Tema_3 Prir_res_i_ih_rol_bel


Чтобы посмотреть этот PDF файл с форматированием и разметкой, скачайте его и откройте на своем компьютере.
35


П. С. Лопух
, М. Л. Страха, В. У. Сарычава, А. Г. Шандроха.


§ 9. Паняцце аб прыродных рэсурсах


Успамінаем.
Якія прыродныя целы называюць карыснымі выкапнямі?

Даведаемся.
Што называецца прыроднымі рэсурсамі.

Пра

разнастайнасц
ь

прыродных рэсурсаў.

Як адрозніваюцца прыродныя рэсурсы па магчыма
сці
працягласці іх выкарыстання.

Пра

рол
ю

прыродных рэсурсаў у жыцці чалавека.

Разважаем.
Чаму адны прыродныя рэсурсы аднаўляюцца, а
друг
і
я



не
аднаўляюцца?

9.1. Паняцце аб прыродных рэсурсах. Віды прыродных рэсурсаў.

На
працягу свайго існавання чалавек пастаянна выкарыстоўвае багацц
і

прыроды.

Прыродныя рэсурсы размешчаны на зямной паверхні нераў
намерна і ў
неаднолькавай колькасці.

З гэтага вынікае, што забяспечанасць
і
мі розных рэгіёнаў і
краін свету розная.

Існуе некалькі класіфікацы
й

прыродных рэсурсаў. Напрыклад, па
прыналежнасці да розных абалон
а
к Зямлі вылучаюць прыродныя рэсурсы
літасферы, атмасферы, гідрас
феры, біясферы.

Па паходжанні прыродныя рэсурсы
пад
р
а
з
дзяляюць на мінеральныя, зямельныя, водныя, біялагічныя

(
мал. 1).



Прыродныя рэсурсы


гэта багацц
і

прыроды, якія чалавек выкарыстоўвае
ў жыцці і гаспада
рчай дзейнасці.


(

ТЭМА 3. ПРЫРОДНЫЯ РЭСУРСЫ І ІХ РОЛЯ Ў
ЖЫЦЦІ ЧАЛАВЕКА

С
уадносіны паміж велічынёй прыродных рэсурсаў і памерамі іх выкарыстання
называецца

рэсурсазабяспечанасц
ю
. Па велічыні гэтага паказчы
ка можна
меркаваць

пра багацце або
беднасць прыроднымі рэсурсамі таго ці іншага рэгіён
а

свету.


36


Мал. 1. Вiды прыродн
ых рэсурсаў

(па выкарыстанні)

Мінеральныя рэсурсы
,

ці карысныя выкапні
,



гэта мінералы і горныя
пароды, якія выкарыстоўваюцца чалавекам.


спомні
це, які
я

бываюць карысныя
выкапні па паходжанні
.
)

Па выкарыстанні мінеральныя рэсурсы дзеляцца на
паліўныя (г
а
ру
чыя
), рудныя (металічныя), нярудныя (неметалічныя) (мал.

2
).


Мал.
2
. Вiды мінеральных рэсурсаў

(
па выкарыстанні
)

У працэсе гаспадарчай дзейнасці чалавек здабыва
е

з Зямлі вугаль, нафту,
газ,
руды чорных і каляровых металаў і іншыя карысныя выкапні. Найбольш
інтэнсіўна чалавек
стаў
выкарыст
оўваць

карысныя выкапні
з

Х
I
Х

ст
. Гэта звязана з
бурным развіццём прамысловасці і патрэб
насці

ў металах і паліве. Толькі ў ХХ

ст
.

