Dasary yurtlaryn dowletinin we hukugynyn taryhy dersinden okuw gollanmasy I-2010


Чтобы посмотреть этот PDF файл с форматированием и разметкой, скачайте его и откройте на своем компьютере.


5


TÜRKMENISTANYŇ BILIM MINISTRLIGI

MAGTYMGULY ADYNDAKY TÜRKMEN DÖWLET

UNIWERSITETI



Mugallym S.A. Taňrygulyýewa


Daşary ýurtlaryň döwletiniň we

hukugy
nyň taryhy
dersinden okuw
gollanamasy

(I bölüm)





Ylmy redaktor: dosent A.Jumaýew



Aşgabat 2010ý
.




6






















7

S.A. Taňrygulyýewa



Daşary ýurtlaryň döwletiniň we hukugynyň
taryhy dersinden okuw gollanamasy

(I bölüm)



Türkmenistanyň Bilim ministrligi
tarapyndan hödürlenildi



Ylmy redaktor hukuk ylymlarynyň
kandidaty, dosent A. Jumaýew



A
şgabat 2010 ý.




8
























9

Giriş

Daşary

ýurtlaryň döwletiniň we hukugynyň taryhy
dersiniň öwrenmekligiň nazary we amaly ähmiýeti
uludyr. Bu ylym hereket edýän häzirki zaman döwlet,
hukuk hakykatyna çuňňur düşünmek bilen çäklenm
än,
döwletiň we hukugyň geljekki ösüşini çak etmäge
mümkinçilik berýär.


D
a
ş
ary

ý
urtlary
ň
d
ö
wletini
ň
we

hukugyny
ň
taryhy

dersini

okatmaklygy
ň
esasy


maksady

öň
ki

asyrlary
ň
d
ö
wletini
ň
we

hukugyny
ň
taryhyny

ö
wretmekligi

ü
pj
ü
n

etmekden
,
olary
ň ö
zbol
u
ş
ly

a
ý
ratynlyklaryny
,
d
ö
wleti
ň
we

hukugy
ň
d
ö
re
ýş
inden

h
ä
zirki

g
ü
n
ü
mize

ç
enli

d
ö
wleti
ň
gurlu
ş
yny
ň
g
ö
rn
üş
ini
ň ý
okary

edaralaryny
ň
guraly
ş
yny
,
i
ş
ini
ň
a
ý
ratynlyklaryny
,
gul

e
ý
e
ç
ilik
,
feodal

we

bur
ž
uaz

d
ö
wletini
ň
we

hukugyny
ň ö
zbolu
ş
lyklaryny

ö
wretmekligi

maks
at

edin
ýä
r
.

Da
ş
ary

ý
urtlary
ň
d
ö
wletini
ň
we

hukugyny
ň
taryhy

dersi

okadylanda

t
alyplary
ň
d
ö
wlet

we

hukuk

d
üşü
njelerini

has

d
üý
pli

ö
wrenmeklerini

gazanmaly
,

d
a
ş
ary

ý
urtlary
ň
d
ö
wlet

gurmak

baradaky

pikirlerini
,
gara
ý
y
ş
laryny
,
synany
ş
yklaryny

gi
ň
i
ş
le
ý
in

ö
wret
meli
,

d
ö
wlet

we

hukuk

meselesinde

taryhy

wakalara

salgylanmak

bilen

talypary

bu

ugra

gi
ň
i
ş
le
ý
in

ta
ýý
arlama
ly
,d
ö
wlet

we

hukuk

baradaky

nazary
ý
etleri

taryhda

bolup

ge
ç
en

wakalar

bilen

baglany
ş
dyrmagy

ö
wretmeli

t
alyby
ň
d
ö
wlet
,
hukuk

meselelerine

taryhy

wakala
ry
ň ü
sti

bilen

gi
ň
i
ş
le
ý
in

g
ö
z

ý
etirmegi
, ö
zba
ş
dak

pikirlenmegi
,
pikirini

be
ý
an

etmegi

ö
wrenmegine

ý
ardam

etmeli
.

Umuman
, “
Da
ş
ary

ý
urtlary
ň
d
ö
wletini
ň
we

hukugyny
ň
taryhy

dersini

okatmaklyk



10

talyplary
ň
jemgy
ý
ç
ilik
-
sy
ý
asy

d
ü
n
ýä
gara
ý
y
ş
laryny

gi
ň
eldip
, ö
z

bilimlerini
ň ü
st
ü
ni

yzygiderli

dolduryp

durmaklaryny

hem
-
de

hukuk
ç
y

k
ä
rini

almaklarynda

ylmy
-
taglymaty

we

tejrib
ä
ni

bagla
ş
dyryp

d
üý
pli

bilim

bermekligi

ü
pj
ü
n

etmekden

ybaratdyr
.


Da
şary ýurtlaryň döwletiniň we hukugynyň taryhynyň
predmeti we usuly

§ 1.

Dersiň predmeti we onuň hukuk ylymlarynda
tutýan orny


Döwletiň we hukugyň ähl
umumy taryhy uly
göwrümli ýuridik
i

dersleriň biridir. Ol dünýäniň dürli
halklarynda hukuk adatlarynyň we kanunlarynyň
gadymy, orta asyrlarda we häzirki zaman
da döreýiş,
kämlleýiş we soňraky üýtgeýiş prosesinde öwre
n
ýär we
umumylaşdyrýar. Bu ders h
ukuk ylymlarynyň biri bolan
d
öwletiň we hukugyň nazarýeti bilen aýrylmaz
baglanşykly
dyr. Sebäbi
d
öwletiň we hukugyň nazarýeti
hem döwlet we huk
uk ösüşiniň kanunlaýyklaryny
öwrenýär. Bu ders uzak wag
tlap “Hukugyň ähli umumy
tar
y
hy”, “Hukugyň taryhy” diýilip atlandrylýardy.

Hukugyň taryhy şonuň bilen bir wagtda m
e
deniýetiň
we siwilizasiýanyň taryhy bilen hem baglydyr.Medeniýet
we

siwilizasiýa jemgyýetde häkimiýetiň, adatlaryň ýa
-
da
agalyk ediji

klasyň refomatorçylyk tagallalary bilen
maddy we ruhy eşretleri döredýär we paýlaýar.
Medeniýeti dünýä garaýyşlar we ugrukdyrmalar


11

(parahatçylyk, ylalaşyk, adalat) emele
getirýän bolsa,
Siwilizasiýany ýaşamak ýa
-
da sarp etmek serişdeleri
(iýmit, eşik, jaý, ulag) emele getirýär. Döwlet we hukuk
hemişelik komponentlerdir. Käbir jemgyýetde bolsa
siwilizleşen medeniý
e
tiň
özboluşly ýadrosydyr.




Hukuk taryhy t
aýdan dürli, daşky çeşmelerde ýa
-
da düzgünleşdiriş çygyrlarynda ýüze çykýar. Hukuk
çeşmeleri hukuk ähmiýetli kadalaryň we talaplaryň
döremeginiň we berkidilmeginiň usulydyr. Olaryň
arasynda döwlet häkimiýeti

tarapyndan kabul edile
n
w
e
goldalynýan, iň ýaýran we tehniki görnüşdäkileri
adatlardyr we kanunlardyr. Rus alymy L.I. Petražiskiý
özüniň “Ahlak bilen baglylykda

hukugyň we döwletiň
nazarýeti” diýen işinde (1910ý) hukugyň 15 sany
çeşmesiniň görnüşini has
aplapdyr. Olara kanun we adyl
kazyýetlik baradaky nakyllary we atalar sözüni hem
goşupdyr. Mundan ba
şga
-
da hukuk baradaky bilimi,
kazyýet tejiribesi barada hem ýuridik resminamalardan
alyp bolýar. Orta asyrlarda adat hukugy bilen
bir
hatarda korolyň ýazuw resminamalary hem ýüze
çykypdyr. Bularda döwlet we şahsy durmuşyň aýry
-
aýry
taraplaryny düzgünleşdirýän ýagny salgytlar, goşun
saklamak, tagty eýelemegiň soraglary baradaky
ýörelgeler we talaplar bolupdyr. Hä
zirki zaman taryhy
eýýamda jemgyýetçilik we döwlet gurlyşynyň wajyp
ýörelgelerini jemleýän aktlar aýratyn ähmiýete eýe
bolupdyr.

Mysal üçin: 1215
-
nji ýylda Erkinlikleriň
Beýik Hartiýasy, täze döwürde bular ýaly resminamalar
bolup,

1787
-
nji ýylda ABŞ
-
nyň konstitusiýasy, 1791
-
nji


12

ýylda Fransuz korollygynyň beýik konstitusiýasy çykyş
edipdir.

Daşary

ýurtlaryň döwletiniň we hukugynyň taryhy
dersiniň öwrenmekligiň nazary we amaly ähmiýeti
uludyr. Bu ylym hereket ed
ýän häzirki zaman döwlet,
hukuk hakykatyna çuňňur düşünmek bilen
çäklenmän,
döwletiň we hukugyň geljekki ösüşini çak etmäge
mümkinçilik berýär.




§ 2.

Dersiň

usuly



w
letiň we hukugyň taryhyna ylmy taýdan aň
ýetirmeklik diýlende, t
aryhy geçmişiň wakalaryny
beýan etmeklige düşündirilmeýär. Ylmy taýdan aň
ýetirmeklik bolanda, wakalara konseptual we nazary
akyl ýetirmeklik bolýar.

Bu bolsa, derňemekligiň pelsepe
we ýörite ylmy usullaryny öwrenmekligi talap edýär
.
Taryhy hukuk ylmy tarapyndan dürli usullary we
serişdeleri işläp düzdi. Ol usullar dersi okatmaklykda
hem ulanylýar. Häzirki zaman dünýä ylmy birnäçe
pelsepe usullaryny özünde jemleýär.Daşary ýurtlaryň
taryhyny hukuk edebiýatlaryn
da döwletiň we hukugyň
emele gelşiniň we ewolýusiýasynyň birnäçe
taglymatlaryny
öwrenip bolýar. Dsaşary ýurtlaryň
döwletiniň we hukugynyň taryhynda öwrenilýän obýekti
aýratynlygyna laýyklykda birnäçe usullar ýagny, anyk
taryhy, deňe
şdirme hukuk ulgamlaýyn usullary ulanyp
öwrenmek bolýar. Anyk taryhy usullyň üsti bilen
döwlet, hukuk hadysalary anyk, belli sosial gurşawda


13

emele gelen we ösýän döwletleri, hukuklary ýüze
çykarýar.

Deňeşdirme hukuk usulynyň kömegi

bilen şol
hadysalary şol bir wagtda
ýöne dürli ýurtlarda ösüşiniň
kanunlaýyklaryny öwrenýär.

Döwletiň we hukugyň çylşyrymly sosial birikme
bolanlygy sebäpli ulgamlaýyn analiz bermeklige aýratyn
ähmiýet berilýär. Onuň kömegi bilen

döwlet, hukuk
hadysalarynyň biri
-
birine baglanşykly alamatlaryny onuň
düzüminden aýratynlykda alynyp öwrenilýär. Ylmy
edebiýatlarda adamzat jemgyýetiniň taryhy şular ýaly
bölünýär: gadymy dünýä, orta asyrlar,
täze we has täze
döwür(
XX

asyr), bu asyrlaryň her biri döwletiň we
hukugyň ösüşinde taryhy basganjak bolup hyzmat
edýär.


Edebi
ý
at
:


1.

Gurbanguly Berdimuhamedow „ Garaşsyzlyga
guwanmak, Watany, halky söýmek bagtdyr“. Aşgabat,
2007 .


2. Türkmenistan
yň Prezidenti Gurbanguly
Berdimuhamedowyň daşary syýasaty. Wakalaryň
hronikasy. Aşgabat, 2007.


3. Gurbanguly Berdimuhamedow. Eserler ýygyndysy.
Aşgabat, 2007.


4. Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly
Berdimuhamedowyň ýurdy täzeden galkyn
dyrmak
baradaky syýasaty. Aşgabat,2007 .



14


5. Parahatçylyk, döredijilik, progres syýasatynyň
dabaralanmagy, Aşgabat,2007.


6. „Всеобщая история : В 3 т. Т.1“.
СПб.1992


7. Графский В.Г.

Всеобщая история права и
государства


(учебник). М.2002


8. Ист
ория государства и права зарубежных стран
( учебник, в двух частях ).М.2001


9. Сорокин П.А.


Человек. Цивилизация.
Общество

.М.1992


10. Черниловский З.М.


Всеобщая история
государства и права

.М.2002


















15

Gadymy Gündogar ýurtlarynyň döwleti
we hukugy.

Gadymy Müsür



§ 1.

Gadymy Gündogar ýurtlarynda döwletiň we
hukugyň ösüşiniň aýratynlyklary


Gadymy G
ündogar

ýurtlarynyň taryhy adamzat
jemgyýetiniň ösüşiniň aýratynlyklaryny tassyklamak
bilen birnäçe aýratyn tapawutlary görkezýär. Ga
dymy
G
ün
d
ogar

ýurtlarynyň esasy aýratynlyklarynyň
kesgitleýjileriň biri hem
natural
hojalyk önümçilikli oba
obşinalarynyň haryt pul gatnaşyklarynyň pes derejede
bolmagydyr. Gündogarda jemgyýetiň syýasy gurlşynyň

hem tapawutlandyryjy ala
matlary bolupdyr.

Mysal üçin:
Hytaýda imperatory “asmanyň ogly” diýip hasaplapdyrlar.

Onuň ýokary kanun çykaryjy häkimiýet ygtyýarlyklary
örän uly bolupdyr.


Gadymy
G
ündogar

jemgyýetinde

döwlet

bilen bir hatarda hukuk hem ýüze çykypdyr.

Gadymy

G
ün
dogarda

gula zat hökminde garapdyrlar.

Gadymy G
ündogaryň


hukugy din we dini ahlak bilen
bagly bolupdyr. Hukuk bozulma bir wagtda diniň we
ahlagyň kadalarynyň bozulmagy

hasaplanypdyr.
G
ündogarda

nika we maşgala, emläk hukuklarynyň
kadalarynyň ählisinde
d
äp bolan häsiýeti görmek bolýar.
Meselem:

Patriarhal maşgalada aýallaryň we çagalaryň

ýagdaýynyň peseldilmegi, kemsidilmegi, aýallaryň
erkekler

bilen

miras hukugyn
da

deňsizligi we beýlekiler.





16

Siwilizasiýalar

:

1.

Ilkinji gadymy siwilizasiýa Mesop
at
amiýa b.e.öň
6000
-
3000 ýyllary öz içine almak bilen
,

häzirki wagtda
şu siwilizasiýanyň döwürleri aşaky tertipde beýan edilýär:

Şummer
-
Akkad

Assir
-
Wawilon

Het
t
ler

Wawilonyň patyşasy Ham
m
urapi aradan çykandan soň,
Wawilon döwleti özara
uruşlary we güýçli goňşy
döwletleriň eline düşýär.

Ilki ony Het
t
ler boýun
egdiripdirler.

Soňra bu ýere

Kassitler çozupdyr. B.e.öň
XI
-
IX

asyrlarda bu ýerde täze Assir
-
wawilon döwleti
emele gelipdir. Assir döwleti

ýykylandan soň Wawil
on
bell
i wagta çenli syýasy özbaş
daklyga eýe bolupdyr
(b.e.öň VII

asyr ahyrlary ) we täze Wawilon
patyşalygynyň dörän ýeri bolupdyr.

