүғүт"етеді»
"*қүслиһ"риуүяты);"
«Кіһде-кіһ"
Ұір"үят"үйренсе."Ұұл"үят"қияһетте"оғүн"нұр"Ұолүды»
*ғүриһи"риуүяты);"
«Бір"үят"үйрену"жүз"рәкүт"*нәпіл)"
нүһүз"оқудүн"жүқсырүқ»
"*ИҰн"қәжү"риуүяты);"
оқылғүн"жерге"һейіріһ"жүуүды."періштелер"келеді»
*Бұхүри"риуүяты);"
«Құрүннүн"Ұір"үят"тыңдүғүн"үдүһ"
сүнсыз"сүуүпқү"қүуышүды»
"*Иһүһ"Ахһет"риуүяты);"
«Құрүнды"үйреніп."күндіз-түні"оқығүн"үдүһғү"сүйсіну"
керек»
"*қүслиһ"риуүяты);"
«Адүһдүрдың"ең"көп"ғиҰүдүт"
еткені"،"ең"көп"Құрүн"оқығүны»
"*ғәйләһи"риуүяты);"
«Құрүн"кәріһ"оқып."жүттүғүн"үдүһ"және"хүлүлды"хү
лүл."хүрүһды"хүрүһ"деп"Ұілген"үдүһ"жәннүтқү"кіреді."
Одүн"Ұөлек"*һұсылһүн)"туысқүндүрынүн"түгелдей"
тозүқтық"Ұолғүн"он"үдүһғү"шүпүғүт"етіп."олүрды"
тозүқтүн"құтқүрүды»
"*Терһези"риуүяты);"
«Үйлеріңде"
Құрүн"оқуды"үрттырыңдүр!"Құрүн"оқылһүйтын"үйдің"
қүйыры"үзүяды."жүһүндығы"көҰейеді."ол"үй"үйдегілерге"
түр"Ұолүды»
"*ғүрүқутни"риуүяты);"
«Құрүн"оқылғүн"үй"
үспүндүғылүрғү"жерден"жұлдыз"көрінгендей"көрінеді»
*Бәйһүқи"риуүяты)."
Құрүн"،"Ислүһияттың"негізгі"кітүҰы."Ислүһ"діні"
құқықтық"жүғынүн"үкіһді"фиқһ"әдіснүһүсы"үрқылы"
4"дәлелге"сүйене"отырып"шығүрүды."Олүр"،"Құрүн."
сүннет."ижһү"және"қияс"фуқүһү."
Құрүн"Кәріһ"،"Ұүрлық"діни"негіздердің"Ұүстү
уы."Адүһның"Ұүрлық"рухүни"және"һүтериүлдық"
қүжеттіліктерін"қүһти"отырып."екі"дүние"нығһеттерін"
үйрететін"ғылыһ."сондүй-үқ."әһҰеҰүп."иләһи"
Бүлү"тәрҰиесі
Ұүрлық"сүуүлдүрынү"жүуүп"Ұерген."Біздің"үтү-
ҰүҰүлүрыһыздың"сүлып"Ұерген"жолы."дәстүрі"һен"
һәдениеті"осы"қүсиетті"Құрүннүн"Ұүстүу"үлүды."Олүр"
Құрүнның"һәнін"терең"түсіне"Ұіліп."оны"өһірлік"
тәжіриҰесіне"үрқүу"еткен."АҰүй"үтүһыз:
Құрүн"рүс."Аллүның"сөзі-дүр"ол.
Тәуилин"Ұілерлік"ғылыһың"шүқ.
Аллүның."пүйғүһҰүрдың"жолындүһыз.
Ынтүһызды"ҰұзҰүстық"иһүныһыз."،"деген"өлең"
жолдүрыһен"үтү-ҰүҰү"дәстүрінің"Құрүнғү."шүриғүтқү"
қүйшы"еһес"екенін"негіздеп"отыр.
Құрүн"،"ЖәҰірейіл"періште"үрқылы"хүзреті"
құхүһһед"*оғүн"Аллүның"сүлүуүты"һен"сәлеһі"Ұол
сын)"пүйғүһҰүрғү"уүхи"етілген"Аллү"Түғүлүның"сөзі."
Оқиғүлүрдың"ұрыһтүл"кезінде."зердеге"тез"түйіп."
тыңдүғүндүр"құлүғынү"құйып"үлуғү"жеңіл"етіп"23"
жыл"Ұойы"түскен."Содүн"Ұері"оның"Ұір"сөзі"де."Ұір"
әрпі"де"өзгерһеген"және"өзгерһейді"де."Өйткені."оның"
қорғүушысы"Аллү"Түғүлүның"Өзі"екені"Құрүн"Кәріһде:"
«Құрүнды"Ұіз"түсірдік."оны"қорғүйтын"дү"өзіһіз»
*«Хижр»"сүресі."9-үят)."،"деп"ескерткен.
Олүй"Ұолсү."Құрүн"Кәріһді"үйрену."үйрету"және"
оқу"،"үлкен"сүуүп."Құрүн"Кәріһді"тәжуидке"*дұрыс"оқу"
қүғидүлүрынү)"сүй"үйрену"керек"және"күнде"үз"Ұолсү"дү"
оқып"тұруғү"тырысу"керек."Құрүн"Кәріһді"оқу"،"сүннет."
үл"тыңдүу"،"пүрыз."Яғни."тыңдүудың"сүуүҰы"көҰірек."
қусхүфқү"*Құрүн"Кәріһ"кітүҰынү)"қүрүп"оқудың"сүуү
Ұы"одүн"дү"көҰірек."Бұл"жөніндегі"хүдис"шәрифтерде:"
«Сендердің"ең"жүқсылүрың"،"Құрүнды"үйреніп"және"
оны"өзгелерге"үйреткендер»
"*иһүһ"Бұхүри);"
оқығүн"үдүһ"үлжыһүйды»
"*Терһези"риуүяты);"
оқылғүн"жерге"һейіріһ"һен"Ұерекет"жүуүды»
"*Бұхүри"
риуүяты);"
«Құрүн"оқылғүн"үйдің"қүйыры"үртүды."
үйдегілерді"қыспүйды."періштелер"жинүлүды."шүй
дү"сөздің"үлғүшқы"төркіні"не"үрүҰ."не"пүрсы"тілі"деп"
үнықтүй"үжырүтү"үйту"оңүй"еһес."Бірүқ"түркі"тілдеріне"
«ежелеу»
"сөзі"осылүрдың"Ұірінен"үуысқүндығы"күһән"
тудырһүйды."Сөйтіп."Ұұл"деректер"Ұойыншү"сөз"төркіні"
үрүҰ"не"пүрсы"тілі"екен"де."һүғынүсы"жүғынүн"
«ежелеп"
"дегеніһіз"
«Ұуындүп"оқу»
"дей"үлүһыз."
«Қүлиһү"Ұұл"
күнде"ежелеп"хүт"түниды»
"*Б."Тоқтүроұ."Ертіс.)
Қүсиетті"Құрүнның"үдүһзүт"өһірінде"үлүр"орны"
ерекше."Ол"،"үдүһзүтты"қүрүңғылықтүн"жүрық"жолғү"
Ұүстүйтын"Жүрүтқүнның"һейіріһі."Бұл"турүлы"Құрүндү"
һынүдүй"үят"Ұүр:
"«…Еліңді"қүрүңғылықтүн"жүрыққү"
"*«ИҰрүһиһ»"сүресі."5-үят)."
Аллү"Түғүлү"Құрүндү"үдүһды"жер"Ұетінің"хүлифү
сы"ретінде"жүрүтқүнын"үйтүды."Яғни."үдүһ"،"Аллүның"
жердегі"өкілі."Оны"Құрүндү"Аллү"Түғүлү:"
«Ол"сондүй"
Аллү"сендерді"жер"жүзінде"орынҰүсүр"етті…»"
тыр»"сүресі."39-үят)."،"деп"негіздеген."Адүһзүттың"
Жүрүтқүнғү"деген"құлшылығы"тек"нүһүз."орүзү"секілді"
ғиҰүдүт"түріһен"ғүнү"шектелһейді."Құлшылық"һәнінің"
түсіндіру"үуқыһы"өте"кең"көлеһде"қүрүстырылүды."
Адүһның"нәпсінің"соңынүн"еріп."ең"төһенгі"дәрежеге"
түсіп."рухүни"құлдырүуғү"Ұейіһ"екенін:"
олүрды"төһендердің"төһеніне"қүйтүрдық…»
"*«Тин»"
сүресі."5-үят)"،"деп."оғүн"қүн"төгуші."зүлыһ."қиянүтшыл."
үшкөз"секілді"жүһүн"әдеттерден"қүшуды"және"өзін"
үулүқ"ұстүуды"үндеп."көркеһ"һінез-құлықты."жүһүндық"
пен"әділетсіздікке"қүрсы"қоғүһдүғы"құнды"тұлғү"Ұолып"
қүлыптүсуын"түлүп"етеді.
Аллү"Түғүлү"қүсиетті"Құрүндү"үдүһның"қоғүһдүғы"
орны."оның"өһір"сүруі."тіршілігінің"һәнін"нүқтылүп."
Бес"жүз"Ұес"сөз."،"Алһүты:"Рүуүн."1994"жыл."ISBN"5-625-
Бүлү"тәрҰиесі
ды."2002"жылы"іргетүсы"қүлүнғүн"иһүһдүрдың"Ұіліһін"
жетілдіретін"респуҰликүлық"Ислүһ"институтының"дү"
орны"Ұөлек."Соныһен"қүтүр"еліһіздің"ірі-ірі"оҰлыс."үу
дүн"ортүлықтүры"һен"қүлүлүры"һешіттері"жүнындүғы"
екі"жылдық"діни"сүуүт"үшу"курстүры"һен"үрнүйы"ортү"
кәсіптік"діни"Ұіліһ"Ұеретін"һедреселер"де"жұһыс"жүсүу-
Бұл"Аллү"Түғүлүның"хүлқыһызғү"Ұерген"Ұүғү"жет
пес"үлкен"нығһеті"деп"Ұілеһіз."Сондықтүн"«Адүһзүтты"
һүхүҰҰүтпен"жүрүтқүн"Аллүны"сүюге."Хүқ"жолы"деп"
әділетті"сүюге."Ұүуырыһ"деп"үдүһзүт
тың"Ұәрін"сүюге»"
*АҰүй)"тәрҰиелейтін."түғылыһ"Ұеретін."Ұіліһ"нәрін"
құйып."ғылыһ"үйрететін"һедресе"есігі"түлүпты"жүсқү"
Әліпті"таяқ"деп"білу
Ежелеу."1966"жылы"жүрық"көрген"
«Қүзүқ"тілінің"
қысқүшү"этиһологиялық"сөздігінде»"«ежіктеу»
"сөзі"
жөнінде"түлдүу"жүсүлғүн."Сондү:"Бұл"сөз"ежіктеу."еже
леу"Ұолып"Қүзүқстүн"территориясындү"екі"ұүриүнттү"
қолдүнылүды."РеспуҰликүһыздың"оңтүстік"оҰлыстү
«ежелеп"оқу»
"Ұолып"үйтылүды"делінген."Шынын"
үйтсүқ."Ұұл"екі"сөздің"қолдүнылуы"Қүзүқстүнның"қүй"
өңірінде"Ұолсү"дү"Ұірдей."жүрысү"жүреді."Ешқүйсысы"
өзіне"территория"һеншіктеһейді"және"Ұір"һүғынүдү."
синониһ"есеҰінде"үйтылүды."Қүзіргі"кездегі"түсіндірһе"
сөздігіһіз"үрқылы"дү"Ұұғүн"көз"жетеді."Ондү:"
ежелеп"
"،"«сөзді"әріпке."Ұірнеше"Ұөлшекке"Ұөліп."әрең"оқу»"
деген"һүғынүны"түсіндіретіні"үйтылсү."үл"
«ежіктеп"
"тіркесіне"де"дәл"осындүй"үнықтүһү"Ұерілген.
«Ежіктеу»
"жөнінде"әңгіһе"сәл"кейін"Ұолһүқ."Ал
«ежелеудің»
"төркініне"іздеу"сүлү"келгенде."оның"
түркі"тілдеріне"жүйесі"Ұүсқү"тілдерден"үуысқүйдығын"
үңғүру"қиынғү"соқпүйды."қысүлы."үрүҰшү:"
"،"Ұу
ындүп"оқу."үл"пүрсы"тілінде:"
һэджү
"،"Ұуын."Сондықтүн"
стүндүр."қиссү."жырүулық"дәстүрі"қүзүқтың"рухүни"
сұрүнысын"қүнүғүттүндырып"қүнү"қойһүй."соныһен"
Ұірге"сырттүн"келген"діни"һиссионерлерге."рухүни"
экспүнцияғү"дү"қүрсы"тосқын"Ұолү"Ұілді."СеҰеҰ
дүниетүныһындүғы"Ислүһның"түп"түһыры"сондү"
жүтқүн"Ұолүтын."
Соныһен"қүзүқ"хүлқының"иһүндылық"тәрҰиесі"
кешегі"үтү-ҰүҰүлүрыһыздың"әдет-ғұрпы"һен"сүлт-
дәстүрлері"негізінде"және"солүр"ұстүнғүн"діни"нүныһ
дүры"һен"шүриғүт"жорүлғылүры"үясындү"қүлыптүсты.
Медресе
Қүзүқ"дүлүсындүғы"һедреселердің"пүйдү"Ұолып."
нүқты"жұһыс"жүсүғүн"тұсы"،"XIX"ғүсырдың"соңы"
һен"XX"ғүсырдың"Ұүсы."Тұңғыш"этногрүф"ғүлыһ"
Ш.Уәлихүноұ."үлғүшқы"үғүртушы"Ы.Алтынсүрин."
хүкіһ"АҰүй."соныһен"қүтүр"А.құхүһедиярұлы."
Ә.Кердері."Н.НүушүҰүйұлы."қ.Жүсіп."Ш.Жәңгірұлы."
Ш."ҚұдүйҰердіұлы."қ.Қүлтүйұлы."т.Ұ."сынды"
түрихыһыздүғы"көрнекті"тұлғүлүр"،"сол"һедреселердің"
түлектері."Бәрі"һедреседен"тәліһ"үлғүн.
Бүстүпқы"кезде"һұсылһүн"һедреселері"ОрынҰор."
ОһҰы."Троицк."Түшкент."Бұқүрү."Түркістүн"сияқты"ірі"
қүлүлүрдү"үшылып."қүзүқ"Ұүлүлүры"осы"оқу"орындү
рындү"Ұіліһ"үлды."
Қүзүқ"елі"тәуелсіздік"үлғүннүн"кейін"еліһізде"жүп
пүй"иһүндылыққү"ҰетҰұрыс"Ұүстүлды."Еліһізде"діни"оқу"
орындүры."жүңү"зүһүн"түлүҰынү"сүй"һедреселер"үшылү"
Ұүстүды."Олүрдүғы"оқыту"үдерісі"қүзір"Ұір"жүйеге"түсті"
деуге"Ұолүды."
Қүзіргі"кезде"Қүзүқстүн"һұсылһүндүры"діни"
Ұүсқүрһүсынү"қүрүсты"2001"жылы"ЕлҰүсыһыз"
Нұрсұлтүн"ӘҰішұлы"НүзүрҰүеұтың"тікелей"қолдүуыһен"
еліһізде"жоғүры"Ұіліһді"иһүһдүр"дүйындүйтын"«Нұр-
қүҰәрүк»"Египет"Ислүһ"һәдениеті"униұерситеті"үшыл
Бүлү"тәрҰиесі
төрт"жүз"жылғү"созылғүн"қүзүқ"хүндығын"сүқтүды."Бұл"
тұстү"үтү-ҰүҰүлүрыһыз:"
Ұіріншіден."кез"келген"іс"үдүл-үрүһғү."жүқсы-
жүһүнғү."оҰүл-сүуүпқү."дұрыс-Ұұрысқү"
Ұүғыттүлып"отырғүн."Бірін"،"жүқсы."екіншісін"،"
күнә"дейді."Күнә"нәрселер"үдүһ"Ұүлүсынү"зиян"
келтіреді."Сондықтүн"дү"ондүй"іс-әрекеттер"
қылһыс."жөнсіз"жүсүлып."кез"келген"қоғүһ"
һүшесі"ондүй"әрекеттерден"үулүқ"жүрген;
екіншіден."күнә"жүсүушылүр"Ұолһүуын"қоғүһның"
өзі"қүдүғүлүп."Ұолү"қүлғүн"жүғдүйдү"оның"шығу"
сеҰеҰін"үнықтүп."оның"жүйылып"кетпеу"жүғы"
үшіншіден."күнә"жүсүушы"һіндетті"түрде"жүзү
сын"түртуы."жүсүғүн"күнәсынү"өкініш"Ұілдіруі."
екінші"рет"істеһеуге"шешіһ"қүҰылдүуы"және"
қылһыс"пен"күнәнің"кешірілуі"көзде"тұтылүды;
төртіншіден."һұны"жүзеге"үсырушы"Ұилер."
үқсүқүлдүр"және"Ұилік"Ұүсындүғылүр"жүқсы"Ұіліп"
қүнү"қойһүй."олүрды"жүһүн"жолдүн"қүйтүрып."
иһүндылыққү"жетелеген;
Ұесіншіден."кез"келген"қылһысты"іс."дүу-дүһүй"
жүриялы"түрде."хүлық"үлдындү"өткен."Сөйтіп."
жүзүның"әділдігі"өзгелер"үлдындү"үнықтүлып."
оның"үстіне"өзгелерге"сүҰүқ."үлгі"*сот"шешіһдері)"
Ұолғүн
Қүзүқ"дүлүсындүғы"иһүндылыққү"негізделген
тәрҰие."ең"Ұіріншіден."үуыз"әдеҰиеті."одүн"Ұеріде"
жырүулүр"поэзиясы"үрқылы"хүлыққү"жол"түртсү."
екіншіден."һектеп-һедреселердегі"үгіт-нүсихүт"үрқылы"
жүзеге"үсты."Әсіресе."үлдыңғы"жол"қүзүқ"хүлқының"
иһүнының"күшеюіне"қүтты"әсер"етті."СеҰеҰі."діни"дү
ОрынҰекоұ"қ.С."Қүзүқ"сеніһдерінің"Ұүстүулүры."Алһүты"
Бүлүлүрының"турү"жолдүн"үдүсып."көшеде"етек"жүйғүн"
жүһүн"һінездерді"Ұойынү"сіңіруіне"сеҰепші"Ұолғүн"
үдүһ"дү"ертеңгі"күні"Аллү"Түғүлү"үлдындү"жүуүпкер."
ғініһіздің"негізі"де"осыны"һұрүт"етеді."Иһүнды."үдүл"
һен"үрүһды."үдүһдық"пүрызды"үйретуді"діттейді."
Аллү"Түғүлү"пүйғүһҰүрлүрды"сол"үшін"жіҰерген."Егер"
өскелең"ұрпүққү"Аллүның"хүқ"іліһі"үйретілһесе."қоғүһ"
дү"үзғындыққү"түседі."Осыһен"Ұүйлүнысты"«Түх
риһ»"сүресінің"6-үятындү:"
«Ей."һүһіндер!"Өздеріңді"
және"үй-іштеріңді"*жүнұялүрыңды)"тозүқ"оты
нүн"қорғүңдүр!»"
деп"Ұұйырылғүн."ПүйғүһҰүр"*оғүн"
Аллүның"сүлүуүты"һен"сәлеһі"Ұолсын)"хүдистері"
Ұүлүның"үдүһ"Ұолуы"һен"нүдүн"Ұолуындү"үтү-үнүның"
қүншүлықты"орны"Ұүрын"Ұылүйшү"жеткізеді:"
«Бүрлық"
Ұүлүлүр"фитрүтпен"*түзү)"Ұолып"туылүды."Кейін"
олүрды"үтү-үнүлүры"нүсүрү."яһуди"және"һәжуси"
етеді»
"*ТүҰүрүни"риуүяты).
Қүзүқ"хүлқы"қүй"уүқыттү"дү"Ұүлү"тәрҰиесіне"
жүуүпкершілікпен"қүрүғүн."СеҰеҰі."Ұүлү"،"ертеңгі"ел"
қорғүны."Ел"тұтқүсы."Сондықтүн"дү"Ұүлүның"нүһыс"
пен"ұятты"Ұілуіне"зор"һән"Ұерген."«Бүтыр"Ұір"рет"өледі."
қорқүқ"һың"өледі»."«Отүн"үшін"отқү"түс."күйһейсің»"
деп"ұлт"һүддесі"жолындү"жүнын"құрҰүн"етерлік"үзү
һүт"Ұолуын"тілеген."«Көсіру."жетілдіру»"һүғынүсын"
Ұілдіретін"үрүҰ"тіліндегі"тәрҰие"сөзінің"һүғынүсы"дү"
осы"Ұолсү"керек."Бұл"турүлы"Шығыс"хүлықтүрындү"
үйтылүтын"«Бүлү"қүндүй"қыһҰүт"Ұолсү."Ұүлү"тәрҰиесі"
одүн"дү"қыһҰүт»"деген"нүқыл"сөз"Ұүр."Оның"Ұүстүу"көзі"
Ислүһнүн"Ұүстүлүды."Ол"турүлы"ПүйғүһҰүрыһыз"*оғүн"
Аллүның"сүлүуүты"һен"сәлеһі"Ұолсын)"Ұылүй"дейді:"
«қен"көркеһ"һінез-құлықтүрды"толықтыру"үшін"
Қүзүқ"хүлқы"Ұүлү"тәрҰиесін"сөз"өнерінің."дәлірек"
үйтсүқ."үуыз"әдеҰиетінің"құдіретіһен"жүзеге"үсырды."
Бүлү"тәрҰиесі
س ا
ف ا
ش ا
ما
�ا
ن« :
�ا ى
نلا
لا
ПүйғүһҰүр"*оғүн"Аллүның"сүлүуүты"һен"сәлеһі"Ұол
«Бізден"Ұір"нәрсе"естіп."оны"дәл"сол"естігеніндей"
етіп"Ұүсқүлүрғү"жеткізген"үдүһның"жүзін"Аллү"
жүрқын"етсін».
"،"деген."Терһези"риуүят"еткен.
Ислүһ"түғылыһы"ұлһен"Ұірге"қыз"Ұүлүсының"
тәрҰиесіне"де"ерекше"көңіл"Ұөледі."ПүйғүһҰүрыһыз"
*оғүн"Аллүның"сүлүуүты"һен"сәлеһі"Ұолсын)"үһҰетіне"
нәзік"жүндылүрғү"ерекше"қүрүуды"үйреткен.
Пүрүсүтты."ізгі"тәрҰие"және"тәрҰиенің"кеһелдігі"
неден"Ұүстүлһүқ?"Бұл"ең"әуелі"Ұүлүның"өз"үтү-үнү
сын"сыйлүуы."иһүнды"Ұолып"өсуі."жүнүшыр."үдүл."
еңҰекқор."кішіпейілділік"секілді"ізгі"қүсиеттерді"Ұойғү"
сіңіруі."Есейгенде"қоғүһғү"пүйдүлы"үзүһүт"Ұолуы"де
һек"،"жүс"кезінен"үнүшү."есірткі."сырү."үрүқ."теһекі."
зинүқорлық"секілді"теріс"қылықтүрғү"үйір"Ұолһүуы."
ешкіһнің"үлү"жіҰін"үттүһүуы."Әдепті"Ұолу."қүй"кезде"де"
текті"тәрҰиенің"жеһісін"көрсету"деген"сөз."қіне."һұндүй"
ұрпүқ"،"АҰүйшү"үйтсүқ."үтү-үнүның"көз"қуүнышы."
Егер"үтү-үнү"Ұүлүсын"һейіріһге"Ұөлеп."ойы"һен"
жүрегін"ізгілікке"Ұүғыттүп."өздерін"әрі"қоғүһғү"пүйдү
лы"үзүһүт"етіп"тәрҰиелесе."ұлтқү"тұлғү"Ұолүтын"Ұерік"
тірек"сыйлүһүқ."Керісінше."үдүһдық"қүсиеттеріне"көңіл"
Ұөлһей."тек"һүтериүлдық"тұрғыдүн"қүһтүһүсыз"етуһен"
шектелсе."ондү"Ұүлү"қоғүһды"ішінен"ірітетін"зиянкес"
Ұолып"өспек."Ағүштың"түрі"һен"тіршілігі"жүлғүсу"үшін"
оның"тұқыһы"қүншүлықты"һүңызды"Ұолсү."үдүһзүт"
тіршілігі"һен"ұрпүқ"жүлғүстығындү"дү"Ұүлүның"рөлі"
сондүй"екенін"ұһытпүғүн"жөн.
Өзінің"істеуі"хүрүһ"Ұолғүн"нәрсені"Ұүлүсынү"
жүсүтқүн"үдүһның"өзі"де"сол"күнәғү"ортүқ"Ұолүды."
Тіпті."үйтылып"жүтқүн"нәрсеге"келіспеушілігің"не"үлып-
қосүрың"Ұолсү"дү."үқырынү"дейін"түғүт"ете"тыңдүу"،"шы
нүйы"тәрҰиелілік"нышүндүрының"Ұірі."Осы"қүғидүтты"
Ұерік"ұстүнғүн"үтү-ҰүҰүлүрыһыз"ғүсырлүрдүн"жеткен"
ел"һұрүлүры"һен"діни"Ұіліһді"құлүққү"құйып."кейінгіге"
жеткізе"үлды."Өскелең"ұрпүққү:"«Ақпү"құлүққү"
үйтсүң."үғып"кетеді."құйһү"құлүқ"құйып"үлүды»"деп."
үйтқүнды"лезде"қүғып"үлүрлық"қүғылездікке"үйретті."
Хүлқыһыздың"ғүсырлүрдүн"Ұері"келе"жүтқүн"этнопедү
гогикүсындү"кездесетін"осынүу"этикет"қүғидүттүрынүн"
көзі"қүрүқты"жүн"Ұіліһ"үлудың"үлғышүрттүрын."үсыл"
дініһіздің"шуүғын"түҰүды.
Әуелде"Жүрүтқүн"Иенің"Өзі"жүрүтылысын"әһір-
тыйыһдүрын"жүқсылүп"тыңдүп."Өзінен"қорқуғү"әрі"
Аллү"Түғүлү"Ұылүй"дейді:
"«Ендеше"шүһүлүрың"
жеткенше"Аллүдүн"қорқыңдүр."тыңдүңдүр"әрі"
*«ТүғүҰұн»."16).
ا
إ ،
ب ا
ي :
ل ا
�ا
لا
ط يِب
حلا
لا
و ،
لو
أ ى
أ ى
ءا
علا
لا
و
ح
أ ى
ع
ت
و ،
صلا
ح
ت ا
ك
ا
ع يِب
Хүсүн"иҰн"Әли"*р.ү.)"өзінің"ұлынү:"«Уү."Ұүлүһ!"Егер"
ғүлыһдүрһен"Ұірге"һәжілісте"отырсүң."көп"тыңдүп."
сөйлеһеуге"тырыс."Жүқсы"тыңдүуды."көркеһ"түрде"
үндеһей"отыруды"үйрен."Қүншү"ұзүқ"Ұолсү"дү."ешҰір"
үдүһның"сөзін"кеспе»."،"деген."
Бүлү"тәрҰиесі
Ұолсын)"оғүн:"
«Егер"Аллү"жүректеріңнен"һейіріһді"
үлып"қойғүн"Ұолсү."не"істейін?»"،
"дейді."Бұхүри"риуүят"
еткен.
إ
للا« :
و
لل
ي
و
ع
�ا ى
ص
�ا
ر
Аллү"Елшісі"*оғүн"Аллүның"сүлүуүты"һен"сәлеһі"
Ұолсын)"Хүсүн"һен"Хүсейін"үшін:"
«Уү."Аллү!"Рүсындү."
һен"осылүрды"жүқсы"көреһін."Өзің"де"жүқсы"көр."әрі"
олүрды"жүқсы"көргендерді"де"жүқсы"көр»."
،"деп"дұғү"
ететін."Бұхүри"риуүят"еткен.
سلا او
ع« :
و
ع
�ا ى
ص
�ا
ر
ق :
ق ،
ع
با
ИҰн"АҰҰүс"*р.ү.)"жеткізген"риуүяттү"Аллү"
Елшісі"*оғүн"Аллүның"сүлүуүты"һен"сәлеһі"Ұол
«Үйлеріңдегі"жүндүр"көруі"үшін"қүһшыны"іліп"
қойыңдүр."Рүсындү."ол"олүр"үшін"әдеп».
"،"деген."ТүҰү
рүни"риуүят"еткен.
Әңгіһені"дұрыс"тыңдүй"Ұілу"де"өнер."Қүзүқтү"
«Тыңдүй"Ұілу"،"ұлылық»."«Тыңдүлһүғүн"сөз"жетіһ»"де
ген"һүқүлдүр"Ұүр."Әңгіһе."не"дәріс"үйтылып"жүтқүндү"
Ұүйыппен."һұқият"тыңдүй"Ұілу"үлкен"сүҰырлықты."
әдептілікті"түлүп"етеді."БүҰүлүрыһыз"жеткіншек"
ұрпүқты"қүсынү"үлып."өткен-кеткеннің"өнегелі"
қиссүлүры"һен"шынүйы"өһірден"үлынғүн"ғиҰрүтты"
жүйттүрдүн"сыр"шерткен."Ол"үшін"жүс"ұрпүқты"әңгіһе."
өсиетті."үлкендерді"үқылын"дұрыс"ұғыну"үшін"тиянүқты"
тыңдүй"Ұілуге"Ұүулығүн."құның"өзі"дүлү"хүлқындүғы"
этикет"тәртіҰінің"үсү"Ұиік"Ұолғүндығын"Ұілдіреді."
Бүсқүны"тыңдүй"үйрену."негізінде."үлкен"өнегелік."
او
فا« :
لا
�ا ى
نلا
ع ا
�ا
سا
ِب
«Бүлүлүрыңның"тілін"«Қә"иләһә"иллүллүһпен»"
"*иһүһ"Хүкиһ).
أ
و
رلا
« :
و
�ا ى
�ا
لو
ر
لا
صِب
«Кісінің"өз"Ұүлүсынү"Ұір"һәрте"әдеп"үйретуі"Ұір"сүғ"
сүдүқү"Ұергеннен"үртық»
"*иһүһ"Терһези).
ع
�ا ى
نلا
نا
ك :
لا
ق ا
ع
�ا
سا
ع
با
و
إ ا
هِب
ي
ك ا
أ
إ :
و
و

ع
و ،
ما
نا
م ،
ما
تلا
�ا
تا
كِب
ذو
ПүйғүһҰүр"*оғүн"Аллүның"сүлүуүты"һен"сәлеһі"
Ұолсын)"неһерелері"Хүсүн"һен"Хүсейінге"сүқтүндыру"
дұғүлүрын"оқығүндү:"
«Рүсындү."үтүлүрың"*ИҰрүһиһ"
пүйғүһҰүр)"Исһүил"һен"Исхүқты"осы"дұғүһен"
сүқтүндырүтын:"Аллүның"кәһіл"сөздеріһен"әрҰір"
шүйтүннүн."зиянкестен"әрі"әрҰір"өткір"көзден"
сүқтүнүһын».
"Бұхүри"риуүят"еткен.
�ا ى
نلا ى
يِبا
ءا
ج :
لا
ق ا
�ا
ئا
و
ع
�ا ى
ص
�ا
ر
ف ؟
ن ا
ف
صلا
أ :
Бірде"ПүйғүһҰүрғү"*оғүн"Аллүның"сүлүуүты"
һен"сәлеһі"Ұолсын)"Ұір"Ұәдәуи"үрүҰ"келіп:"«Сіздер"
сәҰилеріңізді"сүйесіздер"һе?»"،"деп"түңдүнды."Сондү"
Аллүның"елшісі"*оғүн"Аллүның"сүлүуүты"һен"сәлеһі"
Бүлү"тәрҰиесі
қіне."ПүйғүһҰүрыһыздың"*оғүн"Аллүның"сүлү
уүты"һен"сәлеһі"Ұолсын)"осындүй"күресін"түсінген"
хүлқыһыз"күресті"сүннет"деп"Ұүғүлүғүн."Және"соғүн"
орүй"өз"ережелерін"қүлыптүстырғүн."Тіпті"«Күш"،"үтү
сын"түныһүс»"деген"нүқыл"үйтқүн.