з
Зямлі чалавецтвам было
зд
абы
та
мінеральных рэсурсаў

больш, чым за ўсю гісторыю
яго развіцця.
За апошнія 100 гадоў, напрыклад, было здабыта з нетраў Зямлі гаручых
карысных выкапняў у 35 разоў больш, чым за ў
весь

час

існавання чалавецтва. Аднак
МІНЕРАЛЬНЫЯ РЭСУРСЫ

ПАЛІЎНЫЯ

РУДН
Ы
Я

НЯРУДНЫ
Я

КАШТОЎНЫ
Я

І
НА
ПАЎКАШТОЎ
НЫ
Я

КАМЯНІ

ХІМІЧНА
Я

СЫРАВІН
А

нафт
а
,

прыродны газ,
вугаль,

торф,

гаручыя сланцы

медзі, свінцу, цынку,

алюміні
ю


волава

РУДЫ ЧОРНЫХ МЕТАЛАЎ

жалеза, марганц
у
, хрому

граніт, вапняк, пясок, гліна

РУДЫ КАЛЯРОВЫХ
МЕТАЛАЎ


калійныя солі, сера, фосфар, апаты
т
, пірыт

БУДАЎНІЧЫЯ МАТЭРЫЯЛЫ

а
лм
аз,
ізумру
д, руб
ін
, сапфір, яш
ма, агат

П
Р
Ы
Р
ОДНЫ
Я

Р
Э
СУРСЫ


Мінеральныя

З
я
мельны
я

Водны
я

Б
ія
л
а
г
і
ч
ныя

37


Сельскагаспадарчыя
ўгоддзі



гэта ралл
я
,
шматгадовыя насаджэнні,
натуральныя лугі і пашы.

Яны складаюць 1/3
зямельнага фонду
планеты


запасы

карысны
х

выкапн
яў

абмежаваны ў
аб

ёмах. Пры сучаснай інтэнсіўнасці
выкарыстання ўжо праз 30

50 гадоў на Зямлі будуць вычарпаны запасы нафты,
газу
,

каменнага вугалю і іншых карысных выкапняў.

У агляднай будучыні перад
чалавецтвам
узнікн
е вострая праблема недахопу мінеральных рэсурсаў
.

Зя
мельныя рэсурсы



гэта адзін з самых галоўных рэсурсаў прыроды.
Зямельныя рэсурсы


гэта зямная паверхня, прыдатная для пражывання чалавека,
усіх
відаў гаспадарчай дзейнасці.
Зямельных рэсурсаў на планеце столькі, колькі і
сушы. Яны займаюць 13,5 млрд га.
Усе землі планеты


гэта

сусветны зямельны
фонд
. Забяспечанасць чалавецтва зямельнымі рэсурсамі вызначаюць па структуры
сусветнага зямельнага фонду

(
м
ал. 3
).

Зямельны фонд


гэта суадносіны плошчаў,
якія заняты пад пасевы сельскагаспадарчых культур, пашы,
лясы, населеныя
пункты, прамысловыя
прадпрыемствы

і г. д.


Мал. 3
. Структура сусветнага зямельнага фонду
,
%

Доля з
я
м
ель
, я
кія

апрацоўва
юцца і

забяспечваюць чалавека ў першую чаргу прадуктамі
харчавання, складае ўсяго 11

% ад усіх зямельных
рэсурсаў свету.
Большая іх частка размешчана ў
лясной, лесастэпавай і стэпавай прыродных зонах.
Сусветнымі лід
а
рамі па велічыні плошчы
зям
ель, якія
апрацоўва
юцца,

з

яўляюцца: ЗША, Індыя, Кітай, Расія,
Канада. Лугі і пашы займаюць каля 23

%. Па велічыні плошчы пашы
38


найбуйнейшымі краінамі свету з

яўляюцца: Аўстралія, Кітай, ЗША, Бразілія і
Казахстан.

Лясы і
хмызнякі

займаюць каля 30

% ад плошчы ўсіх зямель планеты. Краіны
-
лід
а
ры па плошчы лесу


Расія, Бразілія, Канада, ЗША, Кітай
. Аднак найбольшую

долю зямель у сусветн
ым зямельным фондзе складаюць
земл
і, якія
мала

выкарысто
ў
ваюцца

і
якія не выкарыстоўваюцца

(пустыні, высакагор

і
, землі,
занятыя ледавікамі).