Injiliň çeşmelerine
görä Hawuhodonosor hökümdar bolupdyr.

Täze Wawilon patyşalygynyň territoriýasy ilki bile
n
parslar tarapyndan
,

soňra
grekler tarapyndan basylyp
alnypdyr we Aleksandyr Mak
e
donskiniň döwletiniň
hataryna giripdir.

2.

Müsür siwiliza
siýasy
-

b.e.öň 5500
-
3000
-
nji

ýyllar.
Ol hem Mesopatam
iýa

siwilizasiýasy ýaly grekler
tarapyndan ýykylypd
yr.

3.

Ind
-
hrap siwilizasiýasy


b.e.öň 3500
-
1500

nji
ýyllar aralygynda bolup, Aliler tarap
y
ndan weýran
edilipdir.

4.

Hytaýda hem 2 siwilizasiýany görmek bolýar.

1)

Sin


b.e.öň 2400
-
nji ýyllar.



17

2)

Hytaý siwilizasiýasy
-

b.e.öň 400
-
2000
-
nji ýyllar.
Bu

siw
ilizasiýa ýaponlaryň, ýewropal
yl
aryň agalygyna
düşüpdir.

B
.e.öňki 1

nji müňýyllyk
(
VIII we II

asyrlaryň arasy
)

dünýä dinleriniň ýüze çykmagy we ýaýramagy bilen
baglydyr. Şeýle dinle
riň esaslandyryjylary bolup,
P
a
lestinada


Musa,
b.e.öň

VII

a
syr Persiýada Zaroastr,
b.e VII
a
syrda Hindistanda Budda, b.e VIII

asyrda
Hytaýda Konfu
s
i
ý bolupdyrlar.

Ş
u we şuňa ýakyn
döwürde meşhur akyldarlaryň we kanun çykarjy
reformator patyşalaryň işi hem gabat gelýär
, ýagny

Gadymy Is
raýy
lda Dawut we Süleýman
bolupdyr (
X

asyr
)
.

§ 2.

Gadymy Müsür ( döwlet gurluşy, ýerli öz
-
özüňi

dolandyryş
)




Gadymy Müsür

-


„ Müsür“
sözüniň manysy

gara ýer


diýmekligi aňladypdyr. Her ýylyň tomsu
n
da
suw joşup
,

noýabr aýlarynda suw çekilipdi
r.
Ýer

l
äbik
bolup galypdyr.

Faraon
-

“fer”
-
“o”
sözlerinden gelip
çykypdyr. Faraon ýokary öý hasaplanypdyr. Gün
hudaýynyň ogly diýilip atlandyrylypdyr.

Gadymy Müsüriň taryhy
şu aşakdaky

döw
ü
r
ler
i öz içine
alýar
:

1)

Irki patyşalyk
-

b.e.öň 3200
-
2778 ýyll
ar. Şu
patyşalyk döwründe Müsür iki bölekden 1
-

ýokarky, 2
-

aşaky Müsürden ybarat bolupdyr. Ýokarky Müsüriň şäheri
-


18

Fiwa, aşaky Müsüriň şäheri


Memfis, Sais

bolupdyr.

Ýokarky Müsüriň patyşasy Menes Müsüriň iki bölegini
birleşdiripdir. (ol öz
üni Assilis hudaýynyň ogly Gor hudaýy
hasaplapdyr.

2)

Gadymy patyşalyk

döwri


b.
e.öň 2778
-

226
0
ýyllar. Şu döwürde administratiw, kazyýet, harby we
maliýa dolandyryşly
merkezleşdirilen döwlet döräpdir.(Şol
ýerde wezir Çatti bolupdyr. Ol kazyýete, ý
erli dolandyryşa
ýolbaşçylyk edipdir.

2 bilen 3
-
nji döwürleriň aralygynda b.e.öň
-
2260
-

2040
ýyllar sosial we syýasy häsiýetli tolgunşyklar köp
bolupdyr. Oňa geçiş döwri diýilýär.

3)

Orta patyşalyk



b.e.öň 2040
-
1786 ýyllar. Bu
döwür ösüş döwri bolu
p, oňa pramidalaryň
gurluşugy
döwri hem diýilip aýdylýar. Gul eýeçiligi we hususy
hojalyk ösüpdir. Iri ilatly ýerler döräpdir.Olar şäher
döwletlere öwrülipdir we olara grekler nomalar diýipdirler.
Nomalaryň arasyndaky bäsdeşlik ýokary we aşak
y
Müsüriň gowşamagyna getiripdir we Giksos ta
ý
palarynyň
eline düşüpdir.

B.e.öň 1770
-

1580 nji ýyllarda 2
-
nji geçiş döwri bolupdyr.

4)
Täze patyşalyk döwri



b.e.öň 1580
-
1085 nji ýyllar. Bu
döwürde žreçleriň ösen döwri bolupdyr. Wezirler ýurdyň
ä
hli ýer fonduna suw üpjünçiligine ýolbaşçylyk
edipdirler.Şeýle hem olar ýokary kazyýet gözegçiligini
amala aşyrypdyrlar. Şu döwürde Faraon Tut

Mos III

Müsür
döwletini Niliň kenaryndan tä Ortaýer deňzine we
gündogarda demirgazyk Sir
i
ýa çen
li uzaldypdyr.



19

5)
Giçki patyşalyk döwri

b.e.öň 1085
-
332

nji
ýyllar.Gadymy siwilizasiýa üçin bu döwür iň soňky

we
aýgytlaýjy waka bolupdyr. Müsüri Aleksandr Mak
e
don
ski
ý

basyp alypdyr.



Müsür jemgyýetiniň syýasy gurluşy üçin mahsus
alamatlar
: 1
-
njiden,

syýasy häkimiýet merkez
leşdirilen
bolupdyr
;

2
-
njiden
,

dürli jemgyýetçilik toparlarynyň
hukugy we emlägi merkezi häkimiýet tarapyndan
kesgitlenipdir
;

3
-
njiden
,

emläk ýörelgesi häkimiýet
tar
a
p
yndan gowşak kepillendirilipdir
;

4
-
njiden
,

jemgyýetde
we döwletde Faraon häkimiýeti agalyk edipdir.

Müsüriň
sosial gurl
u
şy barada aýdylanda çinow
n
ikler, gara
w
ullar,
ýer bejerýänler we gullar bolupdyr. Iň ýokarda bolsa
Welmožalaryň gat
lagy bolupdyr. Şeýle hem žre
s
leriň
başynda Faraon

durupdyr.

Döwlet gurluşy



Gadymy Müsüriň ähli döwürlerinde
döwlet merkezleşdirilen häsiýetde bolupdyr. Faraona hudaýa
tagzym edilişi ýaly tagzym edipdirler.
B.e.öň V

asyr


ortalarynda Gerod
o
tyň belleýşine görä 4
-
nji dinastiýanyň
patyşasy Heopsi
ň

pira
midasynyň
gurulmagy üçin 40 ýyl
gerek bolupdyr.

Ýerli

öz
-
özüňi dolandyryş
. Gadymy patyşalyk döwründe
birnäçe oba obşinasynyň birleş
meginde emele gelen oba
obşina maslahaty bolupdyr. Obşina maslahaty gurply
daýhanlardan ybarat bolup, olar ýerlerde hojalyk,
administratiw häkimiýeti amala aşyrypdyrlar.



20

Gadymy patyşalykda durnukly goşun bolmandyr. Diňe gerek
wagty goşun düzülipdir.Goşunyň düzümi atlylardan,
pyýadalardan, kolesnisalardan ybarat bolupdyr.

Edebiýat:

1.

Лурье И.М. Очерки древнеегипетского
права. М.,
1960.

2.


Графский В.Г.

Всеобщая история права и
государства


(учебник). М.2002

3.


История государства и права зарубежных
стран


(учебник, в двух частях ).М.2001

4.


Черниловский З.М.


Всеобщая история
государства и права

.М.2002













21


Gadymy Mesop
o
tami
ýa döwleti

§ 1.

Ilatyň aýratyn toparlarynyň

hukuk derejesi. Döwlet
gurluşy


Mesop
o
tamiýanyň taryhy ýeri bejermeklik we
dolandyrmaklyk medeniýetiniň irki we ösen
derejesi bilen
bellidir.

B.e.öň IV

müňýyllygyň ahyrlarynda
bu ýere
Şumerler gelipdirler.

Şum
er

döwri bir ýarym müň ýyla
çenli wagty öz içine alýar. Şu döwürlerde
Mesopotamiýa

döwlet tipli şäherler


Ura, Lagaş ýüze çykypdyr. B.e.öňki
2350
-
2150
-
nji ýyllarda patyşa Sarbon 1
-
nji tarapyndan
Akkad we Şumer birleşdirilýär.

B.e.öňki 2150
-
2000
-
nji
ýyllarda Neoşumer döwri

başlanýar.

Bu döwürde Ur
-
Nammun hökümdar bolupdyr we 18 ýyllap döwleti
dolandyrypdyr. Soňra onuň ogly Şulga 48 ýyllap döwleti
dolandyryp
,

birnäçe kanunlaryň toplumyny döredipdir.
Wawilon
-


Mesop
o
tamiýan
yň esasy şäheri


2
müňýyll
y
kda syýasy, ruhy, meden
i taýdan has gülläp
ösüpdir
, e
sasanam
,

patyşa Hamurapiniň döwründe gülläp
ösü
pdir.


Wawilonyň
sosial gurluşy

aýratyn çylşyrymly
ly
gy bilen
tapawutlanypdyr.

Wawilonda 2 sany aýratyn sosial

topar
bolupdyr.

Ýokary dereje saklaýanlara Awilum (adam,
adam ogly), şeýle hem pes basgançakda durýanlara
Muşkenumlar

(maňlaýyny ýere urýanlar) diý
lipdir.

Bu
toparlaryň arasyndaky tapawut olaryň jany, saglygy
, at
-
abraýy goramakda we olaryň

maşgala agzalarynyň hukuk
kadalaryn
d
a has hem ýiti ýüze çykypdyr. Ýokary patyşa
gullukçylary awilumlara degişli bolup, olaryň hukuklary


22

hem artyk bolupdyr.

Täze Wawilon patyşalygy döwründe
gullara kär öwredilip başlanypdyr we olar dürli kä
rler
boýunça birleşmeler
e

birigipdirler.

Şeýle
-
de bolsa olar
köşk gözegçiliginiň garamagynda zähmet çekipdir
ler.

Döwlet gurluşy



Mes
o
p
o
t
a
miýada döwlet guramasynyň
irki formasy bolup
,

şäher
-

döwletleri ýüze çykypdyr
.
Ilkinji Mesop
o
tam şähe
r
döwletleriniň başynda şa,
Hökü
mdar

bolupdyr. Olara

Ensi

(t
ire ýolbaşçysy) ýa
-
da

Lugal


(uly adam, hojaýyn ) diýipdirler. Şäherlerde
obşina ýy
gnaklary we ýaşulylar maslahat
yny
çagyrypdyrlar. Lugallaryň ensiden tapawutlyda uly harby
y
gtyýarlyklary bolupdyr. Obşina ýygnaklar
yn
a kanunçylyk,
maliý
e
, kazyýet
, jemgyýetçilik tertibini

saklamak
funksiýalary degişli bolupdyr. Ham
m
urapiniň döwründe
ýurt birnäçe oblastlara bölünipdir

we olara


Şakkanakkum
ýolbaşçylyk edipdir. Olar

salgytlar ýygymyna, tertibi
saklamaklyga gözegçilik edipdirler. Wawilonda hemişelik
goşun bolupdyr.

B.e.öň

3300 ýylda hat


ýazuw ýüze çykypdyr.
Diplomatik söwda gatnaşyklary ösdürmekde uly ähmiýeti
bolupdyr. Hat ýazýanlara mürzelere
uly hormat
goýupdyrlar.


§ 2.

Gadymy Mesop
o
tamiýanyň hukugy



Mesop
o
tamiýanyň hukugy
.
Wawilon patyşasy
Ham
m
urapi özüniň patyşalyk eden döwründe ussat harby
naçalnigi, diplomaty hökmünde tanalypdyr. Belli Fransuz
taryhçysy Ž. Elýul Ham
m
urapini ka
nun çykaryjy
sungatynyň geniý
si

diýip atlandyrypdyr. Ham
m
urapiniň


23

kanunl
ary 1901
-
nji ýylda Fransuz arh
e
ol
o
glary
tarapyndan Suza şäheriniň raýonynda tapylypdyr. Bu
Wawilonyň gadymy hukuk

ýadygärligi

prologdan (söz
başy), kanunyň tekstinden we epi
logdan (söz soňy)
ybarat
bolupdyr. Ol 282 paragr
fdan durýar. Şeýle
-
de bolsa, olaryň
37
-
si bozulypdyr. Ham
m
urapiniň kanunlary öz içine
hukugyň dürli ugurlaryna degişli kadalary alýar.
Prologdan soň ýerleşdirilen ilkinji maddalar kazyýete dil
ýeti
rmek bilen baglanşykly jenaýatlar üçin berilýän
jezalar baradadyr (1
-
5 maddalar). Soňra köşk,
hususy
eýeçiligi ogurlamak we olary goramak hakyndaky
maddalar (6
-
14 maddalar), talaňçylyk (21
-
23 maddalar),

ýangyndaky ogurlyk hakyndaky (25
-

madda)

düzgü
nler
ýerleşdirilipdir
. Ondan soňky maddalaryň topary
patyşanyň harby gullukda durýan emläk hukuklaryny
düzgünleşdirilipdir.
J
emgyýetçilik rahatlygyna we
ylalaşygyna zyýan ýetirmeklige jeza talap edýän
maddalar

(
26
-
37 maddalar
)

aýratyn topar
y

düzý
ärler.
Olar 102,103,108,114,117,120,127
-
ä çenli alypdyr.
Kanunyň soňky bölümi maşgala hukugy hakyndadyr.
Nika, maşgala gatnaşyklarynda şahsy we emläkleýin
hukuklar hakynda 128
-
163 maddalary, mirasy almaklyk
hakynda 165
-
182 maddalar, maşgalada
çagalaryň, ene
-
atanyň arasyndaky hukuk häsiýetli şahsy gatnaşyklar
hakynda 185
-
195 maddalar. Maddalaryň iň soňky topary
gozgalýan emlägi
ulanmak baradaky söwda
operasiýalaryny

amala aşyrmak baradaky jogapkärçilik
hakyndaky
(
215
-
282 maddalar
)
kadalary

öz içine alypdyr.

Kazyýet

prosesi dilden we bäsdeşlik hökmünde
geçirilipdir.

Kazyýetler obşinalaýyn
,

Hramlaryňky we


24

patyşalaryňky bolupdyr.

Ham
m
urapiniň kanunlarynda
jezalandyrmagyň 3 görnüşini görmek bolýar:

1.

Awilumlar üçin bolup
,

gan

ýerine
gan almaly
bolupdyr (oka


zaoka)

2.

Simwoliki häsiýetde bolup, kakasyny uran oglanyň
elini çapypdyrlar ýa
-
da tebip ters bejerse elini tirseginden
aşagyny çapypdyrlar.

3.

Aýna häsiýetli


gurluşykçynyň salan jaýynda
hojaýynyň ogly ölse
,

gurluş
ykçynyň ogluny hem
öldüripdirler.