Имандылық"тәрбие
Иһүндылық"тәрҰие"،"үдүһның"иһүнынү."үр-ұяты"
һен"үдүһгершілігіне"негізделген"тәрҰие"жүйесі."Алүй
дү."Ұұдүн"иһүндылық"тек"қүнү"жекелеген"тұлғүның"
үдүһдығын"үйқындүйтын"һінез"сипүты"деген"ұғыһ"ту
һүсү"керек."Өйткені."хүлқыһыздың"ұғыһындү"«Отүн"
отҰүсынүн"Ұүстүлүды»"деген"түсінік"Ұүр."Бүлүсынү"
Ұесігінде"жүтқүнындү-үқ:"
Тәтті"үйтқүндү"Ұүл"түһғүн.
Ащы"үйтқүндү"қүн"түһғүн.
Ақын"Ұолүр"һү"екенсің?
Не"Ұолһүсү"жүректі.
Күш."қүйрүтты."Ұілекті.
Кеһшілікке"көнҰейтін.
Бүтыр"Ұолүр"һү"екенсің?"،"деп."кішкене"періштені"
елге"тұтқү"Ұолүр"зор"үзүһүт"Ұолуғү"Ұүулығүн."ғүнүлүр
дүн"қүлғүн"«Бір"Ұүлү"Ұүр"،"үтүдүн"өте"туүды."Ұір"Ұүлү"
Ұүр"،"үтүғү"жете"туүды."Ұір"Ұүлү"Ұүр"،"үтүдүн"кері"кете"
туүды»"сынды"нүқыл"сөздер"،"осы"сөзіһіздің"үйғүғы."
Бұл"ретте"иһүндылық"тәрҰиесінің"үлүр"орны"зор.
Ислүһ"дінінде"Ұүлү"،"өһірдегі"сынүқтүрдың"Ұірі"
ретінде"қүрүлүды."Сол"сеҰепті"сынүқтүн"сүрінҰей"өту"
үшін"Ұүлүғү"өһірде"жүқсы-жүһүнның."оҰүл-сүуүптың"
не"екенін."қүлүй"жүқсы"үдүһ"Ұолудың"жолдүрын"үйрету."
пүрүсүтты"тәрҰие"Ұеру"،"үтү-үнүғү"һіндеттелген"іс."Аллү"
Түғүлү"үлдындүғы"үтү-үнүның"жүуүпкершілігі"осындүй."
қінез-құлықты"қолдүн"жүсүуғү"Ұолүтыны"үшін."Ұүлү"
тәрҰиесі"турүлы"үйтылғүн"хүдис"шәрифтерде"Ұылүй"деп"
сүйды."үл"ол"Ұолсү"Рукүнүны"өте"епті"түрде"әрі"өте"
үқырын"көтеріп"үлып."кеудесіне"дейін"жүқын"ұстүп."
кейін"оны"жерге"түсіреді."дәл"Ұір"Ұүлүсынү"қүһқорлық."
жүнүшырлық"түнытқүн"үнүсындүй."Рукүнү"орнынүн"лез
де"үтып"тұрып."келесі"шүйқүстың"Ұүстүлуын"сұрүйды."
ПүйғүһҰүр"*оғүн"Аллүның"сүлүуүты"һен"сәлеһі"Ұолсын)"
келіседі."Екіншісінде."тіпті"үшінші"ретте"де"пүйғүһҰүр"
*оғүн"Аллүның"сүлүуүты"һен"сәлеһі"Ұолсын)"дәл"соны"
қүйтүлүйды.
Бұғүн"дейін"Ұірде-Ұір"рет"жеңіліп"көрһеген."Ұолғүн"
жүйттүрдың"Ұәріне"сене"үлһүй"түңқүлғүн"Рукүнү"орны
нүн"үтып"тұрып."Ұылүй"дейді:"
«қен"Аллүдүн"Ұүскү"Тәңір"
жоқ"екендігіне"және"құхүһһед"Оның"елшісі"екендігіне"
куәлік"етеһін»
Кей"риуүяттү"Рукүнү"Ислүһды"қекке"үлынғүннүн"
кейін"қүҰылдүды"деп"үйтылүды"*әл-Хәкиһ."ӘҰу"ғәуіт."
Әт-Терһези)."Бүрлық"хүлық"Ұұл"көрініске"қүтты"түң"
қүлып."көңілдері"қүлып."қүһыққүн"күйі"түрүсүды."
Оның"ең"жүқын"достүры"келіп:"«Ей."Рукүнү!"Сен"қүлүй"
ПүйғүһҰүрдың"*оғүн"Аллүның"сүлүуүты"һен"сәлеһі"
Ұолсын)"Аллүның"елшісі"екеніне"куәлік"еттің?"Ол"сені"
дуүлүп"үлды"һү?»"
"деп"сұрүйды."Сондү"Рукүнү"шөлдің"
қүқ"ортүсындү."күннің"һынүдүй"үптүп"ыстығындү"
ПүйғүһҰүрдың"*оғүн"Аллүның"сүлүуүты"һен"сәлеһі"
Ұолсын)"оны"көтеріп"үлып."кеудесіне"түқүғүн"сүйын"
жүрегінің"сүлқындығын"сезгенін"үйтүды."Сондүй-үқ."
әдетте"пүлуүн"қүрсылүсын"көтеріп"үлғүн"соң"оны"жерге"
үлып"ұруы"керек"еді"дейді."
Рукүнү"өзін"көтеріп"үлғүн"ПүйғүһҰүрдың"*оғүн"
Аллүның"сүлүуүты"һен"сәлеһі"Ұолсын)"сол"күшіне."Ұүй
ыппен"жерге"түсіргендегі"һүхүҰҰүты"һен"рүқыһынү"куә"
Ұолғүн"еді."Әрине."Аллүның"шынүйы"елшісі"ғүнү"*оғүн"
Аллүның"сүлүуүты"һен"сәлеһі"Ұолсын)"осылүй"істеуге"
Бүлү"тәрҰиесі
Аллүның"сүлүуүты"һен"сәлеһі"Ұолсын)"жүғындү"Ұол
ды."ПүйғүһҰүрыһыз"*оғүн"Аллүның"сүлүуүты"һен"
сәлеһі"Ұолсын)"ӘҰу"Бәкірден"көз"жүсын"төгуінің"
сеҰеҰін"сұрүйды."Сондү"ӘҰу"Бәкір"пүйғүһҰүрдың"*оғүн"
Аллүның"сүлүуүты"һен"сәлеһі"Ұолсын)"жүуырыны"жер
ге"тиіп."жеңілгенін"көруге"шыдүй"үлһүйтындығын"үй
түды."СеҰеҰі."сүйікті"ПүйғүһҰүрыһыз"*оғүн"Аллүның"
сүлүуүты"һен"сәлеһі"Ұолсын)"соңғы"үш"күннің"ішінде"
нәр"де"түртпүғүн"Ұолүтын."үл"Рукүнү"Ұолсү."қүрны"тоқ."
үузы"үстүн"Ұосүһүйтын"үлып"еді."ПүйғүһҰүрыһыз"*оғүн"
Аллүның"сүлүуүты"һен"сәлеһі"Ұолсын)"оғүн:"
«Рукүнүғү"
күш"Ұерген"Жүлғыз"Иеһіз."жеңісті"де"Беруші"
-"Аллү"
."،"деп"жүуүп"қүйтүрүды.
Рукүнү"һен"ПүйғүһҰүрыһыз"*оғүн"Аллүның"сү
лүуүты"һен"сәлеһі"Ұолсын)"Ұелгіленген"жерде"кезде
скен"кезде."Рукүнү"ПүйғүһҰүрыһыздүн"*оғүн"Аллүның"
сүлүуүты"һен"сәлеһі"Ұолсын)"Ұұрын-соңды"күресіп"
көрген-көрһегендігін"сұрүйды."ПүйғүһҰүрыһыз"*оғүн"
Аллүның"сүлүуүты"һен"сәлеһі"Ұолсын)"оғүн"ешкіһһен"
күресіп"көрһегенін"үйтүды."Рукүнү"жекпе-жектің"
ережелеріһен"түныстырүды:"жеңіһпүзды"үнықтүу"
үшін"Ұіріншісі"қүрсылүсынү"шүҰуыл"жүсүсү."екіншісі"
сәйкесінше"қорғүнуы"керектігін"және"кейін"керісінше"
Ұолүтындығын"үйтүды.
Рукүнү"ПүйғүһҰүрыһыздүн"*оғүн"Аллүның"сүлүуү
ты"һен"сәлеһі"Ұолсын)"қүрсы"шүҰуылды"Ұірінші"Ұолып"
Ұүстүғысы"келһес"пе"екен"деп"сұрүйды."ПүйғүһҰүрыһыз"
*оғүн"Аллүның"сүлүуүты"һен"сәлеһі"Ұолсын)"ұсыныстүн"
Ұүс"түртып."өзінің"үдүһзүтқү"рүқыһ"ретінде"жіҰерілгенін"
және"өз"үһҰетінің"ішіндегі"үдүһдүрғү"қол"көтеріп."
қүрсы"шүҰуыл"жүсүғүн"үдүһ"ретінде"есте"қүлғысы"
келһейтіндігін"үйтүды.
Сөйтіп"Рукүнү"ПүйғүһҰүрыһызғү"*оғүн"Аллүның"
сүлүуүты"һен"сәлеһі"Ұолсын)"Ұүс"сүлып."шүҰуыл"жү
пүйғүһҰүры"*оғүн"Аллүның"сүлүуүты"һен"сәлеһі"
Ұолсын)"оны"үш"рет"қүтүрынүн"жерге"жыққүн»."
ПүйғүһҰүрыһыздың"*оғүн"Аллүның"сүлүуүты"һен"
сәлеһі"Ұолсын)"Рукүнүһен"күрескенін"үйғүқтүйтын"
әңгіһенің"толық"нұсқүсы"һынүдүй."
қеккелік"Ұір"үдүһ"үрдүқты"ПүйғүһҰүрыһызғү"*оғүн"
Аллүның"сүлүуүты"һен"сәлеһі"Ұолсын)"АрүҰиядүғы"
үтүқты"жүуырынын"жерге"тигізҰеген"пүлуүн"Рукүнүғү"
Ұүрып."оны"Ислүһғү"шүқыруғү"ұсыныс"жүсүйды."
ПүйғүһҰүрыһыз"*оғүн"Аллүның"сүлүуүты"һен"сәлеһі"
Ұолсын)"ұсынысты"қүҰыл"үлып."Рукүнүны"көруге"Ұүрү
Рукүнү"есіктің"үлдынү"жүқындүғүндү."Аллүның"
елшісі"*оғүн"Аллүның"сүлүуүты"һен"сәлеһі"Ұолсын)"
одүн"куәлік"сөздерін"үйтуын."яғни"Аллүдүн"Ұүсқү"Тәңір"
жоқ"екендігіне"және"құхүһһед"*оғүн"Аллүның"сүлү
уүты"һен"сәлеһі"Ұолсын)"Оның"елшісі"екеніне"куәлік"
етуін"сұрүйды."Рукүнү"Ұойы"өзінен"үлүсү"әрі"дене"Ұітіһі"
де"екі"есе"кіші"ПүйғүһҰүрғү"*оғүн"Аллүның"сүлүуүты"
һен"сәлеһі"Ұолсын)"қүрүп."һысқылдүй"күледі"де."лезде"
келісе"кетеді."Алүйдү"Ұір"шүртты"орындүсү"ғүнү."яғни"
ПүйғүһҰүр"*оғүн"Аллүның"сүлүуүты"һен"сәлеһі"Ұолсын)"
өзіһен"күресіп."Ұілек"сынүсуғү"келіссе"ғүнү."ұсынысын"
қүҰыл"үлүтынын"үйтүды."Егер"құхүһһед"*оғүн"Аллүның"
сүлүуүты"һен"сәлеһі"Ұолсын)"жеңіске"жетсе"*Рукүнү"
һүлдеһ"һүһкін"еһес"нәрсе"деп"Ұілді)."ондү"ол"Ислүһ"
дінін"қүҰылдүйды."үл"егер"өзі"жеңсе."ПүйғүһҰүрыһыз"
*оғүн"Аллүның"сүлүуүты"һен"сәлеһі"Ұолсын)"рүйынүн"
Ұүс"түрту"керек"Ұолды."ПүйғүһҰүрыһыз"*оғүн"Аллүның"
сүлүуүты"һен"сәлеһі"Ұолсын)"оның"Ұұл"ұсынысынү"
келісті."күрес"3"күннен"кейінге"Ұелгіленеді."
қеккеліктер"Рукүнүны"қолпүштүп."қолдүуһен"Ұол
ды."Соғүн"қүрүһүстүн"ӘҰу"Бәкір"*р.ү.)"көздері"жүсқү"
толы"жылүрһүн"күйде"жүріп"құхүһһедтің"*оғүн"
Бүлү"тәрҰиесі
сүлһүқпен"Ұүсу."тіресу."үшүдүн"үлу."үяқ"Ұүсыһен"іліп"
түстүу."жүһҰүсқү"үлып"иіре"лүқтыру."Ұелінен"қысып."
тірсектен"шүлу"сияқты"әдістердің"Ұәрін"қолдүнуғү"Ұо
лүды."Пүлуүндүр"кілеһ"үстінде;"үрнүулы"жүзық"жерде."
тегістегі"қүр"үстінде"Ұелдесіп"күресе"Ұереді."Ойынның"
ережесі"Ұойыншү"қиһыл"үстінде"үдүһғү"зүқыһ"келтіре"
күш"жұһсүуғү."дөрекілік"жүсүуғү"Ұолһүйды."Күрес"
күресуші"Ұір"жүқтың"түлүссыз"жығылуыһен"және"жүу
ырыны"жерге"тигізілуіһен"үяқтүлүды.
қіне."пүйғүһҰүрыһыз"құхүһһедтің"*оғүн"Аллүның"
сүлүуүты"һен"сәлеһі"Ұолсын)"хүдистерінде"үйтылү
тын"күш-қуүт."Ұіліктілікті."ептілікті"шыңдүйтын"спорт"
түрлерін"үтү-ҰүҰүлүрыһыз"ұлттық"негізге"сүй"дүһытып."
ғүсырлүр"көшінде"сүннетті"Ұерік"ұстүнғүн.
Ұлттық"ойындүр"қүтүрындүғы"үлүһүн"Ұәйге."жүһ
Ұы"үту."үудүрыспүқ."теңге"үлу."үсық."Ұілектесу"*қол"
күрес)"түғы"дү"Ұүсқү"ойындүрыһыз"үдүһ"денсүулығын"
жүқсүртуһен"қүтүр."үрүдүғы"Ұүуырһүшылықты"үртты
рүтын"қүсиеттерге"ие."
СүхүҰү"ӘҰу"Һурүйрү"жеткізген"хүдисте"хүзрет"
пүйғүһҰүрыһыз"құхүһһед"*оғүн"Аллүның"сүлүуүты"
һен"сәлеһі"Ұолсын)"осы"һәселеге"Ұүйлүнысты:
Екеуінде"де"өз"қүйыры"Ұолсү"дү."қуүтты"һүһін"
Аллүғү."әлсіз"һүһіннен"жүқынырүқ"және"сүйіктірек»."
،"деген"*Иһүһ"қүсліһ)."
Атүлһыш"күрес"түрлеріне"қүтысты."әйгілі"
ғүлыһдүрыһыздың"Ұірі"иҰн"АҰидин"Ұылүй"дейді:"
«Күрес"Ұидғүтқү"жүтпүйды."өйткені"ПүйғүһҰүрыһыз"
*оғүн"Аллүның"сүлүуүты"һен"сәлеһі"Ұолсын)"әл-Асуүд"
әл-Жуһүһи"және"Рукүнүһен"күреске"түскен."Ол"кезде."
Рукүнү"Аллү"елшісіне"егер"пүйғүһҰүр"жеңсе."Ислүһды"
қүҰылдүйтынын"үйтып"шүрт"қойғүн."Сондү"Аллүның"
қойһүй."кіһ"жеңеді"деп"егеске"түскен"екі"Ұүлуүн"кез
дескен"жерде"үт"үстінен"түсе"қүлып."Ұелдесе"кететін"
Ұолғүн."Ел"ішінде"үтүғы"жүйылғүн"Қүжыһұқүн."Бүлуүн"
Шолүқ."БитүҰүр"т.Ұ."осындүй"үлып"Ұүлуүндүр"Ұолды.
Қүзүн"төңкерісіне"дейін"үс"Ұеру."қыз"ұзүту."күзеһ"
үлу."нүурыз"сияқты"жиын-тойлүрдү"Ұелдесу"күресі"
өтетін"жерлерге"текеһет"төселіп."Ұүлуүндүр"күресуге"
шыққүндү."үяқтүрынү"һәсі"киіп"неһесе"жүлүң"үяқ"
шыққүн."Үстеріне"тізеден"төһен"түсетін"шүпүн"киіп."
Ұеліне"екі-үш"қүҰүт"ҰелҰеу"Ұүйлүғүн.
Төреші"күресуге"шыққүн"Ұүлуүндүрды"қолдүрын"
үйқүстырү"ұстүп"Ұелдестіреді."Бұл"Ұелдесуді"қүзүқтүр"
«қоян-қолтық"ұстүсу»"деп"үтүйды."Белдесу"Ұүрысындү."
ереже"Ұойыншү."қолды"ҰелҰеуден"Ұосүтуғү"Ұолһүйды.
Белдесу"Ұүрысындү"жеңіске"жеткен"Ұүлуүн"орнын
дү"қүлүды."Егер"ол"өзіһен"Ұелдесуге"шыққүн"жүңү"Ұү
луүнһен"күресуден"Ұүс"түртып."Ұүсқүһен"күресеһін"
десе."ондү"оғүн"рұқсүт"етіледі."Бірүқ"соңындү"жеңіһпүз"
үтүлүтын"Ұүлуүн"Ұіреу"ғүнү."Оның"Ұүрлық"кездесуде"де"
жүуырыны"жерге"тиһеуі"керек.
Белдесу"Ұүрысындү"қүрсылүстүрдың"Ұіреуі"
жығылып."жүуырыны"жерге"тисе."қүрсылүсы"оның"Ұү
сынүн"үттүп"кетсе."ол"жеңілген"Ұолып"есептеледі."Егер"
де."қүрсылүстың"Ұіреуі"әдіс"қолдүнғүндү."екіншісі"оғүн"
қүрсы"әрекет"жүсүп."екеуі"Ұірдей"құлүп"түссе."ондү"Ұұл"
Ұелдесу"«итжығыс»"*ешқүйсысы"жықпүғүн)"деп"үтүлү
ды."құндүйдү."төреші"олүрды"қүйтү"күрестіреді.
Күрес"үдүһның"Ұұлшық"еттерін"қүтүйтып."
төзіһділікке."Ұүтылдылыққү."ептілікке."тез"ойлүнып."
тез"әдіс"түҰү"Ұілуге"һүшықтүндырүды."Қүзүқшү"күрес"،"
күш"жетілдіретін"спорт."қорғүнудың"ұлттық"өнері."
Қүзүқшү"күресте"үдүһ"өзін"еркін"ұстүп."өз"
Ұойындүғы"күшін."әдісін"түгел"пүйдүлүнү"үлүды."һұндү"
шүлу."жүтү"түстүу."үрқүлүй"түстүу."қол"Ұүйлүп"күресу."
Бүлү"тәрҰиесі
тойлүрының"дуһүнындү"ойнүлүды."Жігіттің"үтқү"
һықтылығы."үт"үстіндегі"сүһдүғүй"әрекеті."денесін"
игеріп."Ұилеп"үлғүн"ептілігі"сынғү"сүлынүды."
Хүлқыһыздың"ұлы"перзенттерінің"Ұірі."көрнекті"жү
зушы"құхтүр"Әуезоұ:"«Біздің"хүлқыһыздың"өһір"кеш
кен"ұзүқ"жылдүрындү"өздері"қызықтүғүн"үлуүн"өнері"
Ұүр"ғой."Ойын"деген"һенің"түсінуіһше"көңіл"көтеру."
жұрттың"көзін"қуүнтып."көңілін"шүттүндыру"ғүнү"еһес."
ойынның"өзінше"Ұір"ерекше"һүғынүлүры"Ұолғүн»."،"деп"
үйтқүн."Сүлт-дәстүрдің"үясындү"қүлыптүсқүн"көптеген"
ұлттық"ойындүрдың"үстүры"дініһізден"Ұүстүу"үлғүнын"
толық"үңғүртүды."Біз"олүрдың"һүзһұнын"һеңгеріп."дін"
һен"дәстүр"үясындү"зүһүнғү"сүй"дүһытқүныһыз"жөн.
Аудүрыспүқ
"،"сүлт"үттылүрдың"Ұірін-Ұірі"ер"
үстінен"үудүрып"үлу"сүйысы."Бұл"ойынғү"қүйрүт-күші"
һол."Ұүтыл"дү"төзіһді."шүпшүң"қиһылдүп."үт"құлүғындү"
ойнүй"Ұілетін"жігіттер"қүтысүды."Ежелгі"зүһүннүн"келе"
жүтқүн"Ұұл"ойын"жүугершілік"кезінде"нүйзү"ұстүп."
қылыш"шүҰүтын"жүуынгерге"қүжетті"қүсиеттерді"
қүлыптүстырғүн."
Күрес
"،"қүзүқ"хүлқының"ерте"кезден"қүлыптүсқүн"
спорт"ойындүрының"Ұірі."Бүсқү"хүлықтүрдың"ұлттық"
күрес"түрлеріһен"сүлыстырғүндү"қүзүқшү"күрестің"
өзіндік"ерекшеліктері"көп.
Кеңес"дәуіріне"дейін"қүзүқшү"күрес"негізінен"әдет-
ғұрыпқү"Ұүйлүнысты"және"еңҰек"процестерінде"жет
кен"жетістіктерін"дәріптейтін"жиын-тойлүрдү"өткізілді."
Бұрын"қүзүқшү"күрес"«Күш"үтүсын"түныһүйды»"деген"
түсінікпен"сүлһүғынү."дәрежесіне."жүсынү"қүрүһүй"
өткізіле"Ұерген."Тіпті."үғүсы"һен"інісі"күресіп"қүлүтын"
кезі"де"Ұолғүн."Сондүй-үқ."күрестің"Ұелгілі"Ұір"жүйеге"
түскен"Ұелдесу"ережесі"де"Ұолһүғүн."Күреске"түскендер"
үлкен-кішілігіне"қүрүһүй."қүйсысы"күшті"Ұолсү."сол"
жеңіске"жеткен."Жиын-тойлүрдү"ғүнү"күш"сынүсып"
құндүй"үтқү"кез"келген"үдүһның"қолы"жете"
Ұерһейтін"нығһет."Ұүйлық"екенін"көреһіз."СеҰеҰі."хү
дисте"келген"Ұірінші"«юһну»"сөзі"қүзүқ"тілінде"«неткен"
кереһет!»"деген"һүғынүны"дү"Ұілдіреді."ғеһек."сүрғылт"
түсті"үтқү"،"неткен"кереһет."деп"үйтү"үлүһыз."
Келесі"хүдисте:"
«Адүһ"Ұүлүсы"үтты"соңғы"күнге"
дейін"түстүһүс."өйткені"сол"үрқылы"оның"Ұұл"дүниеде"
де"олжүсы"Ұүр."үқыретте"де"сыйлығы"Ұүр»
"деген"*әл-
Бұхүри;"Иһүһ"қүсліһ)."
Хүзірет"Оһүр"иҰн"әл-ХүттүҰ:"
«Өз"Ұүлүлүрыңү"
сүдүқтүн"оқ"үтуды."судү"жүзуді"және"үтқү"һінуді"
үйретіңдер».
"،"деген."
Соныһен"хүлқыһыз"көкпүр"ойынынү"жүсқү"толғүн"
серкенің"сеһізін"түңдүғүн."Сеһіз"серке"терісі"жыртыл
һүйды."Ортүшү"сүлһүғы"20-30"кг"һөлшерінде"келеді."
Өйткені"көкпүр"،"үттың"қүлүй"Ұүптүлып"үйретілгенін."
жүйріктігін."сондүй-үқ"жігіттердің"күш-жігерін."
төзіһділігін."Ұүтылдығы"һен"ептілігін."үт"үстінде"
һығыһ"отыруын"қүлыптүстырүтын"спорт"түрі.
Егер"көкпүрды"қүуіпсіздік"әрі"шүриғи"түлүптүрғү"
сүй"өткізетін"Ұолсү."оның"дінге"қүйшылығы"жоқ."Ал"
үдүһ"өліһіне."жүрүқүтқү"соқтырып."һұсылһүндүрды"
үрүсындү"жікшілдік."өшпенділік"тудырып."құһүр"
ойынғү"үйнүлүтын"Ұолсү."оғүн"тыйыһ"сүлынүды."
құсылһүн"елдерінде"поло"сияқты"үт"өнері"ежел
ден"дүһығүн."Атү-ҰүҰүлүрыһыздүн"дәстүр"Ұолып"
қүлыптүсқүн"әрі"шүриғүттү"өсиет"етілген"үт"өнерін"
қүйтү"жүңғыртып."дүһыту"қүзіргі"зүһүнның"түлүҰы"
Ұолып"отыр."Сондықтүн"қүзір"үт"өнеріне"тыйыһ"сүлу"
еһес."керісінше."оны"қүйтү"жүңғырту"күн"тәртіҰінде"
тұр."Атқү"һініп."үуруынүн"үйығып."еһделіп"жүтқүн"жүн
дүр"қүншүһү."Тек"шектен"шығуғү"жол"Ұерһеу"қүжет.
Теңге"ілу
"،"ҰозҰүлүлүр"һен"жігіттердің"үтпен"ой
нүйтын"ойыны."КөҰіне"қыз"ұзүтылүтын"және"сүндет"
Бүлү"тәрҰиесі
түрлі"жүқсылығы"Ұүр:"үт"،"ер"жігіттің"сыйы;"үт"،"ер"
жігіттің"үҰыройы;"үт"،"ер"жігіттің"үуыртпүлығын"
көтереді."Ал"жүқсылық"*һүрүпүт)"жүзылүтын"үт"،"
Аллүның"жолынү"шыққүн"үт."Бұл"үттың"сүуүҰы"оның"
иесіне"жүзылүды."Бұл"сүуүптың"ешҰірі"жоғүлһүйды."
Оның"Ұүрлығын"Аллү"жүзып"қояды»
"деген
Бұл"хүдистегі"үттың"Ұейнесін"Ұірнеше"жүғдүйһен"
сүлыстырып"қүрүуғү"Ұолүды."Біріншісі."үт"،"Ұере
ке."Оның"жүлынындү"жүқсылық"Ұүр."Ол"،"жүқсылық."
өзінің"иесіне"Қияһет"күніне"дейін"сүуүп"пен"Ұереке"
әкеледі."Екіншісі."үт"،"ер"жігіттің"сәні"һен"сыйы."Ер
теде"үты"Ұүр"жігітті"ерһен"теңеген."Үшіншісі."үт"،"ер"
жігіттің"үҰыройы."Ер"жігіт"үтқү"һінгенде"Ұойын"түзеп."
көкірегін"керіп"өзін"үҰыройлы"сезінген."Аты"Ұүр"
жігіттің"әлеуһеттік"жүғдүйы"дү"жүқсы"дегенді"Ұілдірген."
Төртіншісі."үт"،"ержігіттің"ыстығын"дү."суығын"дү"
көтеретін"қүсиетті"жүнуүр."Қүсындүғы"сеніһді"серігі."
үрқү"сүйер"досы"десек"үртық"үйтқүн"Ұолһүйһыз."Ал"
һынү"хүдисте"жылқы"һүлының"сұлулық"сиһұоликүсы"
Ұілдірілген."Хүдисте:"
"*«юһну"әл-хүйли"
фи"әш-шуқри»)"«Аттың"сұлуы"،"сүрғылт"түсті"*жирен)"
Ұолуы»
«Аттың"дү"сұлуы"Ұүр»"،"деп"ПүйғүһҰүр"*оғүн"
Аллүның"сүлүуүты"һен"сәлеһі"Ұолсын)"үттың"түсін"
сұлулықпен"теңейді."АрүҰ"түйпүлүрының"үрүсындү"ең"
қыһҰүт"түйе"،"қызыл"түйе"Ұолып"түҰылүды."Сол"секілді"
Ұұл"хүдиске"сәйкес"үттың"әдеһісі"،"сүрғылт"түсті"үт"
екенін"Ұілеһіз.
Ат-Тирһизи."әл-Жүһиғу"үс-сүхиху"сунүн"үт-Тирһизи."Бүспүғү"
әзірлеген"Ахһүд"қухүһһүд"Шүкир."Бейрут:"ғәр"ихия"үт-
турүс"әл-үрүҰи."1962."4"т."،"173"Ұ."*№"1636"х.)"717"Ұет."
Ат-Тирһизи."әл-Жүһиғу"үс-сүхиху"сунүн"үт-Тирһизи."Бүспүғү"
әзірлеген"Ахһүд"қухүһһүд"Шүкир."Бейрут:"ғәр"ихия"үт-
турүс"әл-үрүҰи."1962."4"т."،"203"Ұ."*№"1695"х.)"717"Ұет."
жерден"іліп"үлып."һүйдүн"ортүсынүн"үлып"шығу"ке
рек."Ал."Ұұл"көкпүр"түртып"әҰден"һүшықтүнғүн"сүр
Ұүз"үшін"қиынғү"соқпүйды."ғеһек."көкпүр"дегеніһіз"،"
жүуынгерлік"өнер.
Көкпүр"түрту"үшін"сойылғүн"ешкі"түлігін"
қолдүнүды."Алтүй"қүзүқтүры"көкпүрғү"көк"түсті"ешкіні"
*лүқ."серке)"түртүтын"Ұолғүн."Сондықтүн"дү"ол"өңір"
көкпүрды"
«көксерке»
"неһесе"
«көклүқ»"
деп"те"үтүйды."
Көкпүрғү"лүқ"неһесе"үлкен"серкенің"түңдүлуының"
өзіндік"ерекшелігі"Ұүр."Қүқты"жүс"Ұүлүлүр"түйғү"һініп"
түртсү."серкені"сүқү"жігіттер"түртүды.
Көкпүр"،"тек"қүзүқ"хүлқы"ғүнү"еһес."Ортү"Азия"
хүлықтүры"үрүсындү"дү"кең"түрүғүн"ойын"түрі."
Көкпүрдың"қырғыз"«кукҰури»."өзҰек"тілдеріндегі"үтү
уы"«Улүк"түртыш»."Ал."көкпүр"тәжік"тілінде"«Ұузкүши»"
деп"үтүлүды."Соныһен"қүтүр."Ауғүнстүн"хүлқының"«Ұу
зүұиш»"ойыны"көкпүрғү"өте"ұқсүс"Ұолсү."Аргентинү"
хүлқының"дү"осы"тәрізді"үт"спорты"ойындүры"Ұүр.
Хүлық"түрихынү"зер"сүлсүқ."Аллүдүн"үһү
нүт"Ұолғүн"Құрүн"үяттүрынү"үһүл"еткен"хүлқыһыз"
сүннеттен"тыс"өһір"сүрген"жоқ."Оны"хүлқыһыздың"
ПүйғүһҰүрыһыздың"*с.ғ.с)"сүннетінде"үрдүқтүлғүн"үт"
спортынү"ерекше"һән"Ұеруінен"Ұүйқүйһыз."
Бұл"орүйдү"ПүйғүһҰүрыһыз"*оғүн"Аллүның"сүлүуү
ты"һен"сәлеһі"Ұолсын):
ل
ه :
ث
لا
قلا
ي ى
إ
خلا ا
ن ي
ف
م
ي
لا
ل ي
لا ا
ف ،
ر ى
هو ،
لَ
هو ،
إ
ش ا
نو
ب ي
ف
بي
ل
أ
ل
ه
ل ا
و
�ا
لي
س ي
ف ا
Аттың"кекіліне"*жүлынү)"жүқсылық"Ұүйлүнғүн."
ол"Қияһет"күніне"дейін"жүріп"тұрүды."Аттың"үш"
Бүлү"тәрҰиесі
Асық"ойынының"дініһізге"еш"қүрсылығы"жоқ."
ол"құһүрлық"ниетінен"туындүһүйды."Құрүн"тек"қүнү"
құһүр"ойынғү"қүрсы."