Структура зямельнага фонду не застаецца нязменнай. На яе пастаянн
ы

ўплыў
аказваюць два супрацьлеглыя працэс
ы
. З ад
наго боку, гэта
настойлів
ая барацьба
чалавека за павелічэнне плошчы зямель, прыдатных для вядзення сельскай
гаспадаркі і для жыцця чалавека.
А
сваеннем зямель займаюцца Расія,

ЗША
,
Казахстан, Кітай, Канада, Бразілія. З іншага боку


актыўная эрозія глебавага
покрыва. Яна прыводзіць да таго, што кожны год з сусветнага сельскагаспадарчага
абароту выходзіць прыкладна 6
-
7 млн га зямлі, а за кошт засалення, забалочвання


яшчэ 1,5 млн га.
Павял
іч
ваецца

плошч
а

пустын
ь

(напрыклад, Сахара, Атакама),
з

яўляюцца і зусім новыя пустын
ныя тэрыторыі

ў некаторых раёнах Азіі, Афрыкі,
Аўстраліі, Паўночнай і Паўднёвай Амерыкі. У цяпер
ашні час у такіх раёнах
пражывае каля 1 млрд чалавек. Варта памятаць, што весці барацьбу з эрозіяй глеб і
апустыньваннем
вельмі дорага і займае

вельмі доўгі час.
Т
аму

адна з найважнейшых
задач чалавецтва


гэта захаванне зямельных рэсурсаў планеты.

Водныя
рэсурсы



паверхневыя і падземныя воды, якія знаходзяцца ў
водных аб

ектах і

выкарыстоўваюцца або могуць выкарыстоўвацца чалавекам.

Водныя рэсурсы ўключаюць в
о
ды акіянаў і мораў
,

рэк, азёр, каналаў,
вадасховішчаў, падземныя воды, льды горных і палярных лед
аві
коў.
Агульны аб

ём
водных рэсурсаў складае 1390 млн

км³, з іх 97

% складаюць воды Сусветнага акіяна,
і толькі 3

%


прэсныя в
о
ды. Значная частка прэснай вады засяроджана ў горных і
покрыўных лед
аві
ках

(77,6

%), падземныя воды складаюць 21,8

%, па
верхнев
ыя
в
о
ды


0,6

%.

Запасы

прэснай

вады выкарыстоўваюцца як крыніцы
Сярод зямельных рэсурсаў вылучаюць глебавыя

рэсурсы, занятыя раллёй. Таму часта іх
называюць глебава
-
зямельнымі рэсурсамі.


39


водазабеспячэння для
сельскай гаспадаркі,
вытворчых і бытавых патрэб
насцей

(мал.

4
)
.


Мал.
4
. Структура сусветнага спажывання прэснай вады,

%


Прыродныя водныя аб’екты таксама выкарыстоўваюцца ў якасці водных
транспартных магістрал
ей

(рэкі, азёры, вадасховішчы, каналы).
У некаторых краінах
яны ўтвараюць а
дзіную транспартную водную сістэм
у

(Расія). Краіны свету
забяспечаны

воднымі рэсурсамі

вельмі нераўнамерна.
Найбольш забяспечаны
воднымі рэсурсамі наступныя краіны: Бразілія
, Расія,

ЗША, Канада, Інданезія,
Кітай.

У адрозненне ад іншых прыродных рэсурсаў воднымі рэсурсамі чалавек можа
кіраваць: будуе вадасховішча для назап
ашвання вады і яе выкарыстання ў
засушлівы перыяд, каналы


для перадачы вады ў іншыя рэгіёны, чысціць
забруджаную ваду.

Біялагічныя рэсурсы


гэта жывая прырода Зямлі, расліны і жывёлы, якія
выкарыстоўваюцца або могуць выкарыстоўвацца чалавекам.