Edebi
ý
at
:

1.

Волков М.И.

Законы Вавилонского царя
Хаммурапи

. М., 1914.

2.

Саблов Д.Ж. Древние цивилизации.
Ближний Восток и Мезоамерика. М., 1992.

3.

Черниловский З.М.


Всеобщая история
государства и права

.М.2002















25

G
adymy Hindistan

§ 1.

I
latyň sosial bölün
i
şigi. Döwlet gurluşy. Goşun




Dünýäde iň gadymy we özboluşly siwilizasiýalaryň
biri bolan, ösen medeniýetli 4
-
müň ýyldan gowrak mundan
ozal emele gelen
,

merkezleri Harappada we Mahenžo
-

Daroda ýerleşen gadymy

Hindistanyň çuň taryhy bardyr.
Gadymy Hindistanyň taryhynyň döwürleri barada doly
maglumatlar ýokdur. Diňe b.e.öňki 2
-

müň ýyllygyň II
-

ýarymy we b.e I
-

müň ýyllygyň ortalarynda Gang
jülgesinde synpy jemgyýet döräpdir we ösüşe eýe
bolup
dyr. Magatha
-
Mauri döwründe b.e.öň I
-

ýarym
ýyllygyň II
-

ýarymy, b.e.öňki I asyra çenli gadymy
Hindistanda iň iri döwlet emele gelmesi Maurlaryň
imperiýasynyň emele gelen we hereket eden döwridir.
Edebi ýadygärlikleriň arasynda bu döwür
de aýratyn
orny gadymy Hindi syýasy traktaty Arthaşastra (onuň
awtory Mauri imperiýasyny esaslandyryjy
Çandraguptanyň geňeşçisi Kautiliýe ýazypdyr), şeýle
hem dini däp
-
dessurlary
we hukuk kadalary


Dharmasutralar we Dharmaşastralar eýeläpd
irler.
Dharmaşastralaryň arasynda b.e.öňki II asyry we b.e II
asyrynda has meşhur bolany
Manunyň kanunlarydyr.

Gadymy Hindistanda
sosial synpy

t
a
pawutlyklar şu
aşaky gatlaklardan (warnalardan) ybarat bolupdyr:

1.

Brahmanlar


(dini işgärler, žre
s
ler)

2.

Kşatriler (harbylar, hökümdarlar)

3.

Waýşiler (ýer bejerýänler, senetçiler)

4.

Şudralar (gullar)



26

Maur
i
l
e
r
i
ň döwründe kşatril
e
r
i
ň hatarynda gös
-
göni
patyşanyň tiresine degişlileri goşupdyrlar. Olaryň elinde
harby syýasy we ykdysady häkimiýet bo
lupdyr. Gullaryň
hukuk ukyby bolmandyr. Manunyň kanunynda

şudralar
baýlyk ýygnamaly däldir


diýilip berkidilipdir.


Döwlet gurluşy
. B.e.öň VI
-
IV asyrlarda Hindistanyň
territoriýasynda ilkinji iri döw
letler ýüze çykýar.

B.e.öňki
IV

asyr
da bularyň arasynda agalyk üçin başlanan göreş
şäher döwlet Magathanyň ýeňşi bilen tamamlanýar.
Magathada dolandyrylýan
dinastiýanyň täze pozisiýasynyň
berkidilmegi Maur
i
l
e
r
i
ň uly imperiýasynyň döredilmegine
getirdi.
Maur
i
l
e
r
i
ň

imperiýasy
b.e.öňki III
-
asyrda iň ýokary
ösüşe ýetýär.

Imperiýanyň başynda Aşoka durupdyr.

Ar
t
haşastra laýyklykda patyşa çinow
n
ikleri merkezi we
ýerli dolandyryş toparlaryna bölünipdirler.

Aýratyn orny
patyşanyň geňeşçileri
-

ýokary sanownikler eýel
äpdirler.

Olara başgaça mantrinler ýa
-
da
mahamatrlar diýipdirler.
Bularyň arasynda çinow
n
ikleriň aýratyn toparyny hem
tapawutlandyryp bolar.

Olar goşun üpjünçiligi baradaky
meselä seredipdirler.

Özleriniň işlerine laýyklykda baş
salgyt

ýygnaýja ýa
-
da baş serkerdebaşa (senapati) tabyn
bolupdyrlar.


Beýleki ýokary
wezipeleriň

arasynda aýratyn
orny baş kazy, patyşanyň hukuk geňeşçisi, patyşanyň din
geňeşçisi, onuň ogullarynyň terbiýeçisi
,

baş köşk žre
s
i
eýeläpdir.

Maur
i
l
e
r
i
ň

imperiýasynda dolandyryş bölünişi
we şonuň bilen bagly dolandyryş ulgamy çylşyrymly
bolupdyr.

Imperiýanyň diňe bölegi gös
-
göni patyşanyň we
onuň köşgüniň dolandyr
y
şynda bolupdyr. Olaryň arasynda
i
ri administratiw birlik prow
i
nsiýa

hasaplanypdyr.

Prow
i
nsiýa hökümdarlarynyň wezipelerine we funksiýasyna


27

onuň territoriýasyny goramak, tertip
-
düzgüni saklamak ,
salgytlary ýygnamak,

gurluşyk işini üpjün etmek degişli
bolupdyr. Ondan kiçeňräk administratiw birlige Okrug
diýili
pdir.

Oňa okrug naçalnigi ýolbaşçylyk edipdir.

Goşun.

Gadymy Hindistan döwle
t
inde goşun uly rol
oýnapdyr.Beýleki hal
k
lary

talamak we uruşlar

döwleti
gülletmegiň wajyp çeşmesi hökminde hasapla
nypdyr
.
Goşunyň düzümine hakyna tutmalar, mi
raslaýyn urşujylar
we beýlekiler giripdir.

Diňe kşatriler ýarag göterip
bilipdirler.

Beýlekiler bolsa “bela gelen wagty” ýarag
alypdyrlar. Goşun jemgyýetçilik tertibini hem goramak
funksiýas
yny ýerine ýetiripdir.


§ 2.

Gadymy Hindistanyň hukugy


Manunyň kanunlary.




G
ad
ymy hindi hukugynyň özboluşl
y

aýratynlyklary onuň çeşmelerinde, dharmaşastralarda
beýan edili
pdir.

Dharmaşastralaryň arasynda Manunyň
Kanunlary esasy orny eýeleýär.
Manunyň kanunlary 12
bapdan ybarat bolup, olard
a goşgy
-
şloklaryň 2685
-
si
saklanýar.

Manunyň kanunlarynyň gurluşy
:

I
-
bapda

dünýäniň döreýşi we ýaradan
-

Taňry baradaky 4 sany
esasy warnalaryň gelip çykyşy baradaky maglumatlar
berilýär.
II
-
bapda

adatlaryň, däp
-
dessurlaryň şeýle hem
dhar
maşastralaryň keramatly parasaty barada beýan
edilýär.
III
-

bapda

maşgala durmuşyna şeýle hem dogry
nika
(anuloma)

we
nä dogry nika (partiloma ) degişli
kadalary we talaplary öz içine alýar.

IV
-
V

VI

baplarda
gündeki gigiýena düzgünleri,
gün tertibi, gadagan
etmişleriň sanawy baradaky maglumatlar hakyndadyr.
VII
-



28

bapda

patyşanyň dharmasy baradaky, şeýle hem adyl
kazyýetlikde jezalaryň ähmiýeti, administratiw, salgyt we
harby işler boýunça maslahatlara garalýar.

VIII
-

bap

kazyý
ete ýüz tutmaklygyň 18 sebäbine seredýär.

IX

bap

är
-
aýalyň maşgala durmuşynda şahsy we emläkleýin
hukuklar we borçlar hakynda, miras almak hakynda beýan
edilýär
.
X


bap

3 sany esasy warnalar
üçin (brahmanlar,
kşatriler,waýşiler ) umumy kadalary,
eýeçiligi edinmegiň 7
kanunlar usullaryny öz içine alýar.

XI
-
bap

eldegirmesizleriň kastasyna degişli soraglary öz içine
alýar. Bu kasta deň däl warnalaryň arasyndaky nikanyň
netijesinde ýüze çykypdyr.

XII
-

bapda

dini däp
-
dessurlar
barada

we olara gatnaşyjylar baradaky düzgüni öz içine
alýar.

Manunyň kanunlarynda şertnamalaryň gadymy
görnüşi karz almak şertnamasy barada giňişleýin
ýazylandyr.
Şeýle hem emlägi edinmegiň 7 kanuny usuly
berkidilendir. Kazyýet seljrişi

üçin 1
8 sany sebäbiň

2
toparyny jenaýatlar düzýärler
:

1
-
njisi töhmet atmak,

kemsitmek, ogurlyk, zorluk we beýlekiler. Kazyýet
seljerişiniň

sebäpleriniň 2
-
njisi şertnamalaýyn
gatnaşyklarynyň bozulmagy düzýändir. Jezalaryň
ulgamynda simwoliki talio
n ýörelgesi ýöredilipdir.
Kazyýet prosei bäsdeşlik hökmünde alnyp barylypdyr.

Edebiýat:

1.

Графский В.Г. „Всеобщая история права и
государства “ (учебник). М.2002

2.

Законы Ману. М., 1960.

3.

Самозванцев А.М. Правовой текст дхармашастры.
М., 1991.



29


Gadymy
Hytaý


§ 1.

Gadymy Hytaý siwilizasiýal
ary we olaryň taryhy
ähmiýeti


Gadymy Hytaýyň sosial taryhynyň hronologik
çäkleri iki iri döwri Sin we Hytaý siwilizasiýalaryny öz
içine alýar. Sin ýa
-
da gadymy gadymy Hytaý uzak G.d
siwilizasiýasy b.e
.öň 2000, b.e.öň 400 ýyllary öz içine
alýar.
Gadymy Hytaý ýazary Sym Sýan ilkinji hökümdar
hökmünde Huandini (sary patyşa) diýilip ilkinji hökümdar
bolupdyr we oňa siwilizasiýanyň ähli gazananlaryny
ýagny, hojalyk işi gurmaklygy, administ
ratiw dolandyryşy,
kompasyň oýlap tapylyşyny we ýazuwy degişli edipdir.

Ady rowaýata öwrülen Ýuýu Sýa dinastiýasyny
esaslandyryjy bolupdyr. Ol irigrasion desgalaryň kömegi
bilen derýalary akdyrmagy başarypdyr diýilip
hasaplanypdyr. Gadymy
siwilizasiýanyň taryhy (Sin) ägirt
Han imperiýasynyň dör
edilmegi bilen tamamlanypdyr. I
-

dinastiýanyň
emele gelmek eýýamynda gadymy
taryhçynyň baha berşi ýaly Hytaý “ýuwaş
-
ýuwaşdan gaýry
territoriýalary edil ýüpek gurçugynyň ýapragy iýşi
ýaly
iýipdir”. Şu döwürde döredilýän döwletiň ýeriň merkezi
hökmündäki garaýyşlar ýüze çykypdyr. Çžou
dinastiýasynda ol Çžungo

(orta döwlet) döwletiň
ýaşaýjylary bolsa, özlerini orta döwletiň adamlary diýip
atlandyrypdyrlar. Soňra bu atla
ndyrma Han adamlary
diýmeklige öwrülipdir.

Hytaý siwilizasiýasy (400
-
2000 ý). Ol harby
çozuşlar uzak wagtlap mongollaryň, mançužurlaryň,


30

ýewropallaryň, ýaponlaryň gol astynda bolupdyr. Içerki
Hytaý 3 sany iri derýa bilen
suwarylypdyr.(Ýan
sizi
ý,Syszýan,Huanhe)

Şäher tipli siwilizasiýalaryň Ilkinji ojaklary Huanhe
derýasynyň jülgesinde emele gelipdir. Ol ýerlerde Ink
taýpalary ýaşapdyr.Taýpalaryň serdaryna wanalar diýilip
atlandyrylypdyr.

Hytaýyň gadymy resmileş
dirilen syýasy taryh
y
diňe XVI
-

asyrdan başlanypdyr. Käbir taryhçylaryň
pikirine görä Şan dinastiýasyndan başlanypdyr. Şan
dinastiýasynyň ösen döwri goňşy taýpalaryň boýun
egmegi bilen baglydyr.
Ýeňen taýpanyň


hökümdary Wan
patyşa diýilip yglan edilipd
ir. Şu döwürde eýeçiligiň
patyşa we obşinalaýyn formasy ýüze çykypdyr. 1027
-
nji
ýylda Şan patyşalygy Çžou patyşalygynyň
hökümdarlygynyň eline düşüpdir. Çžoular özleriniň
dinastiýasyny döerdipdirler we özleriniň patyşalygyny
asmanyň o
gly, imperiýalaryny asmanyň aşagyndaky
imperiýa diýip atlandyrypdyrlar.

Çžou dinastiýasy b.e.öň 1027
-
258 ýyllarda uzak
wagtlap höküm sürüpdir. Şu döwürde ýerli dolandyryş
gurluşy, ýeri bejermek, söwda, senetçilik, magaryf,
idialogiýa ösüpdir
. B.e.öň 258
-
nji ýylda Sin dinastiýasy
dolandyryp başlaýar. Bu dinastiýanyň iň görnükli wekili
In Çžen bolup, goňşy knýazlyklary birleşdiripdir we özünde
Sin
-
Şi huandi diýip atlandyrypdyr.(Sin dinastiýasynyň
I
-

hökümdary diýmek). Ol imperiýanyň

serhetlerini beýleki
taýpalardan goramak üçin uly gala gurluşygyna başlapdyr.
Oňa beýik Hytaý diwary diýilýär. “Wanli Çan
-
Çin ” diýilip
atlandyrylypdyr.



31

Şin
-
Hin Huandi

özüniň

häkimiýetini we
ygtyýarlyklaryny örän artdyrypdyr we onuň imperiýa
synyň
territoryýasynda

bitewi kanunçylygy we bitewi agyrlyk
ölçeg birlikleri girizipdir. Ýöne onuň ölmünden soň,
onuň
mirasdarlary onuň häkimiýetini elden gidiripdirler we Han
dinastiýasyna boýun egipdirler(b.e.öň 206
-

b.e 221 ýyllar).

Hut
Han imperatorlarynyň döwründe döwlet wezipesinde
işlemek üçin syna
g ulgamyny girizipdir.B.e.öň I
-

asyrda
Budizm hem gelipdir.B.e.öň 124
-
nji

ýylda imperator
uniwersiteti döredilipdir. Onda çinowik adminstratorlary
taýýarlanypdyr.

Imperator Y
-
diniň
b.e.öň 140
-
87

nji ýyllar
Hindistan, Siriýa we Rim respublikalary bilen söwda
gatnaşyklary giňeldilipdir.


§ 2.

Hytaý kanunçylygynyň ö
süşi


B.e.öň VI


asyrda Çžouly atly kanunlaryň
ýygyndysy ýüze çykypdyr. Ol adat hukugynyň ýerine
esasy düzgünle
şdiriji bolupdyr.Mundan başga
-
da Gadymy
Hytaý kodeksleriniň arasynda jenaýat kodeksi iň gadymy
bolup,
b.e.öň 10 asyr
da

işlenip taýýarlanypdyr we 3 müňe
golaý maddany öz içine alypdyr. Eýýam şol döwürde
jenaýatlaryň 500 görnüşi tapawutlanypdy
r.
Jezalandyrmalaryň hem şu aşakdaky ulgamy girizilipdir:
tagma basmak, burny kesmek, aýagy çapmak, ölüm jezasy).