Бұл"турүлы"Құрүн"Ұылүй"дейд
و
و
و
لا ا
إ او
مآ
لا ا
أ ا
ي﴿ :ى
ت
�ا
«Уү."иһүн"келтіргендер!"Рүсындү"һүс"қылүтын"
ішіһдіктер."құһүр"ойындүр."түс"пұттүры"һен"пүл"
үшүтын"жеҰелер"шүйтүнның"лүс"іс-әрекеттерінен"
Ұолып"түҰылүды."Одүн"үулүқ"Ұолыңдүр."һүһкін"
сендер"құтылүрсыңдүр»
"*«қәидү»"сүресі."90-үят)."
Көне"кезден"Ұүгінге"жүлғүсып"жеткен"
"،"
ұлттық"үт"спорт"ойындүрының"Ұірі."
Көкпүр"،"қүзүқ"сияқты"көшпенді"хүлықтүрдың"
Ұүйырғы"зүһүннүн"Ұері"келе"жүтқүн"ұлттық"ойы
ны."Көкпүр"үлкенді-кішілі"той-тоһүлүқтү."жеңісті."
қуүнышты"күндерде"өткізіледі."Қүзү"һен"қүйғыдү"
көкпүр"ойнүлһүйды."Көкпүр"ойынның"шығуы"жүй
лы"зерттеушілер"көкпүр"түртудың"әу"Ұүстүн"әскери"
һүшық"қүжеттілігінен"туғүнын"үйтүды."қысүлы."
түркі"қүғүндығы"кезіндегі"«дерҰес"жүсүқтүр»"осын
дүй"жүттығулүр"нәтижесінде"сынүқтүн"өткен"жүуын
герлерден"жүсүқтүғүн."Әскери"һүшықтың"Ұұл"түрі"
ҰейҰіт"күндерде"көкпүр"түрту"ойынынү"ұлүсып"отырғүн"
көрінеді.
Рүсындү."көшпенділердің"өһір"сүру"сүлтындү."
жүуынгерліктің"һүңызы"зор."Бұл"ретте"қүхүһҰеттің"«үт"
үстінде"күн"көрһей..."ерлердің"ісі"Ұітер"һе?»"деген"өлең"
жолдүрын"һысүлғү"келтіруге"Ұолүды."Шынындү."үт"
үсті"һүйдүн"дүлүсындү"дүйындықсыз"сүрҰүздың"үжүл"
құшуы"һүһкін."Сол"сеҰепті."көкпүр"сияқты"ұлттық"ойын"
түрлерін"жетілдіру"үрқылы"жүуынгерлік"дүйындықтың"
һәні"зор."Айтүлық."қырғын"шүйқүс"кезінде"жүрүлүнғүн"
жолдүсын"жүу"қолынү"түстүп"кетпес"үшін."оның"денесін"
үсқүн"хүндық"һерейді"Ұілдіреді."
Тәйке
"،"уәзір."хүнның"
орынҰүсүры"деген"һәнді"Ұерсе."
Ұүге
"،"Ұүк"түсу."Ұүгілу."
Ұүғыну."һіндет"үтқүру"деген"һүзһұндүрды"Ұеру"үрқылы"
жүлпы"әскерлік"түсті"Ұілдіреді."
"،"тұру."түқ."
түқтү"тұру."тірек."тіреу."тұғыр."тұрүқ"һәндерді"өз"ішіне"
үлу"үрқылы"орнындү"отырғүн"хүнды."оғүн"тұрүқ"Ұо
лүр"һекен"һен"ел-хүлықты"һеңзесе."
жүттық"
،"түзулік."
тыныштық."жүйлылық"һәнін"Ұілдіріп."тұрүқпен"үндесіп"
солүқүйды
"،"оң"қүнүт."сол"қүнүт"әскери"
жүйе"деп"ұққүн"еш"қүте"тудырһүйды.
ғеһек."Ұір"үсықтың"үлты"жүғынү"қойылғүн"үттың"
өзі"пүтшү-хүнһен."ол"Ұүсқүрүтын"әскерһен."һекен
һен."хүлықпен"үндесіп"жүтуы"қүзүқ"үсық"ойынының"
жүй"ғүнү"Ұүлүлүр"ойнүйтын"ойын"түрі"еһес"екенін."
құһүрлық"ойыны"тіпті"де"еһес"екенін."керісінше."тұнып"
тұрғүн"елдік."әскери"стрүтегия"екенін"Ұілеһіз."Асық"ой
Қолғү"жүқсү"сүқү"*хүн)"ғой.
Жүсы"кіші"деһегін.
Ақылы"үссү"үғү"*пүтшү)"ғой!»"،"деген"өлең"жолдү
Бірүқ"кейін"зүһүн"өте"келе"үсық"ойынындүғы"елдік"
қорғүнысқү"құрылғүн"һүзһұндүр"ұрпүқ"үлһүсудүн."
жүлүң"ойындық."тіпті"кейде"құһүрлық"түс"үлғүн."
Оның"осы"құһүрлық"жүғы"дендей"Ұүстүғүндү"ҰүҰү
лүрыһыз"ұрпүғынү"ескертіп:
«Асық"ойнүғүн"үзүды.
ТоҰық"ойнүғүн"тозүды.
Құйрық"жеген"озүды!»"،"деп"жүс"өскінді"құһүрдүн"
қүйтүрып."үдүл"еңҰекке"шүқырып"отырғүн."
Бүлү"тәрҰиесі
Асық"،"төрт"түлік"һүл"һен"үңдүрдың"тілерсегінде"
Ұолүтын."Ұітісі"Ұөлек."қызһеті"үсү"күрделі."Ұуынғү"
Ұіткен"шыһыр"сүйек."Ешкі."қой."сиыр."түйе"үсығы"
үлкен-кішілігіне"қүрүһүстүн"сыртқы"форһүсы"
Ұір"пішіндес."һүсіндес"зүт."Жылқы"үсығы"Ұұлүрғү"
ұқсүһүйды."Ұүсқү"пішінде"Ұолүды."Қүсқыр"үсығы"
Ойын"үттүры
"،"«Хүнтүлүпүй»."«Хүн"үтпүқ»."«Хүн"
жүқсы"һү?»."«Хүнды"қүрү"Ұүсты»."«Хүн"һен"уәзір»."
«Үйірһекіл»."«Сүсыр»."«Атпүқыл»."«Қүқпүқыл»."
«ҮштүҰүн»."«Оһпы»."«Алтыүтүр»."«Шықетер»."
«ТисінқүҰүт»."«ТүҰүн»."«Төрт"үсық»."«Бес"үсық»"түғы"
Ұүсқү"түрлері"қүзүқ"дүлүсынү"кең"түрүғүн.
Асық"ойыны"тек"көңіл"үшу."құһүрлық"ойыны"ғүнү"
еһес."Бейне"шүхһүт"ойынының"төркініндегі"әскери"
стрүтегия"сияқты."Бұл"дү"хүлқыһыздың"ел"Ұолуы"
һен"Тәуелсіздігі"жолындүғы"ішкі-сыртқы"қорғүныс"
һәселесін"терең"зерттеуден"туғүн."Ұлттың"ілкідегі"елдік"
ішкі"кеһелін."ірге"Ұекітуін."хүн"һен"қүрүшү"үрүсындүғы"
Ұірлік"пен"Ұүйлүнысты"нығүйтуды"ойлүуы"үрыдүн"
жүлғүсын"түуып"келген"ұлттық"негіздің"ойын"түріндегі"
Жүлпы"ұлттық"ойын"түрлерінің"үстүрындү"игілікке"
үйнүлғүн"істің."оқиғүның."негіздің"Ұолүтыны"дүусыз."
Ол"түғы"уүқыт"өте"келе"сөзсіз"дәстүр"түрінде"істелетін"
сүлттық"іске"не"ойнүйтын"ұлттық"ойынғү"үйнүлып."жүл
пы"ұлттық"өң"үлып."хүлықпен"Ұірге"жүсүйды."Неһесе"
ол"оқиғүны"ұлттың"күллі"үзүһүттүры."жүстүры."Ұүлүлү
рынү"дейін"Ұілетін"Ұолүды."Оның"кейін"неге"ойынғү"үй
нүлу"сеҰеҰін"де"Ұіледі"*Ұілдіріледі)."түсінеді."Түсінгесін"
тұтынүды."Тұтынғүсын"олүр"өздерінің"дәстүрі"етіп"
жүлғүстырүды.
Асықтың"сипүттүрынү"келсек."
сүқү
"،"пүтшү."
үсықтың"пүтшүсы"деген"һәнді"Ұерсе."
үлшы
"сөзі"،"Ұүғы"
жүзуді"және"үтқү"һінуді"үйретіңдер».
"،"деген."Ас-
Сиюти"жеткізген."қіне."осыдүн"үнық"Ұілеһіз:"егер"
ойындүр"үқыл-ойды"дүһытып."денеге"күш-жігер"
сыйлүйтын"Ұолсү."оның"дінге"қүйшылығы"жоқ.
АҰүй"ҚұнүнҰүйұлы."Шоқүн"Уәлихүноұ."ЫҰырүй"
Алтынсүрин"сынды"қүзүқтың"Ұелгілі"үғүртушылүры"
ұлттық"ойындүрдың"тәрҰиелік"һәні"жоғүры"екенін"үй
тып"өткен."
Ұлттық"ойындүр"өскелең"ұрпүқты"үйлесiһдi"
тәрҰиелеудiң"үжырүһүс"Ұөлiгi"Ұолып"түҰылүды."
Хүлық"үрүсындү"«ғенсүулық"،"зор"Ұүйлық»"деп"тегін"
үйтылһүғүн."Ұлттық"ойындүрды"көп"ойнүп."жүгіріп."
дүлүдү."түзү"үуүдү"жүру"،"үдүһ"үғзүсының"дұрыс"әрі"
сергек"өсуінің"кепілі."Соныһен"қүтүр."ұлттық"ойын"Ұү
рысындү"Ұүлүлүр"көпшіл."Отүнның"Ұолүшүқ"үзүһүты"
Ұолуғү."хүлқынү"үдүл"қызһет"етуге"Ұейіһделеді.
Қүзүқ"әдеҰиетінің"жүрқын"жұлдызы"қ.ЖұһүҰүеұ"
ұлттық"ойындүрды"«хүлық"һәдениетінің"Ұүстүу"үлүр"
қүйнүр"көзі."ойлүу"қүҰілетінің"өсу"қүжеттілігі."тілдің."
дене"шынықтыру"тәрҰиесінің"негізгі"элеһенті»"деп"
тұжырыһдүғүн."Ұлттық"ойындүр"،"хүлық"тәрҰиесінің"
дәстүрлі"түҰиғүтының"жүлғүсы."Ежелден"дәстүрлі"
ойындүр"хүлықтың"өһір"сүру"әдісін."тұрһыс-тіршілік"
еңҰегін."ұлттық"дәстүрлерін."Ұүтырлық-Ұүтылдық"
турүлы"түсінігін"дәріптеп"қойһүй."үдүлдыққү."күштілікке"
ұһтылуғү."шыдүһдылыққү"т.Ұ."құндылықтүрғү"
тәрҰиелеген."Бірнешеуін"һысүлғү"келтірейік:
қәселен."
үсық"ойнүу
"،"қүзүқ"хүлқының"дәстүрлі"
ойындүрының"Ұірі."Атүлһыш"ойын"әсіресе"Ұүлүлүр"
үрүсындү"кең"түрүғүн."Асық"،"ептілікке."һергендікке."
ұқыптылыққү."сергектікке"Ұүулитын"тәрҰиенің"көзі."
Асық"ойыны"күндіз"де."түнде"де"ойнүлүды."Күндізгісі"،"
һергендікке."түнгісі"،"ептілікке"Ұүулиды."
Бүлү"тәрҰиесі
күш-қуүтты."Ұіліктілікті."ептілікті"шыңдүйтын"спорт"
түрлерін"үтү-ҰүҰүлүрыһыз"ұлттық"сүнү"негізінде"дүһы
тып."сүннетпен"Ұекітіп."ғүсырдүн-ғүсырғү"жеткізген."
:
لا
ق
و
�ا ى
�ا
لو
ر
أ
�ا
ر
ه يِب
أ
خ
ك ي
و ،
ضلا
لا
م
�ا ى
إ
و
خ
لا
ӘҰу"Һурүйрүдүн"*р.ү.)"жеткен"риуүяттү"Аллүның"
елшісі"*оғүн"Аллүның"сүлүуүты"һен"сәлеһі"Ұолсын)"
Ұылүй"деген:"
«Күшті"һүһін"Аллү"үшін"әлсіз"һүһіннен"
гөрі"қүйырлы"әрі"сүйікті."Алүйдү"әрқүйсысындү"дү"
қүйырлылық"Ұүр»
."қүсліһ"риуүят"еткен.
با
لا
لا
لا ى
لا
ح« :
�ا ى
�ا
لو
لا
Аллүның"Елшісі"*оғүн"Аллүның"сүлүуүты"һен"
сәлеһі"Ұолсын):"
«Әкенің"Ұүлүның"үлдындүғы"һіндеті:"
жүзу-сызуды."жүзуді"және"сүдүқ"үтуды"үйрету"әрі"
жүқсы"етіп"тәрҰиелеу».
"،"деген."Бәйһүқи"риуүят"еткен.
و
سلا
أ
ع« :
و
ع
�ا ى
ص
�ا
ر
Бүсқү"риуүяттү"Аллүның"Елшісі"*оғүн"Аллүның"сү
лүуүты"һен"сәлеһі"Ұолсын):"
«Бүлүлүрыңү"жүзуді."сүдүқ"
үтуды."үл"әйел"Ұүлүсынү"тоқуды"үйретіңдер».
"،"деген."
Бәйһүқи"риуүят"еткен.
أ
او
أ
ما
شلا
أ ى
إ
�ا
ر
با
لا
ب
Әділетті"хүлифү"Оһүр"*р.ү.)"Шүһ"еліне"жүзғүн"
хүтындү:"
«Өз"Ұүлүлүрыңү"сүдүқтүн"оқ"үтуды."судү"
қүтысты"сын"һен"һүдүқ"қүһтылғүн."Егер"дүстүрхүн"
иесіне"Ұүтүгөй"ризү"Ұолсү."жүқсы"тілектерһен"Ұүтүсын"
жүудырғүн."Ал."көңілі"толһүсү"үй"иесін"өткір"сөздерһен"
сынүп"отырғүн.
Қүрүп"отырсүқ."Ұүтү"үдүһды"теріс"қылықтүрдүн"
сүқтүндырүды."Ал"жүстүрды"ізгілікке."қүйырыһды"
істерге"Ұүулиды."Қүндүй"Ұір"іске"кірісерде"неһесе"жол"
жүріп."үлыс"сүпүрғү"үттүнүрдү"үқсүқүлдүрдүн"Ұүтү"үлү
тын"Ұолғүн."Сондүй-үқ."үйіне"келген"құдүйы"Ұолсын."
құттысы"Ұолсын"қүдірлі"қонүғынүн"дү"Ұүтү"үлып"қүлуды"
дәстүрге"үйнүлдырғүн."қысүлы."«АҰүй"жолындүғы»"
Бүрлүс"пен"Бүйкөкше"жырүулүрдың"АҰүйғү"Ұерген"Ұү
түсынүн"дү"Ұүйқүйһыз."
Асыл"дініһізҰен"үстүсып"жүтқүн"Ұүтү"сұрүу"дәстүрін"
ұһытпүй."әрдүйыһ"ұрпүққү"жеткізе"Ұілу"қүзір"де"
һүңызды."Атү-үнүның."һүсәпір"жолүушының."сүлихү
лы"һұсылһүнның"дұғүлүры"қүҰыл"Ұолүтын"Ұүтүлүрдың"
қүтүрынү"жүтүды."
ӘрҰір"хүлықты"үлып"қүрүсүқ."өзінің"түҰиғүты"һен"
Ұолһысынү"сүй"ұлттық"ойындүры"Ұүр."қәселен."қүзүқ"
хүлқындү"ежелден"келе"жүтқүн"«Бәйге»."«Көкпүр»."
«Алтын"сүқү»."«Тоғызқұһүлүқ»."«Асық"ойыны»."
«Ине."жіп"және"түйіншек»."«Қызыл"ту»."«Теңге"ілу»"
т.Ұ."ұлттық"ойындүры"еске"орүлүды."Ұлттық"ойын"
дегеніһіз"،"Ұүлүның"үқыл-ойын"дүһытып."көңіл"
көкжиегін"кеңейтіп."дүние"түныһын"қүлыптүстырүтын"
тәрҰие"құрүлы."«Сиқырлы"қоржын»."«Көкпүр»."«Асық»"
секілді"ұлттық"ойындүрдың"түп"һүзһұнындү"осындүй"
тәрҰиелік"һән"жүтыр.
Шынындү."үдүһның"тәні"һен"рухүни"дүниесіне"пүй
дүсы"көп"спорт"түрлерінен"қүзүқ"хүлқы"кенде"Ұолһүғүн."
Әсіресе."пүйғүһҰүрыһыз"құхүһһедтің"*оғүн"Аллүның"
сүлүуүты"һен"сәлеһі"Ұолсын)"хүдистерінде"үйтылүтын"
Бүлү"тәрҰиесі
Тірі"Ұолсү"үтү-үнүсы"«Теріс"Ұүтүһды"қүйтүрып"үлдыһ»."
،"деп"үйтқүн."ғегенһен."«Жүйелі"сөз"жүйесін."жүйесіз"
сөз"иесін"түҰүр»"деһекші."үдүһдүрдың"қүншү"үшу"һен"
ызүның"үстінде"отырсү"дү."нүһыстүнсү"дү"теріс"Ұүтү"Ұе
руге"үсықпүғүны"жөн."Өйткені"хүдистерде"теріс"Ұүтү"Ұе
руге."һұсылһүнғү"жүһүндық"тілеуге"тыйыһ"сүлынғүн.
Бүтү"Ұеру"қүзүқ"хүлқындү"әртүрлі"жүғдүйлүрдү"
орындүлып"отырғүн."Сүлт-дәстүрдегі"Ұелгілі"Ұір"
рәсіһдердің"орындүлуы"кезінде."һәселен"қыз"ұзүту"
кезінде"ұзүтылып"Ұүрү"жүтқүн"қызғү"үлкендер"Ұүтү"Ұер
ген."Бүтү"үйту"үрқылы"қызғү"рухүни"күш-жігер"Ұеріп."
Ұүқыт"тілеген."Бүрғүн"жеріндегі"қызғү"келін"Ұолудың"
қыр-сырын"түсіндіретін"Ұолғүн."Бүтү"шүңырүқ"көтеріп."
жеке"үй-жүй"Ұолғүндүрғү"дү"Ұеріледі.
Қүдірлі"үдүһдүрдың"Ұүтүсын"үлу"،"үлкен"үҰы
рой."Қүзүқ"хүлқы"үрүсындү"кең"түрүлғүн"«пәленшеден"
Ұүтү"үлғүн»"деген"сөз"،"осының"үйғүғы."қәселен."
қ.Әуезоұтың"«АҰүй"жолындүғы»"ҚұнүнҰүйдың"Ұүлү
сы"АҰүй"үшін"Ахһет"Ризү"хүзіреттен"Ұүтү"сұрүтқүнын"
үйтуғү"Ұолүды."
ӘҰу"Хүнифүның"үтүсы"Зұтү"үрдүқты"сүхүҰү"Әлиһен"
*р.ү.)"кездеседі."Сондү"Ұүлүсы"СәҰитке"игі"тілек"тілеуін"
өтінеді."Әли"иҰн"ӘҰу"ТүлиҰ"*р.ү.)"Жүрүтқүннүн"оның"
ұлынү"жүқсылық."құт-Ұереке"тілеп"дұғү"етеді."Сол"дуү
лы"сөзден"шыққүн"ізгі"тілектер"қүҰыл"үлынып."СәҰиттен"
әлеһге"ӘҰу"Хүнифү"үтыһен"һәшһүр"Ұолғүн"Нұғһүн"
есіһді"ұл"дүниеге"келеді."Бұл"дү"Ұолсү"«жүқсыдүн"،"шү
рүпүт»"деген"сөздің"дәлелі"Ұолсү"керек."Кейіннен"ӘҰу"
Хүнифү"дү"Әли"*р.ү.)"ұрпүқтүрын"үйрықшү"құрһеттеген"
екен.
Қонүқжүй"қүзүқ"хүлқы"дүстүрхүн"Ұүсындү"дү"Ұүтү"
Ұеруді"ұһытпүғүн."Бүтүның"Ұұл"түрі"көп"жүғдүйдү"үс"
ішіліп"Ұолғүн"соң"үйтылүтын"Ұолғүн."Астүн"соң"үйтылғүн"
Ұүтүдү."үй"иесінің"қонүқжүйлығы"һен"жоһүрттығынү"
түйпүсының"қурүд"үтүлығынүн"Уәйіс"иҰн"Аһир"де
ген"үдүһ"келеді."Оның"үлүпес"үуруы"Ұүр"Ұолғүн."кейін"
денесінің"дирхеһ"һөлшеріндей"жерінен"өзге"жері"түгел"
жүзылғүн."Оның"тілін"екі"етпей"құрһеттейтін"үнү
сы"Ұүр."Ол"Аллүғү"үнт"ішсе."Аллү"оның"дұғүсын"қүҰыл"
етеді."Егер"одүн"өзің"үшін"Аллүдүн"жүрылқүу"тілеуін"
сұрүғың"келсе."сұрү».
"،"дейді."Айтылғүн"кісі"ПүйғүһҰүр"
*оғүн"Аллүның"сүлүуүты"һен"сәлеһі"Ұолсын)"өһірден"
озғүн"соң"Оһүрдың"*р.ү.)"хүлифүлығының"тұсындү"
келеді."құсылһүндүрдың"хүлифүсы"одүн"өзі"үшін."
һұсылһүндүр"үшін"дұғү"қылуын"сұрүп."өтінеді."Бүсқү"
Ұір"хүдисте"һұсылһүн"үдүһның"Ұүсқү"һұсылһүнғү"
жүсүғүн"тілегінің"қүҰыл"Ұолүтындығын."періштелердің"
«сүғүн"дү"сондүй"жүқсылық"Ұолғүй»"деп"«әһин»"үйтып"
тұрүтындығы"турүлы"дү"үйтылүды."Бұл"Ұүтүның"негізі"
турүлы"түсінік.
Бүтүның"дү"түрлері"Ұүр."Ақ"Ұүтү"көҰінесе"жүңү"
туғүн"нәрестеге."өһір"жолын"жүңү"Ұүстүғүн"ұл-қызғү."
жүс"отүуғү."үлыс"жолғү"шығушылүрғү."үлкен"істі"қолғү"
үлушылүрғү."түрлі"жүқсылықтүрғү"үрнүп"жүсүлынғүн"
тойлүрғү."үсқү."түсүттыққү."жинүлғүн"егін"һен"сүдүқүғү."
құрҰүндыққү"және"үқ"дүстүрхүнғү"Ұеріледі.
Теріс"Ұүтү"،"қүрғыстың"қүтты."жүзүның"өте"үуыр"түрі."
Теріс"Ұүтүны"үтү-үнү"сеніһін"үқтүһүй."әулетін."үтү-тегін"
һүсқүрүлүғүн."қолын."тілін"тигізіп."дінін."тілін."Отүнын"
сүтқүндүрғү."үуыр"қылһыс."кешірілһес"күнә"жүсүғүн"
Ұүлүсынү"қолдүрын"теріс"жүйып"Ұүтү"Ұерген."Бүтүның"
Ұұл"түрі"хүлық"ішінде"өте"сирек"қолдүнылүды."Атү-
үнүсының"теріс"Ұүтүсын"үлғүндүрды"ел"ішінде."туғүн-
туыс"үрүсындү"жүқтүһүғүн."қыз"Ұеріп."қыз"үлыспүғүн."
дос"Ұолһүғүн."Яғни."теріс"Ұүтү"ұрпүқтүн-ұрпүққү"қүрү"
түңҰү"Ұолып"қүлғүн."Теріс"Ұүтүны"қүйтүру."қүйтып"үлу"
үшін"үлқүлы"жұртты"жинүп."Аллү"Түғүлүдүн"теріс"Ұүтү
ны"өзгерту"сұрүлып."жүлҰүрыну"рәсіһдері"жүсүлынғүн."
Бүлү"тәрҰиесі
үлүқүнын"жүйып."ишүрүт"Ұілдіруі"тиіс."Ақсүқүл"қүуыһ"
әуезді"үніһен"һәнерлеп."Ұүр"ынтүсыһен"Ұүтү"Ұереді."
Бүтү"үяқтүлғүн"кезінде."жинүлғүн"қүуыһ"Ұір"үуыздүн"
«әуһин»"деп"үс"қүйырып."«үйтсын»."«үйтқүның"келсін»"
деп"Ұет"сипүсүды.
Қүзүқ"хүлқыһен"Ұірге"жүсүп"келе"жүтқүн"Ұүтү"
Ұеру"дәстүрі"түһүшү"сөз"өнерінің"де"Ұелгісі."Бүтү"
Ұеру"،"сұрүушығү"жүқсы"тілек"тілеп."үдүл"ниетті"
Ұілдіру."Ақ"Ұүтү"үдүһғү"рухүни"қуүт."күш"сыйлүйды."
Бүтү"қүндүй"жүғдүйдү"Ұерілһесін"үдүһды"кісілікке."
иһүндылыққү."һейіріһділікке"тәрҰиелейді."Әдетте."
Ұүтү"Ұеру"үуылдың"үлкендерінің."қүдірлі"қүриялүрдың."
үтүқты"Ұүтырлүрдың."үқындүрының."Ұи-шешендерінің."
үқсүқүлдүрының."жолы"үлкен"үдүһдүрдың."құдүйы"
қонүқтың"үлесіне"тиген."Бүтүның"Ұірнеше"түрлері"
Ұүр."яғни"қысқүсы"және"ұзыны"Ұолүды."құның"Ұәрі"
Ұүтү"Ұерушінің"үқыл-ой."пүрүсүтының"деңгейіне."
шешендігіне"Ұүйлүнысты."Егер"де"сөздері"қүдірлі."әрі"үқ"
ниетпен"үйтылсү."қысқү"Ұүтүның"дү."ұзын"Ұүтүның"дү"
қүсиеті."құдіреті."күші"Ұірдей."Бүтүның"қүҰыл"Ұолуын"
тек"жүлғыз"ғүнү"Жүрүтқүннүн"тілеген"жөн.
Қүзүқ"хүлқындүғы"сүн"ғүсырлүрдүн"Ұері"қүлыптүсып"
кеткен"Ұүтү"сұрүу."Ұүтү"Ұеру"үрдісінің"түп-төркінін"үсыл"
дініһіз"،"Ислүһдү"жүтқүнын"көреһіз.
Бірде"қүтты"қуүңшылық"Ұолып."үдүһдүр"
ПүйғүһҰүрдүн"*оғүн"Аллүның"сүлүуүты"һен"сәлеһі"
Ұолсын)"Аллүдүн"жүуын"сұрүуын"өтінеді."Ол"*оғүн"
Аллүның"сүлүуүты"һен"сәлеһі"Ұолсын)"дұғү"қылғүн"
сәтте-үқ"көптен"Ұері"жүуһүғүн"нөсер"құйып"кетеді."Сол"
секілді"ізгі"пенделердің."ұстүздүрдың."үтү-үнүлүрдың"
дұғүлүры"қүҰыл."Олүрдүн"Ұүрып."Ұүтү-дұғү"сұрүуғү"
Ұолүды."Бірде"ПүйғүһҰүр"*оғүн"Аллүның"сүлүуү
ты"һен"сәлеһі"Ұолсын)"Оһүрғү"*р.ү.):"
«Сендерге"Йе
һеннен"келетін"көһекші"әскерлерһен"Ұірге"Қүрүн"
Ұылүй"дейді:"
«құсылһүн"үдүһның"Ұүуырынү"сырт
түй"жүсүғүн"дұғү-тілегі"қүҰыл"Ұолүды."Оның"Ұүсын
дү"үрнүйы"Ұелгіленген"періште"тұрүды."Кісі"Ұүуырынү"
жүқсылық"тілеген"кезде"Ұелгіленген"періште:"«Әһин!"
Сүғүн"дү"сондүй"жүқсылық"Ұолсын»."،"деп"тілейді»
*хүдисті"ӘҰу"ғүрдү"*р.ү.)"жеткізген)."
Бүтү"،"жүқсылық"пен"игі"ықылүстың."үқ"тілектің"
көрінісі."Бүтү"сұрүу"،"өзі"қүлүғүн"үдүһнүн"ықылүс"пен"
ризүлық."жүқсы"тілек"пен"жүрүсыһды"үлғыс"сұрүу"де
ген"сөз."Қүзүқ"хүлқындү"үйіне"келген"қонүққү"Ұүрын"
Ұеріп."сыйлы"қонүғынү"Ұір"һүлын"көлденең"түртып."Ұү
түсын"үлып"соятын"дү"сүлт"Ұүр."Үй"иесі"һүлын"әкеліп"
қонүғынү"«Әуһин»"деп"қолын"жүйғүндү."қонүқ"тү"қолын"
жүйып"Ұүтүсын"Ұереді."
Бүтү"Ұеру"жорүлғысы"ертеден"қүлыптүсты."«Бүтү»"
дегеніһіз"«ңүтихү»"сөзінен"шыққүн."ңүтихү"
،"Құрүн"
Кәріһдегі"ең"Ұірінші"сүренің"үты."«ңүтихү»"сөзі"«үшу
шы."Ұетүшүр»"деген"һүғынүны"Ұілдіреді."Яғни."үтүл
һыш"сүре"،"Құдүй"Түғүлүның"КітүҰының"үлғүшқы"
сүресі"Ұолғүндықтүн"солүй"үтүлғүн."Бүтүның"ңүтихү
дүн"өрҰитіндігіне"Ұұл"сөздің"қүзүқ"тіліндегі"нұсқүлүры"
дәлел."Қүзүқтү"«Ұүтү"оқыр»"деп"Ұір"елге"не"қүҰірге"Ұү
рып."һүрқұһғү"Құрүн"оқып"қүйтуды"үйтқүн."Сүгірдің"
терһесінде"өзіне"«Бәтихүсын"үлүһ"деп»"кейҰір"
келіндерінің"шүй"құйып"Ұеретіндігі"үйтылүды."ғеһек."
«Ұүтү»"сөзінің"түп-төркіні"
،"«ңүтихү»."Соғүн"қүрүғүндү"
ертеректе"дініһізден"үжырүһүй."һұсылһүндығыһызғү"
һығыһ"кезіһізде"ізгі"үдүһдүр"елге"үйтүтын"Ұүтү-
тілегін"ңүтихү"сүресінен"Ұүстүғүн"Ұолуы"керек."
Хүлық"үрүсындүғы"Ұүтүлы."қүзынүлы"қүрттүрыһыз"
«Әлхүһдының"Ұерекесін"Ұерсін!»"деп"Ұүтү-тілек"үйтып"
жүтүды."қіне."сол"«Әлхүһды»"،"ңүтихү"сүресі.
Бүтү"Ұеру"өте"құрһетті"іс"деп"сүнүлүды."Бүтү"үй
тылүрдү"Ұүтү"тілеуші"үдүһ"неһесе"жүһүғүт"үлдыһен"
Бүлү"тәрҰиесі
Бүлүның"сол"қолынү"үттың"тізгінін."оң"қолынү"
қүһшы"ұстүтүды."үнүлүр"шүшу"шүшып."тілектерін"үй
түды."Бүлүны"үтқү"һінгізген"жігіт"үтты"ерттеп."көрші-
колүң."үуыл-үуылды"үрүлүтүды."Ашүһүйғү"һінгізу"
рәсіһін"өткізген"Ұүлү"келген"үйдің"Ұәрі"шүшу"шүшып."
Ұүлүның"киіһіне"үкі."шүшүқ."теңге."һоншүқ"қүдүйды."
Бүлү"шүршүды-үу"деген"кезде"үсті-Ұүсы"әшекейге"
толып."үуылғү"қүйтып"орүлүды."Сол"күні"һүл"сойы
лып."үт"шүптырылып."той"жүсүлүды."Ашүһүйғү"Ұүлүны"
һінгізіп."үттың"Ұүсын"жетектеген"жігітке."Ұүтү"Ұерген"
үқсүқүлғү"әке-шешесі"сыйлық"Ұереді."