Біялагічн
ыя рэсурсы


гэта самы
першы

в
і
д рэсурсаў, які пачаў выкарыстоўвацца чалавекам. Біялагічныя
рэсурсы ўключаюць рэсурсы раслінн
ага

і жывёл
ьнага

свету

(мал.
5
).

У сярэднім на Зямлі

на кожнага

чалавека прыпадае
24 646 м³

водных рэсурсаў
. Менш за ўсё
іх

на
душу насельніцт
ва прыпадае ў Кувейце (
6,8 м³), Аб

яднаных Арабскіх Эміратах (
33,4 м³),
Катары (45,
3 м³), на Багамах (
59,2 м³),

у Амане (
91,6 м³), Саудаўскай Аравіі (
95,2 м³) і Лівіі
(95,3

м³).

40



Мал.
5
. Структура біялагічных рэс
урсаў

Сярод раслінных рэсурсаў найбольш важныя лясныя рэсурсы. Лес можа
выкарыстоўвацца і як біялагічны рэсурс, і як рэсурс для адпачынку (рэкрэацыйны
рэсурс). Лес выкарыстоўваецца як будаўнічы матэрыял, паліва, асноўная крыніца
кіслароду, натуральны ачышч
альнік атмасферы. Вялікае значэнне лесу ў абароне
глеб ад разбурэння, захавання грунтовых вод. Акрамя таго, у многіх краінах свету
па
-
ранейшаму захоўваецца гаспадарчае значэнне палявання, збору ягад, грыбоў і
лекавых раслін. Лясамі пакрыта каля 4 млрд га З
ямлі. Самыя вялікія лясныя масівы
знаходзяцца ў Азіі, а менш за ўсё лясоў у Аўстраліі. Лесы свету ўтвараюць два
прыкладна роўныя па плошчы паясы: паўночны і паўднёвы. Паўночны лясны пояс
размешчаны
ў асноўным
ва ўмераных шыротах Еўразіі і Паўночнай Амерыкі
. Тут
пераважаюць хвойныя пароды. Нарыхтоўка хвойнай драўніны ідзе ў многіх
дзяржавах гэтага пояса (ЗША, Расія, Канада). Паўднёвы лясны пояс размешчаны ў
межах экватарыяльных і трапічных шырот. Прыкладна 2/3 лясоў гэтага пояса
прыпадае на басейны рэк
Амазо
нкі і Конга
. Гэта вільготныя экватарыяльныя лясы і
пераменна
-
вільготныя субэкватарыяльныя лясы.

спом
ні
це, якія віды дрэў растуць
у гэтых лясах
.
)

Гэтыя лясы часта
называюць «лёгкі
я

планеты».

Важнае значэнне для
развіцця многіх краін Паўднёвай Амерыкі, Афр
ыкі, Азіі і Акіяніі мае выкарыстанне
лясоў паўднёвага пояса.

БІЯЛАГІЧНЫЯ РЭСУРСЫ

РЭСУРС
Ы

РАСЛІНН
АГА С
ВЕТУ


РЭСУРСЫ ЖЫВЁЛЬНАГА СВЕТУ

рачная і
марская
рыба

РЫБНЫ
Я



драўняныя



недраўняныя
(ягады, грыбы,
арэхі, смала,
корак,

лекавыя
расліны)

ЛЯСНЫЯ

водарасці

ХАРЧОВЫ
Я

РАСЛІННЫ
Я

РЭСУРС
Ы

МОР
АЎ

травы
сенажацей і
пашы

КАРМАВ
Ы
Я

пушныя звяры,
птушыная
дзічына, марскія
і лясныя жывёлы

ПАЛЯЎНІЧА
-

ПРАМЫСЛОВЫЯ

41


У
плыў чалавека на раслінны і жывёльны свет адчува
ецца

і прыв
ё
ў

да
знікнення некаторых відаў раслін і
жывёл
. Найважнейшай задачай чалавецтва
з

яўляецца захаванне біялагічнай разнастайнасці

планеты
.