Kazyýet prosesi


beýleki halklaryňky
ýaly
bäsdeşlik hök
münde geçirilipdir.B.e.öňki VI
-
V

asyrlarda
Çžou Hytaý taryhynyň iň çylşyrym
ly döwründe döwründe
bu ýerde Lao
-
sz
y, Kanfu
çi, Men
-
szy ýaly akyldarlar
ýaap
dyrlar we döredipdirler. Konfu
çi

(Kun
-
szy) birnäçe


32

patyşalyklaryň hökümdarlygynda dürli wezipelerde
işläpdir.
Kanfu
çi şeýle diýipdir “ Özüňe islemeýän zadyňy beýlek
i
adamlara etme.Şonda döwletde we maşgalada ýigrenjilik
ýok bolar”.

Lao
-
szy Çžou köşgünde arhibaris bolup işläpdir,
soňra ol uzak ülkelere gidipdir. Ol Daosizm akymyny
esaslandyrypdyr.Dao


bu
tebigatyň bir wagtyň özünde
par
asatly durmuşyň ýolu
dyr. Konfu
çiniň ýoluny dowam
etdirijileriň has meşhury Men
-
szydyr. Men
-
szy döwleti
dolandyrmakda ýaramaz hökümdara garşy aýaga galmak
hu
kugy ykrar edipdir. B.e.öň IV
-
III

asyrda
Hytaý
Le
gizmeniň mekdebiniň ýola goýlan döwri bolupdyr.
Legistler

kanunçylar, latyn (lex) dolandyryş hemişelik
hereket edýän kanunlara salgylanmalydyr. Tabynlykdakylar
bolsa, olary hökmany ýerine ýetirmeli hasaplapdyrlar.
Legistler mekdebini esaslandyryjy Şan
-
Ýan şeýle ýazypdyr
“ Dünýäni dolandyrmakda birnäçe
usul bardyr, hökümdaryň
halky ylham berýän serişdeleriniň

biri edaralar we
wezipeleýin derejelerdir.Döwleti gülletmegiň usuly bolsa
oba
-
hojalyk we uruşdyr”.

Edebiýat:

1.

Античный мир и Восточные цивилизации.
М,. 1999.

2.

Васильев Л.С. История Восто
ка: в 2 т. Т.1.
М., 1993.

3.

Графский В.Г. „Всеобщая история права и
государства “ (учебник). М.2002





33

Gadymy dünýäniň döwleti we hukugy
.

Gadymy
Gresiýa


§ 1.


Afina döwleti.

Sparta döwleti


Ege
ý

der
ý
asyny
ň

i
ň

uly adasy

Krit Gresiýany G.d
-
dan we G.o
-
da
n gurşapdyr. Gresiýada Balkan ýarym
adasynyň G.o bölegini tutýandyr. Makedoniýa
imperiýasyna çenli Gresiýa bir bitewi bolman birnäçe
şäher
-
döwletlere (polislere) bölünipdir.Gadymy dünýäniň
has ösen döwletleriň biri
diňe bir gadymy Gresiý
anyň däl,
eýsem adamzat siwilizasiýasynda hem wajyp roly oýnan
dünýä medeniýetiniň,sungatynyň, ylmynyň ösmegine uly
goşant goşan döwletleriň biri hem Afina döwletidir.
B.e.öň 2 müň ýyllygyň ahyrynda Gresiýanyň Attika
diýen oblastyn
da Afina döwleti döräpdir. Bu ýerde
esasan 4 sany iri taýpa ýaşap, hersiniň hem özüniň halk
ýygnagy, ýaşulylar maslahaty, saýlawly serdary


Bazilews
bolupdyr. Afinada gul
-
eýeçilik döwletiniň emele gelmek
uzak prosesi
Teseýiň ady b
ilen baglanşyklydyr. Ol
Attikany eýelän taýpalaryň bir Afina halkyna
birikdirmegi üçin reformalary geçiripdir. Jemgyýetçilik
deňsizliginiň

ösmegi bilen ilat Ew
patridlere

(asylzada),
Geomorlara (ýer bejerýänlere), demiurglara (senetçilere)


bölünipdir. Ew
patridler ýuwaş
-
ýuwaşdan bazilewsiň
häkimiýetini çäklendiripdirler.Onuň funksiaýsy täze
ewpatridleriň arasynda
saýlanypdyr.

Ewpatridlerden
saýlanan şahslara Arhontlar diýilipdir. Arhont wezipesi
ilki ömürlik bolupdyr. Soňra
ony 10 ýyl möhlet bil
en
çäklendiripdirler. B.e.öň
VIII

asyrda jemagat


34

dolandyryşynyň täze orga
ny areopag döredilipdir.
Ýaşulu
lar maslahatynyň ýerine döredilen areopag
arhontlary saý
lapdyr we gözegçilik edipdir, ýokary
kazyýet häkimiýet
ini amala aşyrypdyr. B.e.öň VI

asyra
çenli Afinada örän çylşyrymly ýagdaý bolupdyr.Ýurtda
birnäçe syýasy üýtgeşmeleri amal
a aşyrmagyň zerurlygy
ýüze çy
kypdyr. Bu reformalaryň başyny S
o
lon, ol b.e.öň
594
-
nji ýylda arhont saýlanypdyr . Ilk
i S
o
lon karz
reformasyny amala aşyrypdyr. Garyplaryň bergilerini
ýatyrypdyr. Bergisi üçin

gulçulyga düşen Afinaly
lary

boşadylypdyr. S
o
lon raýatlary emläk alamatlary boýunça
4
-
e bölüpdir:

1.

Örän baýlar.

2.

Birneme azyrak baýlar.

3.

Has azyrak
baýlar.

4.

Garyplar.

Garyplaryň bähbitleri täze kazyýet organynda Gelieýada
seredilipdir.

Gelieýa gün diýmekligi aňladypdyr. Gün
dogmaka sud başlapdyr we gün ýaşmaka gutarypdyr.

Ewpatridleriň bähbitleri bolsa täze döredilen dolandyryş
400
-
le
riň

kanagatlandyrmandyr.B.e.öň 509
-
njy ýylda
Klesfeniň


reformalary Afinada tire
-
taýpa gurluşynyň
soňky galyndylaryny aýyrypdyr. Klesfen 400
-
leiň geňeşini
ýatyrypdyr we onuň ýerine 500
-
leriň maslahatyny
döredipdir. Muňa Bule diýilipdir
.Bu geňeş Afinanyň
syýasy durmuş
yna ýolbaşçylyk edipdir we o
nuň
kararlaryny amala aşyrypdyr.

Klisfen ilaty 4
-

taýpa
bölmegi ýatyrypdyr.Attika 10 territoriýal Fillere
bölünipdir.Onuň hersi bolsa dürli ýerlerde ýerleşýän
şäher, kenar
ýaka we ýer bejerilýän territoriýalary öz içine


35

alypdyr.Klisfeniň reformalary Afinada döwletiň emele
gelmek uzak prosesi tamamlanypdyr.

Sparta
.

Gadymy Gresiýanyň taryhyna uly täsir eden
beýleki polýuslaryň biri hem Spartadyr (
b.e.
öň VIII
-
VII

asyr). Şu döwürde S
partanyň sosi
al we syýasy gurluşy
retra (şertnama) bilen berkidilipdir. Ol meşhur kanun
çykaryjy Likurga degişli bolupdyr. Spartada öz boluşly
synpy jemgyýetçilik gurluşy emele gelipdir. Agalyk ediji

synpa Spartiýa
dlar diýlipdir. Olar doly hukukly raýatlar
bolupdyr. Sparta
l
da ýörite Spartal mekdebi bolupdyr. Bu
mekdep 7
-
i ýaşdan çagalary alyp harby taýýarlyk
görüpdirler. 20
-
60 ýaş aralygynda gulyk edipdirler. 25
-
26
ýaşda harb
y tälim alypdyrlar.spartanyň daglyk
raýonlarynda ýaşaýyjylaryna Periekler bolupdyr.
O
laryň
şahsy azatlyklary bolupdyr. Şeýle hem emläkleýin hukuk
ukyplygyna eýe bolupdyrlar. Ýöne syýasy hukuklary
bolmandyr.

Sparta dolandyrylyşy boýunça r
espu
b
lika
öwrülipdir. Döwletiň

başynda iki Arha
get
bolupdyr.
Arha
getler hor
matdan peýdalanypdyrlar.
Ýaşulu
lar maslahatyna giripdirler. Käbir işler boýunça
kazyýeti amala aşyrypdyrlar. Ýaşulylar maslahaty
Gerusiýa bolup, oňa 28 gerot giripd
ir.Olar 60 ýaşa ýeten
belli spartallar bolupdyr. Gerusiýa beýleki döwletler bilen
gepleşik geçirmäge gatnaşypdyr. Döwlet jenaýatlary
baradaky işlere garapdyrlar we arhegetleriň garşysyna
kazyýet prosesini

alyp barypdyrlar. B.e.öň VIII

as
yrda
Spartalyň döwlet gurluşynda
eforlar ýüze
çykypdyr.Eforlar ilki başda arhagetleriň ilkinji kömekçileri


36

hasaplanypdyr we emläk jedelleri boýunça kazyýet
seljerişini amala aşyrypdyrlar.


§ 2.


Afina hukugynyň aýratynlyklary


Gadymy Afinada k
azyýet wezipeleri halk
ýygnagyna areopaga, şeýle hem aýratyn işler boýunça
döredilen kazyýet kollegiýasyna degişli bolupdyr. Aýratyn
iş boýunça ýörite tribunal döredilýär.Muňa Arthot diýilýär.
Seresapsyzlyk bilen adam öldürmekligi efektleriň

kazyýetleri döredilipdir.

Talaňçylyk, ogurlyk we beýleki
emläkleýin jenaýatlara 11
-
leriň kollegiýasy , jedellere
dietetleriň triteý kazyýeti (araçy) we 40
-
laryň kollegiýasy
garapdyr.

Arhont bazilews bolsa, bilkastlaýyn adam öldürmek
we jena
ýatlara garapdyr.Kazyýet seljerişi aýyplama
formasynda bolup, sud etmek gatnaşyjylaryň borjy
bolupdyr.Ol döwürde aklawçylar bolmandyr. Ýöne
çykyşlary ýazyp bermäge kömekçiler

logograf bolupdyr.
Ses bermek gizlin amala aşyrylypdyr. Ak w
e garadaşlaryň
kömegi bilen. Kazylaryň düzümi täk bolupdyr.
Kanunçylyga kazyýet gözegçiligini amala aşyrýan
mehanizmleriň biri Nomofetiň komisiýasy
bolupdyr.Nomofetiň kollegiýasynyň razylygy esasynda
kanunyň taslamasy kanun bolupdyr w
e güýje
giripdir.Hukuk kadalaryny we jedellerini çözmekligiň
preseduralary

iki çeşmelerde, adatlarda we kanunlarda ,
psefisma

larda görmek bolýar. Ähli kodekslerde ölçegi
we häsiýeti anyk kesgitlenipdir. Afinanyň ilkinji ýazuw
kanunçyly
gynda Drakontyň dolandyran döwründe b.e.öň


37

621
-
nji ýylda jenaýatlar agyr we ýeňil görnüşlere
bölünmändir. Bu klasfiskasiýany Salon girizipdir. Eýeçilik
döwletiň, hramlaryň ýa
-
da jemgyýetçilik ýerleriniň


hususy
formasynda bolupdyr. Hususy eýe
çilik görünýänlere (ýer,
gul, jaý) we görünmeýänlere (pul, gymmatly şaý
-
sepler)
bölünipdir. Bular gozgalýan we gozgalmaýan emläkler.
Nikasyzlyk ahlak taýdan ýazgarylypdyr.Ýöne köp aýalylyk
gadagan edilipdir.Öýlenýän ýigitler gyzyň kakasy bil
en
şertnama baglanşypdyrlar.


Edebiýat:

1.

Аристотель. Политика.

2.


История государства и права зарубежных
стран


(ч.1).М.2001

3.

Графский В.Г.

Всеобщая история права и
государства


(учебник). М.2002

4.


Томсон Дж.


Исследование по истории
древнегреческого о
бщества

. М.1958













38



Gadymy Rim döwleti

§ 1.


Gadymy Rimde döwletiň döremegi




Gadymy Rimde d
öwletiň döredilmeginiň
taryhy
birnäçe eýýamlary öz içine alýar. Olar şulardyr:

Döwletiň döremeginiň

döwri (b.e.öň 8
-
6 asy
r)

Respublika döwri (b.e.öň 5asyrdan b.e .öň27
-
nji ýyl)

Imperiýa döwri (b.e.öň 27
-
nji ýyldan b.e 476 ýyl)
b
u hem
öz gezginde 2
-
etaba pri
ns
ipata we dominata bölünipdir.
Soňky eta
pda Rim döwleti G
ünbatar

we G
ün
d
ogar

imperiýalaryna bölünipdir
.

G
ünbatar

rim imperiýasy b.e.öň
476
-
njy ýylda German taýpalary tarapyndan derbi
-
dagyn
edilipdir.

G
ün
d
ogar

Rim imperiýasy Wizantiýa

bolsa,

1000
ýyllap dowam edipdir.

Rim obşinasynyň içerki gurluşy harby demokratik
häsiýetde bolupdyr.

Obşinanyň başynda
saýlawly serdar
Reks bolupdyr.
Reksler hemmeler üçin hökmany kararlary
kabul edipdir.Bu ýerde senat dolandyryş organyň
funksiýasyny emele getiripdir.

Plebeýler öz hukuklary üçin göreşipdirler.Olaryň
ýeňşi we gadymy Rimde döwletiň döremegi Serwi
tulynyň
reformalary bilen baglydyr.Rekes Serwitulynyň
reformalary rimiň jemgyýetçilik gurluşlarynyň esaslaryna
emläkleýin we territoriýal

ýörelgelerini salypdyr. Rimiň
ähli azat ilaty emläkleýin razrýadlara bölünipdir. Her
razrýad ýaragly erk
ekleriň belli bir sanyny berip, olardan
Senturiler, ýüzlikler döredilipdir.Rimde 4
-
sany şäher, 17
-
oba territorial okuruglary döredilipdir.Serwitulynyň
reformalary tire
-
taýpalaryň gurluşyndaky prosesleri


39

tamamlap territoriýal bölünşige we emlä
kleýin

tapawutlyklara esaslanýan

täze sosial
syýasy gurluş bilen
çalşýrylypdyr. B.e.öň 5 asyrda plebeýler patriçalardaky
hukuklara eýe bolmak üçin göreşde ýeňiş
gazanypdyrlar.Şu maksatlar bilen b.e.öň 494
-
nji ýylda
plebeý tribunynyň wezipes
i döredilipdir. Plebeý
tribunynyň dolandyryş häkimiýeti bolmandyr. Ýöne ol weto
hukugyna eýe bolupdyr.Ýagny, islendik wezipeli şahsyň
hatda senatyň hem kararlaryny
ýerine ýetirmeklige
gadagan edýän hukuk. Plebeýleriň ýene üstünlikleriniň biri

hem b.e.öň 451
-
450
-
nji ýyllarda 12 tablisa kanunynyň çap
edilmegidir.