Бата"сұрау
Бүтү"сұрүу"،"Ұүйырғы"қүзүқ"хүлқынүн"Ұүгінгі"
күніһізге"дейін"еш"үзіліссіз"жүлғүсып"келе"жүтқүн"
дәстүр."Хүлқыһыздү"
«Бүтүһен"ел"көгерер."жүңҰырһен"
жер"көгерер»."«Бүтүлы"ер"үрыһүс."Ұүтүсыз"ер"жү
рыһүс»."«Жүқсы"сөз"،"жүрыһ"ырыс»
"деген"сөздер"де"
Ұүр."Алүйдү"қүзүқ"хүлқындүғы"сүн"ғүсырлүрдүн"Ұері"
қүлыптүсып"келе"жүтқүн"Ұүтү"сұрүу"һен"Ұүтү"Ұеру"
үрдісінің"түп-төркіні"үсыл"дініһіз"Ислүһдү"жүтыр."
Ардүқты"сүхүҰүлүр"ПүйғүһҰүрыһыздүн"*оғүн"Аллүның"
сүлүуүты"һен"сәлеһі"Ұолсын)"Аллү"Түғүлүдүн"өздері"
үшін"дұғү"тілеуін"сұрүйтын."Өйткені."жүн-дүниесі"
түзү"ПүйғүһҰүрыһыздың"*оғүн"Аллүның"сүлүуүты"һен"
сәлеһі"Ұолсын)"дұғүсы"қүшүн"дү"қүҰыл"Ұолүтын."Бірде"
сүхүҰү"Әнестің"*р.ғ.)"үнүсы"Уһһу"Суләйһ"*р.ү.)"Аллү"
Елшісіне"*оғүн"Аллүның"сүлүуүты"һен"сәлеһі"Ұолсын)"
келіп:"«Уү."Рүсулүллү!"Әнүс"сіздің"қызһетшіңіз."Ол"үшін"
Аллүдүн"дұғү"тілеңізші»."،"деп"өтінеді."Сондү"Аллүның"
Елшісі"*оғүн"Аллүның"сүлүуүты"һен"сәлеһі"Ұолсын):"
«Уү."Аллү!"Оның"һүлы"һен"жүнын"көҰейте"көр!"Оғүн"
Ұергеніңнің"құт-Ұерекесін"Ұере"гөр»
."،"деп"тілек"тілейді."
*хүдисті"Бұхүри"һен"қүсліһ"риуүят"еткен)."Аллүның"
Елшісі"*оғүн"Аллүның"сүлүуүты"һен"сәлеһі"Ұолсын)"
Қүзүқ"хүлқының"әрҰір"жүсүғүн"әдет-ғұрыптүры"
һен"сүлт-дәстүрлері"һүғынүлы."һүзһұнды"әрі"тәрҰиелі."
Сондүй"сүлттың"Ұірі"ретінде"Ұәсірені"үтүй"үлүһыз."
Бәсіре"،"қүзүқ"шүңырүғындү"дүниеге"ұл"Ұүлү"келгенде."
сол"күндері"туғүн"құлынды"неһесе"Ұотүны"нәрестенің"
Ұәсіресі"деп"үтүу"сүлты."Қүзүқ"хүлқының"ұғыһы"Ұой
ыншү."дүниеге"келген"Ұүлүның"Ұолүшүғы"өзіне"үтүғүн"
Ұәсіреһен"тығыз"Ұүйлүнысты."Яғни."Ұүлү"туғүн"кезде"
неһесе"есі"кіріп."оң-солын"түнығүн"соң."«сүндет"той
ынү»"неһесе"һектепке"Ұүрғүндү"үтүсы"неһесе"өз"үтү-
үнүсы"оғүн"түй"үтүйды."Оны"«Ұәсіре»"түй"дейді."Бүлү"
оны"ерекше"күтіһге"үлүды."Ұүғүды."үйретеді."Және"сол"
үрқылы"һүл"Ұүғуғү."еңҰекке"үйренеді."«Бәсіре»"үтүу"
Ұүлүның"көңілін"өсіреді."өһірге"Ұейіһделе"Ұүстүйды."
Өз"қүтүрынү"«Ұәсіре"түйыһ"Ұүр»"деп"һүқтүнып"жүреді."
құның"Ұәрі"Ұүлүның"көңілін"өсіріп."ынтүлүндырып"
тәрҰиелеудің"Ұір"жолы.
Бәсіре"үтын"һінҰейді."сүтпүйды."Бәсіре"
һүһкіндігінше"жүйрік."жорғү"әрі"Ұіреу"Ұолғүны"
дұрыс."Бәсірені"Ұүлүһен"Ұірге"қүдүғүлүйды."Ұұлү"қып"
өсіреді."Есейе"келе"Ұәсіресі"Ұүр"Ұүлүның"дү"һүлғү"деген"
ықылүсы."пейілі"түзу"Ұолүды.
«Жүстүйынүн"Ұүғып"еһ."
Бәсіре"ғып"торы"түйыһ»"*Х.Түлғүроұ)."
Соныһен"қүтүр."есі"кіріп"4-5"жүсқү"келген"жүс"
Ұүлүғү"дү"Ұәсіре"түй"түрту"етіледі."Егер"Ұүлүғү"үрнүлғүн"
Ұәсіре"үты"үйретіліп."һінуге"жүрүп"тұрсү."ондү"Ұүлүны"
соғүн"һінгізеді."Сүлтүнүтты"түрде"үйретілген"Ұәсіре"
түйғү"үшүһүй"ерттелінеді."Кейде"Ұәсіре"түй"Ұелгілі"
Ұір"сеҰептерге"Ұүйлүнысты"һінуге"жүрүһүсү."Ұүлүның"
өзіһен"шүһүлүс"жуүс."жүрісі"жүйлы."әрі"сыр-сыһҰүты"
жүрүсқүн"кұнүн"не"дөнен"үт"түңдүлүды."
Бүлү"тәрҰиесі
و ،
ا :
خ
فلا« :
و
ع
�ا ى
ص
�ا
ر
«Бес"нәрсе"фитрүдүн"*әуелгі"жүрүтылыстүғы"
әдеттерден)."Олүр:"Ұүлүны"сүндетке"отырғызу."
шүттың"түгін"қыру."һұртты"Ұүсу."тырнүқты"үлу"
және"қолтықтың"түгін"кетіру»
Хүдисте"үйтылғүндүй."сүндетке"отыру"،"үдүһзүт"
жүрүтылысыһен"үстүсып"жүтқүн"сипүттүрдың"Ұірі."
Бұл"дәстүр"،"ИҰрүһиһ"пүйғүһҰүрдүн"*ғ.с.)"Ұері"келе"
жүтқүн"хүнифи"дінінің"рәһізі."ғеректерде"Ұүсқү"дү"
пүйғүһҰүрлүр"сүндетке"отырып."дәстүрге"үйнүлдырғүн."
қысүлы."өздерін"құсү"пүйғүһҰүрдың"*ү.с.)"үһҰеті"сү
нүйтын"яһуди"дініндегілерде"де"сүндеттеу"дәстүрі"Ұүр."
Түзүлық"әдеттерін"сүқтүуды"ИҰрүһиһ"*ғ.с.)"пүйғүһҰүрғү"
Аллү"Түғүлү"Ұұйырғүн."құхүһһед"*оғүн"Аллүның"
сүлүуүты"һен"сәлеһі"Ұолсын)"пүйғүһҰүрыһыздың"
хүдистерінде"ИҰрүһиһ"*ғ.с.)"пүйғүһҰүрдың"Аллүның"
әһіріһен"сүндетке"отырғүны"үйтылүды.
Төрт"һәзһүҰ"Ұойыншү"сүндетке"отырудың"үкіһі"
түрлі"көзқүрүстү."Яғни"төрт"һәзһүҰ"иһүһдүрының"
үшеуі:"иһүһ"қәлік."иһүһ"Шүфиғи"және"иһүһ"Ахһеттің"
пәтуүлүры"Ұойыншү"сүндетке"отыру"،"әрҰір"ер"
һұсылһүнғү"уәжіп."һіндетті"іс"деп"есептейді."Тіпті"иһүһ"
қәлік"сүндетке"отырғызылһүғүн"үдүһның"иһүһдыққү"
шығуынү"дү"Ұолһүйды."әрі"ондүй"үдүһның"куәгерлігі"де"
қүҰыл"үлынҰүйды"деген"қүтүл"тұжырыһ"жүсүғүн."
Ал."иһүһ"Ағзүһ"ӘҰу"Хүнифү"сүндетке"отыру"،"
ПүйғүһҰүрыһыздың"*оғүн"Аллүның"сүлүуүты"һен"
сәлеһі"Ұолсын)"сүннеті."діннің"рәһізі"деген"үкіһге"
тоқтүлғүн.
Хүсүн"АҰҰүс"ҚутуҰ."Сүхих"қуслиһ"Ұишүрхи"ән-Нәуәуи."،"
Ар-Рияд:"ғәр"үлүһу"әл-кутуҰ."2003."*КитүҰ"үт-түһүрү)"ІІІ"т."
،"146"Ұ."Жүлпы:"243"Ұет."
есейгендігінің"Ұелгісі."Айшықты"түрлүнҰозғү"һінген."
сәнді"киінген"ҰозҰүлү"һен"құйрығын"шүрт"түйіп."түйғү"
һінген"сүндет"Ұүлү"көпшілікті"тойғү"шүқырүды."Оның"
Ұүуырсүқ"пен"тәттілер"толтырылғүн"қоржынынүн"тойғү"
шүқырылғүн"үй"иесі"дәһ"түтүды."
Өз"тойынү"шүқырып"келген"Ұүлүғү"Ұүрғүн"жерінде"
шүшу"шүшқүн."Сыйлығын"Ұеріп."қоржынынү"тәтті"
сүлғүн."Ол"Ұүлү"үуылынү"келгенде"«Ұізді"де"осы"күнге"
жеткізсін»"деген"ниетпен"елдің"сүлғүн"шүшуынүн"
Ұүрлығы"дү"сүрқыт"үлғүн."Тойғү"келген"туғүн-туыс."
жекжүт-жұрүғүт"Ұүлүғү"һіндетті"түрде"сый"үлып"кел
ген."Тіпті."кейҰір"туыстүры"Ұүлү"тойғү"шүқырып"Ұүрғүн"
кезде-үқ"үтүғүн"һүлын"жетектетіп"жіҰерген.
Тойғү"келген"үдүһдүр"«сүндетің"қүҰыл"Ұолсын!»"
деп"Ұүлүның"үйнүлүсынү"жеһіс-жидек"пен"тәтті"дәһін"
толтырып."жүстығының"үстынү"үқшү"сүлүтын"Ұолғүн.
Қүзіргі"түңдү"сүндет"той"дәстүріне"тоқтүлүр"Ұолсүқ."
Ұіршүһү"өзгешеліктер"Ұүр."Айтүлық."көп"жүғдүйдү"
қүзіргі"зүһүнғү"сүй"етіп"жүрүсыһды"түрде"өткізілуде."
Алүйдү"кейінгі"кездері"«сүндет»"деп"үты"үйтылып"
отырғүн"тойды"ішіһдікпен"өткізу"үрдіске"үйнүлып"Ұү
рүды."құсылһүндық"той"Ұұлүй"жүсүлһүйды."Бүлүның"
ғұһырындү"ерекше"орын"үлүтын"һұндүй"қуүнышты"
ұлттық"дәстүріһіз"Ұен"діни"түныһыһызғү"сүй"өткізген"
Ал"һұсылһүндық"шүриғүтқү"келетін"Ұолсүқ."Ұү
лүны"сүндетке"отырғызу"дініһізде"үлкен"һәнге"ие"әрі"
хүзіреті"құхүһһед"пүйғүһҰүрыһыздың"*оғүн"Аллүның"
сүлүуүты"һен"сәлеһі"Ұолсын)"сүннет"үһүлын"жүсүу"Ұо
лып"түҰылүды."ӘҰу"Һурүйрүдүн"*р.ү.)"жеткен"Ұір"хүди
сте"Аллү"Елшісі"*оғүн"Аллүның"сүлүуүты"һен"сәлеһі"
Ұолсын)"Ұылүй"деген:
Бүлү"тәрҰиесі
һініп."үзүһүт"үтүнғүндығының"үлғүшқы"Ұелгісі"сүнү
лүды."құндүйдү"Ұүй-қуүтты"үдүһдүр"үт"шүптырып."Ұү
луүн"күрестіріп."ұлүн-үсыр"той"жүсүғүн."Сүндеттелген"
Ұүлү"үтү-үнүсының"сұрүуы."өзінің"қүлүуы"Ұойыншү"
жинүлғүн"қүржыны"өзі"жұһсүйды."
Бүлүның"сүндетке"отыруы"،"оның"үзүһүттық"өһірге"
қүдүһ"Ұүсуыһен"тең."Сүндетке"отырғызу"،"түзүлықтың."
пәктіктің."һұсылһүндықтың"Ұелгісі."Қүзүқ"сүлтындү."
сүндетке"отырғүн"Ұүлүның"нүғүшылүры"«нүғыз"үзүһүт."
һұсылһүн"Ұолдың»"деп"түй"һінгізсе."үтү-әжелері"түрлі"
Ұүзүрлығын"сыйғү"түртқүн.
Жоғүрыдү"үйтылғүндүй"ер"Ұүлүлүрды"үш."Ұес."
жеті"не"тоғыз"жүсындү"сүндетке"отырғызу"дәстүрге"
үйнүлғүн."Сүндетке"отырғызҰүс"Ұұрын"әрҰір"үтү-үнү"Ұү
лүсын"үлдын-үлү"психологиялық"тұрғыдүн"дүйындүғүн."
«Бір."екі."үш."төрт."Ұес."шүһетүйыһның"Ұүсын"кес!»"деп"
түқпүқ"үйретіп."«сүндетке"отырғүннүн"кейін"сен"нүғыз"
жігіт"Ұолүсың»"деп"күнделікті"құлүғынү"құятын"Ұолғүн."
Осындүй"әңгіһелерге"әҰден"еті"үйренген"Ұүлү"осы"Ұір"
күнді"үсығү"күтіп."іштей"дүйын"Ұолып"жүреді."Қүзүқ"
хүлқы:
«Ашүһүйлы"үтқү"һіндің.
құсылһүндық"түққү"һіндің.
Сүндетке"отырғүның"،"иһүнды"Ұолғүның.
Тойын"тойлүп."дуһүнды"Ұолғүның»."،"деп"Ұүлүсын"
сүндетке"отырғызғүн.
Бұрынғы"кезде"сүндеттелген"Ұүлүғү"үрнүп"кең"әрі"
ұзын"«сүндетжейде»."«сүндеткөрпе»"тігетін"Ұолғүн."
Оны"Ұүлү"жүрүсы"толығыһен"жүзылғүншү"киген.
Сүндет"тойын"өткізетін"сәтті"күн"үлдын-үлү"
Ұелгіленеді."Кез"келген"ұл"Ұүлүның"үрһүны"،"жігіт"Ұолу."
үзүһүт"Ұолу."сол"сеҰепті"ол"дү"іштей"осы"күнді"үсығү"
күтеді."Бұл"тойғү"қонүқтүрды"Ұүлүның"өзі"шүқырүды."
Сүндет"тойғү"қонүқты"Ұүлүның"өзі"шүқыруы"،"
игілігіңе"шүкірлік"етуіһ"үшін."сен"ризү"Ұолүтындүй"
ізгіліктер"жүсүуыһ"үшін"һүғүн"һедет"Ұер."қенің"
ұрпүғыһның"дү"түғдырын"оңдү."қен"Сүғүн"шын"
тәуҰе"еттіһ."қен"шынүйы"һұсылһүнһын»."
"дейді»
*«Ахқүф»"сүресі."15-үят).
Хүлқыһыздү"«40"жүс"،"қылыш"жүс."қырықтү"қүһүл"
үлүр»"деген"нүқыл"тектен"тек"үйтылһүғүн.
ғініһізде"үлпыс"үш"жүс"«ПүйғүһҰүр"жүсы»"деген"
түсінік"қүлыптүсқүн."СеҰеҰі"құхүһһед"*оғүн"Аллүның"
сүлүуүты"һен"сәлеһі"Ұолсын)"пүйғүһҰүрыһыз"үлпыс"үш"
жүсындү"қүйтыс"Ұолғүн"еді."ПүйғүһҰүрыһыздың"үш"хү
лифүсы"дү"үлпыс"үш"жүсындү"дүние"сүлғүн."Сондықтүн"
63"жүсқү"толғүндү"«ПүйғүһҰүр"жүсынү"келдіһ»"дейтін"
дәстүр"хүлық"үрүсындү"кең"түрүғүн."Алүйдү"Ұұл"һижри"
Ұойыншү"есептелген."оны"һиләди"жыл"сүнүуыһен"есеп
тесек."61"жүс"Ұолүды.
үндет"той
Атқү"һінер"жүсқү"толғүн."яғни"үш"жүсқү"толғүн"ұл"
Ұүлүғү"тән"түғы"Ұір"той"،"сүндет"тойы."Бүлүны"сүндетке"
отырғызу"қүзүқ"хүлқы"Ислүһ"дінін"қүҰылдүғүннүн"кейін"
сүлтыһызғү"кірсе"де."кейін"Ұірте-Ұірте"сүлтыһызғү"
сіңісіп"кеткен"дәстүрдің"Ұірі."Хүлық"түсінігінде"Ұүлү
ны"сүндетке"түқ"жүсындү"отырғызүды."Яғни"үш"жүстү."
Ұес."жеті."тоғыз."одүн"тыһ"кешіккенде"он"үш"жүстү."Бұл"
жүстүн"кешіктіруге"Ұолһүйды."Өйткені"шүриғүт"Ұойын
шү"ұл"Ұүлү"13"жүстү."қыз"Ұүлү"10-11"жүстү"Ұүлиғүтқү"
толүды.
Қүзүқ"хүлқы"сүндетке"отырғызылғүн"Ұүлүның"
қүһшы"ұстүр"үзүһүт"Ұолғүнын"Ұілдіріп."ұлүн-үсыр"той"
жүсүйтын"Ұолғүн."Бүр"жүқсысын"Ұүлүсынү."ұрпүғынү"
үрнүғүн"қүзүқ"хүлқы"құрсүқтой."шілдехүнү."Ұесіктой."
қырқынүн"шығүру."тұсүукесерден"кейін"осы"сүндет"
тойды"жүсүғүн."Сүндет"той"жүсүу"Ұүлү"қүрүқұлүқтүнып"
қүтүрғү"қосылғүн"күннен"Ұүстүп"үт"жүлын"түртып"
Бүлү"тәрҰиесі

ع
�ا
ب يِب
نِب
ءا
ع
�ا ى
�ا
لو
لا
ا
و ا
إ ا
م ى
أ
ل
ضي
لا
ب ا
إ
لا
إ
ءا
أ ا
ي«
هِه
Аллүның"Елшісі"*оғүн"Аллүның"сүлүуүты"һен"
сәлеһі"Ұолсын)"Ұірде"ӘҰу"Бәкір"қызы"Әсһүғү"*р.ү.):"
«Уү."Әсһү!"Әйел"Ұүлиғүт"жүсынү"жеткен"кезде."оның"
һынү"һүшелерінен"Ұүсқү"жерлерінің"көрінуі"дұрыс"Ұол
،"деп."қолдүры"һен"жүзіне"ишүрүт"еткен"*ӘҰу"
ғәуіт"риуүят"еткен).
ғініһізде"40"жүс"һәселесі"де"үйтылып"өткен."
Шүриғүттү"40"жүс"үдүһның"кеһелденген."үқыл"
тоқтүтқүн."тәжіриҰелі"ғұһыр"Ұелесі"ретінде"үйтылү
ды."Сол"секілді"осы"жүстү"көптеген"пүйғүһҰүрлүрғү"
пүйғүһҰүрлық"келген."Ардүқты"ПүйғүһҰүрыһызғү"*оғүн"
Аллүның"сүлүуүты"һен"сәлеһі"Ұолсын)"дү"40"жүсынүн"
Ұүстүп"уүхи"түсе"Ұүстүды."Көптеген"дін"ғүлыһдүрының"
дү"осы"жүстүн"кейін"қүлүһ"үлып."кітүп"жүзғүны"турүлы"
түрихи"деректер"де"Ұүр."
و ا
ك
أ
ح ا
إ
وِب
ن�ا ا
و﴿ :ى
ت
�ا
لا
ني
ب ا
إ ى
ح ا
نو
لا
و ا
لا
و ى
أ ي
لا
أ ي
Құрүн"Кәріһ"сол"40"жүс"жүйындү"Ұылүй"дейді:"
«Адүһды"Ұіз"үтү-үнүлүрынү"жүқсылық"жүсүуғү"
Ұұйырдық."Адүһдүрды"үнүсы"үуырлүп"жүріп."
құрсүғындү"көтерді."қинүлып"туүды."Құрсүқ"көтеру."
еһшек"еһізіп"Ұүғу"һерзіһі"отыз"үйғү"созылүды."
Нәресте"өседі."қырық"жүсқү"дү"толүды."*Сондү"ол):"
«Тәңіріһ!"Сенің"өзіһе"Ұерген"және"үтү-үнүһү"Ұерген"
ПүйғүһҰүрыһыз"*оғүн"Аллүның"сүлүуүты"һен"
сәлеһі"Ұолсын)"Ұір"хүдисінде:"
Бүлүлүрыңыз"жеті"
жүсқү"келген"шүқтү"нүһүз"оқуғү"Ұұйырыңдүр."Олүр"он"
жүсқү"келгенде"нүһүз"оқыһүсү."*жүлқүулық"түнытсү)."
тәртіпке"сүлыңдүр."Әрі"олүрдың"жүтын"орындүрын"
Ұөлектеңдер»"
*Иһүһ"Ахһет."ӘҰу"ғәуіт"риуүят"еткен)."
Шүриғүт"Ұойыншү"үдүһның"Аллү"құзырындү"жүу
үпты"Ұолүтын"жүс"«Ұүлиғүт»"жүсы"деп"үтүйды."Бүлиғүт"
жүсы"ер"Ұүлүлүр"үшін"13"жүс"Ұолсү."қыз"Ұүлүлүр"үшін"
10-11"жүс"үрүлығы."Әр"үйһүқтың"клиһүтынү"Ұүйлү
нысты"үдүһдүрдың"физиологиялық"тұрғыдүн"жетілуі"
әр"түрлі."Сол"сеҰепті"ұлы"сөздің"ұяты"жоқ"деһекші."
қыз"Ұүлү"етеккір"көргеннен"Ұүстүп"Ұүлиғүт"жүсынү"
толғүн"Ұолып"сүнүлүды."Қүзүқ"хүлқының"«Он"үш"жү
стү"отүу"иесі»"деп."осы"жүспен"һүшелге"толтыруы"
жүй"үйтылһүғүн."Өйткені"шүриғүт"Ұойыншү"13-ке"
толғүн"жүсөспіріһ"Ұүлиғүт"жүсынү"толғүны"және"діни"
құлшылық"жүсүуыһен"һіндеттеледі."Бүлиғүт"жүсынү"
қүтысты"үрдүқты"ПүйғүһҰүрыһыздың"*оғүн"Аллүның"
сүлүуүты"һен"сәлеһі"Ұолсын)"хүдистерінде"үйтылғүн.
ح ى
صلا نع :ث�ث
ع
لا
ر« :
و
ع
�ا ى
ص
�ا
ر
أ
ر .»
ي ى
ح
لا
و ،
ي ى
ح
نلا
و ،
Аллүның"Елшісі"*оғүн"Аллүның"сүлүуүты"һен"сәлеһі"
Ұолсын)"Ұір"хүдисінде"Ұылүй"дейді:"
«Үш"үдүһнүн"қүлүһ"
көтерілген"*күнә"жүзылһүйды):"Ұүлиғүтқү"жеткенге"
дейін"сәҰиден."оянғүнғү"дейін"ұйқыдү"жүтқүннүн"және"
үйыққүнғү"дейін"үқылынүн"үдүсқүннүн»
"*Ахһет."Терһе
зи"риуүят"еткен).
Бүлү"тәрҰиесі
:"،"һүшел"،"97"жүс"*қүлжырүу)
КейҰір"жүс"ерекшеліктері:
10"жүсқү"дейін"،"«қозы"жүсы»"деп"қозы-лүқ"
10"һен"20"жүс"үрүлығын"،"«қой"жүсы»"деп"қой."ешкі"
20"һен"30"жүс"үрүлығын"،"«жылқы"жүсы»"деп"
30"жүс"،"ордү"Ұұзүр
40"жүс"،"қылыш"жүс."қырықтү"қүһүл"үлүр
50"жүс"،"ел"үғүсы."ердің"жүсы
60"жүс"،"пүйғүһҰүр"жүсы."үлпыстың"үсқүры."
үлпыстың"үсуы."үсқүрүлы"үлпыс
70"жүс"،"жетпістің"Ұелесі
:0"жүс"،"сексеннің"сеңгірі.
Шүриғүт"Ұойыншү"жергілікті"қолдүныстүғы"
дәстүр"Ислүһ"дініне"қүйшы"Ұолһүсү."ондүй"дәстүрді"
жүлғүстыруғү."ұстүнуғү"рұқсүт"етеді."Жоғүрыдү"үтүлғүн"
жүс"ерекшеліктеріне"Ұүйлүнысты"қолдүнылғүн"үтүулүр"
діни"сеніһ"һен"қүғидүлүрғү"қүйшы"Ұолһүғүндықтүн."
ҰүҰүлүрыһыз"өз"тұрһыс-тіршіліктерінде"дәстүр"
ретінде"сүқтүды."Ал."Ислүһ"діні"Ұойыншү"һұндүй"жүс"
ерекшеліктері"Ұүр"һү"деген"сұрүқ"туындүйтыны"үнық."
ғінде"жүс"ерекшеліктерінің"үтүуынү"қүтысты"үрнүйы"
ереже"Ұолһүғүныһен"кейҰір"жүстүр"жүйындү"үйтылғүн."
Шүриғүттү"үдүһ"жүсынү"қүтысты"үйтылғүн"һәселелер."
негізінен."құлшылықпен"Ұүйлүнысты"қүрүстырғүн."
қәселен."һынү"хүдисте"Ұүлүны"7"жүстүн"Ұүстүп"нүһүзғү"
үйрету"Ұұйырылүды.
هو
ضا
ءا
صلاِب
ءا
او
م« :
ع
�ا ى
�ا
لو
لا
وا
د و
ها
ر .»
جا
لا ي
او
ع
ءا
و ا
Хүлқыһыз"көнеден"Ұері"үдүһ
"жүсынү
"Ұүйлүнысты"
түрлі"үтүулүр"Ұерген."ОтҰүсы"тәрҰиесінде"және"қоғүһ"
өһірінде"сол"жүс"ерекшеліктері"Ұойыншү"үтүлып."үқыл-
кеңес"Ұеріліп"отырғүн."Қүлү"Ұерсе."өлең-жырлүрғү"дү"
қосқүн."Әрине."һұндүй"жүс"ерекшеліктердің"үтүуы"әр"
ұлттү"Ұүр"дәстүр."Бірүқ"қүзүқ"хүлқының"Ұұл"үтүудүғы"
дәстүрі"ерекше"екені"үнық."Хүлқыһыздү"әрҰір"шүққү"
қүтысты"төһендегідей"үтүулүр"Ұерілгенін"үтүп"өтейік:
1"жүсқү"дейін"،"шүқүлүқ."нәресте:
1"жүстүн"2"жүсқү"дейін"қыз"Ұүлү"،"Ұөпе"/"ұл"Ұүлү-"
ҰөҰек
2"жүстүн"3"жүсқү"дейін"،"Ұүлдіршін
3"жүстүн"5"жүсқү"дейін"،"Ұүлдырғүн
6"жүстүн"7"жүсқү"дейін"،"сәҰи
:"жүстүн"12"жүсқү"дейін"،"ойын"Ұүлүсы"
13"жүстүн"15"жүсқү"дейін"،"ересек"Ұүлү
16"жүстүн"19"жүсқү"дейін"،"ҰозҰүлү
20"һен"30"жүс"үрүлығы"،"жүс"жігіт
30"Ұен"40"жүс"үрүлығы"،"дүр"жігіт
40"пен"50"жүс"үрүлығы"،"ер"түлегі
50"һен"60"жүс"үрүлығы"،"жігіт"үғүсы
60"пен"70"жүс"үрүлығы"،"ел"үғүсы"
70"пен":0"жүс"үрүлығы"،"үқсүқүл
:0"жүстүн"жоғүры"،"қүрт."қүрия
һүшел"،"13"жүс"*ер"жете"Ұүстүу)
3"،"һүшел"،"37"жүс"*үқыл"тоқтүту)
4"،"һүшел"،"49"жүс"*ортү"жүс)
5"،"һүшел"،"61"жүс"*ортү"жүс)
6"،"һүшел"،"73"жүс"*қүрттық)
 
келесі"Ұір"кезеңнің"Ұүстүлғүндығын"Ұілдіреді."Аяғын"
тәй-тәй"Ұүсқүн"Ұүлдіршіннің"жолы"үшық"Ұолып."келе
шекке"нық"қүдүһ"Ұүсып."көп"сүрінҰеуіне"үһіт"ете"жүсү
лүтын"жорүлғы."Шүриғүттү"һұсылһүндүр"жүқсы"көрген"
игі"дәстүрлер"де"жүғыһды"сүнүлүды.
Бүлүлық"шүқ
деген"көп"тілегі."Бұл"،"Ұүлүның"үлкен"өһірге"үлүр"
жолдүһүсы."тойдың"Ұүсы."өһірге"Ұүстүр"қүдүһының"
үлғүшқы"Ұүспүлдүғы."
Тұсүукесерде"шүшу"шүшылүды."Бұдүн"соң"«жүйрік"
Ұол!»."«шүуып"кет!»"деген"секілді"тілектерді"үйтү"оты
рып."екі"қолынүн"екі"үдүһ"жетектеген"Ұүлүның"тұсүуын"
түңдүлып"үлынғүн"үдүһ"кесіп"жіҰереді."Тұсүуы"кесілген"
соң."сәҰиді"екі"үдүһ"ортүғү"үлып"шығүды"дү."тез-тез"
жүгіреді."Осы"кезде"
«Тұсүукесер»"жыры"шырқүлүды:
Қүз-қүз."Ұүлүһ."қүз"Ұүлүһ.
Қүдүһ"Ұүссүң."һәз"Ұолүһ.
Қүз-қүз."Ұүлүһ."қүз"Ұүлүһ.
Түқыһыңды"жүз"Ұүлүһ.
Күрһеуіңді"шешейін.
Тұсүуыңды"кесейін.
Бүсқүныңды"сүнүйық.
Қүз-қүз."Ұүлүһ."жүре"ғой"...
Бүлтырыңды"түре"ғой.
Түй-құлын"Ұоп"шүҰү"ғой.
Озып"Ұәйге"үлү"ғой.
Қүз"Ұүсү"ғой."қүрүғыһ.
Құтты"Ұолсын"қүдүһың!
Өһірге"үяқ"Ұүсү"Ұер.
Асулүрдүн"үсү"Ұер.
ЖелҰіресін"тұлыһың.
Елгезек"Ұол."ерінҰе.
Ілгері"Ұүс."шегінҰе.
Қүрүп"отырсүқ."қүзүқ"хүлқы"«Тұсүукесер»"сүлтын"
Ұүлү"өһіріндегі"әрҰір"кезеңінің"әр"қүдүһының"сәтті"
Ұолуы"үшін"жүқсы"ниетте"жүсүғүн."Тіпті"қиылғүн"үлү"
жіпті"үғүйындүр"«сондүй"күнге"Ұіз"де"жете"Ұерейік»"
деп"үлүтын"Ұолғүн."Тұсүукесер"дәстүрі"сәҰи"өһіріндегі"
қылһүсын»."«қиянүт"жүсүһүсын»."«жүһүн"жолғү"
түспесін»."яғни"«Ұіреудің"дүниесіне"көз"тікпесін."қолын"
сұқпүсын»"деген"ниетпен"дүйындүйды."Алү"жіпті"көпті"
көрген."түлүй"неһере-шөҰере"сүйген"әжелер"әдеһілеп"
үқ"Ұүтүсын"Ұеріп."Ұүлүның"үяғынү"Ұүйлүп"Ұереді."Тұсүу"
кесетін"үдүһды"үтү-үнү"үлдын-үлү"сүйлүйтын"Ұолғүн."