9.2. Вычарпальныя і невычарпальныя прыродныя рэсурсы.
Па
магчымасці працягласці выкарыстання

прыродныя рэсурсы
падзяляюць

на
вычарпальныя і невычарпальныя.

У сваю чаргу вычарпал
ьныя

прыродныя рэсурсы падзяляюцца н
а
аднаўляльныя і
неаднаўляльныя

(
м
ал.
6
)
.


Мал.

6
. Класіфікацыя прыродных рэсурсаў (
па

магчыма
сці

працягласці іх выкарыстання)

ПРЫРОДНЫЯ РЭСУРСЫ


ВЫЧАРПАЛЬНЫЯ

НЕ
ВЫЧАРПАЛЬНЫЯ

А
днаўляльныя

Н
еаднаўляльныя



зямельныя



в
одныя



біялагічныя



мінеральныя



энергія ветру




энергія Сонца




унутрызямное


цяпло



энергія прыліваў

і адліваў

Вычарпальныя прыродныя рэсурсы


гэта

рэсурсы, выкарыстанне якіх
прыводзіць да іх памяншэння або поўнага знікнення.


(

Аднаўляльныя рэсурсы


гэта рэсурсы
,

здольныя сам
ааднаўляцца

за
параўнальна кароткі час.


(

Для ацэнкі біялагічных рэсурсаў выкарыстоўваюць наступныя тэрміны: біямаса


маса
ўсіх жывых арганізмаў, фітамаса


агульная маса раслін, з
аа
маса


агульная маса жывёл,
б
ія
пр
а
дук
цыйнасц
ь


прырос
т біямасы
за

адзінку часу. 99

% усіх біялагічных рэсурсаў Зямлі
складае фітамаса, а з
аа
маса


1

%. Біямаса сушы складае 1265 млрд т (98

%), а біямаса
сусветнага акіяна


35 млрд т (2

%).

42


Да аднаўлення здольныя, у асноўным, біялагічныя рэсурсы


рас
ліны і
жывёлы.

У прыродзе асноўныя іх віды самі сочаць за сваёй колькасцю,
размн
а
жаюцца і маюць мноства сувяз
ей

паміж сабой.
Аднаўля
юцца

біялагічныя
рэсурсы
ў

пэўных межах,
таму яны маюць патрэбу ў а
хов
е ад

празмернага
выкарыстання.

Аднаўляльны
м
прыродным
рэсурсам таксама можна лічыць
п
а
дземны
я

в
о
ды
,

калі аб

ёмы
, як
і
я

выпампоўва
ю
цца
,

замяшчаюцца роўн
ай

колькасцю ападкаў
, якія

выпада
юць
. Да адносна
аднаўляльных р
эсурсаў адносяць
глебы, бо
скор
асць іх фарміравання вельмі малая. Адзін сантыметр
гумусу

ствараец
ца некалькі со
цень

гадоў, а на аднаўленне ўрадлівага
слою

пасля эрозіі
трэба некалькі тысяч гадоў. Чалавек можа рэгуляваць працэсы аднаўлення глебы.
Так, напрыклад, пры
ў
нясенні
ў
гнаенняў і правільным чаргаванні
вырошчваемых
культур аднаўленне глебы ідзе з
начна хутчэй.

Да вычарпа
льных

і неаднаўляльных прыродных рэсурсаў
аднос
яцца
мінеральныя рэсурсы.

Сучасныя радовішчы карысных выкапняў сфарм
і
раваліся ў
зямной кары за
працяглы геалагічны перыяд часу. Іх узрост
складае

мільён
ы

гадоў і
запасы абмежаваныя.

Адн
ак патрэбнасці чалавека ў іх для арганізацыі вытворчасці і
развіцця гаспадаркі ўзрастаюць і значна перавышаюць аб’ёмы і
скорасці

натуральнага папаўнення. У выніку непазбежна адбываецца
вычэрпванне

запасаў
гэтага прыроднага рэсурсу.

Гэта патрабуе беражлів
аг
а

і эканомнага іх
выкарыстання.