B.e.öň 509

njy ýylda Rimde iň soňky 7
-
nji reks
Tarkwiniý Gordy kowulandan soň, aristokratik
respublikasy döredilýär.
Respublika döwri önümçiligiň
gul
-
eýeçilik usullarynyň
ösmegi basyp alyjylykly uruşlar
bilen häsiýetlendirilýär.Rimde sosial bölünişik gullardan
we azat adamlardan ybarat bolupdyr. Azat adamlar hem
öz gezeginde iki sosial synpa bölünipdir:

1. Ýer eýeleri, söwdagärler.

2. Ýer bejerýänler we sene
tçiler.

Rimde şahsyýetiň hukuk ýagdaýy 3
status bilen
häsiýetlendirilýär:

Azatlyk, Raýatlyk, Maşgala.

Diňe şustatuslaryň hemmesi bolanda doly hukuk ukyby
bolupdyr.



40

Jemagat hukugynda bu adamlaryň halk ýygnagyna
gatnaşmagy we döwlet wezipeleri
ni eýelemek hukugyny
aňladsa, hususy hukukda rim nikasyny baglanyşmaga we
emläkleýin hukuk gatnaşyklaryny amala aşyrmaga bolan
hukugyny aňladypdyr.

Respublikanyň taryhynyň döwründe häkimiýetiň esasy
döredijileri magistratlar, senat we halk

ýygnaklary çykyş
edipdirler. Esasan gatlaklar patriçalar we plbeýler
bolupdyr.Soňra bulara atlylar hem goşulypdyr.

Rimde magistratlar diýilip dürli wezipeli şahslara
aýdylypdyr.Mysal üçin konsul pretorlar we beýlekiler.
Olaryň kesgitlenen

iş çygry bolupdyr. Ýaragly güýçlere
serkerdelik etmek, prowisalary dolandyrmak, adyl
kazyýetligi amala aşyrmak, bu şahslar ýygnaklarda halka
perman bilen ýüzlenipdirler.Permanlar ilki dilden
aýdylypdyr, soňra olara ediktler
diýilipdir.
Magistratlaryň ediktleri iki wajyp häkimiýet
häsiýete eýe
bolupdyr.Ýagny ýurisd
iksiýa we
imperiuum.

Ýurisdiksiýa bu ýerde magistratyň hut özüniň kanuny
güýji bilen adyl kazyýetligi amala aşyrmagy bilen
aňladypdyr.



Imperium bolsa
magistrata umumy bähbidi amala
aşyrmak üçin belli bir çäkleri geçirmeklge berilýän doly
ýokary häkimiýetdir.Mysal üçin şular ýaly ýagdaýlarda
konsul bir wagtda harby häkimiýeti we ýuridiksiýa
aňladypdyr.



41

§ 2.


Rim imperiýasy

Rim im
periýasy
-

b.e.öň 44
-
nji ýylda hemişelik
diktator bolup, populýarlaryň serdary azat adam Gaý
Ýuriý Sez
a
r bellenilýär. Ýuriý Sez
a
r öldirilenden soň
Aktebian Awgust birnäçe häkimiýet ygtyýarlyklaryna
eýe bolupdyr. Bularyň hemmesi ýuwaş
-
ýuwaşda
n
imperatorlyk dolandyryş formasyna geçilmegine täsir
edipdir.

Prin
s
ipat ýörelgesi
-
prin
s
ipat döwründäki döwlet
gurluşyny respublika monarhiýasy diýilip
atlandyrylypdyr.


Prowinsiýada dolandyryş iki ugur boýunça imperator
we senat boýun
ça alynyp barylypdyr. Imperator
prowinsiýalary imperator tarapyndan bellenilen Legatlar
tarapyndan dolandyrylypdyr.

Dominat ýörelgesi
-

dominat iki häkimiýetliligi (diarhiýa)
prinsepsiň ahýryna tamamlanypdyr. Bu ýagdaý
Diolektianyň dolandyran

wagty bolupdyr. Şu döwürde
Opelýasiýa instituty ýüze çykypdyr.

Onuň esasynda
ýokary kazyýet instansiýasy ýüze çykypdyr.
Dialektianyň dolandyran döwründe territoriýal harby
we maliýe dolandyryşy boýunça reformalar amala
aşyryrlypd
yr.

Diolektianyň döwründe hristianlar zalym gysylypdyr.Diňe
Konstantiniň dolandyran wagtynda b.e.öň 306
-
337
-
nji
ýyllarda Milan edikt neşir edilipdir.Şu edikt bilen
hristiançylyk kanuny esasda din statusyna eýe


42

bolupdyr.Imperiýanyň G.d
-
r
a we G.b
-
ra bölünmegi bilen
iki imperator hem Awgust diýilip atlandyrylypdyr.


Edebi
ý
at
:

1.

„История государства и права зарубежных
стран“(ч.1).М.2001

2.

Графский В.Г. „Всеобщая история права и
государства “ (учебник). М.2002

3.

Омельченко О.А. Основы римс
кого права.
М., 1992.

4.

Черниловский З.М.


Всеобщая история
государства и права

.М.2002













43

Rim hukugynyň aýratynlyklary

§ 1.


Rim hukugynyň ösüşi


Rim hukukçylary tutuş hukugy jemagat we hususy
kwirit, latynlar hukugyna we halklaryň huku
gyna
bölüpdirler.

Tebigatyň kanunalaýyk gatnaşyklary bilen
deňeşdirilen hukugyň uniwersal kesgitlemesine birnäçe
tagallalar edipdirler.Şeýle hukuk halklaryň hukugy ýa
-
da tebigy hukuk diýip atlandyrylypdylar. Rimlileriň
Siwil hukugy öz
üniň başky mazmuny we ähmiýeti
boýunça rimlil
e
riň hukugy soňra hususy hukuk
diýilipdir.Rim hukugynyň taryhynyň döwürleri şu
aşakdakylardyr:

1)

Gadymy döwür
-

b.e.öň VI
-
III

asyrlar.Bu döwürde Rim
hukugynyň esasy institutlary kemala ge
lipdir.

2) Klassyk döwri
-

b.e.öň III

asyr

ortalary
-

b.e.öň III

asyryň ahyrlary.Bu döwürde Rim hukugy özüniň iň
ýokary ösüşine we kämilligine ýetýär.

3)

Post
k
lassyk döwri


b.e
IV
-
VI

asyrlary. Bu döwürde
Rim hukugy gul
-
eýeçilik jemgyýetin
iň we döwletliginiň
krizisini başdan geçirýär.

Rim hukugynyň çeşmeleri birnäçe iri ugurlar we hukuk
düzgünleşdiriş usuly boýunça bölünipdir:

Kwirit hukugy
-

oňa rim raýat hukugy hem diýilipdir.

Pretor hukugy, halklaryň hukugy, tebigy hu
kuk, adaty
hukuk şeýle hem keramatly hukuk.


Ähli rim magistratlaryň imperiumy (ýokary häkimiýet
güýji) bolupdyr.

Hemem ýokary jemagat we harby
häkimiýeti bolupdyr. Ol öz içine özüniň alyp barmagyň


44

umumy kadalaryny bellemekligi
we degişli ediktleri
neşir etmeklige alypdyr.

Sisiron magistratlar barada şeýle diýipdir: “ Halka
magistratlar ýolbaşçylyk edýär. Diýmek magistrat
gürleýän kanun diýip bolar. Kanun bolsa dilsiz
magistratdyr”.

Kwirit hukugy
-
taryhy taýda
n rimlileriň hukugy
hökmünde ösüpdir we öz içine gadymy rim hukugyny,
pretor hukugynyň düzgünlerini alypdyr. Soňra tutuş
ýuridiki kadalarynyň we ýörelgeleriniň jemlerini
aňladyp şol döwletiň kanunlarynda we adatlarynda
berkidilipdi
r.

Pretor hukugy
-

Bu hukuk ýokary derjeli hökmany güýç
bolupdyr. Sebäbi pretor

ýokary wezipeli şahs hökmünde
imperium hukugyna eýe bolupdyr.


Hukugyň wajyp çeşmeleri bolup kanun çykyş
edipdir. Ol halk ýygnagynyň kararlary bilen

düzgünleşdirilipdir.

Hukukçy Modestin kanunlar barada şeýle belläpdir:


Kanun göz öňünde tutýa
r

ýa
-
da gadagan edýär
,

ýa
-
da
rugsat berýär ýa
-
da jezalandyrýar”.

Çeşmeleriň hataryna Senat konsultlar
y

hem degişli
bolupdyr. Bular kanuny
ň ýerine ýetirilmegi üçin
senatlaryň kabul edýän kararlarydyr.


Hukugyň çeşmeleriniň aýratyn görnüşini hukukçy
alymlaryň düşindirişleri hem düzüpdir. Olara jogaplar ýa
-
da ýurisp
rudensiýa diýilipdir.

Adat hukugy
-

kanunlaryň ýok wagty ýagny,
hukuk
gatnaşyklarynyň, gatnaşyjylaryň anyk kesgitlenen
hukuklarynyň ýok wagty hereket edipdir. Belli hukukçy


45

Gaý hukugyň çeşmeleriniň tutuş jemini şeýle sözler
bilen belläpdir: “ Rim halkynyň raýat hukugy
kanunlardan, plebeýleriň kararl
aryndan, senatyň
permanlaryndan, imperatoryň buýrugyndan ybaratdyr.

Imperatoryň buýruklarynyň, permanlarynyň birnäçe
görnüşleri bolupdyr. Olara konstitusiýalar, dekeretler
,
mandatlar we reskriptler


degişlidir.

B.e.öňki 426
-
njy

ýylda Feodolsi III
we Walentiýan
III

aýdan sözleri ulanmak barada kanun kabul edilipdir.
Bu kanun şeýle hem 5 hukukçy Papinýanyň, Paweliň,
Ulpiýanyň, Modestiniň we Gaýyň işlerine ýuridik güýç
beripdir.

§ 2.


Rim hukugy boýunça hukuk

gatnaşyklarynyň aýr
atylyklary


Rim hukugynyň institutlary has umumylaşdyrylan
görnüşde ýagny hususy hukugyň, zat hukugynyň,
borçnamalaýyn hukugyň, talap hukugynyň institutlary
hökmünde bellenendir.

Hususy hukugy 3 häsiýet bilen
ölçen
il
ýär:
1. A
zatlyk, 2. Raý
atlyk, 3.

Maşgala
statuslary
.
Sanalyp geçilen statuslar raýatyň haýsy derejede hukuk
ukyplylygyna eýedigini görkezipdir. Mysal üçin
,

raýat
azat statusynda has köp hukuk uky
p
lylygyna eýe
bolupdyr.Ähli ugurlar boýunça hukuk ukybyna eýe

bolmaklyk bir wagtyň özünde syýasy, maşgala we
emläkleýin sferalarynda gatnaşmaklygy aňladypdyr.

Rim ýurisprudensiýasynda

ýuridik şahsyň doly
düşünjesi bolmandyr. Ýöne aýratyn ygtyýarlykly


46

şahslaryň birleşiklerini tapawutlandyrypdyrl
ar. Olara
Koorparaçiýalar diýilipdir.


KORP
O
RA
S
IÝALAR:


1.

Munisip
al

-

belli bir ýeriň raýatlarynyň
birleşmegi.

2.

Populus romanus (Rim halky)


birleşik bolup,
köpçilikleýin eýeçilik edipdirler we şertnamalar
baglanşypdyrlar.

3.

Kollegiýa
-

ýörite
leşdirile wezipeli şahslarynyň
birleşigi.

4.

Haýyr hasa
w
at guramalary.

Zat hukugy
-

zat hukugynyň esasy institutlary bolup,
eýelik etmek hukugy we kesekiniň zadyna doly däl
hukuk çykyş edipdir.Ähli zatlar mançipirlenen we
mançipirlenme
ý
än toparlara bölünipdir. Man
s
ipirlenýän
zatlaryň hataryna ýerler, gullar, öý haýwanlary, jaý
gurmaklyk degişli bolsa, mançipirlenmeýän zatlar pula
satyn alynypdyr.

Serwitutlar
-

adatlarda we kanunlarda berkidilýän
kesekiniň zadyny ulanmakl
ygy çäklendirýän hukuklardyr.

Klassyk we postklassyk döwrüň serwitutlary
ilki bilen
hem kesekiniň zadyna bolan zat hukugydyr.

Şertnamalar
-

iki ýa
-
da birnäçe taraplaryň ylalaşygy
bolup, kanuna laýyk hereketleri amala aşyrmaklyga we
özara borçlary döretmeklige gönükdirilendir.

Kazyýet goraglygynyň üpjünçilik derejesi bolsa iki
görnüşe bölünipdirler:



47

1.

Kontraktlar
-

siwil hukugy tarapyndan ykrar edilipdir
we talap goragy bolupdyr.

2.

Paktlar
-

bu ylalaşyklaryň kazyýetde

talap goragy
bolmagydyr.

Deliktler
-

hem hususy we jemagat toparlaryna
bölünipdirler. Borçnamalar hem Gaýyň düşündirişi ýaly
ýa şertnamalardan ýa
-
da deliktlerden gelip çykýandyr.


Edebiýat:

1.

Гай. Институция. М., 1997.

2.

Покровский И.А. история
римского права.
СПб., 1998.

3.

Пухан И., Поленак
-

Акимовская М.


Римское право

.М.2000

4.

Черниловский З.М.


Всеобщая история
государства и права

.М.2002
















48

Orta asyrl
arda hukugyň we döwletiň ösüşi


§ 1.


Orta asyrlarda
Ýewropa

döwletlerine
umu
my häsiýetn
ama




Orta asyrlar jemgyýetçilik we ruhy durmuşy
aýratyn alamatly syýasy we hukuk medeniýetiň täze
fazalarynyň ýüze çykan döwri boldy. Bu täze medeniýetiň
aýratyn intensiw iş
lenilmegi we berkidilmegi IX
-
XIII

asyrlara gabat gel
ýändir. G.b Ýewropa hukugyny we
syýasy medeniýetini işläp taýýarlamak bilen
German
taýpalary we olaryň döreden korollyklary
meşgullanypdyrlar. Orta asyr jemgyýetine belli bolan
feodalizme geçmekligiň iki esasy ýoluny görkezmek
bol
ar:

1.

Ol ýa
-
da beýleki görnüşde käbir ýurtlarda gul
-
eýeçilik jemgyýetiniň we döwletiniň bolmagy.

2.

Irki feodal jemgyýetiniň we döwletiniň
döredilmegi tire
-
taýpa gurluşynyň adrgap ugran
wagtyna gabat gelmegi.

1).
Feodal jemgyýet
i
ň syýasy
ulgamynyň
birnäçe
aýratynlyklary bolupdyr. Syýasy häkimiýet feodalizme ilki
bilen ýer eýeçiligi bilen bagly bolupdyr. Feodalizmiň
syýasy ulgamynda şäherler hem kooparatiw birlikler
hökmünde aýratyn rol oýnapdyr. Şu döwürde oba
obşinala
rynyň ähmiýeti artypdyr. Şeýle
-
de bolsa
feodalizmiň aýratyn häsiýetli alamatlaryna garamazdan
feodal jemgyýetiniň syýasy ulgamdaky esasy orun
döwlete degişli bolupdyr.

Feodal döwletleri dürli ýurtlarda
we ösüşiň dürli taryhy etaplaryn
da dolandyryş formasy,


49

döwlet gurluşy we syýasy häkimiýeti amala aşyş usuly
boýunça tapawutlanypdyrlar.