Қыз"Ұүлү"Ұолсү."қиһылы"ширүқ"әрі"пысық."үқжүрқын"
һінезді."көпке"қүдірлі."ісін"тиянүқты"әрі"тындырыһды"
үтқүрүтын"елге"сүйкіһді"келіншектерге."үл"ұл"Ұүлүның"
тұсүуын"«пәленше"үғүсындүй"сері"Ұолсын."үлкен"үзүһүт"
Ұолсын»."«үнүу"үғүсындүй"сүятшы."үңшы"Ұолсын»"де
гендей"ел"үузындү."елдің"үлдындү"жүрген"ер-үзүһүттүрғү"
кескізген."Қүлүй"десек"те."өзіһіздің"үтү-ҰүҰүһыз"істеп"
келе"жүтқүн"сүлттың"үстүрындү"үлкен"һән."әдеһі"тілек."
жүқсы"ниет."һүзһұнды"тәрҰие"жүтыр."құсылһүн"тү
ныһындү"дү"жүқсы"Ұүстүғүн"істі"жүқсылыққү"Ұүлүп."
игіліктен"үһіт"ету"،"тәфәул"жүсүу"үрдісі"Ұүр."Бүлүлүрғү"
қүһқорлық"жүсүп."тәрҰиелеуһен"қүтүр"олүр"үшін"Аллү
дүн"дұғү"тілеуді"де"ұһытпүғүн"жөн."Аллү"үтү-үнүның"өз"
перзенті"үшін"жүсүғүн"дұғүсын"сөзсіз"қүҰыл"етеді."
تا
با
تا
ث« :
�ا ى
�ا
لو
لا
ر .»
و ى
ع
لا
و
لا
و
لا
د :
نِهي
ПүйғүһҰүр"*оғүн"Аллүның"сүлүуүты"һен"сәлеһі"Ұол
сын)"Ұылүй"деген:"
«Үш"түрлі"дұғү"сөзсіз"қүҰыл"Ұолүды:"
жәҰір"көрушінің"дұғүсы."жолүушының"дұғүсы"және"
үтү-үнүның"Ұүлүсынү"жүсүғүн"игі"дұғүсы"*тілегі)»
*хүдисті"ӘҰу"ғәуіт."Терһези."иҰн"қәжү"жеткізген).
Тұсүукесердің"түғы"Ұір"һәнісі"،"үлғүшқы"қүдүһын"
тәй-тәйлүп"Ұүсқүн"Ұүлүның"ендігі"жерде"сүрінҰеуі."
Ұүсқүн"қүдүһының"сәтті"Ұолуы."Ұүстысы."«үяғын"нық"
Ұүссын."өзінің"туғүн"жерінде"үяғын"нық"Ұүсып"жүрсін»"
Бүлүлық"шүқ
үл"әйел"،"күйеуінің"үйіне"және"Ұүлүсынү"Ұүқтүшы"
әрі"солүрғү"жүуүпкер."кісінің"құлы"*қызһеткері)"،"
қожүйынының"һүлынү"Ұүқтүшы"әрі"соғүн"жүуүпкер."
ӘлҰетте."Ұәрің"де"Ұүқтүшысыңдүр"әрі"әрқүйсысың"өз"
қол"үстындүғығү"жүуүпкерсіңдер»
Әр"хүлықтың"өзіне"тән"ұлттық"тәрҰиесі"Ұүр."Сол"
секілді"қүзүқ"дәстүрінде"тәрҰиелік"һәні"жоғүры"жорүлғы"
Ұүр:"ол"،"тұсүукесер"тойы.
Шілдехүнү-Ұесік"тойдүн"кейін"сәҰи"өһірінде"ерек
ше"үтүлып."үлкен"той"ретінде"өткізілетін"сүлттың"Ұірі"
،"тұсүукесер."Атүлһыш"сүлт"сәҰи"қүз"тұрғүннүн"кейін"
«тез"жүріп"кетсін»"деген"тілекпен"жүсүлүды."қәселен."
тұсүукесер"жіпті"«көҰейіп."көгере"Ұерсін»"деп"көк"
шөптен"есіп"жүсүсү."«Ұүй"Ұолсын»"деп"һүлдың"тоқ"
ішегінен"де"өреді."
Тұсүукесер"،"Ұүлү"өһірінің"үлкен"Ұелесі."Өйткені."
Ұүлү"Ұүуырын"жүзып."қүз-қүз"тұрып."қүдүһ"Ұүсқүн"кезде."
тұсүуын"кеседі."Тұсүукесердің"түпкі"һүқсүты"،"Ұүлүның"
қуүнышын"Ұөлісіп."үлғүшқы"қүдүһынү"жүқсылық"
тілеу."Яғни."сәҰидің"жүргеніне"қуүнып."оны"үғүйынһен"
Ұөлісіп"және"көпшілік"үлдындү"Ұүлүғү"игі"тілектер"үйту.
Жоғүрыдү"үйтқүныһыздүй."қүзүқ"хүлқы"
тұсүукесерде"үлү"жіп"қолдүнғүн."Ақ"жіп"пен"қүрү"жіптің"
екеуін"үйқүстырү"отырып"есіп."үлү"жіп"дүйындүғүн."Бұл"
،"тіршіліктің"нышүны."Түсіне"Ұілсек."һұның"һүғынүсы"
тыһ"әріде"жүтыр."Қүрүп"отырсүқ."өһірде"Ұүрлығы"
жұп-жұп"Ұолып"жүрүтылғүн."Өһір"сынүқ"һекені"
Ұолғүндықтүн."ол"ылғи"қүтүр"келіп"отырүды."Айтүлық."
қүрүңғы"һен"жүрық."ыстық"пен"суық."өһір"һен"өліһ."
жүқсылық"пен"жүһүндық"түғы"Ұүсқүсы."Бұлүр"қүтүр"
жүреді."Ұірінсіз"Ұірі"Ұолһүйды."Осының"Ұүрлығын"
һінсіз"жүрүтқүн"Ұір"Аллү"ғүнү"жүлғыз."
Ал."енді"тұсүукесерде"қолдүнылүтын"үлү"жіпті"
Ұүлү"өскенде"өзгенің"«үлү"жіҰін"үттүһүсын»."«ұрлық"
үят-хүдистер"келһегеніһен."Ұіліһ"іздеу"жүйлы:"«Біліһді"
түлүп"ету"،"түл"Ұесіктен"жер"Ұесікке"*түҰытқү)"дейін»"
деген"нүқыл"сөз"Ұүр."
Қүлүй"десек"те."күллі"тәрҰиенің"Ұүстүуы"осы"
Ұесіктен"Ұүстүлүры"шындық.
Тұсаукесер
Құрүн"Кәріһде"һынүдүй"үят"Ұүр:"«
қүл"һен"Ұүлү-
шүғү"،"дүние"тіршілігінің"сәні»"
*«Кәһф»"сүресі."46-
Иә."Аллүның"Ұерген"һүл-дүниесі"һен"үдүһ"өһірінің"
жүлғүсы"сүнүлүтын"Ұүлү-шүғү"қызығын"көрудің"өзі"де"
Ұір"Ұүқыт!"Сондүй-үқ."Ұұл"،"Аллү"Түғүлүның"Ұерген"
үһүнүты."ғүниені"үдүл"түуып."дұрыс"жұһсүу"керек"Ұол
сү."Ұүлү-шүғүны"дү"үдүлынүн"Ұүғып."дұрыс"тәрҰие"Ұеру"
لا
لا
با
فا
ثي
حي
ص ي
ف
را
بلا ى
ر
،
ر
لو
و
عا
ر
ك« :
و
�ا ى
�ا
لو
أ ى
ع
ر
و ،
ر
ع
م
و
نلا ى
ع
ر
،
لو
و ا
ب ى
عا
رلا
ما
و ،
و
ر
ف
أ ،
ع
م
و
س
م ى
ع
ر
رلا
Бұхүри"өзінің"
Сүхихындү
"ИҰн"Оһүрдүн"Аллүның"
елшісінің"*оғүн"Аллүның"сүлүуүты"һен"сәлеһі"Ұол
Ұылүй"дегенін"риуүят"еткен:"
«Сендердің"Ұәрің"
де"Ұүқтүшысыңдүр."Ұәрің"де"қол"үстыңдүғылүрғү"
жүуүпкерсіңдер."Әһірші"،"үдүһдүрғү"Ұүқтүшы."өзінің"
қол"үстындүғылүрғү"жүуүпкер."ер"кісі"،"өз"отҰүсы
нү"Ұүқтүшы."өзінің"қол"үстындүғылүрғү"жүуүпкер."
Бүлүлық"шүқ
орындүрынү"қойып."шүшу"ретінде"үлып"келген"шүйлық"
тәттілері"һен"ұсүқ."үқшүлүй"сыйлықтүрын"үрүлүсты
рып."Ұесіктің"түҰек"Ұүйлүйтын"тесігінен"өткізіп."қолын"
тосқүн"әйелдерге"«тыштыһү»"деп"үлестіріп"Ұереді."
Жүңү"Ұесікке"олүр"Ұүйғүзылүрын"Ұереді."Әкелінген"
Ұесікке"көріп"отырғүндүр"Ұүғү"Ұеріп."Ұесік"әкелушілерге"
киіт"Ұеріледі."Құдүғилүр"Ұілезік"пен"жүзіктерін"Ұір-
Ұіріне"сыйлүйды."Жүңү"туғүн"Ұүлүны"Ұесікке"сүлудың"
дү"жорүлғысы"Ұолүды."Бесікке"сүлу"жолы"үлкен."елдегі"
тәрҰиелі."өнегелі"әжелерге."әйелдерге"түпсырылүды."
«Әлди-әлди"үқ"Ұөпеһ."Ақ"Ұесікке"жүт"Ұөпеһ»
"деп"Ұесік"
жырын"үйтып."көңіл"көтереді.
Соныһен"Ұесіктегі"Ұүлү"көҰінесе"оһырүудүн"
шыққүншү"жүтүды."Ит"көйлегі"тозып."қүрын"шүшы"
үлынғүн"Ұүлү"түлпынып."үртынүн"Ұүқү"тірсегі"Ұір"
Ұүктеліп."Ұір"созылып"еңҰектей"Ұүстүйды."Бұл"кез
де"дөңҰекшіп"Ұесікке"өзінің"де"жүтқысы"келһейді."
Бүлү"Ұұл"шүһүғү"келгенде"Ұесікті"үсү"қүдірлейтін."оны"
әдеһілеп"түзүлүп."келешек"ұрпүқ"тезірек"келсін."енді"
сол"жүтүды"деп"үйдің"ең"Ұір"сеніһді"жеріне"сүқтүйды."
Хүлқыһыздың"Ұесікті"құрһеттейтіні."сүқтүйтыны"
соншүлық"،"үтүсы"жүтқүн"Ұесікке"неһерелері"жүтүды."
Кейде"қүзүқтың"туғүн"жерді"«үлтын"Ұесік»"деуі"осы"
үрдүқтүудүн"шыққүн"Ұолүр."Сондықтүн"Ұесік"тойы"қүзүқ"
өһірінде"үлкен"орын"үлүды."Бесікке"Ұүлүны"қырқынүн"
шыққүн"соң"сүлүды."Оғүн"дейін"Ұүлү"жөргекте"Ұолүды."
Сол"үшін"Ұесікке"сүлу"сол"отҰүсы"үшін"үлкен"
қуүныш."Бесікке"қүтысты"хүлқыһыздү"
«ТәрҰие"Ұүсы"
،"түл"Ұесік»."«Бесіктегі"Ұүлүның."күлгенін"көрген"Ұір"
һұрүт."Алдынү"түсіп"үнүның."жүргенін"көрген"،"Ұір"
"деген"нүқыл"сөз"Ұүр."Ұлы"жүзушы"құхтүр"
Әуезоұ:"
«Ел"Ұолүһын"десең."Ұесігіңді"түзе»
"деп"текке"
үйтпүсү"керек.
Бесік"،"хүлқыһыздү"ұлттық"әдет-ғұрыпқү"жүтүтын"
дүние."Бүлүны"Ұесікке"Ұөлеу"жүйындү"шүриғүттү"нүқты"
ұрпүқ"Ұеру"нығһетіне"шүкіршілік"ретінде"сойылүтын"
құрҰүндықтың"түрі"десек."қүзүқтың"шілдехүнүсын"
шүриғүттүн"шет"кетпеген"ұлттық"сүлт"деуге"Ұолүды."
Шілдехүнүдүн"кейін"қуүнышпен"жүлғүсыһын"түҰү
тын"дәстүрдің"Ұірі"،"Ұесік"той."Өзге"хүлық"тұрһысындү"
кездеспейтін."қүзүқтың"өзіне"ғүнү"тән"Ұесікке"Ұөлеу"
дәстүрі"،"көшпелі"өһір"кешкен"хүлқыһыздың"
қүжеттілігінен"туындүсү"керек."Бесік"،"қүзүқ"хүлқының"
һәдени"һұрүлүрының"Ұірі."ұлт"өнерінің"төл"туынды
сы."тәрҰие"құрүлы."нәрестеге"үрнүп"жүсүлынғүн"үғүш"
төсек."СәҰиді"желдің"өтінен."жердің"сызынүн."үптүптың"
ыстығынүн"қорғүйтын"،"киелі"ұя."ӘрҰір"қүзүқ"Ұүлүсы"
осы"Ұесіктен"өсіп"шықты.
Бесік"،"ықшүһ."үттың"жүлындү."түйенің"қоһындү"
өңгеріп"үлып"жүруге"ыңғүйлы."Түзүлық"һекені."
денсүулық"қорғүны."терҰелһелі"،"сәҰиге"жұҰүныш"сый
лүр"жүйлы"орын."Бір"сөзҰен"үйтқүндү."Ұесікке"Ұөлеу"،"
Ұүлүның"дене"түзүлығынү."ұйқысының"жүйлылығынү."
денсүулығынү"орүсүн"пүйдүлы.
«Бесік"үлып"Ұеру»"،"қүзүқтың"келін"Ұолып"түскен"
қызының"тұңғышын"Ұосүнғүндү"орындүлүтын"дәстүр."
Бесіктің"жүсүуын"қыздың"үнүсы"дүярлүйды."Оғүн"
қосү"киітін."зергерлік"Ұұйыһдүры"һен"дүстүрқүнғү"
қойылүтын"тәттілерін"сүлып"үлып"Ұүрүды."Алып"Ұүрғүн"
киітінің"ішіне"тоғыз"түрлі"зүттүр"сүлүды."Тоғызғү"
Ұүғүлы"киіһнен"Ұүстүп."ұсүқ"зүттүрғү"дейін"кіреді.
ПүйғүһҰүрыһыз"*оғүн"Аллүның"сүлүуүты"һен"
сәлеһі"Ұолсын)"үһҰетінің"Ұір-Ұіріһен"Ұір"үтүның"Ұүлү
сындүй"түту"әрі"Ұүуыр"Ұолуын"өсиет"еткен."Бесіктойғү"
жинүлғүн"қонүқтүр"үсқү"отырып."шүйіркелесе"
әңгіһелеседі."Сонүн"соң"«Ұесікке"сүлу»"ырыһын"жү
сүйды."Құдүғилүры"үлып"келген"Ұесікті"үшпүс"Ұұрын."
сол"үйдің"Ұүсқү"келіндері"көріһдік"сұрүйды."Бесікті"
үшүтын"әйел"көріһдігін"Ұереді."Нәрестені"Ұесікке"
Ұөлеһес"Ұұрын."Ұесікке"сүлушы"Ұесіктің"жүҰдықтүрын"
Бүлүлық"шүқ
Құрүндү"дүниеге"келген"нәресте"үшін"сүйінші"сұрүу"
көрінісі"Ұүр."Хүлқыһыздың"әу"Ұүстүн"сәҰи"дүниеге"кел
се."үғүйынғү"үт"шүптырып."сүйінші"сұрүтуы"осыдүн"
үлынғүн"өнегелі"іс"десе"Ұолүды."Аллү"Түғүлү"Зәкәрия"
*ғ.с.)"пүйғүһҰүрды"сәҰиһен"сүйіншілегені"турүлы"Ұы
лүй"дейді:"
«Ол"һихрүҰтү"нүһүз"оқып"тұрғүн"сәтте"
оғүн"періштелер:"«Рүсындү."Аллү"сені"Жүқияһен"
*Яхияһен)"қуүндырүды»."،"деп"дүуыстүды»
"*«Иһ
рүн»"сүресі."39-үят)."
«Ей."Зәкәрия!"Рүсындү."сені"
Жүқия"үтты"Ұір"ұлһен"қуүнтүһыз"
Біз"Ұұрын"һұндүй"үтты"ешкіһге"қойһүғүн"едік»
*«қәрияһ»"сүресі."7-үят)."
«қүл"،"Ұүлүның"шүшуы»
"деген"хүлқыһыз"
дүниеге"сәҰи"келісіһен."«Шілдехүнү»."«Бесікке"
сүлу»."«Қырқынүн"шығүру»."уүқыт"өте"келе"«Тұсүу"
кесу»."«Сүндет"той»."«Атқү"һінгізу»."«Тоқыһқүғүр»."
«Тілүшүр»"сияқты"тойлүрын"жүсүп."қуүнышы"һен"
қызығын"үғүйынһен"Ұірге"өткізген."
Кезінде"көшіп-қонып"тұрһыс"кешкен"қүзүқ"хүлқы"
туылғүн"сәҰиге"сүйінші"сұрүтып."ұл"тусү"،"«үт"ұстүр»"
неһесе"«жылқышы»."қыз"тусү"،"«көйлек"тігер»"неһесе"
«сүуыншы"туды»"деп"хүҰүрлүғүн."
ғүниеге"үлтын"үйдүрлы"ұл"келді!
Ат"ұстүр."елін"қорғүр"жүн"келді!
Неһесе:
Ақылынү"көркі"сүй"үру"келді!"،"деп"сүйіншілеп."
сүйіншісін"үлғүн."құны"естіген"туғүн-туыстүр."
көршілер"және"үлыс-жүқын"үғүйындүр"шілдехүнүғү"
жинүлып."«Ұүуы"Ұерік"Ұолсын»"деп"тілек"үйтып."шүшу"
шүшү"келеді."
Шілдехүнү"тойын"һұсылһүндық"дәстүр"деп"үйтсүқ"
тү"Ұолүды."Яғни."үқиқүның"Ұір"көрінісі"іспеттес."
Ақиқүны"،"нәресте"туылғүндү"Аллү"Түғүлүның"
үлдындү"күнәһүр"деп"сүнүлып."о"дүниеде"Ұұғүн"жүу
үп"Ұереді."Алүйдү"еһізуден"Ұүс"түртқүн"үнүны"шешіһ"
шығүрушы"қүзы"һәжҰүрлей"үлһүйды."Бірүқ"кейҰір"
жүғдүйлүр"туындүсү."үнүны"Ұүлүсын"еһізуге"һәжҰүрлей"
үлүды."Ол"жүғдүйлүр"төһендегідей:
1."Еһшектегі"сәҰи"өз"үнүсының"оһырүуынүн"Ұүсқү"
әйелдікін"еһҰесе."құндүй"жүғдүйдү"Ұүлүны"үһүн"үлып"
қүлу"үшін"үнүсы"еһізуге"һіндеттеледі."
2."Анүсынүн"Ұүсқү"еһізетін"жүн"түҰылһүсү."Бұл"
жүғдүйдү"дү"үнүғү"еһізу"،"һіндет.
3."Тек"үнүсыһен"жүлғыз"қүлғүн"неһесе"әкесінің"
Ұөгде"әйелді"сүт"үнү"ретінде"үқығү"жүлдүуғү"күші"жет
пеген"жүғдүйдү"дү"үнүсының"еһізуі"керек.
Атүлғүн"жүғдүйлүр"туһүсү."еһізуден"Ұүс"түртқүн"
үнү"һәжҰүрленҰейді."Әке"үқығү"сүт"үнү"жүлдүуы"керек."
Анүсы"һәжҰүрлі"түрде"еһізсе."әкесі"оғүн"сүт"үқысын"
Ұерһейді."СеҰеҰі"ол"онсыз"дү"әйелдің"нәпүқүсын"түуып"
Ұеріп"отыр."еһізгені"үшін"Ұөлек"үқы"төлеуге"һіндетті"
еһес."Ал."Ұірүқ"Ұүлүның"үнүсыһен"үжырүсқүн"Ұолсү"не
һесе"түлүқтың"һерзіһін"күтіп"жүтсү."һұндүй"жүғдүйдү"
үнүғү"еһізгені"үшін"үқы"Ұереді."Бұл"жүйындү"Аллү"
Түғүлү"Ұылүй"дейді:"
«Егер"де"Ұүлүлүрыңды"еһізіп"Ұеретін"Ұолсү."
олүрғү"үқылүрын"Ұеріңдер»
"*«Түлүқ»"сүресі."6-үят).
Ақығү"еһізуге"келіскен"Ұөгде"әйелһен"сәҰи"үрүсын
дү"туыстық"орнүйды."әйелдің"Ұүлүлүры"еһген"Ұүлүһен"
сүт"Ұүуыр"Ұолып"сүнүлүды.
Шілдехана-бесік"той
СәҰиге"үрнүлғүн"шілдехүнү."Ұесік"тойдың"дү"үрү-
жігі"үжырүтқысыз."Ұір-Ұіріне"жүлғүсқүн."дүниеге"кел
ген"Ұүлүның"құрһетіне"үрнүлғүн"қуүнышты"тойлүр.
Бүлүлық"шүқ
أ
ل
ك
ح
أ
ي
و﴿ :ى
ت
�ا
فو
لاِب
دو
لا ى
لع
عا
رلا
را
لا ى
وِب
دو
و ا
وِب
لا
رآ
ا
و ا
مِه
حا
ف
وا
و ا
ضا
ت ن
ف ا
دا
ف
فو
لاِب م
تآ ا
م م
س ا
حا
او
ت ن
مِب
«Анүлүр"Ұүлүлүрын"егер"толық"еһізгісі"кел
се"толық"екі"жыл"еһізсін."Ал"Ұүлүсы"туылғүн"
*яғни."әкесі)
"әділ"түрде"үнүның"ризығы"һен"киіһін"
қүһтүһүсыз"етуі"тиіс."Ешкіһге"өзінің"һүһкіндігінен"
тыс"нәрсе"жүктелһейді."Сондықтүн"дү"үнү"Ұүлү
сы"үшін"зиян"шекпесін."сондүй-үқ"туылғүн"Ұү
лүсы"үшін"әке"де"зиян"түртпүсын."қирүсқордың"
*яғни."Ұүлүның)
"һіндеті"де"сол"сияқты."Ал."егер"
өз"рүзылықтүрыһен"және"өзүрү"кеңесіп."Ұүлү
ны"еһізуден"шығүрғылүры"келсе."ешқүндүй"күнә"
жоқ."Егер"де"сүт"үнү"жүлдүғылүрың"келсе."Ұелгілі"
үқысын"Ұеру"шүртыһен"һұндү"дү"еш"күнә"жоқ."Ал
лүдүн"қорқыңдүр."Шынындү."Аллү"Түғүлү"істеген"
нәрселеріңді"көруші»"
*«Бүқүрү»"сүресі."233-үят).
Бұл"үяттүн"төһендегідей"үкіһдер"шығүды."Құрүн"
Ұойыншү"еһізудің"толық"һерзіһі"،"екі"жыл."Бұл"،"
Ұүлүның"құқығы."Егер"үнүсы"һен"әкесі"келісіп."кеңесіп."
нәрестені"екі"жылғү"жетпей"еһізуден"шығүрғысы"кел
се"әрі"одүн"сәҰиге"ешқүндүй"зиян"келһейтін"Ұолсү."
шығүрулүрынү"рұқсүт."Қүзіргі"жүс"келіншектер"дене"
пішінін"сүқтүйһын."ұйқыдүн"қүлдырүды"деп."сәҰилерін"
еһізуден"ерте"шығүрүды."Бұл"дұрыс"еһес."
Анү"оһырүуынүн"сүт"еһіп."уызынү"тою"،"Ұүлүның"
құқы."Егер"де"үнүсы"еһізуден"Ұүс"түртсү."Аллүның"
олүрдың"шүшын"үлып."сол"шүштың"сүлһүғындүй"
сүдүқү"Ұергендігі"турүлы"үйтылғүн.
Ал"иһүһ"Терһезидің"құхүһһед"иҰн"Әли"иҰн"әл-
Хүсейіннен"жеткізген"хүдисінде"Аллүның"елшісі"*оғүн"
Аллүның"сүлүуүты"һен"сәлеһі"Ұолсын)"қызы"ңүтиһү"
*р.ү.)"Хүсүнды"Ұосүнғүн"кезінде:"
«Уү."ңүтиһү!"Оның"
шүшын"үлып."сол"шүштың"сүлһүғындүй"күһіспен"
сүдүқү"Ұер».
Шүш"үлу"һәселесінде"шүштың"Ұір"Ұөлігін"үлып."Ұір"
Ұөлігін"қүлдыру."кекіл."тұлыһ"қою"сияқты"һәселелер"
туындүйды."ПүйғүһҰүрыһыз"*оғүн"Аллүның"сүлүуүты"
һен"сәлеһі"Ұолсын)"шүшты"үлү-құлү"үлуғү"қүтүң"тый
ыһ"сүлғүн."Бұхүри"һен"қүсліһ"риуүят"еткен"хүдисте:"
«Аллүның"елшісі"*оғүн"Аллүның"сүлүуүты"һен"сәлеһі"
Ұолсын)"шүштың"Ұір"Ұөлігін"үлып."Ұір"Ұөлігін"қүлдыруғү"
тыйыһ"сүлды».
"،"делінген.
Соныһен"қүтүр."шүшты"Ұей-Ұерекет"дүлүғү"шүшпүу."
үяқ"үсты"етпеу"де"хүлық"ғұрпындү"һұқият"сүқтүлғүн."
Әйел"кісілердің"де"түрүқтүн"түскен"шүштүрын"жинүп."
жерге"көһіп"отырғүн"неһесе"өртеген."Сондықтүн"шүш"
үлудың"дү."оны"түстүй"сүлһүудың"дү"үстүрындү"үлкен"
тәрҰиелік"һән"жүтыр."
Жоғүрыдү"үйтып"өткеніһіздей"қүзүқ"хүлқындү"
қүлыптүсқүн"сүлт"Ұойыншү"нәрестеге"Ұүйлүнысты"
әдет-ғұрыптүрдың"көпшілігі"Ұірүз"уүқыт"өткен"соң."
кейде"қырық"күннен"кейін"жүсүлүтындығы"Ұелгілі."
Бүлүның"шүшы"дү"сол"кезде"үлынүды."Бұның"үстүрын
дү"клиһүттық."тұрһыстық"ерекшеліктер"жүтқүн"Ұолуы"
ықтиһүл.
ғүниеге"келген"жүс"сәҰиді"үнүсы"уызынү"тойды
руы"керек."құны"Ұүкіл"ғүлыһдүр"һүқұлдүғүн."Бүлүсын"
толық"еһізгісі"келген"үнү"екі"жыл"еһізеді."Аллү"Түғүлү"
Бүлүлық"шүқ
Қырық"күннен"үһүн"өткен"нәрестені"«қүрүқұлүқтүнды»"
деп"қуүнып."«қырқынүн"шығүру»"тойын"жүсүйды."Шо
һылдырүтын"ыдыстың"түҰіне"күһіс"сүлуды"үдүлдықтың"
Ұелгісі"деп"Ұүғүһдүйтын"Ұолғүн."Яғни"күһіс"сүлынғүн"
су"،"ең"түзү"су"Ұолып"есептеледі"және"оғүн"жын-шүйтүн"
жолүһүйды"деп"сүнүғүн."
Бүйырғы"ортү"түсінігінде"Ұерілетін"әшекейлер"
Ұүлүның"денсүулығы"һен"өһірінің"үқысы"Ұолып"
сүнүлүтындықтүн."Ұүлүның"үнүсы"неһесе"әжесі"
«қырқынүн"шығүру»"һерекесіне"келген"әйелдерді."
кіндік"шешені"ренжітпей."ризү"қылып."қүлүуын"Ұеріп"
үттүндырғүн
Ал"шүриғүт"Ұойыншү"нәрестенің"шүшын"
туылғүннүн"Ұірүз"уүқыт"өткен"соң"үлү"Ұеруге"Ұолүды."
Яғни."қүзүқы"дәстүрдегідей"40"күн"күту"шүрт"еһес."Кей"
хүдистерде"жетінші"күні"үлу"керек"екендігі"де"үйтылғүн."
құндү"Ұүлүның"шүшын"үлғүннүн"соң."сол"шүштың"
сүлһүғындүй"сүдүқү"Ұеру"керек."Бұл"үһүлдың"екі"түрлі"
пүйдүсы"Ұүр."Біріншісі"،"денсүулыққү"пүйдүсы."яғни"
шүш"үлу"нәрестенің"құйқүсының."жүлпы"үғзүсының"
күшеюіне"әсер"етеді."Екіншісі"،"әлеуһеттік"пүйдүсы."
оның"шүшының"сүлһүғындүй"сүдүқү"Ұеру"һұсылһүн"
қоғүһындүғы"әлеуһеттік"ынтыһүқты"нығүйтүды."
Нәрестенің"шүшын"үлуғү"қүтысты"төһендегідей"хүдис-
тер"келген.
Иһүһ"қәлік"өзінің"«әл-қуүттү»"үтты"кітүҰындү"
Жүғфүр"иҰн"құхүһһедтен"түрүтқүн"риуүятындү"
ПүйғүһҰүр"*оғүн"Аллүның"сүлүуүты"һен"сәлеһі"Ұолсын)"
қызы"ңүтиһүның"*р.ү.)"ұлдүры"Хүсүн"һен"Хүсейін."
қыздүры"Зейнеп"пен"Уһһу"Күлсіһдер"туылғүндү"
Қүзүқтың"этногрүфиялық"күтегориялүр."ұғыһдүр"һен"
үтүулүрының"дәстүрлі"жүйесі."Энциклопедия."،"Алһүты:"
DPS."2011."
жүңүдүн"туылғүн"сәҰидің"үлғүшқы"40"күнінде"жүйке"
жүйесінің"қүлыптүсүтындығы"дәлелденген."
Бүлүны"шоһылдыру"тек"қырқыншы"күні"ғүнү"іске"
үспүйды."оғүн"дейін"де"әр"күні"шоһылдырып"отырү
ды."Шоһылдырүр"сәтте"дүйындүлғүн"суғү"Ұірінші"күні"
тұз."екінші"күні"сүҰын."үшінші"күні"хош"иісті"шөп"
*киікоты)"қосып."кезек-кезек"шоһылдырүды."Тұзды"
суғү"шоһылып"өскен"Ұүлүның"денесі"шыһыр"Ұолып."
кішігіріһ"жүрүқүттүрғү"қүтты"қинүлһүйды."тез"жү
зылүды."Ал"сүҰынның"Ұүктериялүрды"жоятындығы"
Ұелгілі."құныһен"қосү."хүлықтың"орнүлүсқүн"
үйһүқтүрынү"қүтысты"өз"ерекшеліктері"Ұолүды."Сол"
секілді"Ұүлүны"қырқынүн"шығүру"кезінде"де"әр"өңірде"
үздүғүн"өзгешеліктер"Ұолуы"һүһкін."қысүлы."кейҰір"
үйһүқтүрдү"қырқынүн"шығүрүр"кезде"шоһылдырүтын"
суғү"түрлі"зүттүр"сүлүды."Айтүлық."еліһіздің"оңтүстік"
үйһүғындү"сәҰи"ұл"Ұолсү."оны"қырқынүн"шығүрүр"кезде"
шоһылдырүтын"суғү"үсық"сүлүды."үл"қыз"Ұолсү."ондү"
суғү"тиын"үқшү."үлтыннүн"жүсүлғүн"әшекей"Ұұйыһдүр"
сүлүды."Сөйтіп"сәҰидің"шүшын"үлғүн"үдүһғү"шүшының"
сүлһүғындүй"үлтын"Ұереді."Шүшты"сүқтүп"қояды."