Да г
руп
ы

невычарпальных прыродных рэсурсаў
аднос
яцца
:

сонечная энерг
ія,
энергія ветру,
унутрызямно
е ц
я
пл
о
, энергія цякучай вады.

Вы ўжо ведаеце, што энергія Сонца неабходна для многіх прыродных з’яў і
працэсаў, а людзі навучыліся выкарыстоўваць яе ў гаспадарчых мэтах.
Э
нергія ветру
таксама выкарыстоўваецца, напрыклад для
атрымання электраэнергіі. Энергія
Неаднаўляльныя рэсурсы


гэта рэсурсы, якія пасля
іх выч
э
рп
в
ання не
могуць быць адноўлены
чалавекам

або

аднаўляюцца
са скор
асцю, значна
меншай

за

скор
асць іх прамога выкарыстання
.


(

Невыч
арпальн
ыя прыродныя рэсурсы


гэта рэсурсы, выкарыстанне
якіх не прыводзіць да памяншэння іх запасаў.


(

43


водных цячэнняў, прыліваў і адліваў, якія ўтвараюцца дзякуючы сіле мораў і
акіянаў,
вакарыстоў
ваецца ў гідраэнергетыцы.
Унутрызямно
е цяпло забяспечвае
людзям нармальну
ю тэмпературу паветра. У выніку людзі кож
ны дзень
карыстаюцца
невычарпальнымі рэсурсамі
.

Абагульнім і запомнім.
Прыродныя багацці, якія чалавек выкарыстоўвае ў
сваёй дзейнасці для падтрымання свайго існавання
,

называюць прыроднымі
рэсурсамі.
Па паходжанні прыродныя рэсурсы падзяляюцца на мінерал
ьныя,
зямельныя, водныя, біялагічныя. Адрозніваюць вычарпа
льныя

і невыч
арпаль
ныя
прыродныя рэсурсы. Вычарпал
ьныя

прыродныя рэсурсы падзяляюцца на
аднаўляльныя і неаднаўляльныя. Прыродныя рэсурсы размешчаны на зямной
паверхні нераўнамерна і не ў неаднолькав
ай

колькасці, таму забяспечанасць
прыроднымі рэсурсамі розных рэгіёнаў і краін свету розная.

Праверым сябе
.

1. Якія прыродныя цел
ы

і з

явы
адно
яцца да прыродных рэсурсаў?
2.

Назавіце асноўныя віды мінеральных рэсурсаў. 3.
Якая

структура зямельнага фонду і ц
і можа
яна змяняцца
?

4
. Ча
му, нягледзячы на велізарныя запасы, водныя рэсурсы
аднос
яцца да разраду
вычарпа
льных
? 5. Якую ролю ў жыцці чалавека
маюць

лясныя рэсурсы? 6. Прывядзіце прыклады
прыродных рэсурсаў па магчымасці працягласці іх выкарыстання: 1)
выч
арпальныя

аднаўляльныя,
2)
вычарпальныя

неаднаўляльныя, 3) невыч
арпаль
ныя.

Ад тэорыі да практыкі.
1. П
рапануйце

шляхі вырашэння праблемы выкарыстання
вычарпальных

неаднаўляльных прыродных рэсурсаў. 2. Якім чынам чалавек можа рэгуляваць
відавую

разнастайнас
ць жывых арганізмаў на планеце?

А
бмяркуем
.

Што азначае выраз: «Мы не атрымалі ў спадчыну Зямлю ад нашых продкаў, мы
пазычылі яе ў нашых нашчадкаў
?

Для
цікав
ых
.

Чаму л
ясы
паўднёвага, а не паўночнага п
о
яс
а

называюць «лёгкі
я

планеты»?

Як
можа паўплываць на пр
ыродныя рэсурсы сітуацыя зм
янення

клімату?



Приложенные файлы

  • pdf 9494299
    Размер файла: 785 kB Загрузок: 0

Добавить комментарий