Ilkinji iri feodal döwletler.

Irki feodal monarhiýalaryň
V
-
IX

asyrlarda döredilmegine täsir edipdirler. Önümçiligiň
feodal usullar
ynyň ösmegi
natural hojalygyň agalygy
feodal dagynlyklaryna getirdi. Bu bolsa häkimiýetiň
koroldan aýratyn feodala geçmegine döwlet häkimiýetini
WASSAL gatnaşyklarynyň esasynda gurmaklyga esas
boldy. Şu şertlerde Ýewropada feodal döwlet

SENIORIAL
monarhiýa (IX
-
XIII

asyrlar) hökmünde
çykyş edýär. Haryt, pul gatnaşyklarynyň, şäherleriniň
ösmegi feodal jemgyýeti
düýpli özgerişlere getirýär. Şu
döwür bilen gatlaklaýyn wekilçil
ikli monarhiýa
mahsusdyr.(
XIV
-
XV
)

Feodalizmiň darg
ap başlan döwründe we kaptalistik
gatnaşyklarynyň ýüze çykmagy netijesinde korol
häkimiýeti feodal döwleti berkitmek isleýär. Ol absolýut
monar
hiýa formasy ýüze çykýar. (
XVI
-
XVII

asyrlar).


§ 2.



Arap halyfaty




Tutuş orta asyrlar d
owamynda Ortaýer deňziniň
iň gülläp ösen döwletleriniň biri Muhammet Pygamber
we onuň mirasdarlary tarapyndan döredilen Arap
halyfatlygydyr. Ilkinji yslam döwletiniň dörän ýeri bolan
Arabystan ýarym adasy Eýranyň we D.g

G.d Afirika
nyň
arasynda ýerleşýär. Muhammet Pygamberiň döwründe ol
az ilatly ekeni. Muhammet öz wagyz
-
nesihat işini Mekge
şäherinde başlapdyr. Ýöne ol öz pikirdeşleri bilen Medine
şäherine gitmäge mejbur bolýar.
Hut şundan hem


50

musulman kalendar
y esasynda wagt hasaplaşyk başlanýar
(621
-
629 ýyllar).



Täze dine yslam diýilipdir.ALLANYŇ erkine
boýun bolmak Hudaý bilen rahatlyk we basym ýarym
ada we onuň çäklerinden daş ýere ýaýrapdyr. Pygamberiň
ýoluny dowam etdiriji
lere Ab
u
-

B
ekir,Omar,Osman,Aly
-

Halyflar diýilipdir

(Halyf
-
orunbasar, mirasdüşer).Omar
halyfyň (634
-
644 ýyllar) döwründe bu döwlete Damask,
Siriýa, Pol
estina,Finikiýa,Müsür goşulypdyr.G.d
-
da Arap
döwleti Mesopatamiýanyň we Persiýanyň hasabyna öz
territoriýasyny
diňeldipdirler.



Omeý
ý
ad

dinastiýasy (661
-
nji ýylyň başlary)
Ispaniýany boýun egdiripdir. Paýtagty Damaska geçiripdir.




Abbasitl
er dinastiýasy (750
-
nji ýylyň başlary) 500
ýylyň dowamynda Bagdatda dolandyrypdyr. 10 asyryň
ahyryna çenli
Arap döwleti 3 halyfatlyga Bagdatda
Abbasitlere, Kairde fatimidlere, Ispaniýada omeýadlara
bölünipdir.

Abbasidleriň iň meşhur halyflar
y Harun
-
al
-
Raşit we onuň
ogly Al
-
Mamun bolupdyrlar.Orta asyrlarda arap
musulman dünýäsi dünýä arenasyna Farabi, Awissena,Ibn
-
Ruşdy, Ibn
-
Halduny ýaly akyldarlar çykarypdyrlar.



Häkimiýet gurmak we dolandyrmak.
Musulman
döwleti Muhammetden

soň biraz wagt teokratiýa
hökmünde bolupdyr.Muhammetden soň halyf ady bilen
Mujahir Abu
-
Bekir bolupdyr.

Mujahir Omar bolsa
kazyýete seredipdir. Şeýle hem ol halyf derejesinde emiriň
(harby dereje) titulyna eýe bolupdyr. Mujahir Abu
-
Ubeýd
a
maliýa soraglaryna garapdyr. Osmanyň

döwründe
Gurhanyň tekstiniň keramatlaşdyrylmagy amala


51

aşyrylypdyr. Muhammet pygamber aradan çykandan 30
ýyldan soň Yslam 3 uly akymlara bölünipdir:

1.

SÜNNÜLER
-
pygamberiň sözler we hereketler
bara
daky ýygyndysyna (hadyslar) esaslanýarlar.

2.

ŞAÝYLAR
-
özlerini Gurhanyň aýdýan zatlaryny anyk
ýerine ýetirýän hasaplapdyrlar.

3.

HARUJITLER
-
Abu
-
Bekiriň we Omaryň syýasatyny
we tejiribesini dowam etdirijiler.

GURHAN
-
Musulman hukugynyň ilkinji
çe
şmesidir. Gurhan sözüniň özi “Beýan etmek” diýmekdir.
Gurha
n

114 bapdan (Sürelerden), we 6211 aýatdan
ybaratdyr. Munda birnäçe düzgünler hukuk häsiýetde
bolupdyr. (500 aýat ol ýa
-
da beýleki derejede ýuridiki
ähmiýetli).



SÜNNI


HAD
YSLAR
-

bu hem çeşmeleriň biri
bolup, 6 tomda ýygnalypdy
r we keramatlandyrylypdyr. B
u

ýygyndylara nika we miras, sud ediş

we kazyýet
prosesual hukuk kadalary, gullary erkinlige goýbermegiň
kadalary girizilipdir.



IJMA
-

hem hukugyň çeşm
esine degişlidir. Ol ilki
bilen musulman obşinasynyň umumy ylalaşyk hökmünde
soňra, ymamlaryň, müftileriň, mujahitleriň arasynda
kanunçylaryň umumy ylalaşygy hökmünde düşündirilýär.
Bu çeşme Muhammediň şu sözleri bilen şöhlelendirilý
är:
“Eger
-
de özüňi bilmeýän bolsaň, onda kim bilýän bolsa

şolardan

soraň”.



52



Hukugyň şu çeşmeleriniň toparyna ýagny,hukuk
soraglary boýunça aýry
-
aýry müftileriň kararlary we
pikirleri FETWA diýilip atlandyrylypdyr. Belli işler
boý
unça, meňzeş işler boýunça karar çykarmak Kyýas
adalgasy bilen bellidir. Umuman musulman hukugyny
käwagt Şerigat sözi bilen aňladýarlar. Şerigat dowam
etmek ýaly Hudaý tarapyndan açylan zatdyr.



Şerigat boýunça doly hukuk statusyna

musulmanlar peýdalanypdyrlar. Musulmanlar zekat
töläpdirler. Musulman aýallara gaýry din
li
lere durmuşa
çykmak gadagan edilipdir. Gaýry dinliler pes ýagdaýy
eýeläpdirler we agyr salgytlara sezewar edilipdir.



Zat hukugy
-

hukugyň bu
kategoriýasynyň arasynda
musulmanyň eýeçiligine girmeýän
zatlar aýratyn görnüşi
emele getirýän arassa zatlar: howa, deňiz, çöl , metjitler .
Arassa däl zatlar: çakyr, doňuz eti,gadagan edilen kitaplar.

Ýer eýeçiligine wakyf, ikta, mülk görnü
şleri hereket
edipdir.



Şertnamalar boýunça borçlar möhletli we
möhletsiz öwezini dolmak we dolmazlyk,iki we köp
taraply
görnüşlere bölünipdir.



Nika baglaşmak özboluşly söwda geleşigi
hökmünde garalypdyr. Gurhan erkek adama 4 aýal

edinmegi rugsat beripdir.



53



Mirasy almakda ilki çagalaryň soňra doganlaryň,
daýylaryň hukugy bolupdyr. Aýallaryň mirasy erkekleriň
paýynyň 2
-
den bir bölegine deň bolupdyr.

Jenaýatlar we jezalar.

Dine we jemgyýetçilik
rahatlygyna garşy

edilen jenaýatlar aýratyn toparlary
bölüpdirler. Yslamdan boýun gaçyrmak emläge
konfiskasiýa ýöretmek bilen ölüm jezasy berilipdir.

Ogrularyň ellerini çapypdyrlar.



Kazyýet prosesi aýyplaýjy, bäsdeşlik häsiýetde
bolupdyr. Jenaýat we
raýat işlerine adatça metjitlerde
seredilipdir. Proses ilki dilden alynyp barylypdyr. Soňra
abbasitleriň döwründe protokollar döredilipdir. Taraplar
işleri özleri alyp barypdyrlar. Subutnama hökmünde
jogapkäriň boýun almasy, şaýatlaryň
görkezmeleri,
kasamlar kabul edilipdir. Iş bir maslahatda diňlenilipdir.














Edebi
ý
at
:

1.

Антология мировой правовой мысли
: в 5т.
Т.1,2.М.1999

2.

Медведев И.П.Развитие правовой науки.М.1985

3.

Графский В.Г. „Всеобщая история права и
государ
ства “ (учебник). М.2002

4.

Сативалдыев Р.Ш. Политическая и правовая
мысль раннесредневекового мусульманского
Востока. Душанбе. 1999






54

Günbatar Ýewropa ýurtlarynyň hukugy

§ 1.


G
ünbatar

Ýewr
opa ýurtlarynda hukugyň
ösüşi



Irki feodal hukugy barad
a Warwary hakykatlary
diýilýän
Germanlaryň kazyýet kararlary,çözgütleri
bolupdyr. Bularda köp taraplaýyn hukuk adaty
ýazylypdyr. Bularyň arasynda iň gadymylarynyň biri hem
SALIÝ hakykaty bolupdyr. Ol H
lodwig dolandyran
wagtynda V

asy
ryň ahyrlary VI

asyryň başlarynda
düzülipdir. Mundan başga
-
da BU
RGUND hakykaty ( V
asyr ahyr
-
VI

asyr baş)
, WESTGOST hakykaty (VI
-
VII
asyrlar), ALLEMAN hakykaty (VIII

asyr),
SAKSON we
TÝURINK hakykaty (VIII asyr soňy
-
IX
asyr başy)
.
Warwa
ry hakykatlary dürli eýýamyň tejiribesini, anyk
içeri we daşary şertlerini şöhlelendiripdir. Warwary
hakykatlary kazylar üçin gözükdirmeler, ugrukdyrmalar
bolupdyr. Şonuň bilen birlikde olar ulgamlaýyn beýan
edilen hukuk kadalaryny
ň ýygyndylary bolmandyr.
Warwary hakykatlary irki feodal hukugynyň ýeke
-
täk
çeşmesi däldir. Korol häkimiýetiniň birikdirilmegi bilen
korolyň buýruklary, permanlary ýüze çykýar. Olar
hakykaty dolandyrypdyrlar. Ýöne soňra aýratyn
resmil
eşdirilipdir.
Olara Kapitulýariler degili bolupdyr.



Kapitulýari
-

Hlodwigiň döwründe
ýazylypdyr.Korollingleriň döwründe bolsa, olar köp çap
edilipdir. Korollingler
iň kanunçylygy şeýle hem VIII
-
IX

asyr
lar
da Katolik buthanasynyň täsir
i Germanlaryň irki
feodal hukugynyň

täze territorial ýörelgesiniň


55

tassyklanmagyna getiripdir. Irki feodal hukugynyň

çeşmeleriniň arasynda
Immunitede gramatalaryny we

Formula gramatalaryny görmek bolýar. Immunitet
gramatalary korollar

tarapyndan irki feodallara berilipdir.
Formula gramatalary bolsa resminamalaryň nusgalaryny
belläpdir
. Onuň kömegi bilen dürli gepleşikler
baglanşylypdyr.

Ähli Warwary hakykatlarynyň arasynda Saliý
hakykaty aýratyn hyzmata eýedir. Bu huk
uk
resminamasynda eýeçiligiň doly düşünjesi bolmandyr.
Gozgalýan zatlara aýratyn şahsyň ýa
-
da maşgalanyň
eýeçiliginde bolsa “Suus” özüniňki diýen adalga
ulanylypdyr. Franklarda şertnamalaýyn gatnaşyklar
onçkaly ösüşe eýe bolmandyr. Saliý
hakykatynda
şertnamalaryň umumy şertlerini görkez
ýän esaslar
bolmandyr.

Nika we maşgala. Saliý hakykaty boýunça
Franklarda maşgalanyň patriarhal häsiýeti bolupdyr.Atasy
aýalyna, gyzyna ömürlik howandarlyk edipdir.Ogluna
howandarlyk onuň

12 ýaşyna ýetmegi bilen
tamamlanypdyr. Saliý hakykatynda nikanyň we
maşgalanyň meselelerine


köp sanly bolmadyk maddalar
bagyşlanypdyr. Saliý hakykatynyň birinji
kapitulýasiýasynda ene
-
atanyň razylygy talap edilipdir.
Saliý hakykatynda

aýrylyşmak b
arada hiç zat
aýdylmandyr. VIII
-
IX

asyrlarda katolik buthanasynyň
täsiri bilen Franklaryň nika we maşgala instituty
na
üýtgeşmeler girizilýär. VIII
-
IX

asyrlarda nikanyň hökmany
suratda buthanada resmileşdirilmegi hakynda i
lkinji
kanunçykaryjylyk namalar çykarylýar.



56

Jenaýatlar we jezalandyrmalar. Saliý hakykatynyň
köp bölekleri jenaýatlara we jezalandyrmalara
bagyşlanypdyr. Saliý hakykatynda jenaýat diýilip öýke,
başga biriniň şahsyýetine we emlägine ýetir
ilen zyýan
korolyň rahatlygyny bozmaklygy düşündirilýär.
Degişlilikde jeza diýilip öýkäniň öweziniň dolmagyna
(kompazisiýa), zyýanyň öweziniň dolmagyna (faidus)
aýdylýar.

Kazyýet prosesi bäsdeşlik esasynda bolupdyr.

Ogurlanan zady gözlemek
, jogapkärli şaýatlary kazyýete
çagyrmak, jebir çekeniň özüniň borjy bolupdyr. Şonuň
bilen bir wagtda Saliý hakykaty esasy sebäplere görä
jogapkär we şaýat kazyýete gelmese jerimäni göz
öňünde tutupdyr. Galp şaýatlyk etmek hem
berk
jezalandyrylypdyr.Bilýän zatlaryny doly we dogry
aýtmasa jezalandyrylypdyr.


§ 2.