Одүн"кейінгі"кездерде"шүшын"үлсү."үдүһ"үяғы"Ұүсып"
жүрһейтін"жерлеге"түстүйтын"Ұолғүн"неһесе"жерге"
көһіп"қойғүн."Қүзүқтү"«ит"жейде»"*ит"көйлек)"деген"
Ұүр."Ол"،"сәҰидің"қырқынүн"шыққүншү"киетін"жейдесі."
Оның"түйһелері"Ұолһүйды."үлды"үшық"Ұолүды"дү"
сәҰиді"киіндіріп-шешіндіріп"жүруге"өте"оңүй"келеді.
Соныһен"Ұүлүны"қырқынүн"шығүру"،"тіршілік"
цикліне"қүтысты"үтқүрылүтын"рәсіһнің"Ұірі."Қүзүқ"хүлқы"
Ұүлү"дүниеге"келгеннен"кырқынүн"шыққүнғү"дейінгі"
үлғүшқы"қырық"күндікті"қүуіпті."қүтерлі"«өтпелі"кезең»"
сүнүп."жүңү"туғүн"нәрестені"қүдүғүлүп."қүсынүн"үдүһ"
үзілһей"қүрүйтын"Ұолғүн."құныһен"қосү"қырқынүн"
шыққүншү"«сүт"тырнүғын»."«қүрын"шүшын»"үлһүйды."
Бүлүлық"шүқ
Түхник"жүсүғүндү"Ұүлүның"түңдүйын"құрһүһен"
сүрту"һіндетті"еһес."құрһү"түҰылһүғүн"жүғдүйдү."кез"
келген"тәтті"нәрселерһен"істеуге"Ұолүды."
СәҰидің"өһірге"келгеніне"40"күн"толғүннүн"кейін"
түғы"Ұір"сүлтүнүтты"рәсіһ"орындүлүды."Оны"«қырқынүн"
шығүру»"деп"үтүйды."Әдетте."ер"Ұүлүны"ерте"жетіледі."
жылдүһ"өседі"деген"түсінікпен"40"күн"толһүй"жүтып"
қырқынүн"шығүрғүн."Ал"қыз"Ұүлү."керісінше."жеңілтек"
Ұолып"кетпесін."Ұүйсүлды."орнықты"Ұолсын"деп."үнық"
қырық"күн"толғүннүн"кейін"қырқынүн"шығүру"рәсіһін"
орындүғүн."Бұл"күні"жинүлғүн"әйелдер"Ұүлүның"шүшын."
тырнүғын"үлып."жүқсылүп"шоһылдырғүн."құндүйдү"
әдеттегідей"қүрүпүйыһ"суһен"еһес."ішіне"күһіс"
сүлынғүн."қырық"қүсық"түп-түзү"су"құйылғүн"ыдысқү"
шоһылдырүды."Тіпті."Ұүлүны"шоһылдыру"һәртеҰесі"
кез"келген"әйелге"еһес."ел"үрүсындү"сыйлы."көп"Ұүлү
лы"үнү"үтүнғүн."үлгі"Ұолүрлықтүй"үқ"жүулықты"үнүғү"
Ұұйырғүн."Бүлүның"Ұүсынү"қүсықтүп"су"құйғүн"сүйын."
жинүлғүндүрдың"әрқүйсысы"өз"түрүпынүн"тілектерін"
Ұілдіріп"отырүды."Соңынүн"Ұүрлық"әйел"су"түҰіндегі"
күһіс"тиындүр"һен"әшекейлерді"өзүрү"Ұөлісіп"үлүды."
Негізі."суғү"сүлынғүн"әр"зүттың"өз"һүғынүсы"Ұүр."Бұл"
жүйлы"«Ағүш"Ұесіктен"жер"Ұесікке"дейін»"кітүҰындү"
«Бүлүны"шоһылдырүтын"суғү"күһісті"ол"үдүл."үқ."пәк"
Ұолсын"деп"сүлүды."40"қүсық"суды"ырыздығы"һол"
Ұолсын"деп"құяды»"делінген."Қырқынүн"шыққүн"Ұүлү"
үдүһ"қүтүрынү"қосылды."қүуіпті"кезеңнен"өтті"деп"сү
нүлып."ел"ішіне"шығү"Ұүстүғүн."Яғни."дүниеге"келген"
сәҰи"40"күннің"ішінде"үйнүлүдүғы"ортүғү"Ұейіһделіп."
жүйке"жүйесі"қүлыптүсү"Ұүстүйды"екен."Адүһдүрдың"
дүусынү."үйнүлүдү"Ұолып"жүтқүн"құҰылыстүрғү"де
ген"сезіһтүлдығы"пүйдү"Ұолүды."Ғылыһи"тұрғыдүн"дү"
үнү"есте"ұстүғүн"жөн."Сондықтүн"،"Ұұл"хүлқыһыздың"
жүқсы"ниетінен"туғүн"әрі"ел"ішінде"әлі"жүлғүсын"түуып"
келе"жүтқүн"игі"дәстүр."Бұл"дәстүрді"зүһүныһызғү"сүй"
түрде"жүсүғүн"дұрыс"деп"есептейһіз.
Ал."түхник"жүсүу"сүннет"үһүлғү"жүтүды."Түхник"
деп"Ұүлүның"түңдүйынү"тәтті"нәрсеһен"сүртуді"үйтү
һыз."Яғни"нәрестенің"үузынү"шүйнүлғүн"құрһүны"сү
лып."сүусүқпен"түңдүйынү"жүғып."уқүлүйды."Түңдүй"
уқүлүудүғы"һүқсүт"،"жүңү"туғүн"нәрестенің"үуыз"
Ұұлшық"еттерін"нығүйтып."еһшек"еһуге"дүйындүу"
Ұолсү"керек."құны"көп"жүғдүйдү"көпті"көрген"сүлихү
лы."ізгі"үдүһдүрғү"түпсырғүн"жөн."Бұл"үрдісті"кезінде"
сүңлүқ"сүхүҰүлүр"дү"жүсүғүн."Айтүлық."қүйсыҰірінің"
үйінде"дүниеге"сәҰи"келсе."дереу"ПүйғүһҰүрыһызғү"
*оғүн"Аллүның"сүлүуүты"һен"сәлеһі"Ұолсын)"үлып"Ұү
рып."үузынү"құрһүны"шүйнүтып."түңдүйынү"сүрткізетін."
Иһүһ"Бұхүри"һен"иһүһ"қүсліһнің"«Сүхих»"*сеніһді"
хүдистер)"жинүқтүрындү"һынүдүй"дерек"Ұүр."Бірде"
ӘҰу"құсү"әл-Ашғүри"*р.ү.)"өзінің"ұлы"туылғүндү"оны"
ПүйғүһҰүрыһызғү"*оғүн"Аллүның"сүлүуүты"һен"сәлеһі"
Ұолсын)"үпүрүды."Сондү"үрдүқты"ПүйғүһҰүрыһыз"*оғүн"
Аллүның"сүлүуүты"һен"сәлеһі"Ұолсын)"оның"есіһін"
ИҰрүһиһ"деп"қойып."құрһүһен"түңдүйын"уқүлүп."Ұе
реке"тілеп."дұғү"жүсүйды."Соныһен"қүтүр"түғы"Ұір"хү
дисте"ПүйғүһҰүрыһыз"*оғүн"Аллүның"сүлүуүты"һен"
сәлеһі"Ұолсын)"ӘҰу"Түлхүның"ұлы"туылғүндү"Ұірнеше"
құрһүны"шүйнүп."сосын"оны"нәрестенің"үузынү"сүлып."
түңдүйын"сүрткен."Сосын"Ұүлүсының"есіһін"қойғүн."
қіне."осы"секілді"ізгі"істер"әлі"де"өз"құндылығын"
жойғүн"жоқ."құсылһүн"әлеһінде"Ұұл"іс"жүлғүсын"түу
ып"келеді."Біздің"дүнү"ҰүҰүлүрыһыздүн"қүлғүн"үуызғү"
түкіру"дәстүрінің"де"түп"төркінінде"осындүй"сүннет"
үһүлдың"Ұүр"екендігін"үйтуғү"Ұолүды."
Бүлүлық"шүқ
үзүһүттығының"өлшеһін"қүлжүһен"Ұілдірген."ғеһек."
қүлжү"،"ертеңгі"күні"Ұүлүның"зор"тұлғүлы."сыһҰүтты"
үзүһүт"Ұолып"өсуінің"кепілі."Ал"хүлқыһыз"әлдеҰіреулер"
әлжуүз."қорқүқ."қоянжүрек."жүсықтүрды"көргенде"
сенің"шешең"Ұір"қой"қүлжү"жеһеген"Ұе?»
"деп"оғүн"сын"
үйтүтын"Ұолғүн.
Қысқүсы."қүлжү"،"дәстүріһізде"өзіндік"орны"Ұүр"
ерекше"үс."Анүғү"дү."Ұүлүғү"дү"қуүт"сыйлүйтын."ойды"
өсіріп."һінезді"қүлыптүстырүтын."Құдүй"Түғүлүның"
Ұергеніне"шүкірлік"үйтүтын"нәрлі"үс.
аузына"түкіру"
Хүлқыһыздың"дәстүрінде"кең"түрүғүн"ырыһ"،"
нәрестенің."сәҰидің"үузынү"түкіру."Хүлқыһыз"ел"үрү
сындү"үты"шыққүн"Ұи-шешендер"һен"үқындүрғү."
Ұүтырлүрғү."үузы"дуүлы"үқсүқүлдүрғү"Ұүлүлүрын"әкеліп."
үузынү"түкіртетін"Ұолғүн."құндүғы"һүқсүт"،"сәҰи"
өскенде"сол"сияқты"үлкен"үзүһүт"Ұолсын."солүрдың"
қүсиеті"жұқсын."өнегелі"кісі"Ұолсын"деген"ниеттен"
туғүн."Тіпті"һұны"ел"үрүсындү"һүқтүныш"етіп"үйтү
тын"Ұолғүн."Перзентінің"Ұолүшүғынү"үлкен"үһітпен"
қүрүйтын"үтү-үнүсы"Ұүлүсының"«үузынү"түкірген»"үдү
һы"турүлы"құлүғынү"құйып."сол"үзүһүттүй"үлгілі"Ұолу"
керектігін"үнеһі"үйтып"отырғүн."Хүлқыһыз"өзінің"Ұү
тырлүрын."үтүқты"үқындүрын."Ұилерін."шешендерін"
өте"жоғүры"Ұүғүлүғүндықтүн."өз"Ұүлүсының"дү"солүрғү"
ұқсүғүнын"жүқсы"көрген."Сол"сеҰепті"сондүй"үдүһдүр
дүн"Ұүлүсының"«үузынү"түкіруді»"сұрүғүн."
Аты"үңызғү"үйнүлғүн."ел"түнығүн"үқындүр"һен"ше
шендер."дуүлы"үуыз"Ұилер"һен"үқсүқүлдүрғү"сәҰидің"
үузынү"түкіртіп"үлу"،"ежелгі"дәстүрлі"ырыһдүрдың"
Ұірі."Оның"орындүлуы."ишүрү"түрінде."үуызғү"түкіру"
нышүны"ғүнү"жүсүлүды."Атүлғүн"ырыһ"،"хүлық"сүлт-
дәстүрінде"үлгі."тәрҰие"құрүлы"ретінде"жүргенін"әр"үтү-
Ұлықпүн"түпқүн"дәрі"екен.
Ер"һүрқүяр"،"олжүдүн.
Қүтын"ұлғүяр"،"қүлжүдүн."
АқсүрҰүс"қойдың"еті"Ұұл.
Ішіп"үл"қүлжү"сорпүдүн.
ғәһді"Ұолсын"үсыңыз.
Аһүн"дү"Ұолсын"Ұүсыңыз.
Қошқүрдүй"ұлдүр"туү"Ұер.
Ғұһырлы"Ұолсын"жүсыңыз.
Бүқытты"Ұолсын"Ұүлүсы.
Аһүн"дү"Ұолсын"үнүсы.
Біліһді"Ұолып"ер"жетсін.
Хүлықтың"түқуү"дүнүсы.
Қүлжүлы"әйел"،"олжүлы.
Олжүлы"әйел"،"қорһүлы.
Туғүныңды"құттықтүп.
Туыстүр"тұр."һіне."әлі.
Бүлүның"Ұүуы"Ұерік"Ұолсын.
Өзіңе."өһіріңе"серік"Ұолсын.
қүңдүй"Ұүғы"жүрық"Ұолсын.
Елі"сүйіп."қүрық"Ұолсын.
Қүлжүдүн"،"Ұүлүғү"«жете»"қонсын.
Бүстүғы"Ұүғы"өзгеден"өте"қонсын.
Аллүдүн"тілеген"Ұүр"тілек.
Айнүлып"Ұүсыңү"төте"қонсын.
құныһен"қосү."
«Қүлжүлы"Ұүлү"،"Ұүтыр."қүлжүсыз"
Ұүлү"،"қүлжыр»."«Әйел"қүлжүдүн"ұлғүяды."ер"олжүдүн"
һүрқүяды»."«Қүлжүсы"жүрүсқүн"әйелден"қүнжүрдүй"
ұл"өседі."Қүлжүсыз"әйелден"қүншырдүй"қүтқүн"қыз"
өседі»."«Қүлжүлы"әйелден"олжүлы"ұл"өседі»."«Қүлжү."
қүлжү"түҰі"،"олжү»
"деген"тәрҰиелі"тәһсіл"сөздер"Ұүр."
Ал."кейде"қүзүқ"үзүһүттүры"Ұір-Ұіріһен"шекісіп"
қүлғүн"жүғдүйдү"қүлжыңдүсып"
«қенің"де"шешеһ"Ұір"қой"
қүлжү"жеген»
"деп"өзінің"Ұойындүғы"қүру-қүйрүтын."
Бүлүлық"шүқ
зент"әкелгені"үшін"үрнүйы"сойылүтын."Күнде"келінге"
сорпүсын"ішкізіп."етін"жегізіп"отырғүндықтүн."жүс"
Ұосүнғүн"үнү"өзінің"жоғүлтқүн"күш-қуүтын"осы"қүлжү"
үрқылы"қүлпынү"келтіреді."Босүнғүннүн"кейінгі"күтіһге"
қүлжүның"тигізер"пүйдүсы"ұшүн-теңіз."Қүлжү"жеп."жүс"
сорпү"ішкен"келіншектің"сүті"де"һүңызды."құнүрлы"Ұо
лүды."Бүлүның"тез"ет"үлып"өсуіне"әсер"етеді.
Қүлжү"һүлын"шүлудың"дү"өзіндік"сыры."Ұөлекше"
қыры"Ұүр."Жол-жорүлғысы"Ұүр."Өйткені"дүниеге"Ұүлү"
әкелу"қүй"үнүғү"Ұолсү"дү"оңүй"шүруү"еһес."Бүлүны"тоғыз"
үй."тоғыз"күн"көтеріп."соңындү"толғүтып"Ұосүнғүн"
әйелдің"Ұуын-Ұуыны"Ұосүп."үш"жүз"үлпыс"екі"түһы
ры"түгел"үшылүды."Ащы"толғүқтүн"әҰден"шүршүйды."
қүлжырүйды."Көп"қүн"жоғүлтүды."Көңілін."жүрегін"үрей"
Ұилейді."Толғүқ"үстінде"һың"өліп."һың"тіріледі."Анүның"
осындүй"қүлжырүғүн"күйін."әлсіреген"жүйын"Ұілетін"
ері"әрі"әйелдің"денсүулығы"үшін"және"нәрестенің"үһүн-
сүулығы"үшін"Ұір"һүлын"қүлжүғү"үрнүп"соятын."Әйел"
қүлжүсын"жесін."қүлжырүғүнын"Ұүссын."кеткен"қүны"
толсын."денсүулығы"һығыһ"Ұолсын."сорпү-су"ішіп"
күтінсін"деп."қүс-қүҰүғын"Ұүғүды."үялүйды."Қүзүқтү"
Ұосүнғүн"әйел"
«тозүқтың"есігін"жеті"үшып."қүқпүсын"
жеті"қүғып."
Аллү."жүныһ
"деп"құлын"дүусы"көкке"
жетіп."шыҰын"жүны"тозүқтүн"жүннүтқү"үуысүды»
деген"сөз"Ұүр."
Сондықтүн"тіліһіздегі"«қүлжү»"сөзінің"өзіндік"һән-
һүғынүсы"жоғүры."
Қүлжүны"кей"өңірлерде"қыздың"төркіні"де"әкеп"
Ұеретін"Ұолғүн."Ұірүқ"қүлжү."негізінен."келіншектің"
күйеуінің"һойнындүғы"һіндеті"Ұолып"есептеледі.
Қүлжүғү"қүтысты"һынүдүй"Ұүтү"сөздер"Ұүр:"
Алдыңү"келген"үс"екен.
Астың"үты"«қүлжү»"екен.
Жоғүрыдүғы"хүдисте"үйтылғүндүй"ер"Ұүлү"
үшін"сойылүтын"һүлдың"екі"қошқүр"Ұолуы"оның"
жүрүтылысындүғы"үртықшылығынүн"еһес."үлүйдү"
һұрү"Ұөлісудегі."куәлік"Ұерудегі"үртықшылығы"Ұолсү"
керек.
Хүлқыһыз"қыз"Ұүлүны"Ұолүшүқ"үнү"ретінде"қүй"
кезде"де"Ұолһүсын"жоғүры"құрһеттеген."Соғүн"орүй"
әйел"кісілерге"тән"сүлт-жорүлғылүр"қүлыптүсқүн."
Соның"Ұірі"،"үнү"үтүнғүн"келінге"үрнүйы"қүлжү"жегізу."
Қүлжү"дегеніһіз"،"Ұосүнғүн"келінге"үрнүп"Ұүйлүнғүн"
қой."Ал."қүлжүлүп"Ұеру"،"қүзүқтың"дәстүрлі"отҰүсылық"
сүлтындүғы"ғұрып."Босүнғүн"әйелге"«Жүс"Ұосүнғүн"
әйелдің"тісі"әлсіз"Ұолүды."түсіп"қүлуы"һүһкін»"деп"
суық"үс"жегізҰеген."Енелер"келініне"қойдың"етін"
ұсүқтүп"турүп."жүс"сорпүһен"терлетіп"отырғүн."Жүқсы"
қүлжүлүғүн"келіннің"сүйектері"қүқсүһүй."тістері"түспей."
Ұуындүры"тез"Ұітіп."үлты"күннің"ішінде"үй"тіршілігіне"
үрүлүсып"кететін"Ұолғүн."Қүлжүғү"сойылғүн"қойдың"
үлты"Ұуыннүн"тұрүтын"һойын"оһыртқүсын"Ұірінші"күні"
келіннің"өзіне"тісін"тигізҰей."қолыһен"һүжіткен."Еттен"
түзүрғүн"жұлынды"тік"түяқшүғү"кигізіп."Ұүлүның"һой
ны"қүтқүншү"керегенің"Ұүсынү"ілген."Кейде"үшқүрүқ."
түһүққү"өте"сұғүнүқ"жүндүрды"көрсе."«шешесі"қүлжүғү"
тойһүғүн"ғой»"деп"әзілдесетін"ырыһ"Ұүр."
Соныһен"қүзүқтың"осы"дәстүріне"сүй"һейлі"ол"Ұүй"
Ұолсын."һейлі"ол"кедей"Ұолсын"әйеліне"қүлжү"жегізетін."
Тіпті."Ұұғүн"өзінің"шүһүсы"келһейтін"Ұолсү."үуқүтты"
*дәулетті)"үдүһдүр"қүлжүсын"әкеліп"Ұерген."Өйткені"
қүлжү"әкеп"Ұеру"де"сүуүҰы"үлкен"іс"сүнүлғүн."Қүлжүның"
күнделікті"желінетін"еттен"үйырһүшылығы"،"ол"жүс"
Ұосүнғүн"үнү"һен"Ұүлүның"сыҰүғүсы."Әрі"құрһетті"үс"сү
нүлүды."Қүлжү."Ұіріншіден."дүниеге"келген"нәрестенің"
құрһетіне"үрнүлсү."екіншіден."жүс"үнүғү"дүниеге"пер
Бүлүлық"шүқ
ك »:
�ا ى
�ا
لو
لا
ق :
لا
ق ،
عِبا
عِب
«ӘрҰір"Ұүлү"өзінің"үқиқүсынү"тәуелді."оның"үты
нүн"жетінші"күні"сойылып."оның"*Ұүлүның)"шүшы"үлы
нүды"және"есіһі"қойылүды»
Шүриғүт"Ұойыншү"үқиқү"һүлын"соятын"кезде."
«Бисһилләһ."Ұұл"،"пәленше"ұлы"пәленшенің"үқиқүсы»
деп"ниет"етіп."тәкҰір"үйтып."Ұүуыздүу"керек."Ал"оның"
етіне"қүтысты"құрҰүндық"шүлғүндүй"сүдүқү"жүсүп."
етін"түрүтсү"дү"Ұолүды."Бұл"сүуүпты"үһүлғү"жүтүды."
Сондүй-үқ."өзі"де"жей"үлүды."тіпті"қонүқ"шүқырып"дүс-
түрхүн"жүю"،"сүуүпты"іс."Өйткені"үқиқү"шүлу"،"үлкен"
қуүныш."һереке."құндү"Аллү"Түғүлүғү"шүкіршілік"
етіп."үлғыс"ретінде"сүдүқү"жүсүу"ниеті"Ұүр."Соныһен"
қүтүр"үқиқү"،"дүниеге"келген"нәрестенің"өһіріндегі"ең"
үлғүшқы"құрҰүндығы."Сол"құрҰүндықтүн"дәһ"түтқүн"
үдүһдүрдың"нәресте"үшін"жүсүғүн"дұғү-тілектері"қүҰыл"
һәһ"өһірінде"пүйдүлы"Ұолһүқ."құныһен"қосү"үқиқү"
құрҰүндығы"туылғүн"Ұүлүның"үһүн-сүу."ғұһырының"
Ұерекелі"Ұолуынү"және"шүйтүнның"үзғыруынүн"үулүқ"
тұруынү"сеҰін"тигізуі"әҰден"һүһкін."
ғүниеге"келген"нәресте"ер"Ұүлү"Ұолсү."екі"қой"
сойылғүны"үҰзүл."үл"қыз"Ұүлү"Ұолсү."Ұір"қой"жүрүһды."
«Ұл"Ұүлү"үшін"екі"қой."қыз"Ұүлү"үшін"Ұір"қой»
делінген."
Сүлейһен"иҰн"Ахһүд"иҰн"АюҰ"ӘҰу"әл-Қүсиһ"Ат-ТүҰүрүни."
әл-қуғжүһ"әл-күҰир."،"Әл-қусүл."19:3."VII"тоһ."201-Ұет."№"
6:29"хүдис."
Ахһүд"иҰн"ХүнҰүл."қүснүд"әл-иһүһ"Ахһүд"иҰн"ХүнҰүл."،"
қуүссүсүту"үр-рисүлү."1999."ІІ"тоһ."320-Ұет."№"6713"хүдис."
Әуелі"«үқиқү»"сөзінің"тілдік"һүғынүсынү"тоқтүлүр"
Ұолсүқ."үрүҰ"тілінде"екі"түрлі"һүғынүсы"Ұүр:"Ұіріншісі."
«һойынсұнҰүу."үтү-үнүның"тілін"үлһүу."қүрсылық"тү
ныту»
;"екіншісі."
«туылғүн"нәрестенің"шүшы»
"дегенді"
Ұілдіреді."Ал."шүриғүттүғы"терһиндік"һүғынүсы:"
«нәресте"туылғүндү"Аллү"Түғүлүның"ұрпүқ"Ұергені"
үшін"нығһетіне"шүкіршілік"ретінде"сойылүтын"
Соныһен."Ислүһ"шүриғүтындү"үқиқү"деп"нәрестенің"
шүшы"үлынғүндү"сойылүтын"құрҰүндық"һүлғү"үйты
лүды."Бұғүн"қүтысты"үрдүқты"ПүйғүһҰүрыһыздың"
*оғүн"Аллүның"сүлүуүты"һен"сәлеһі"Ұолсын)"Ұірнеше"
хүдистерін"келтіруге"Ұолүды."Иһүһ"Бәйһүқидың"риуүя
тындү"һынүдүй"дерек"келтіріледі:
أ
« :
ف
لا
ع
س -ملسو هيلع
�ا ىلص-
�ا
ر
م«:
لا
ك ا
و .»
قو
لا
Бірде"ПүйғүһҰүрыһыздүн"*оғүн"Аллүның"сүлүуүты"
һен"сәлеһі"Ұолсын)"үқиқү"жүйындү"сұрүлғүндү:"
«қен"
үқиқүны"*яғни"қүрсы"шығушылықты)"ұнүтпүйһын»"
،"деді."Негізінде."ПүйғүһҰүр"Ұұл"сөздің"үтүуын"
ұнүтпүғүндүй"Ұолды."Сосын:"«Кіһнің"Ұүлүсы"туылып."
перзенті"үшін"құрҰүн"шүлғысы"келсе."шүлсын"،"деді»
Келесі"хүдисте"сүхүҰү"Суһрүдүн"жеткен"деректе"
ПүйғүһҰүрыһыз"*оғүн"Аллүның"сүлүуүты"һен"сәлеһі"
Ұолсын)"Ұылүй"деген:
ӘҰу"Бәкір"Ахһүд"иҰн"әл-Хусейн"иҰн"Али"әл-Бүйһүқи."Әс-
Сүнән"әл-куҰрү."،"ХүйдүрүҰүд."һижри"1344"ж."ІХ"тоһ."300-
Ұет."№"19753"хүдис."
Бүлүлық"шүқ
БүзүрҰүй."Аһүнкелді."Төрегелді."Қожүгелді."ЖолдыҰүй."
ОлжүҰүй"т.Ұ."деп"те"қойылүды.
Әкесінің"не"үтүсының"жүсынү"қүрүй"ЕлуҰүй."Ал
пысҰүй."ЖетпісҰүй."СексенҰүй."ТоқсүнҰүй"деп"қоятын"
Бүлүның"Ұолүшүғынүн"үһіт"етіп."Ұүй"Ұолсын"де
ген"ниетпен"СүнсызҰүй."Жұтүһүс."құңүйтпүс."ӘһірҰек"
деп."қүдірлі"Ұолсын"деген"ниетпен"ҚүдірҰек"деп."ғүлыһ"
Ұолсын"деген"ниетпен"ҒүлыһҰек."ғүнүҰек."Қүри."Қүзи"
деп."ержүрек."Ұүтыл"Ұолсын"деген"ниетпен"ЖолҰүрыс."
Арыстүн."Бүтыр."Қүһүрһүн"деп."өһір-жүсы"ұзүқ"Ұол
сын"деген"ниетпен"Өһірзүқ."Жүнұзүқ."Көпжүсүр"деп"те"
Сондүй-үқ."жүлпы"һұсылһүнғү"ортүқ"үттүр"дү"һолы
нүн"кездеседі."Алүйдү"һұндүй"үттүрдың"көпшілігі"үрүҰ"
тілінде"Ұолғүндықтүн"қүзүқ"тілінің"ерекшелігіне"Ұүйлү
нысты"олүрдың"түрлі"нұсқүлүры"қүлыптүсқүн."қысү
лы."АҰдуллүһ"*Аллүның"құлы)"деген"есіһнің"АҰдоллү."
АҰдуллү."АҰдул."ӘҰілдү."ӘҰділдү."ҒүҰдуллү."ҒүҰдоллү."
ҒүҰділдү."ҚүҰдуллү."ҚүҰдолдү."ҚүҰдол."ҚүҰілдү"де
ген"нұсқүлүры"Ұүр."Ал."құхүһһед"деген"есіһнің"де"
құхүһҰет."қүхүһҰет."қүхүнҰет."қәһет."қәһҰет"де
ген"сияқты"түлүй"нұсқүлүры"және"осы"есіһнен"өрҰитін"
есіһдердің."һысүлы."Бүй-құхүһһедтің"،"БүйһұхүһҰет."
БүйһұқүһҰет."БүйһүғүнҰет."БүйһүғүһҰет."БәйіһҰет."
БейіһҰет"деген"сияқты"нұсқүлүры"кездеседі.
Жүлпы"үт"қойғүндү"ырыһғү."Ұелгілі"Ұір"уүқиғүғү"
неһесе"құҰылысқү"қүрүп"еһес."ПүйғүһҰүрыһыз"*оғүн"
Аллүның"сүлүуүты"һен"сәлеһі"Ұолсын)"хүдистерінде"
үйтып"өткендей."ізгі."жүқсы"һүғынүдүғы"есіһдерді"қою"
керек."
үлу"керек."қүзүқ"тіліндегі"есіһдер"нүдүндықтың"Ұелгісі»"
неһесе"«түзү"һұсылһүн"үттүры"еһес»"деп"ойлүу"осы"
жүрүтылысқү"қүрсы"шыққүнһен"пүрү-пүр."Сондықтүн"
дү"кейҰіреулердің"жүп-жүқсы"һүғынү"Ұеретін"Берік."Бо
лүт."Жүнұзүқ."Өһірзүқ"сияқты"т.Ұ."қүзүқ"есіһдерін"үрүҰ
шү"АҰдуллүғү."ӘҰу"Һурүйрүғү."Оһүрғү"өзгертулерінің"
ешҰір"қисыны"жоқ."Бұл"،"жүлүң"еліктеушілік."Хүди
стен"үңғүрғүныһыздүй."Қияһет"күні"әрҰір"үдүһ"өзінің"
үлғүшқы"қойылғүн"есіһіһен"шүқырылүды."Ал."хүлқыһыз"
Ұүлүсынү"Серік"деген"есіһ"түңдүғүндү."ол"Құдүйғү"серік"
Ұолсын"деген"һүқсүттү"қойһүйды."«үлдындүғы"неһесе"
өзінен"кейінгі"Ұүлүғү"серік"Ұолғүй»"деген"жүқсы"ниет
пен"қояды."Егер"үтү-үнүсы"не"туысқүны"әу"Ұүстү"есіһ"
Ұерерде"оның"дінге"қүрсы"екендігін"Ұілһестікпен"қойсү"
және"кейіннен"оның"есіһін"өзгерткісі"келсе."оның"жүйы"
Қүзүқ"хүлқындүғы"кейҰір"үт"қою"үрдістері
Қүзүқ"хүлқындү"егер"туылғүн"Ұүлүлүры"қүйтыс"
Ұолү"Ұерсе:"Тұрсын."Алһүс."Аһүн."Өтеген."ӨтепҰерген."
Төлеген."Елеһес."Елеусіз."Өлһес"деген"есіһдерді"ырыһ
дүп"қоятын"Ұолғүн.
Туылғүн"нәрестелерінің"Ұәрі"ылғи"қыз"Ұолып."ұл"
Ұүлүны"күтіп"жүргенде"түғы"дү"қыз"Ұүлү"тусү."кейінгі"
Ұүлү"ұл"Ұолсын"деген"ниетпен"ҰлҰолсын."ҰлҰүлү."Ұлту."
Ұлтуғүн."Жүңыл."Жүңылғүн"деп"қоятын"Ұолғүн.
Зүрығып"жеткен"сәҰилердің"үты"көҰіне"АллүҰерген."
АлдүҰерген."ҚұдүйҰерген."Тұяқ."Тілеген."Тілепүлды."
ТілеуҰерген"Ұолып"келеді.
Нәрестенің"туылғүн"уүқытынү."жеріне."еліне."
жүғдүйынү"қүрүй"Айтуғүн."Рүһүзүн."Ережеп."Нүурыз
Ұүй."ҚүңтүрҰүй."ЖүйлүуҰүй."ҚүзүнҰүй."БорүнҰүй."
ТәшкенҰүй."БұхүрҰүй."ЖелдіҰүй."ЖүңҰырҰүй."СырҰүй."
ЕділҰүй."Алһүт."НүйһүнҰүй."АдүйҰүй."Жеңіс."Қуүныш."
Бүлүлық"шүқ
ИҰн"Оһүрдүн"жеткен"риуүяттү:"
*оғүн"Аллүның"сүлүуүты"һен"сәлеһі"Ұолсын)"Оһүрдың"
Ғүсия"*қүрсы"шығушы)"үтты"қызының"есіһін"Жәһилү"
*Әдеһі)"деп"өзгерткен»
"*қүсліһ"риуүят"еткен)."Ал"Һәни"
иҰн"Язидтен"жеткен"риуүяттү:"
ع
�ا ى
نلا ى
ع
لا
دي
ءى
نا
ل
ف ،
حلا
ع :
ف ،»؟
سا ا
م» :
ل
ف ،
حلا
ع
ش يِب
ПүйғүһҰүр"*оғүн"Аллүның"сүлүуүты"һен"сәлеһі"Ұол
сын)"Ұір"қүуыһғү"келгенде"олүрдың"үрүсындү"АҰдул
хүжүр"*Түстың"құлы)"есіһді"Ұіреу"Ұолүды."ПүйғүһҰүр"
*оғүн"Аллүның"сүлүуүты"һен"сәлеһі"Ұолсын)"одүн"үтын"
сұрүп"Ұілген"соң:"
«Сенің"үтың"Ұұдүн"Ұылүй"АҰдуллү"
Ұолсын»
."،"деп"өзгерткен"*ИҰн"ӘҰи"ШәйҰү"риуүят"ет
кен)."
Есіһді"өзгертуге"Ұүйлүнысты"үйтү"кететін"түғы"
Ұір"жүйт."қүзіргі"қүзүқ"қоғүһындүғы"дін"жолынү"Ұет"
Ұұрғүн"кейҰір"һұсылһүндүр"тыһ"жүқсы"қүзүқшү"үт
түрын"үрүҰшүғү"өзгертуді"әдетке"үйнүлдырү"Ұүстүғүн."
Жоғүрыдүғы"хүдистерден"Ұүйқүғүныһыздүй."Аллүның"
ПүйғүһҰүры"*оғүн"Аллүның"сүлүуүты"һен"сәлеһі"Ұол
сын)"тек"жүһүн"һүғынү"Ұеретін"жүғыһсыз"есіһдерді"
ғүнү"өзгерткен."Жүғыһды"һүғынү"Ұеретін"есіһдерді"
сол"күйінде"қүлдырғүн."Ал."«һен"нүһүз"оқыдыһ."
дінге"Ұет"Ұұрдыһ."сондықтүн"есіһіһ"де"һұсылһүншү"
яки"үрүҰшү"Ұолу"керек»"дейтін"үзүһүттүрдың"һұндүй"
пікірлері"жүңсүқ"түсініктен"шыққүн."Әсілінде."түзү"
қүзүқы"түҰірлі"есіһдер"де"һұсылһүн"есіһдері."олүрды"
һұсылһүн"есіһдері"еһес"деп"үйтуғү"әсте"Ұолһүйды."
Өйткені"Аллү"Түғүлү"үдүһзүтты"ұлттүр"һен"ұлыстүрғү"
Ұөліп."әрқүйсысын"өз"ерекшеліктеріһен"жүрүтқүн."
«құсылһүн"Ұолу"үшін"тек"түзү"үрүҰ"тіліндегі"есіһдерді"
ғегенһен."Ұұл"һәселеге"қүтысты"көптеген"
ғұлүһүлүрдың"пікірі"Ұойыншү"ПүйғүһҰүрдың"*оғүн"
Аллүның"сүлүуүты"һен"сәлеһі"Ұолсын)"куниясынү."яғни"
ӘҰулқүсыһ"деген"есіһге"өзінің"тірі"кезінде"ғүнү"тыйыһ"
сүлғүн."үл"ол"өһірден"өткеннен"соң"пүйдүлүнудү"тұрғүн"
күнә"жоқ"дегенге"тоқтүғүн.
Соныһен"қүтүр"«қәнсуҰ»"есіһдер"де"Ұүр."
қәнсуҰ"дегеніһіз"туғүн"жеріне"неһесе"ру-түйпүғү"
қүтыстылығынү"Ұүйлүнысты"қойылүтын"есіһдер."қы
сүлы."ӘҰу"Нүсыр"әл-ңүрүҰи"،"«ңүрүҰтық"ӘҰу"Нүсыр»."
АҰдуллү"әт-Туркистүни"،"«Түркістүндық"АҰдуллү»."
Асүн"үт-Түрүзи"،"«Түрүздық"Асүн»"т.Ұ."құндүй"үттүр."
оның"ішінде"ру-түйпүғү"қүтыстысты"қүзүқтүрдү"көп"
кездесетін"Ұолғүн."қысүлы."Үйсін"Төле"Ұи."Қүрүкерей"
ҚүҰүнҰүй."Бүлқы"Бүзүр."Шүпырүшты"НүурызҰүй"т.Ұ."
секілді.
КейҰір"есіһдерді"кейіннен"өзгертуге"Ұолү"һү?"
ПүйғүһҰүрыһыз"*оғүн"Аллүның"сүлүуүты"һен"
сәлеһі"Ұолсын)"жүһүн"*тұрпүйы)"һүғынүны"Ұілдіретін"
есіһдерді"ұнүтпүғүн."ондүй"есіһдерді"жүқсы"есіһһен"
үуыстырып"отырғүн."Жүқсы"есіһді"жүқсылыққү"жори
тын"Ұолғүн."
қысүлы"һынү"хүдисте:"
قلا
ا
ي
و
ع
�ا ى
ص
نلا
ك» :
ق
ع
Айшү"үнүһыз"*р.ү.):"
«ПүйғүһҰүр"*оғүн"Аллүның"
сүлүуүты"һен"сәлеһі"Ұолсын)"жүһүн"есіһдерді"
өзгертетін».
"،"деген"*Терһези"риуүят"еткен).
�ا ى
�ا
لو
ر ا
ها
ف
صا
ع ا
ل
لا
نا
با
أ
Бүлүлық"шүқ
кіһ"одүн"тәуҰе"етпесе."һіне."солүр"нүғыз"зүлыһдүр»
*«Хужурүт»"сүресі."11-үят)."
Ғүлыһдүр"егер"Ұір"кісінің"өз"есіһі"үдүһдүрдың"үрү
сындү"ұһытылып."жүғыһсыз"һүғынүдүғы"лүқүп"үтыһен"
ғүнү"Ұелгілі"Ұолсү."оны"қолдүнуғү"Ұолүды"деп"сүнүғүн."
Ал."үрүҰ"хүлқының"есіһге"қүтысты"дәстүрінде"«куния»"
деп"үтүлүтын"сөз"Ұүр."Куния"дегеніһіз"әкесін"Ұүлүсының"
үтыһен"Ұүйлүныстырып"үтүуы."қысүлы."ӘҰу"АҰдуллү"
،"АҰдуллүның"әкесі."Уһһу"Ахһет"،"Ахһеттің"үнүсы."
Кейде"лүқүп"һүғынүсын"дү"Ұілдіреді."қысүлы."үтүқты"
сүхүҰүның"лүқүҰы"ӘҰу"һурүйрү"،"«қысықтүрдың"әкесі."
иесі»."ӘҰу"Туффүх"،"«Алһүның"үтүсы»"،"«үлһү"сүту
шы»"не"«ҰүғҰүн»"деген"һүғынүны"Ұілдіреді.
Алүйдү"ПүйғүһҰүрыһыз"*оғүн"Аллүның"сүлүуүты"
һен"сәлеһі"Ұолсын)"өзіне"тән"куниясын."яғни"ӘҰул-
Қүсыһ"،"Қүсыһның"әкесі"деген"кунияны"қолдүнуғү"
тыйыһ"сүлғүн."Хүдисте:"
ر
إ
ف ،
قلا ا
أ ا
ي :
لاِب
ر
ر ى
ن :
ق
أ
،ا
د ا
ل ي
إ ،
�ا
لو
ر ا
ي :
لا
�ا ى
�ا
كِب او
ت
و ي
اِب او
ت« :
و
ع
�ا ى
ص
�ا
ر
Әнестен"*р.ү.)"жеткен"риуүяттү"Ұір"кісі"әл-Бүқидү"
*қәдинүдүғы"қорыһның"үты)"Ұүсқү"Ұір"кісіні:"«Уү."
ӘҰулқүсыһ!"*Қүсыһның"әкесі!)»"،"деп"шүқырүды."
Аллүның"елшісі"*оғүн"Аллүның"сүлүуүты"һен"сәлеһі"
Ұолсын)"оғүн"Ұұрылып"қүрүйды."Әлгі"кісі:"«Уү."Рүсу
лүллү!"Сізді"үйтып"тұрғүныһ"жоқ."үнү"пәленге"үйттыһ»."
،"дейді."Сондү"Аллүның"елшісі"*оғүн"Аллүның"сүлүу
үты"һен"сәлеһі"Ұолсын):"
«қенің"үтыһһен"үдүһдүрды"
үтүй"Ұеріңдер."үлүйдү"кунияһһен"үтүһүңдүр»
."،"дейді"
*қүсліһ"риуүяты).
�ا ى
أ« :
�ا ى
�ا
لو
لا
ه يِب
�ا
م ى
نا
ما
قلا
«Қияһет"күні"Аллүның"үшуын"тудырүтын."ең"
нүқұрыс"үдүһ"«Билік-һүліктің"пүтшүсы»"деп"үтүлү
тын"үдүһ."Бүкіл"Ұилік"тек"Аллүғү"ғүнү"тән»
."،"деген"
*хүдисті"иһүһ"қүсліһ"жеткізген)."
Хүлқыһыз"Ұүлүлүры"шетінеп"кете"Ұеретін"жүғдүйдү"
Ұүлүлүрынү"Күшік."ИтҰүй."Итеһген."қүлүй."Бүшүй"
деген"секілді"қолүйсыз"үттүрды"қоятын"Ұолғүн."Бұл"
«Ұүлүның"өһірі"ұзүқ"Ұолсын»"деген"ниеттен"туғүн."Жүл
пы"үйтқүндү."ырыһ"،"хүлықтың"сеніһі"һен"үқ"ниетінен."
шын"көңілінен"туүтыны"Ұелгілі."Бірүқ"кейде"«Қүзүқ"
ырыһ"етеді."ырыһ"қырын"кетеді»"деп"те"үйтып"жүтүды."
Бұл"сөз"ырыһның"Ұәрі"Ұірдей"орындүлү"Ұерһейтінін"
ескерткені"деп"түсіну"керек."Ырыһның"Ұүрлығынү"
Ұірдей"сене"Ұеруге"де"Ұолһүйды.
Жүғыһсыз"лүқүп"үт"Ұеруден"сүқ"Ұолу
Кісіге"лүқүп"үт"Ұеруден"гөрі"өз"есіһіһен"үтүғүн"жөн."
Қүқүп"деп"үдүһның"кәсіҰіне."түр-тұлғүсынү."қүдір-
қүсиетіне."сипүтынү"қүрүй"қойылүтын"үтты"үйтүһыз."
қысүлы."етікші"Асүн."Қосһүйізді"Ескендір."Ақсүқ"
Теһір."Қүнжығүлы"БөгенҰүй."Қүз"дүуысты"ҚүзыҰек"Ұи."
Жүяу"құсү"т.Ұ."Қүқүп"үттың"дү"жүқсы"не"жүһүн"сипүт
түры"Ұүр."Құрүн"Кәріһде"һұсылһүндүрдың"Ұір-Ұіріне"
жүһүн"лүқүп"үттүр"қоюынү"тыйыһ"сүлынғүн."
و
ا
ب
لا
ا
ئِب
اِب او
ت
و﴿ :ى
ت
�ا
«Және"жүһүн"лүқүп"үттүрһен"үтүһүңдүр."Иһүн"
келтіргеннен"кейінгі"сұһпүйы"үт"қүндүй"жүһүн?"Ал."
Бүлүлық"шүқ
«Құл»"деген"һүғынүны"Ұілдіретін"«үҰдун»"сөзін"
Аллү"Түғүлүның"есіһі"һен"сипүттүрынүн"Ұүсқү"үтүулүрғү"
тіркеуге"Ұолһүйды."қысүлы."АҰдулуззү"،"«Уззүның"
құлы»"*Уззү"Ислүһнүн"Ұұрын"түҰынүтын"пұттың"үты"
Ұолғүн)."АҰдулқүғҰү"،"«ҚүғҰүның"құлы»"деген"сияқты"
есіһдер."
دلا
ع
ت ،
دلا
ع
ت« :
و
ع
�ا ى
ص
�ا
ر
Аллүның"елшісі"*оғүн"Аллүның"сүлүуүты"һен"сәлеһі"
Ұолсын):"
«ғинүрдың"құлы"оңҰүсын."дирхеһнің"құлы"
оңҰүсын."өкшенің"*етіктің)"құлы"оңҰүсын."һүтүның"
."،"деген"*Бұхүри"риуүят"еткен).
Аллү"Түғүлүның"көркеһ"есіһдерін"сол"күйінде"
Ұүлүғү"есіһ"етіп"Ұеруге"Ұолһүйды."қысүлы."Аллү."Рүх
һүн."Хүлиқ."Ахүд."Рүзиқ."Бәрии."РүҰҰы"деген"сияқты.
Жын-шүйтүндүрдың."кәпірлердің."дінсіздердің"
көсеһдері"һен"т.Ұ."хүлық"үрүсындү"жүһүн"жүғынүн"
түнылғүн"кісілердің"үттүрын"қою"дү"һұсылһүн"Ұүлүсы"
үшін"дұрыс"еһес."қысүлы."ІҰіліс."Ифрит."Перғүуын."
Һүһүн."Жүлұт."Әжүж."қәжүж."Хосрүу."Цезүрь."Қенин."
Стүлин."Энгельс."қүркс."Тельһүн."ғүрұин."Коһһунү."
Пүртия"т.Ұ."
Соныһен"қүтүр"«Пүтшүлүрдың"пүтшүсы»."
«Әкіһдердің"әкіһі»."«Сұлтүндүрдың"сұлтүны»"деген"
һүғынүлүрды"Ұілдіретін"есіһдер.
СүхүҰү"ӘҰу"Һурүйрү-
дүн"жеткен"риуүяттү"ПүйғүһҰүр"*оғүн"Аллүның"сүлүу
үты"һен"сәлеһі"Ұолсын):"
«Аллүның"үлдындү"есіһдердің"
ең"нүшүры"،"«Пүтшүлүрдың"пүтшүсы»
."،"деген."
Осығүн"қүтысты"түғы"Ұір"хүдисте:"
үяттүр"һен"сүрелердің"ұғыһы"Ұір"Аллүғү"ғүнү"һәліһ."
яғни"ұғыһын"Аллү"Ұіледі"деген"сөз."
Жүғыһсыз"үттың"кесірі"турүлы"қүзүқтү"екі"
шешеннің"сөз"түлүстыруы"турүлы"хикүя"Ұүр."Ерте
де"Жүпүлүқ"деген"сөзге"жүйрік"кісі"Торүйғыр"деген"
шешеннің"дүңқын"естіп."оныһен"сөз"түлүстырһүққү"
еліне"келеді."Жүпүлүқтың"үтын"Ұұрыннүн"Ұілетін"
Торүйғыр"үһүндық-сүулықтүн"соң"қонүғын"Ұірден"
сүріндірһек"Ұолып:"«Уү."сіздің"үтыңыз"Жүпүлүқ"пү?»"
،"деп"сұрүйды."Жүпүлүқ:"«Иә."солүй»."،"деп"жүуүп"
Ұереді."Сондү"Торүйғыр:"«Олүй"Ұолсү."һынү"көлді"Ұір"
үйнүлып"келші»."،"дейді."Жүпүлүқ"көлді"үтыһен"Ұір"үй
нүлып"келеді."Сосын"Торүйғырғү:"«Уү."сіздің"үтыңыз"
Торүйғыр"һү"еді?»"،"дейді."Торүйғыр:"«Иә."солүй»."،"
деп"жүуүп"Ұереді."Сондү"Жүпүлүқ"шешен:"«Олүй"Ұолсү."
Ұиыл"Ұіздің"үйде"Ұір"Ұүйтүл"қысыр"қүлып"тұр"еді»."،"
дейді."Сондү"қүрсылүсының"Ұұл"қолқүсынү"жүуүп"қүтү"
үлһүй."сөзден"тосылғүн"Торүйғыр"шешен"жеңілгенін"
һойындүғүн"екен"дейді."қіне."осындүй"һысүлдүр."Ұүяғы"
уүқыттүры"хүлық"үрүсындү"түрлі"жүғыһсыз"үттүрдың"
Ұолғүндығынүн"хүҰүр"Ұереді."құндүй"есіһдер"турүлы"
үңыз-әңгіһелер"хүлқыһыздың"сүлт-дәстүрін"зерттеген"
зерттеушілердің"жүзҰүлүрындү"дү"Ұүр."Жүлпы"үт"қоюдү"
діни-түныһдық."рухүни"тәрҰиелік"құндылықтүрды"Ұүс-
ты"нүзүрдү"ұстүғүн"жөн."
Шүриғүт"тұрғысынүн"тыйыһ"сүлынғүн"
есіһдерге"һұқият"Ұолу
Кей"есіһдердің"шүриғүт"тұрғысынүн"дү."тілдік"
тұрғыдүн"дү"тыйыһ"сүлынүтын"кездері"Ұолүды."
ПүйғүһҰүрыһыз"*оғүн"Аллүның"сүлүуүты"һен"сәлеһі"
Ұолсын)"Аллү"Түғүлүғү"қүрсы"келетін"һүғынүлүрды"
Ұілдіретін"есіһдерді"қоюдүн"тыйғүн."ТізҰектеп"үйтүр"
Ұолсүқ:
Бүлүлық"шүқ
م
م�ا
ر .
ع
ق ا
ك
ف ،او
حا
ف
أ
أ :
ع
Яхия"иҰн"Сүғидтен"жеткен"риуүяттү"Ұірде"Оһүр"иҰн"
ХүттүҰ"*р.ү.)"Ұір"кісіден:"«Атың"кіһ?»"،"деп"сұрүйды."
Ол"кісі:"«Жүһрү»"*Шоқ)."،"деп"жүуүп"Ұереді."«Кіһнің"
ұлысың?»"،"деп"сұрүйды"Оһүр."«ШиһүҰтың»"*Отты"
жұлдыз)"ұлыһын»."،"дейді"әлгі"кісі."«Қүй"жерденсің?»"
،"деп"сұрүйды"Оһүр."«Әл-Хүрқүдүнһын»"*Күйгеннен)."
،"дейді"кісі."«Үйің"қүйдү"еді?»"،"деп"сұрүйды"Оһүр."
«Хүррүт"ән-Нүр»"*Оттың"ыстығы)"деген"үйһүқтү»."
،"дейді"кісі."«Оның"қүй"тұсындү"еді?»"،"деп"сұрүйды"
Оһүр."«Зәту"лүзү»"*Жүлынды)"деген"тұстү»."،"дейді"
кісі."Сондү"Оһүр:"«Ондү"жүнұяңү"тез"жет."олүр"өртеніп"
жүтыр»."،"дейді."Бүрсү."шындығындү"Оһүр"үйтқүндүй"
Ұолғүн"екен"*иһүһ"қәлік"әл-қуүттү"кітүҰындү"риуүят"
еткен)."Ал."Суһрү"иҰн"ЖундуҰтен"*р.ү.)"жеткен"риуүят
тү"ПүйғүһҰүрыһыз"*оғүн"Аллүның"сүлүуүты"һен"сәлеһі"
Ұолсын)"Ұылүй"деген:"
ني
ل« :
�ا ى
�ا
لو
لا
ق ٍب
ف
لو
ف
و ا
حا
و ا
حا
و ا
را
Аллүның"елшісі"*оғүн"Аллүның"сүлүуүты"һен"
сәлеһі"Ұолсын):"
«Бүлүңның"үтын"Ясүр"*Жеңіл)."РүҰүх"
*Ұтқыр)."Нүжүх"*Сәтті)."Афлүх"*Ең"сәтті)"деп"қойһү."
Шындығындү."сен"рүсыһен"солүй"Ұолүр"һү"екен"дейсің."
Ұірүқ"олүй"Ұолһүй"шығүды»
."،"деген."*қүсліһ"Сүхихте"
риуүят"еткен).
құныһен"қосү"періштелердің"үттүры"һен"Құрүн"
Кәріһдегі"үдүһның"үтын"Ұілдірһейтін"сүрелердің"
және"үяттүрдың"үттүрын"қоюды"дү"кейҰір"ғүлыһдүр"
құптүһүғүн."Өйткені"Ұұл"есіһдер"періштелерге"тән."үл"
уүты"һен"сәлеһі"Ұолсын):"
«Ондү"отыр»
."،"дейді."Со
сын"түғы"дү:"
«қынүны"кіһ"сүуып"Ұереді?»
"،"дейді."Бір"
кісі"орнынүн"тұрүды."Сондү"ПүйғүһҰүр"*оғүн"Аллүның"
сүлүуүты"һен"сәлеһі"Ұолсын)"одүн"дү:"
«Атың"кіһ?»
"،"
деп"сұрүйды."Ол:"«Яғиш»"*Өһір"сүреді)."،"деп"жүуүп"
Ұереді."ПүйғүһҰүр"*оғүн"Аллүның"сүлүуүты"һен"сәлеһі"
Ұолсын):"
«Сен"сүу».
"،"деп"Ұұйырүды"*иһүһ"қәлік"
«Әл-қуүттү»"кітүҰынүн)."Түғы"Ұір"хүдисте"Сүғид"иҰн"
қусәйиҰ"әкесінен."әкесі"үтүсынүн"һынүдүй"риуүят"
жеткізген:
�ا ى
نلا ى
أ :
لا
هيِب
ملا
دي
،
أ :
�ا ى
لا
ف ،
ح :
ق ؟
سا ا
م :
لا
ف
حلا
ت
ز ا
ف :
ملا
با
ق ،يِب
أ
س ا
سا
أ
ل :
«қен"*яғни."Сүғидтың"үтүсы)"ПүйғүһҰүрғү"*оғүн"
Аллүның"сүлүуүты"һен"сәлеһі"Ұолсын)"Ұүрдыһ."Ол"
*оғүн"Аллүның"сүлүуүты"һен"сәлеһі"Ұолсын):"
"،"деп"сұрүды."қен:"«Хүзн»"*Бұдыр)."،"дедіһ."Ол:"
«Сен"Сәһлсің
*Жүзық)."،"деді."қен:"«Әкеһнің"қойғүн"
үтын"өзгертпейһін»."،"дедіһ."Оның"неһересі"Сүғид"
иҰн"қусәйиҰ:"«Әлі"күнге"дейін"Ұіздің"әулеттен"сол"
Ұұдырлық"*яғни."қүтқыл)"қүлһүй"келеді»."،"деген"екен"
*иһүһ"Бұхүри"риуүяты).
«Хүзн»"сөзі"«Ұұдыр"жер."қүтқыл»."үл"«Сәһл»"«жүзық"
жер."жұһсүқтық»"деген"һүғынүны"Ұілдіреді."Келесі"хү
ا
م :
ل
لا
ق
�ا
ر
با
خلا
ب
أ
دي
ب ى
م :
ق ؟
م :
ق ،ٍبا
ش
ا :
ق ؟
م
ا :
ق ،
ج :
ق ؟
ل
ذِب :
اق ؟ا
أِب :
ق ،
نلا
حِب :
ق ؟
م
أ :
ق ،
Бүлүлық"шүқ
түңдүп"отырғүн."Ал"Ұүлүның"жүғыһсыз"есіһінің"жү
һүн"жүғынүн"әсер"ететіндігі"үйтпүсү"дү"түсінікті."
қіне."Ислүһ"шүриғүты"Ұұғүн"үсү"һән"Ұерген."Аллүның"
елшісі"*оғүн"Аллүның"сүлүуүты"һен"сәлеһі"Ұолсын)"
жүһүн"есіһді"ұнүтпүйтын."Ол"*оғүн"Аллүның"сүлүуүты"
һен"сәлеһі"Ұолсын)"жүһүн."жүғыһсыз"есіһді"кесірдің"
Ұүсы"деп"есептейтін."Тіпті."жүғыһсыз"үтүулы"жерлер
ге"қонҰүйтын."Иһүһ"қәлік"«әл-қуүттү»"үтты"хүдистер"
кітүҰындү"һынүдүй"хүдис"келтірген.
م« :
قل
لا
�ا ى
�ا
لو
ملا ي
سا ا
م« :
و
ع
�ا ى
ص
�ا
ر
ف
ر
ف ،»؟
ث ،»
ا« :
�ا ى
�ا
لو
لا
ف ،
م :
رلا
لا
ع
�ا ى
ص
�ا
ر
ل
ف
خآ
ر
ف ،»؟
ه
ي
م« :
و
ع
�ا ى
ص
�ا
ر
ل
ف
ح :
ف ،»؟
سا ا
م« :
ف
ر
ف ،»؟
ه
ي
م« :
و
ع
�ا ى
ص
ق
ث ،»
ص
نلا
ل
ف ،
ي :
ف ،»؟
سا ا
م« :
و
ع
�ا ى
ص
ПүйғүһҰүрыһыз"*оғүн"Аллүның"сүлүуүты"һен"
сәлеһі"Ұолсын)"Ұір"түйені"әкелдіріп"сүхүҰүлүрдүн:"
«қынүны"кіһ"сүуып"Ұереді?»
"،"дейді."Сондү"Ұір"кісі"ор
нынүн"тұрүды."ПүйғүһҰүр"*оғүн"Аллүның"сүлүуүты"һен"
сәлеһі"Ұолсын):"
«Атың"кіһ?»
"،"деп"сұрүйды."Ол"кісі:"
«қуррү»"*Ащы)."،"деп"жүуүп"Ұереді."ПүйғүһҰүр"*оғүн"
Аллүның"сүлүуүты"һен"сәлеһі"Ұолсын):"
«Ондү"отыр».
،"дейді."Сосын"түғы"дү:"
«қынүны"кіһ"сүуып"Ұереді?»
،"дейді."Түғы"дү"Ұір"кісі"орнынүн"тұрүды."ПүйғүһҰүр"
*оғүн"Аллүның"сүлүуүты"һен"сәлеһі"Ұолсын)"одүн"дү:"
«Атың"кіһ?»
"،"деп"сұрүйды."Әлгі"кісі:"«ХүрҰ»"*Соғыс)."
،"деп"жүуүп"Ұереді."ПүйғүһҰүр"*оғүн"Аллүның"сүлү
ءا
أِب او
ت« :
ع
�ا ى
�ا
لو
لا
لا
و يِب
ح ا
و
رلا
و
�ا
ع
�ا ى
إ
�ا
و
«*Бүлүлүрыңү)"ПүйғүһҰүрлүрдың"есіһдерін"
қойыңдүр."әрі"есіһдердің"Аллүғү"ең"сүйіктісі"،"АҰ
дуллү"*«Аллүның"құлы»)."АҰдуррүхһүн"*«Рүхһүнның"
құлы»)."ең"шынүйысы"،"Хүрис"*«ғиқүн»)."Һәһһәһ"
*«Қүйрүтты»)."үл"ең"жүғыһсызы"،"ХүрҰ"*«Соғыс»)"
және"қуррү"*«Ащы."үуыр."қүйғылы»)»
Жоғүрыдүғы"хүдисте"үйтылғүндүй."АҰдуллү"және"
АҰдуррүхһүн"،"Жүрүтқүнның"құзырындү"ең"сүйкіһді"
есіһдер."Осы"тұстү"үйтү"кететін"Ұір"жүйт."Аллү"
Түғүлүның"99"көркеһ"есіһі"Ұүр."Оның"қүй-қүйсы"дү"
ең"жүқсы"есіһдердің"қүтүрынү"жүтүды."Алүйдү"Ұұл"
есіһдерді"қояр"кезде"үрүҰшү"«үҰдун»"деген"қосыһшүсын"
тіркеп"қою"керек."қысүлы."Рүззүқ"،"АҰдуррүззүқ."Сүт
түр"،"АҰдуссүттүр"т.Ұ."қіне."осы"көркеһ"есіһді"Ұілген"
дүнү"ҰүҰүлүрыһыз"Ұүлүлүрының"үттүрын"қүзүқшүлүп."
ӘҰдірүзүқ."ӘҰдісәттүр"деп"қоятын"Ұолғүн."
құныһен"қосү"қүзүқи"дәстүріһіздегі"есіһ"қою"
әдетінің"де"өзіндік"үлкен"тәрҰиелік"һәні"Ұүр."қәселен."
түрихтү"өткен"Ұи-шешендеріһіз"Ұен"дүнү"ҰүҰүлүрыһызғү"
ұқсүсын"деп."НүурызҰүй."ТөлеҰи."АҰүй."Шоқүн."Ах
һет"және"қүзіргі"күніһіздегі"Нұрсұлтүн"сынды"есіһдер"
жүқсы"дәстүрдің"нышүны"деп"үйтуғү"Ұолүды.
ә)"Жүғыһсыз"есіһдер"
Бүлү"есіһінің"өсе"келе"өз"ортүсынү."туһү-туыстү
ры"һен"үтү-үнүсынү"дү"әсер"ететіні"сөзсіз."Сондықтүн"
қүй"хүлық"Ұолһүсын"һүғынүлы."жүқсы"есіһдерді"
құхүһһүд"иҰн"Исһүйл"ӘҰу"АҰдуллү"әл-Бұхүри"әл-Жуғфи."
әл-ӘдәҰу"әл-қуфрүд."Бүспүғү"әзірлеген"қухүһһүд"ңуүд"
АҰдулҰүқи."،"Бейрут."19:9."І"тоһ."2:4-Ұет."№":14"хүдис."
Бүлүлық"шүқ
«Сендер"Қияһет"күні"өздеріңнің"есіһдеріңһен"және"
әкелеріңнің"есіһдеріһен"шүқырылүсыңдүр."сондықтүн"
дү"есіһдеріңді"жүқсүртыңдүр».
"،"деген
."Сондықтүн"
Ұүлүның"үтын"түңдүп"қоюғү"ең"Ұірінші"оның"әкесі"
ғей"тұрғүнһен."әке-шешесі"Ұүлүның"үтын"қоюғү"
Ұүсқүлүрғү"рұқсүт"Ұере"үлүды."қысүлы."үтүсынү."
әжесіне"неһесе"әулеттегі"құрһетті"үқсүқүлғү."яки"Ұолһү
сү"түныһүл"тұлғүғү"т.Ұ."Әрдүйыһ"үлкендерді"құрһеттеп"
тұрүтын"қүзүқы"сүлт-дәстүр"Ұойыншү"Ұүлүның"үтын"
көҰіне"үтү-әжелер"қойып"жүтүды."Осы"тұрғыдүн"
үлғүндү."Ұұл"،"дұрыс"дәстүр."Сондүй-үқ."жоғүрыдү"
үйтып"өткеніһіздей."Ұүлүның"үтын"үсү"қүдірлі."түқуү."
ізгі"жүндүрғү."ғүлыһдүрғү"қойдырғүн"жөн."Көптеген"
сүхүҰүның"Ұүлүлүрының"үттүрын"ПүйғүһҰүрыһыз"
*оғүн"Аллүның"сүлүуүты"һен"сәлеһі"Ұолсын)"қойғүн."
қысүлы."
«Ұлыңның"үтын"АҰдуррүхһүн"деп"қой»
«АҰ
дуллү"деп"үтү»
"деген"секілді"хүдистер"көп."
Есіһ"түңдүудү"үтынү"сүй"Ұолу"үшін"жүғыһды."
ұнүһды"*көркеһ)"есіһдер"түңдүу."жүғыһсыз"
есіһдерді"қойһүу
Жүғыһды"есіһдер
Бүлүның"есіһі"оның"өһірлік"жолдүсы"Ұолғүндықтүн."
үт"қойғүндү."көркеһ."һән-һүғынүсы"жоғүры."жүқсы"
есіһдерді"түңдүп"қою"керек."Ардүқты"ПүйғүһҰүрыһыз"
*оғүн"Аллүның"сүлүуүты"һен"сәлеһі"Ұолсын)"есіһдердің"
ішінде"әдеһі"һәһ"һүғынүлы"есіһдерді"жүқсы"көретін."
ӘҰу"УүһҰ"әл-Жүшһиден"жеткен"хүдисте"Аллүның"
елшісі"*оғүн"Аллүның"сүлүуүты"һен"сәлеһі"Ұолсын)"Ұы
лүй"деген:"
ӘҰу"ғәуіт"Сулейһүн"иҰн"әл-Ашғүс"әс-Сижистүни."Сүнән"ӘҰи"
ғәуіт."،"ғәр"әл-китүҰ"әл-үрүҰия."Бейрут."IV"тоһ."442-Ұет."№"
4950"хүдис."
«Уү."Зәкәрия!"Біз"сені"Жүқия"*Яхия)"деген"ұлһен"
қуүнтүһыз!"Біз"Ұұрын"оғүн"ешкіһді"үттүс"қылһүп"
едік!»"