1648
-
nji ýylyň Westfal parahatçylyk

şertnamasy

Orta asyrlar Ýewropa halklary üçin halkara
hukugynyň

işlenip taýýarlanýan döwri bolupdyr. Onuň
maz
muny halklaryň we döwletleriň arasyndaky
çaknyşyklary parahatçylykly çözmek üçin gözlegler bilen
kesgitlenipdir. Bu soraglaryň işlenilip taýýarlanmagynyň
1
-
nji döwründe hukukçylar täze ylmy Rim hukugynda
“ius gentium” (ähli halk huku
gy) adalgasyny aldylar.
1618
-
1648
-
nji ýyllarda dowam eden umumy Ýewropa
urşunyň tamamlanmagy bilen 1648
-
nji ýylyň 24
-
nji


57

oktýabrynda WESTFAL traktatyna gol çekildi. Bu
resminama özara baglanşykly iki parahatçylyk
şertnamasyny
göz
öňünde tutýar. Traktatda jedelleri
çözmekde şeýle hem çozýan tarapa agarşy köpçilikleýin
sanksiýalaryň ulanmaklygyň birnäçe ýörelgeleri we
kadalary berkidilipdir. Mundan başga
-
da traktat iki
hristian buthanalarynyň Protestant we Rim

katolik özara
gatnaşyklary uruşdan öňki ýagdaý boýunça
kesgitlenmelidir.




E
debiýat:

1.

Антология мировой правовой мысли
: в 5т.
Т.2.М.1999

2.

Дженкс Э. Английское право. М.1947

3.

История Европы.М.1996

4.

Право в средневековом мире.М.1996
















58



Orta
t
asyrlarda Gündogaryň ýurtlarynda döwlet
we hukuk


§ 1.


Orta asyrlarda Hindistanda hukuk
gatnaşyklarynyň düzg
ünleşdirilişi

Hindistanda Maur
i
l
e
riň imperiýasynyň dargamagy
bilen musulmanlaryň eýelemegine çenli syýasy
dagynlygyň we bäsd
eşligiň uzak döwri bolupdyr. Şol bir
wagtda ilat özüniň öňki sosial gurluşyn
y we adatlaryny
saklapdyr. X

asyrda Eýranda türk musulmanlaryň çozuşy
başlanýar.

Netijede Deli soltanlygy emele gelýär (1206
-
1526). 1526
-
njy ýylda Hindistanda

Timuritleriň
dinastiýasyndan Babur çozýar. Baburyň özi Hindistanda
Beýik Mongollaryň imperiýasyny dörediji (1526
-
1707)
hökmünde taryha girendir. Ol örän sowatly hökümdar,
taryhçy we
şahyr bolupdyr. 1556
-
1605
-
nji ýyllarda patyşa
Akbaryň dol
andyran wagty dürli taryhy wakalara baý
bolupdyr. Ol tutuş D.g Hindistany özüne tabyn edipdir.
Onuň döwründe ähli ýerleri döwlet ýerleri diýip yglan
edipdir. Ýerleriň diňe 3 %
-
ti ruhanylara berilipdir.
Iňlisler
Hindistana
XVII

asyrda gel
ipdirler. Ýöne XIX

asyryň

ortalaryna çenli administra
s
iýada we kazyýet
önümçiliginde musulman täsiri bolupdyr. 1832
-
nji ýyla
çenli jenaýat işleri diňe musulman kazyýetlerinde
garalypdyr.

Orta asyrlarda dharmaşastralaryň we
dharmasutra
laryň komentariýalary

hukugyň esasy çeşmesi
hökmünde
uly ähmiýetli bolupdyr. Mysal üçin
Mitahşaralar (Ýadžannawalkiniň dharmaşast
ralaryna
komentariýalar ). VIII
-
XIII

asyrlaryň dowamynda Manunyň


59

kanun ýazylan birnäçe komentariýalar we beýl
ekiler
Dharmaşastralaryň komentariýalary adyl kazyýetligi amala
aşyrmaklyga uly ýardam edipdir. Komentariýalar wajyp
kazyýet
prosesual kadalaryny we hödürnamalaryny anyk
işläp taýýarlapdyrlar. Komentariýalary ulanmakda
amatlylyk üçin olary

aýratyn hukuk düzgünleşdirilişiniň
görnüşleri boýunça tematik ýygyndylary esasynda
taýýarlanypdyr. XII asyra çenli Hindistanda kanunçylyk
komentariýas
y
nyň iki sany güýçli mekdebi bolupdyr :
Mitakşara we Daýabhaga.

Tematik ýygyndylary o
laryň hindiçe ady
“nibandh” adatça patyşanyň ýokary wezipeli şahsyň
tabşyrygy boýunça taýýarlanypdyr.

Mitakşara akyldar Ýadžanawalkiniň taýýarlan iň meşhur

komentariýasydyr. Ol X
I

asyryň ahyry XII

asyryň başynda
patyşanyň tabşyrygy

boýunça
taýýarlanypdyr.Komentariýalarda esasy üns maşgala, nika
gatnaşyklaryna,

miras almaklyga şeýle hem şahsy sosial
statusa berilýär. Orta asyrlar hukugynyň özboluşly
instituty hökmünde maşgala çykyş edýär.

Daýabhaganyň mekdebiniň dü
şündirişi boýuça
eýeçilik diňe maşgala başa degişlidir. Maşgala başynyň
ogullary miras alan ýagdaýlarynda ony öz aralarynda
paýlaşman hem bilýärler. Mundan başga
-
da eýeçiligi
Taňra, Hudaýa bermeklik instituty hem bolupdyr. Şu
ýagdaýd
a eýeçilik haýyr
-
sahabat

jemgyýetleriniň eýeçiligi
bolupdyr.





60

§ 2.


Orta asyrlar Hytaýda kanunçylygyň
aýratynlyk
lary we umumy alamatlary


Orta asyrlar Hytaýlylar üçin dinastiýalaryň,
kanunlaryň ýygyndysynyň ýüze çykmagy mahsus
bolupdyr.Ad
at bilşy ýaly bularyň başynda dinastiýany
esaslandyryjylar bolupdyr. 1647
-
nji ýylda Mançižur
sanownikleriň we kazylaryň tagallasy bilen kodeks
döredilipdir.

Orta asyrlaryň başlangyç döwründe iň işlenip
taýýarlanylan kanunlar.Tan dinasti
ýasynyňky
(618
-
907
ýyllar) we Sun dinastiýasynyňky (907
-
1279
-
ýyllar)
bolupdyr.

Tan kodeksi. Tan jenaýat kodeksi ilkinji iri
kanunlaryň ýygyndysydyr. Onda komentariýalar bolupdyr.
Tan kodeksini taýýarlamaklyk 653
-
nji ýylda
tamamlanypdyr. Ýön
e halka 730
-
njy ýylda ýetirilipdir.

Sun dinastiýasynyň “Düzedilen we gaýtadan seredilen
jenaýat kanunyň ýygyndysy” atly kodeksi 959

njy ýylda
taýýarlanylýar we 963
-
nji ýylda neşir edilýär.

Tan
kodeksiniň şeýle gurluşy bolupdyr: 502
madda, 30 bap
olar hem 12 tematik bölümlere bölünipdir.

Bölümler:

1.

Jeza çäreleri we kanunlary ulanmagyň ýörelgeleri.

2.

Gadagan edilen ýerleri goramak.

3.

Çinowikleriň wezipeleýin borçlary we ony ýerine
ýetirmegiň tertibi.

4.

Öý hojalyk we nika
laşmak.

5.

Döwlet athanalary we däne ambarlary.

6.

Administrasiýanyň özbaşdak hereketleri.



61

7.

Talaňçylyk we ogurlyk.

8.

Dawalar we jedeller.

9.

Kezaplyk we galplyk.

10.

Dürli jeza beriji kanunlar.

11.

Tussag etmeklik we gaçmaklyk.

12.

Kazyýet önümçiligi we tussaghan
alada saklamak.

Kazyýet prosesi jebir çekeniň dilden ýa
-
da ýazuw
görnüşdäki arzasy boýunça jemagat gözleg häsiýetli
bolupdyr. Jenaýatçyny gözlemäge jogapkär çinowikler bir
aýyň dowamynda jogapkäri tapmaly bolupdyrlar.
Bellenilen m
öhletde jenaýatkär tapylmasa taýak bilen 30
gezek urulypdyr.

Şeýle hem kazyýete gelmedik şaýat hem
30
-
40 gezek taýak bilen urulypdyr. Gullar öz
hojaýynlaryna garşy görkezme berip bilmändirler. Ölüm
jezasy baradaky hökümi imperator
yň özi tassyklapdyr.
Ýönekeý adamlary köpçilikleýin köpleriň öňünde
jezalandyrypdyrlar. Çinowikleri bolsa öz öýünde
jezalandyrypdyrlar.



§ 3.


Orta asyrlar Koreýa


Hyta
ý
y
ň
birn
äç
e

sy
ý
asy

we

sosial


institutlary,
adatlatlary goňşy halkl
ara we ýurtlara täsir edipdir. Tan
dinastiýasynyň dolandyran wagtynda imperiýanyň
agalygyny 88 halk ykrar edipdir. Bu ýagdaý Koreýa köp
täsir edipdir. Ol 668
-
676
-
njy ýyllarda gös
-
göni Hytaýyň
agalydynda bolupdyr. Ilkinji irki Koreý dö
wletleriniň biri
bolan gadymy
Çosandyr ( b.e.öň XII
asyr). Ol Koreý
ýarymadasynyň D.g böleginde ýerleşipdir we köp
wagtlap güýçli Hytaý döwletlerinden öz garaşsyzlygyny


62

saklapdyr. Gadymy Çosanda Womyň

miras tituly we
b.e.öňki XII

asy
ra degişli 8 maddadan ybarat
kanunlaryň ýygyndysy bolupdyr. 1
-
madda boýunça adam
öldürene ölüm jezasy, 2
-
madda bolsa ten şikesleri üçin
däneleri tölameli, 3
-
maddada bolsa ogurlyk üçin kimiň
zadyny ogurlan bolsa

şol adam gul
bolmaly eken. Bular
ýaly kanunlaryň bellenilmegi gadymy Çosanomyň
ilatynyň ýokary ahlakly bolmagyna, ogurlygyň
bolmazlygyna täsir edipdir.

III
-
IV

asyrlarda ýarymadada 3 sany taýpalaýyn
döwletler bolupdyr. Olarda ýokary häkimiýet we W
an
-
serdar tireleriň atlylardan ybarat bolan sosial gurlyşy
bolupdyr. Şeýle hem ýere wezipeleýin eýelik etmeklik
hem ulnylypdyr. Ruhy durmuşda konfi
sionçylyk täsiri
duýulypdyr. IV

asyrda b
u ýere buddizm ýaýrapdyr. VI
asyrda ýarymadanyň
ilaty täzeden Hytaýyň agalygyna
düşýär.

Ýöne IX
-
X

asyrlarda şäheriň ösmegi we
gozgalaňlaryň artmagy bilen Hytaý diktaturasy gowşaýar.
Bu ýerleriň birleşik prosesi başlanýar.

Koreýa
-
gysgaça Koguro sözünden gelip çykandyr.
Kosona Kor
eýanyň paýtagty bolup, ol Seuldan d.g
-
da
ýerleşipdir. Bu ýerde häkimiýeti guramagyň hytaý
ulgamy girizilipdir. Buddizm we onuň tekstine uly
gyzyklanma başlanýar. Sun imperiýasynyň tehniki,
senetçilik tejiribesi öwrenilip
, IX

asyrda

kagyz
tipogrsiýasynyň

ösmekligine getirýär.

Koreýada raýatlyk urşy başlanýar. 1218
-
nji ýylda
Çingiz hanyň goşunlarynyň eline düşýär. Agyr salgytlar,
zabun dolandyryşyk girizilýär. Koreýada mongol
Igosynyň ýykylmagy bilen täze Li d
inastiýasy döreýär.


63

Bu döwürde hytaý medeniýetiniň çinownikleriniň synag
ulgamynyň uýgunlaşmagy dowam edipdir. Ýurdy
dolandyrmak merkezden territoriýany 8 priwinta
bölmeklik
esassynda alynyp barylypdyr. Administratiw
wezipeler miraslaý
yn Aristokratyň elinde bolupdyr.

Şeýle
hem astranomiýa, m
atematika ýaly iş çap etmeklik
ösüpdir.



§ 4.



Ýaponiýa
-

Sýogunat eýýamy


Ýaponiýada
VII

asyryň ortalarynda
administrasiýanyň hytaý modelinden nusga alynypdyr.
Ýaponiýanyň ik
i paýtagty Norra we Kýota Hytaýyň
paýtagty Şanh
aýyň nusgasynda gurulypdyr. XII

asyrdan
öňki administratiw gurluş jemgyýetiň feodallaşmagy we
knýazlaryň dawalaşmagy bilen ýykylypdyr. Häkimiýet
başyna Topigzo gelipdir. Ol başynda Sýoog
un we
hökümet bolan harby býorokratyň dolandyryş ulgamyny
girizipdirler. Bu dolandyryş režimi 2,5 asyrlap Beý Sziniň
reformasyna çenli dowam edipdir. Ýapon adalarynyň
ilatlaşdyrylmagy birnäçe asyryň dowamyn
da bolup
geçipdir. B.e.öň III
-
IV

asyrda Ýamata taýpasyna döwleti
döretmek başardypdyr. Şäherlerde gehler we gil
ziýalar
döräpdir. VI

asyrdan başlap buddizm bilen konfusianyň
täsiri artýar.

604
-
nji ýyldan Şazada Sýotoku Taýsi özüniň
kanunlaryny, konstitusiýanyň 1
7
-
madda görnüşde beýan
edýär. Munda dolandyryşyň ýörelgeleri buddizmiň we
kofusiançylygyň ruhunda
hökümdar özygtyýarlyk


64

ýörelgesi, kiçileriň ululylara berk tabyn bolmaklygy
berkidilipdir.

668
-
nji ýylda “Parahatçylyk hakynda” birinji
k
odeksi taýýarlanypdyr. 670
-
nji ýylda ilkinji gezek ilat
ýazuwyny geçiripdirler.708
-
nji ýylda imperator
Mommunyň döwründe Taýho resure atly täze kodeksiň
düzülmegine başlanýar. Ol iki bölekden
has takygy
taýhorýo we taýhoresi ybarat

bolupdyr. “Rýo” adalgasy
konstition we administratiw ähmiýetli namalary , “Resu”
adalgasy boýunça jezalandyryş we kazyýet ähmiýetli
namalary aňladypdyr.

XII

asyrda häkimiýete Sýognularyň harby
diktatorlaryň gelmegi bilen üýtgeşmeler
başlanýar. Olar
özleriniň dinastiýasyny döredipdirler. Sýogunlar “başlady,
dowam etdi, tamamlady”
diýen şygar bilen döwleti
dolandyrypdyrlar. Umumy mazmunda “Sýogunat” bu
harby diktator bolup, Ýaponiýada 1192
-
nji ýyldan başlap,
1862
-
nji

ýyla çenli ähli häkimiýet strukturasyna
ýolbaşçylyk edipdir. Şeýle dolandyryşly režim Bakuf
diýilip atlandyrylypdyr. Tutuş sýogunat 3
-
si bölünipdir.

Edebi
ý
at
:

1.

Антология мировой правовой мысли
: в 5т.
Т.1.М.1999

2.

Вернадский Г.В. История права
. СПб.1999

3.

Графский В.Г. „Всеобщая история права и
государства “ (учебник). М.2002

4.

История Востока: в 6т. Т.2.М.1995





65


Täze döwrüň döwletiniň taryhy. Angliýa


§1.