*«қүрияһ»"сүресі."7-үят)."
2."Нәрестеге"үт"қоюғү"кіһ"құқылы"әрі"лүйықты?"
Бүлүғү"үт"қоюғү"ең"Ұірінші"кезекте"құқылы"،"үтү-
үнүсы."Егер"олүр"ортүқ"Ұір"шешіһге"келе"үлһүсү."
әкенің"құқығы"жоғүры"тұрүды."Сондықтүн"әкесі"қүлүсү"
сәҰидің"үтын"өзі"қояды"неһесе"жұҰүйынү"ұсынүды."
Қүлүсү."екеуі"өзүрү"жереҰе"түстүу"үрқылы"Ұұл"һәселені"
шеше"үлүды.
Бүлүның"үтын"қоюғү"оның"әкесі"лүйық"екендігіне"
кез"келген"үдүһның"үты"оның"әкесінің"үтыһен"*һы
сүлы."Төлегенұлы"АйҰүр"деген"сияқты)"қосүрлүнып"
үйтылүтындығы"дәлел"Ұолүды."Бұл"жүйындү"Құрүн"
Кәріһде"Аллү"Түғүлү"Ұылүй"дейді:"
مِه
«Олүрды"
*яғни."үсырүнды"Ұүлүлүрды)
"әкелерінің"
үттүрыһен"қосып"үтүңдүр."Аллүның"үлдындүғы"ең"
әділі"،"сол»
"*«АхзүҰ»"сүресі."5-үят).
құндүғы"үяттү"үсырүнды"Ұүлүлүрғү"қүтысты"
үйтылғүнһен."жүлпы"һүғынүдү"Ұүлүлүрдың"үттү
ры"өзінің"әкесінің"үтыһен"қосылып"үйтылуы"ең"әділ"
ұстүныһ"екендігін"Ұілдіріп"тұр.
Сондүй-үқ."үқыретте"де"Ұүршү"үдүһ"Ұүлүсы"өзінің"
әкесінің"үтыһен"шүқырылүды"екен."Бұғүн"қүтысты"ӘҰу"
ғәрдүдүн"*р.ү.)"жеткізілген"хүдисте"Аллүның"елшісі"
*оғүн"Аллүның"сүлүуүты"һен"сәлеһі"Ұолсын):
ت
إ« :
و
ع
�ا ى
ص
�ا
ر
ق
ق
دلا يِب
أ
ف
د و
أ
ر .»
أ
ف
بآ
و
أِب
قلا
إِب
Бүлүлық"шүқ
ең"дұрыс"пікір"Ұойыншү"және"ПүйғүһҰүрыһыздың"
*оғүн"Аллүның"сүлүуүты"һен"сәлеһі"Ұолсын)"сүннетіне"
сүй"нәрестенің"үты"туылғүннүн"кейін"Ұірнеше"күн"өткен"
СүхүҰү"Әнүс"иҰн"қәліктен"*р.ү.)"жеткен"хүдис-
«..нәрестеге"туылғүннүн"үш"күн"өткен"соң"үт"
қойылүды»
"делінсе."Суһрүның"келтірген"дерек"көзінде"
«...жетінші"күні"қойылүды»
Сондүй-үқ."ПүйғүһҰүрыһыздың"*оғүн"Аллүның"сү
лүуүты"һен"сәлеһі"Ұолсын)"сүхүҰүлүрының"Ұүлүлүрынү"
есіһдерін"туылғүн"күні"қойғүндығы"жүйындү"дү"риуү
яттүр"Ұүр."қысүлы."ӘҰу"құсүдүн"*р.ү.)"жеткен"риуүяттү"
ол"өзінің"ұлы"туылғүндү"оны"ПүйғүһҰүрыһызғү"*оғүн"
Аллүның"сүлүуүты"һен"сәлеһі"Ұолсын)"үлып"Ұүрүды."
сондү"ПүйғүһҰүр"*оғүн"Аллүның"сүлүуүты"һен"сәлеһі"
Ұолсын)"оның"үтын"ИҰрүһиһ"деп"қойып."түңдүйын"
құрһүһен"сүртеді."құныһен"қосү."ӘҰу"Усәйд"*р.ү.)"
деген"сүхүҰүның"ұлы"туылып."оны"ПүйғүһҰүрыһызғү"
*оғүн"Аллүның"сүлүуүты"һен"сәлеһі"Ұолсын)"үлып"
Ұүрғүндү"оның"үтын"қунзир"деп"қойғүн."
Иһүһ"қүсліһнің"«Сүхих"хүдистер»"жинүғындү"
Әнестен"*р.ү.)"жеткен"хүдисте"ПүйғүһҰүрыһыз"*оғүн"
Аллүның"сүлүуүты"һен"сәлеһі"Ұолсын):"
«Бүгін"һенің"
ұлыһ"туылды."қен"оны"үтүһның"үтыһен"ИҰрүһиһ"деп"
үтүдыһ»
."،"деген."
ғегенһен"Ұұрынғы"өткен"пүйғүһҰүрлүрдың"
ішінде"Зәкәрия"*ғ.с.)"пүйғүһҰүрдың"ұлы"туылһүстүн"
Ұұрын"үлдын-үлү"сүйіншіленген"Ұолүтын."Ұзүқ"уүқыт"
перзентсіздік"зүрын"түртқүн"Зәкәрия"пүйғүһҰүрғү"*ғ.с.)"
ерекше"сүйіншілеу"Ұолүтын"Ұұл."Құрүн"Кәріһде"Ұұл"
жүйындү"Ұылүй"делінген:"
ل ى
سا
غِب
ن ا
إ ا
ز ا
ي﴿ :ى
لا
�ا
لا
дүние"есігін"үшқүндүғы"еститін"үлғүшқы"дү"сөзі"әрі"
дүниеден"өтер"сәтінде"оғүн"үйтылүтын"соңғы"дү"сөзі"
Ұолып"түҰылүды."Нәрестенің"құлүғынү"үйтылғүн"үзүн"
сөздері"оның"жүрегіне"жетіп."иһүнды"ұрпүқ"Ұолып"
өседі."
құныһен"қосү"үзүн"үйтудың"түғы"Ұір"сыры"،"үзүн"
сөздерінен"шүйтүнның"үт-тонын"үлү"қүшүтынындү."
Өйткені"ол"нәрестені"туылғүншү"Ұүқылүйды."ӘрҰір"
пенденің"жүнындү"қосүқ-шүйтүны"*қүрин)"Ұолүды."Ал"
шүйтүн"һүлғұн"үзүнның"дүуысын"естіген"кезде"құты"
қүшып."жөнеліп"кетеді."
«Азүн"шүқырып."үт"қою»"жорүлғысын"сәҰи"
туылғүннүн"кейін"жетінші"күні"жүсүғүн"жөн."Қүндүй"
дү"Ұір"сеҰеппен"сәҰи"кезінде"құлүғынү"үзүн"үйтылһүғүн"
кісінің"құлүғынү"өсе"келе"үзүн"шүқырудың"дү"зия
ны"жоқ."Бірүқ"оның"һәні"һен"һүңызы"туылғүн"кезде"
шүқырылғүндүй"Ұолһүйды.
Ат"қою"мәдениеті"*мұсылманша"
СәҰиге"есіһ"қоюғү"қүтысты"әр"ұлттың"өзіне"тән"
һәдениеті."дәстүрі"қүлыптүсқүн."Сол"секілді"қүзүқ"
хүлқының"дү"есіһ"Ұеруде"ұстүнүтын"өзіндік"қүғидүлүры"
Ұолғүн."Бүһүдүр"Ұүтырлүрғү"ұқсүсын"деген"ниетпен"ер"
жүрек"Ұүтырлүрдың"есіһдерін"Ұерсе."кейде"Ұолүшүқтү"
елге"елеулі"үзүһүт"үтүнсын."өскенде"дүнү."ғүлыһ"Ұолсын"
деп."кеһеңгер"ғүлыһдүрдың"үттүрын"қоятын."ғегенһен"
үт"түңдүудү"һынүдүй"түлүптүрды"ескерген"жөн:
1."Туылғүн"сәҰиге"қүшүн"үт"қойылүды?
Шүриғүт"жолы"Ұойыншү"нәресте"дүние"есігін"
үшқүннүн"кейін"жүқсы"есіһ"қою"،"үтү-үнүның"Ұүлү"
үлдындүғы"һіндеті."Көпшілік"үтү-үнү"нәресте"дүниеге"
келһей"тұрып."«ұл"Ұолсү."пәленше»."«қыз"Ұолсү."
пәленше"қояһыз»"деп"есіһін"түңдүп"жүтүды."негізінде."
Бүлүлық"шүқ
Ал"Ислүһ"шүриғүты"Ұойыншү"дү"туылғүн"Ұүлүның"
құлүғынү"үзүн"шүқырып"үт"қою"،"сүннет."Яғни."
ПүйғүһҰүрыһыз"*оғүн"Аллүның"сүлүуүты"һен"сәлеһі"
Ұолсын)"құп"көріп"жүсүғүн"ізгі"істерінің"Ұірі."Шүриғүт"
Ұойыншү"нәрестенің"оң"құлүғынү"үзүн."сол"құлүғынү"
қүһүт"үйтылүды."Иһүһ"ӘҰу"ғәуіт"пен"иһүһ"Терһези"
келтірген"хүдисте:"
�ا ى
ص-
�ا
لو
ر «
لا
هيِب
فا
ر ىِب
�ا
صلاِب -
«ПүйғүһҰүрыһыз"*оғүн"Аллүның"сүлүуүты"һен"
сәлеһі"Ұолсын)"қызы"ңүтиһү"Әлиұлы"Хүсүнды"Ұосүнғүн"
кезінде"оның"құлүғынү"нүһүзғү"үзүн"үйтқүндүй"үзүн"
."Сондүй-үқ"түғы"Ұір"хүдисте:"
نا
صلا
أ
ل ى
لا
أ ي
ف
ما
و ى
لا
أ ي
ف
ف
ل
و
م«
«Кіһнің"Ұүлүсы"туылғүндү."оның"оң"құлүғынү"үзүн"
үйтып."сол"құлүғынү"қүһүт"үйтсү."ол"нәрестеге"«уһһу"
сиҰян»"*сәҰиді"үуру"ететін"жел"неһесе"жынның"кесірі)"
әсер"етпейтін"Ұолүды»
Ислүһ"шүриғүтындү"жүңү"туылғүн"Ұүлүның"
құлүғынү"үзүн"шүқырудың"түғы"Ұір"һән-һүғынүсы"،"
оның"Ұойынү"иһүн"сөзін"жүстүйынүн"сіңіру."Өйткені"
үзүн"һәтінінде"үдүһ"Ұүлүсының"Аллү"Түғүлүғү"деген"
сеніһі"һен"һұсылһүндығын"үйғүқтүйтын"куәлік"сөздер"
қүһтылғүн."Яғни"
«Әшһәду"ән"лә"иләһә"иллү"үллү"уә"
әшһәду"әннә"қухүһһүдүн"үҰдуһу"уү"рүсулуһу»
"күлиһү"
шүһүдүт"сөзі"һен"
«Қә"иләһә"иллү"үллү»
"күлиһү"түухид"
сөздері"келтірілген."Бұл"сөздер"һұсылһүнның"шыр"етіп"
ӘҰу"ғәуіт"Сүлейһүн"иҰн"әл-Ашғүс"әс-Сижистүни."Сүнән"
ӘҰи"ғәуіт."،"ғәр"әл-китүҰ"әл-үрүҰия-Бейрут."IV"тоһ."4::-Ұет."
Ахһүд"иҰн"Али"иҰн"әл-қуснүд"ӘҰу"Яғлү"әл-қусили"әт-
Тәһиһи."қүснәд"ӘҰи"Яғлү."Бүспүғү"әзірлеген"Хусейн"Сәлиһ"
Әсәд."،"ғиһүшқ."19:4."ХІІ"тоһ."150-Ұет."№"67:0"хүдис."
Азан"шақырып"ат"қою
Хүлқыһыздү"жүрық"дүние"есігін"шыр"етіп"үшқүн"
сәҰиге"есіһ"Ұеру"рәсіһіне"қүтысты"өзіндік"дәстүрі"һен"
сүлт-жорүлғысы"Ұүр."қәселен."үзүн"шүқырып."үт"қояр"
кезде"кішкене"сәҰи"Ұолүшүқтү"сыйлы."құрһетті."үлкен"
үзүһүт"Ұолсын"деген"ниетпен"ырыһ"етіп."сәҰидің"үтү-
үнүсы"жүсы"үлкен."сыйлы"үдүһғү"қолқү"сүлүды."Жүқын-
жұрүғүт"жинүлып."үт"қоятын"үдүһ"сәҰиді"қолынү"үлып."
«Аллүһу"әкҰүр»"деп"үзүн"шүқырып."сәҰидің"оң"құлүғынү"
есіһін"үш"рет"қүйтүлүп"үйтүды."Бұл"Ұүлүның"есінде"сол"
есіһ"қүлсын."құлүғынү"сіңсін"деген"ниетпен"жүсүлү
ды."Сондықтүн"үзүн"шүқырып."үт"қою"қүзүқ"хүлқының"
һұсылһүндық"жорүлғысының"қүлыпты"қүғидүлүрының"
Ұірі"Ұолғүн."Әкесі"өзі"үзүн"шүқырү"үлһүйтын"Ұолсү."
иһүһ-һолдүлүрды"шүқырып."Ұүлүның"Ұүсын"құҰылүғү"
қүрүтып."оң"құлүғынү"үзүнын"үйтып."үтү-үнүсы"түңдүп"
қойғүн"есіһді"«һұның"үты"пәленше"...."сенің"үтың"
пәленше"...»"деп."үш"һәрте"үйқүйлүп"үйтүтын"Ұолғүн."
Рәсіһ"үяқтүлғүн"соң"дұғү"оқылып."қүтысқүн"
туысқүндүры"нәрестеге."оның"үтү-үнүсы"һен"
туысқүндүрынү"үқ"тілектерін"үйтып."үлкендер"Ұүтү
сын"Ұерген."қіне."осы"сүлт"Ұойыншү."үт"қою"рәсіһіне"
жинүлғүндүрдың"ішінен"Ұіреуі"қүзүнның"құлүғын"
дүңғырлүтү"қүғып."Ұүлүғү"қойылғүн"үтты"үш"рет"
қүйтүлүп."жұртқү"жүрия"ететін"Ұолғүн."Ат"қою"рәсіһі"
үяқтүлғүн"соң."үт"қоюшы"үтү-үнүның"қүлүуыһен"
сәҰидің"Ұетін"үшып."көпшілікке"көрсетеді."Бұл"үты"
қойылғүн"Ұүлүның"еліһен"үлғүшқы"жүздесуі"деп"есеп
телген."қіне."осындүй"әрҰір"іс-үһүлын."үсылын"дініһен"
үстүстырү"Ұілген"хүлқыһыздың"тілінде"«үзүн"шүқырып"
қойғүн"үты»"деген"тіркес"кең"түрүғүн.
 
тырып."қиюын"келістіріпті."Соның"үрқүсындү"қүзүқ"
қүзүқ"Ұолып"сүқтүлып"келеді"екен.
Қүзүқтың"сүлт-сүнүсын"хүл-қүдерінше"зерттеп."зер
делеген"ғүлыһ"Жүғдү"БүҰүлықұлы"Ұір"сөзінде"«Сүясүт"
жерге"көһген"түрихты"ғылыһ"қүйтү"үшып"үлүды»"дейді."
Рүсындү"дү."түлүй"зұлһүтты"зүһүндүрдү"ұһытылуғү"шүқ"
қүлғүн"рухүни"құндылықтүрыһыз"қүзір"де"өз"ретіһен"
жүңғырып"жүтыр.
Енді"осы"діни-иһүни"түныһыһызҰен"түрүһдүнғүн"
ұлттық"құндылықтүрыһызды"Ұолүшүқ"ұрпүққү"үһү
нүттүп"түпсыру"،"Ұәріһіздің"һіндетіһіз."Құрһетті"ЕлҰү
сыһыз"Нұрсұлтүн"ӘҰішұлы"НүзүрҰүеұ"Ұір"сөзінде"Ұы
лүй"деген"еді:"
«Болүшүқ"ұрпүғыһызды"тәрҰиелегенде"
олүрғү"жүстүйынүн"иһүндылық"пен"сүлүуүттылық"
қүсиеттерді"сіңіре"Ұілсек."сондү"ғүнү"Ұіз"ұлттық"рухы"
дүһығүн."Отүнының"гүлденуіне"өз"үлесін"қосү"үлүтын"
үзүһүт"өсіре"үлүһыз»
Ендеше."қолыңыздүғы"«ғін"һен"дәстүр»"үтты"
кітүптың"екінші"Ұөліһі"осы"ізгі"һіндеттің"үдесінен"
шығуды"көздейді."Жүрүтқүн"Иеһіз"жүр"Ұолсын!
шет"елде"үйреніп."өһірлік"көзқүрүстүры"һен"ғылыһи"
пікірлері"сол"жүқтү"қүлыптүсқүндықтүн."көп"жүғдүйдү"
өз"ұлтының"ұлттық"Ұолһысы"һен"һәдениетінен."һол"
тілдік"һұрүсы"һен"әдет-ғұрыптүрынүн"ҰейхүҰүр"қүлып"
жүтүтыны"Ұүр."Ал."осы"олқылықтың"орнын"«есесіне."
һен"дінді"жүқсы"Ұілеһін»"деген"һүксиһүлистік"ой"
Ұүсүды."Ал."негізінде."өзінің"ұлтынү."еліне"деген"
һенсінҰеушілік."өткеніне"өштікпен"қүрүп."Ұолүшүғынү"
сенҰеудің"үрты"жүқсылыққү"үпүрһүйды."
Тәуелсіздік"түңы"үтқүн"соң"өткеніһізді"еске"түсіріп."
жоғыһызды"түгендеп."етек-жеңіһізді"жинүп."енді"ел"Ұо
лүһыз"Ұү"деп"жүтқүндү."ұлтты"үлғү"Ұүстүйды"деп"үһіт"
үртқүн."иһүндылықты"ту"еткен"жүс"Ұуынның"кейҰірінің"
кешегі"қүзүқылығын"һүнсұқтүп."өзге"елден"үйренген"
кейҰір"діни"дәстүрлерді"түңсық"көріп."түлғүһсыз"үлү"
Ұеруі"жүнғү"Ұүтүды."қүҰырғүны"қүйыстырүды.
Қүзірде"көзі"қүрүқты"сүнүлы"діндүрлүр"һәселенің"
Ұұлүй"дүһуының"қүтерлі"екендігін"ұғынды."Қүзүқтың"
ешқүшүн"дү"үрүҰ"Ұолһүйтындығын"Ұілді."«Пәлен"
жерде"үлтын"Ұүр."Ұүрсүң"Ұөдене"де"жоқ»"деһекші."ең"
үсыл"құндылық"،"иһүн."дінді"жүлүу"етіп."хүлықтың"
һәдениетін"һүнсұқтүу"ұлттың"түһырынү"Ұүлтү"шүҰу
Ұлтыһыздың"Ұүсқү"ұлттүрдүн"өзіндік"ерекшелігі"
Ұүр"екендігін."туыстүн"дү."елден"де"үсып."ешқүйдү"
Ұүрһүйтындығын"сезінді."Әрі"һұның"шүриғүтқү."дін"
түлүптүрынү"қүйшы"еһес."жыһдүсып"жүтүтындығынү"
көз"жеткізді."Осы"тұрғыдү"Ұұрынғы"ғүсырлүрдү"ғұһыр"
кешкен"қүзүқтүн"шыққүн"діни"сүуүтты"кісілер"һен"
қүйрүткерлердің"дүнүлығынү"Ұүс"иіп."солүр"сүлғүн"
түптүурын"сүрлеудің"ізін"түпты."Сөйтсе."әрҰір"істің"
һәніне"толық"қүнық"Ұолғүн"үтү-ҰүҰүлүрыһыз"ұлттық"
құндылықтүрыһызды"Ислүһ"һұрүттүрыһен"үстүрлүс-
سِب
لآ ى
و
لا
أ ي
ع
و
و ،
لا
ر
هِبا
Асү"һейіріһді."қейірҰүн"Аллүның"
үтыһен"Ұүстүйһын."
Бүрлық"һүдүқ"әлеһдердің"Иесі"Аллүғү"тән."
Сүлүуүт"пен"сәлеһ"елшілердің"төресіне."
оның"әулеті"һен"сүхүҰүлүрынү"Ұолсын.
Ұлтты"діннен"Ұөліп"қүрүуғү"Ұолһүйды."КейҰіреулер"
қүзүқ"тіліне"еніп."төлтуһүсынү"үйнүлғүн"ұғыһдүр"һен"
сөздерді"һұның"түҰі"үрүҰтікі."сондықтүн"түпкі"негізіне"
қүйтүрып."сол"күйінде"жүзу"қүжет."Соғүн"Ұүсыһдық"
Ұеру"керек"деп"жүтүды."Бір"қүрүғүндү."һұның"өзі"Ұір"
жүғынүн"Ұіліһпүздық"Ұолып"көрінгенһен."әсілінде."Ис
лүһды"қүзүқтүн"үлшүқтүтын"тәсіл."
Бұрын"қүзүқтың"тілі"һен"дәстүрін"әсіресе."одүн"һүлде"
ҰейхүҰүр."һәдениеті"Ұүсқүшү"қүлыптүсқүн"жүндүрғү"
үйрету"керектігі"өзекті"Ұолсү."қүзірде"қүзүққү"Ұірден-Ұір"
жүнүшыр"деген"дін"ғүлыһдүры"һен"қызһеткерлерінің"
өзін"қүзүқтың"дәстүрі"һен"тіліне"үйрету"қүжеттігі"ту
ындүп"отыр."Оның"екі"сеҰеҰі"Ұүр:"Ұіріншіден"،"олүрдың"
көпшілігі"дінді"жеткілікті"деңгейде"игергеніһен."өзінің"
сүлт-дәстүрі"һен"һәдениетінен."тілінен"ҰейхүҰүр"Ұолып"
жүтүтын"жүғдүйы"Ұүр;"екіншіден"،"қүзүқтың"һәдениеті"
һен"дәстүрін."түрихын."һеһлекеттігін"жоққү"шығүрып"
жүргендердің"негізі"өзге"елдің"һәдениетіһен"улүнғүндүр"
Ұолсү."қүзірде"ондүй"үдүһдүр"дін"оқығүндүрдың"үрүсын
дү"дү"Ұой"көрсетіп"қүлудү."СеҰеҰі."олүрдың"дені"дінді"
*түл"Ұесіктен"жер"Ұесікке"дейін)"жүуүп"Ұере"үлүды"деп"
сүнүйһын."
Аллү"Түғүлү"еліһізге"Ұүқ-Ұереке"нәсіп"етіп."
жұртыһызғү"жүқсылығын"жүудырғүй!"Әуһин!
Қүзүқстүн"һұсылһүндүры"діни"
Ұүсқүрһүсының"төрүғүсы."Бүс"һүфти"
дейді:"«Ол"һихрүҰтү"нүһүз"оқып"тұрғүн"сәтте"оғүн"
періштелер:"«Рүсындү."Аллү"сені"Жүқияһен"*Яхияһен)"
қуүндырүды»."،"деп"дүуыстүды»"*«Әли-Иһрүн»"сүресі."
39-үят)."«Ей."Зәкәрия!"Рүсындү."сені"Жүқия"үтты"Ұір"
ұлһен"қуүнтүһыз"*сүйіншілейһіз)."Біз"Ұұрын"һұндүй"
үтты"ешкіһге"қойһүғүн"едік»"*«қәрияһ»"сүресі."7-үят).
Алты"түрүудүн"тұрүтын"кітүптү"Ұүлүлық"шүқ."
Ұүлү"тәрҰиесі."жігіттік"шүқ."отҰүсы"сүлттүры."діни"
ғұрыптүр."дінге"қүтысты"сүлттүр."дүниеден"өтуге"
қүтысты"сүлттүр"турүлы"Ұүяндүлүды."Біз"Ұұл"кітүппен"
қүзүқ"қоғүһынү"жүңүлық"үшып"жүтқүн"жоқпыз."Бүр"
Ұолғүны."кезінде"ҰүҰүлүрыһыз"қүлыптүстырып"кет
кен."кейіннен"көһескі"түртү"Ұүстүғүн"сүлт-дәстүріһізді"
жүңғыртып."дінһен"үйлесіһ"түпқүн"әдет-ғұрпыһызды"
жүһүғүтқү"кеңінен"нүсихүттүу."қүқсүтыһыз"،"ұлттық"
түҰиғүтыһызҰен"сүҰүқтүс"шүриғүттүғы"һәзһүҰыһыз"Ұен"
түныһдық"һектеҰіһізді"тұғырлүп."үсыл"дүниелеріһізді."
жүуһүрлүрыһызды"жүрыққү"шығүру."үзілгеніһізді"
жүлғүп."жоғүлтқүныһызды"түгендеу."сүн"ғүсырлық"тү
рихы"Ұүр"діни"дәстүрлеріһізді"қүлпынү"келтіру.
ғін"һұрүттүрын"қүлың"Ұұқүрүғү"ұғынықты"етіп"
жеткізу"үшін"де"үлдыһен"қүзүқтың"тілі"һен"түрихын."
һәдениеті"һен"әдеҰиетін"жетік"Ұілу"қүжет."Иһүһдүр"
һен"уүғызшылүрыһызғү"осындүй"түлүп"қойылүды."
Соныһен"қүтүр."ұлттық"түныһ"һен"әдет-ғұрыптүрдың"
һұсылһүншылықпен"сүҰүқтүстығын"сүрүлүп"көрсететін"
сүҰелі"еңҰектер"де"жүзылуы"керек."Қолыңыздүғы"кітүп"
сондүй"игі"Ұүстүһүның"жүлғүсы"деп"үтүр"едіһ."
Бұл"туынды"дінін"ұстүнып."дәстүрін"үрдүқтүғүн"
жұртыһыз"үшін"пүйдүлы"еңҰек"Ұолүды"деген"үһіттеһін."
Аллү"қүлүсү."дін"һен"дүние"ісінде"жүстүрғү"жол"сілтеуші"
құнды"кітүпқү"үйнүлүды"деген"ниеттеһін."Соныһен"
қүтүр."дін"төңірегіндегі"сұрүқтүрғү"«ғін"һен"дәстүр»"
Қүдірлі"оқырһүн!
2013"жылы"«ғін"һен"дәстүр»"кітүҰын"шығүрып."
тұсүуын"кескен"кезде."Ұір"топ"жүзушы."ғүлыһ."
дін"һен"дәстүріһіздің"жүнүшыр"үзүһүттүры:"«Бұл"
Ұүстүһүлүрыңыз"өте"орынды."Енді"осы"кітүптың"
екіншісін"шығүрсүңыздүр"оңды"іс"Ұолүр"еді»."،"деп"
тілек"Ұілдірген."Сондү"зиялы"қүуыһ"өкілдерінің"Ұұл"
өтінішін"орындүуғү"уәде"еткенҰіз."қіне."Құдүй"қолдүп."
қолыңызғү"«ғін"һен"дәстүрдің»"екінші"кітүҰы"тиді.
Аллүғү"шүкір."қүзүқ"хүлқы"әлһисүқтүн"һұсылһүн."
Өзінің"ғүсырдүн"ғүсырғү"жүлғүсқүн"Хүқты"түну"
дүғдысы"Ұүр."Хүлқыһыз"осы"қүсиетінен"үйырылһүй."
діні"һен"дәстүрін"үйлестіріп."Құдүйғү"құлшылығын"жү
сүп."дүрхүн"һінезінен"түнҰүй"келеді."Жүқсылыққү"жүны"
жүқын"жұрттың"қүшүн"дү"өһірі"сәулелі"Ұолһүқ."
Иә."Ұіздің"сүлт-дәстүріһіз"тәрҰие"һен"түғылыһғү."
ізгілік"пен"үдүһгершілік"құндылықтүрғү"тұнып"тұр."
Хүлқыһыздың"күнделікті"тұрһысындү"әдетке"үй
нүлып"кеткен"әдеп-ғұрыптүрдың"үстүрынү"үңілсек."
шүриғүттың"Ұір"түлүҰы"тұрғүнын"Ұүйқүйһыз."СәҰи"
дүние"есігін"үшқүндү"құлүғынү"үзүн"шүқырып"үт"қою."
үқиқү"құрҰүндығын"шүлып."келінге"қүлжү"жегізу."Ұүлү
ны"қырқынүн"шығүру."шілдехүнү-Ұесік"той"жүсүу."тұсүу"
кесу."сүндет"той."үтқү"һінгізу."тоқыһқүғүр."тілүшүр."
т.Ұ."жорүлғылүр"،"Ислүһдү"Ұүр"рәсіһдер"неһесе"үсыл"
дініһіз"құптүғүн"игі"үһүлдүр."
Жорүлы"жұртыһыздү"сәҰи"туылғүндү"осынүу"
қуүнышты"хүҰүрды"үғүйын-туһүғү"жеткізушілердің"
сүйінші"сұрүйтын"дәстүрі"Ұүр."Ал"қүсиетті"кітүҰыһыз"
Құрүн"Кәріһде"дүниеге"келген"нәресте"үшін"сүйінші"
сұрүу"көрініс"түпқүн."Аллү"Түғүлү"Зәкәрия"*ғ.с.)"
пүйғүһҰүрды"сәҰиһен"сүйіншілегені"турүлы"Ұылүй"
ӘОЖ"2:
КБЖ":6.3:
Қүзүқстүн"РеспуҰликүсы
ғін"істері"коһитетінің"дінтүну"сүрүптүһүсының"
оң"қорытындысы"Ұерілген
Бүспүғү"Қүзүқстүн"һұсылһүндүры"діни"Ұүсқүрһүсы"
Ғұлүһүлүр"кеңесі"ұсынғүн
Түрих"ғылыһдүрының"докторы."Қ.Н.ғуһилеұ"
үтындүғы"ЕҰУ-нің"профессоры
Ж.О.АртықҰүеұ
Түрих"ғылыһдүрының"докторы."профессор
ӘҰдеш"ТөлеуҰүй
Редүкция"үлқүсы:
Е.қ.қүяһероұ."С.С.Орүз."Н.Т.Өтпеноұ."Ғ.Ж.қәжиеұ."қ.Х.АлсүҰекоұ."
Ш.Т.Керіһ."Е.А.Оңғүроұ."З.Ж.ОрүзҰүеұ."А.Ш.Сһүноұ."
С.С.СейітҰекоұ."Б.Б.қүнсұроұ."С.Қ.Шоқүноұ."А.Ш.ӘділҰүеұ."
қ.И.Пәттееұ."С.З.ИҰүдуллүеұ."қ.Б.Исүхүн."Е.Б.Әһіре.
С.З.ИҰүдуллүеұ."Е.А.Оңғүроұ."
ғ"91"«ғін"һен"дәстүр»"ІІ"кітүп"*түл"Ұесіктен"жер"Ұесікке"дейін)."
Астүнү."2017"،""176"Ұет
ІІ"кітүп."-"176"Ұ.
ғін"һен"дәстүр"،"егіз"ұғыһ."Осы"кітүптү"қүзүқы"әдет-
ғұрыптүрдың"Ұүсыһ"Ұөлігінің"иһүни"ұстүныһнүн"үлынғүндығы."
дәстүр"һен"діннің"Ұіте"қүйнүсып"ҰөлінҰес"дүниеге"үйнүлғүндығы"
турүлы"Ұүяндүлүды."Кітүп"ислүһтүнушы."дінтүнушы."теолог"һү
һүндүрһен"қүтүр"жүлпы"ізгі"ниетті"оқырһүн"қүуыһғү"үрнүлүды.
ӘОЖ"2:
КБЖ":6.3:
Қүзүқстүн"һұсылһүндүры"діни"Ұүсқүрһүсы."2017
ҚАЗАҚСТАН"қҰСЫҚқАНғАРЫ"
ғІНИ"БАСҚАРқАСЫ
Ержүн"қүжы"қүлғүжыұлының"
Түл"Ұесіктен"жер"Ұесікке"дейін
ІІ"кітүп
Алһүты."2017

Приложенные файлы

  • pdf 9512226
    Размер файла: 849 kB Загрузок: 0

Добавить комментарий