Angliýada XVII asyryň rewolýusiýasy

we
döwlet
gurluşygyndaky üýtgeşmeler

Täze döwrüň

döwletiniň we hukugynyň taryhy bu
institutyň häzirki zaman taryhyny emele getirýändir.
Täze döwrüň hukuk institutlaryna jemgyýetde bolýan
üýtgeşmeler göni ýa
-
da gytaklaýyn täsir edipdirler. Bu
üýygeşmeler ilki bilen senagat önümç
iliginiň ösmegi we
intensiw söwda
alyş
-
çalyşygynyň ýaýramagy bilen
baglydyr. Angliýa eýýäm ilkinji bolup orta asyrlarda
içerki syýasy we dolandyryş häsiýetli umumy milli
döwlet hökmünde kemala geldi. Iňlis rewolýusiýasy
döwründäki

wakalary we üýtgeşmeleri şu etaplara
bölmek bolar:

1.

Konstitusion döwür (1640
-
1642
-
nji ýyllar) şu
döwürde parlament korola birnäçe talaplary
bildirýär we ol şu talaplary ýerine ýetirmäge
mejbur bolýar. Şol bir wagtda Irlandlar hem

iňlisler bilen deň hukukly bolmak üçin aýaga
galýarlar.

2.

I
-

Raýat urşy döwri (1642
-
1644
-
nji ýyllar).

3.

II
-
Raýat urşy döwri (1648
-
1649 ýyllar).


Iki raýat urşunyň kanunçylygy 1642
-
nji ýylyň
awgustynda korolyň parlamenta uruş yglan etm
egini öz
içine alýar. 1643
-
nji ýylda Olbert Krombel goşuny


66

gurmaklygyň täze modelini girizýär. Goşunyň syýasy
platformasyny beýan edýän ilkinji resminama goşun
jarnamasy kabul edilýär.

4.

INDEPENDENT respublikasy
döwri (1649
-
1653
-
nji ý
yllar) . Şu döwürde häkimiýet ugrunda göreş
dowam edýär. Krombel we onuň tarapdarlary bu
häkimiýetden köp peýdalanýarlar.

5.

PROTEKTORAT Krombeliň döwri (1653
-
1658
-
1660
-
nji ýyllar). Şu döwürde Konstitusiýa birnäçe
ofisserleriň
topary tara
pyndan işlenilip
taýýarlanylýar we hökümetiň,häkimiýetiň ýaragy
diýilip atlandyrylýar. Konstitusiýa 42
-
maddadan
ybarat bolupdyr.

Iki raýat urşy döwründe goşunyň kämilleşmegi
babatynda birnäçe resminamalar taýýarlanypdyr. Olaryň
biri

hem 1647
-
nji ýylyň 1
-
nji awgustynda goşundan
gelýän esasy teklipleriň manifistinde parlamenti ýylda
iki gezek çagyrmak barada aýdylypdyr. 1649
-
njy ýylyň
19
-
njy maýynda parlament Angliýanyň halkyny we oňa
degişli territoriýalary

respublika we azat döwlet
hökmünde dolandyrjakdygy barada jar edilýär.
Angliýadaky sosial we syýasy üýtgeşmeleriň özboluşly
aýratynlygy hem bu ýerde monarhiýanyň , parlament
palatalarynyň saklanyp galmagydyr.







67

§ 2.

Angliýanyň şol d
öwürdäki hukuk namalarynyň
ähmiýet
i. Britan koloniýal imperiýasy


Şu döwrüň iň belli hukuknamalarynyň biri hem
Habeas Corpus Admendment

Akt.1679
-
njy ýylyň Habeas
Corpus Admendment Akty raýatlaryň şahsy
azatlyklarynyň goragynyň es
asy konstitusion
kepillikleriniň üçlügini düzýär; 1215
-
nji ýylda
“ Erkinlikleriň beýik Hartiýasy”, 1628
-
nji ýylyň hukuklar
hakynda PET
IS
IÝA (arz etmek, şikaýat etmek).

Iňlis hukuk goragynyň ulgamynyň aýratynlygy
barada belli rus a
lymy K.A. Timirýazew şeýle diýipdir:


Iňlisler köp
zada
buýsanyp bilerler. Olaryň Oks
f
ordy
we Kembriji bar.

Ýöne olaryň has buýsandyrýan
zatlarynyň biri hem Habeas
C
orpus prosedurasynyň
bolmagydyr”.

Habeas Corpus prosedurasy


bu

kazyýet buýrugy
bolup tussag astynda saklanýana jogapkär wezipeli
adama iberilýär. Buýrukda tussag edileniň kazyýete
getirilmeginiň we tussaglygynyň wagty we sebäpleri
barada habar berilmegi barada aýdylýar.

Habeas Corpus akty
na laýyklykda
her bir
saklanylýan ýa
-
da tussag edilen, şeýle hem girewne
boşadylmaga boýun gaçyrýanlara Habeas
C
orpusyň
esasynda önümçiligi amala aşyrmak üçin kazyýete ýüz
tutmaga hukugy bardyr. Arza laýyklykda kazyýet
saklanyl
ýanyň ýa
-
da tussag edileniň kanunlygyny
barlamak üçin ony 24 sagadyň dowamynda kazyýete
getirilmegini talap edýär. Eger
-
de kazyýet şahsyň
saklanylmagy, tussag edileniň esassyzlygy barada karar


68

çykarsa olary derrew boşadýarlar. Şu p
rosedura häzirki
zaman adam hukuklary boýunça resminamalar hem
berkidilendir (adam hukuklarynyň we esasy azatlyklarynyň
goragy hakyndaky
1951
-
nji ýylyň Ýewropa
Konwensiýasy).

Britan imperiýasy ilki dünýä söwda imperiýasy
hökmünde

döredilýär. Eduwart
IV

dolandyran wagtynda
Angliýadan Hindistana we Hytaýa D.g
-
G.d ýoluny
tapmak üçin ekspedisiýa ugradylýar. Ýöne gämileriň iki
deňizdäki tupana satyşyp kül
-
peýkun bolýarlar. Gämileriň
diňe biri 1553
-
nji ýylda D.g

Diwina gelipdirler.
Syýahatçylar soňra Moskwa
ýetipdirler we patyşa Iwan
IV

tarapyndan
kabul edilipdirler. Kapitan Çensler
Moskwa patyşalygy bilen erkin söwda etmek üçin ýörite
hat alypdyr. 1554
-
nji ýylda Londanda Moskowskaýa atl
y
ilkinji söwda kompaniýalary d
öredilipdir. Soňra
Ýelizaweta
I

tarapyndan köp söwda kompaniýalary
döredilipdir. 1579
-
njy ýylda Skandinawiýa we Baltika
ýurtlary bilen söwda etmek üçin 1581
-
nji ýylda Liwanty
kompaniýasy, Ottaman imper
iýasy bilen

söwda etmek
üçin 1588
-
nji ýylda Afirka kompaniýasy gul söwdasyny
etmek üçin,1600
-
nji ýylda meşhur Ost
-
Ind kompaniýasy
döredilýär. Wagtyň geçmegi bilen Britaniýa iri kolonial
döwlete öwrülýär. XX asyr başlarynda onuň
paýyna ýer
şarynyň territoriýasynyň 57%
-
mi we garaşly ilatyň 71%
-
mi düşüpdir.






69

Edebi
ý
at
:

1.

Конституции и законодательные акты
буржуазных государств ( ч.1). М.1957

2.

Уолкер Р. Английская судебная система. М.1980

3.

Черниловский З.М.


Всеобщая история
г
осударства и права

.М.2002

4.

Хрестоматия по истории государства и права
зарубежных стран (новое и новейшее время).
М.2000























70



Amerikanyň Birleşen Ştatlary


§ 1.

ABŞ
-
nyň Garaşsyzlyk hak
yndaky jarnamasy
(04.07.1776ý)


XVIII asyryň or
talarynda koloniýalaryň bir bitewi
federasiýa birleşmegi baradaky piker

ýüze çykýar.
Federasiýanyň 1
-
nji taslamasy 1748
-
nji ýylda Franklin
tarapyndan işlenilip taýýarlanylýar. 1776
-
njy ýylynda 13
koloniýanyň wekilleri Fiadelfiýa ýyg
nanyşyp Birleşen
Ştatlarynyň
garaşsyzlygynyň Jarnamasyny düzýärler we
halka ýetirýärler. Jarnama Ýewropada uly täsir galdyrýar.
Sebäbi jarnamada jebir çekýän halkyň gozgalaňa
hukugynyň bardygy aýdylypdyr (Halk özygtyýarlylygy).
Ýoka
ry häkimiýet halkda bolupdyr we diňe halk haýsy
häkimiýetiň, halkyň bähbitleriniň laýyk gelýänini çözüpdir.

Jarnama koloniýalarynyň Britan patyşasyndan we
hökümitinden syýasy garaşsyülygyny aradan
aýyrýandygyny jar edipdir we şonu
ň bilen birlikde
islendik garaşsyz döwlet hökmünde islendik işi alyp
barmaga hukugyny berkidipdir. Koloniýalar garaşsyz
döwletlere, ştatlara öwrülipdirler. Olar öz aralygyndaky
meýletin ylalaşyk bilen
bagly bolupdyrlar. Amerikan
ko
loniýalarynyň Angliýanyň garşysyna urşy rewolýusion
azat edijilikli uruş bolupdyr. 1783
-
nji ýylda Angliýa
ABŞ
-
nyň garaşsyzlygyny ykrar edipdir.

§ 2.

ABŞ
-
nyň 1787
-
nji ýyldaky K
onstitusiýasy

ABŞ
-
nyň konstitusiýasy döwlet dolandyryşynyň

esasy guralydyr we ýuridiki esasy kanunydyr. Amerikanyň
konstitusiýasy dünýädäki konstitusiýalaryň iň irkisi


71

bolup, köp ýurtlaryň konstitusiýasy düzülende nusga
bolup hyzmat etdi. Konstitusiýanyň öçmejek gymmatlygy
onuň ýönekeýligin
e

we çeýeligine baglydyr. Oňa bary
-
ýogy 27 sany düzediş girizildi. Konstitusiýanyň işlenilip


taýýarlanyşynyň we kabul edilişiniň taryhy ýeňil
bolmandyr.1776
-
njy ýylda Britaniýanyň Amerikadaky 19
koloniýasy özleriniň garaşsyzlygyny y
glan etdiler.
Garaşsyzlyk ugrundaky uruş gidip durka özlerini ABŞ
diýip atlandyrýan koloniýalar özlerine bir döwletiň
çäginde birleşdirýän şertnamalary düzdüler. Bu
şertnamanyň doly ady “Konfederasiýanyň we baky
birleşigiň madda
lary bolup ştatlaryň kongresi tarapyndan
1777
-
nji ýylda tassyklanyldy we 1778
-
nji ýylyň iýulynda
resmi ýagdaýda gol çekildi. Maddalar 13
-
nji ştat ýagny
Merilend ştaty 1781
-
nji ýylyň martynda tassyklana
ndan
soň kanuny güýje girdi
.


Täze dokument
,

konstitusiýa 1787
-
nji ýylyň 17
-
nji sentýabrynda işlenilip gutarylypdyr. 1789
-
njy ýylyň 4
-
nji martynda bolsa resmi taýdan kabul edildi.
Konstitusiýanyň esasy maksady halkyň islegini ýerine
ýetirýän berk saýlaw
ly hökümeti döretmekdir.
Konstitusiýanyň we oňa laýyklykda döredilen hökümetiň
wajyp wezipeleri
dürli islegleriň hemmesini bir ýere
jemlemekden we şol bir wagtda halkyň esasy
hukuklaryny goramagy üpjün etmekden ybaratdyr.

ABŞ
-
nyň

konstitusiýasyna bu dokument ýurduň
esasy kanuny diýilip atlandyrylýar. Bu düzgüni kazylar
şeýle düşündirýärler:

Eger ştatlaryň kanun çykaryjy
ýygnaklaryň ýa
-
da Federal ştat konstitusiýalary ýa
-
da


72

kanunlary Federal konstitusiýa
garşy gelse. Ol kanunlar
güýjüni ýitirýär. Ýurdyň esasy kanuny
ny üýtgetmek
ygtyýary Amerikan halkynyň elindedir

.

Döwlet dolandyryş ýörelgeleri konstitusiýanyň kabul
edilen wagtyndan bäri birnäçe üýtgeşmeler girizilen hem
bolsa, onuň

esasy düzgünleri 1789
-
njy ýyldakysy ýaly
galandyr.

1.

Häkimetiň esasy 3 pudagy

-


ýerine ýetiriji, kanun

çykaryjy we kazyýet pudaklary biri
-
birinden
aýrydyr.

2.

Konstitusiýa öz düzgünlerine we şertnamalaryna
laýyklykda Prezidentiň karary

we senatyň
tassyklamasy esasynda
kabul edilen kanunlar bilen
bilelikde kanunlardan we kararlardan we beýleki
düzgünlerden ybaratdyr.

3.

Kanunyň öňünde hemme adamlar deňdir we deň
derejede kanun boýunça goralmaga
hukuklydyr.Hemme ş
tatlar deňdir we olaryň hiç
biri Federal hökümeti tarapyndan aýratyn
gatnaşyga ýokdyr. Konstitusiýanyň çäklerinde ştat
beýleki ştatlaryň kanunlaryny ykrar etmäge we
sylaglamaga borçludyr.

4.

Konstitusiýada kesgitlenilişi ýaly halky
ň döwlet
dolandyryşynyň görnüşini kanuny tertipde
üýtgetmäge haky bardyr.

Döwlet ýolbaşçylarynyň wekilçiligi konstitusiýa
bilen çäklendirilendir. Olaryň hereketleri konstitusiýa we
oňa laýyklykda kabul edilen kanunlara gabat
gelmelidir
. Konstitusiýada ýokary wezipeli adamlaryň
wezipä gabat gelmeýän hereketleri üçin IMPINÇMENT


73

arkaly işden boşatmak düzgüni göz öňünde tutulandyr.
Konstitusiýanyň 2
-
maddasynyň 4
-
nji bölüminde:

Prezident, wisa prezident we birleşen
ştatlaryň ähli
wezipeli raýatlary
ýurda dönüklik, parahorlyk ýa
-
da uly
jenaýatlar üçin impinçment arkaly sud edilenden soň
işden boşadylyp biliner” diýilip bellenilen.


Edebi
ý
at
:

1.

Антология мировой правовой мысли
: в 5т.
Т.3.М.1999

2.

Хресто
матия по истории государства и права
зарубежных стран (новое и новейшее время).
М.2000

3.

США: Конституционные и законодательные акты.
М.1993


















74



Frans
iýa


§ 1.

1789
-
1794
-
nji ýyldaky rewolýusiýa we
konstit
usion gurluşynyň dikeldilmegi


1789
-
1799
-
njy ýyllarda Fransuz rewolýusiýasy
absolýut monarhiýanyň ýykylmagyna we respublikanyň
dikeldilmegine getirdi. Fransuz rewolýusiýasy Amerikan
rewolýusionerleriň tejiribesi esasynda bolup geçdi. 1789
-
njy ýylyň iýulyndan 1792
-
nji
ýylyň awgust aralygynda
korolyň we milli saýlanan wekilleriň arasynda birnäçe
gapma
-
garşylyklar boldy.
1789
-
njy ýyl ähli rewolýusion
ýyllaryň arasynda iň netijelisi bolandyr: 1. 14
-
nji iýul
syýasy rewolýusiýanyň nyşany boldy (Basti
liýanyň
basylyp alynmagy, absolýut monarhiýanyň, häkimiýetiniň
we režiminiň ýykylmagynyň başlangyjy). 2. 4
-
nji awgust
Fransiýa aristokratik döwlet diýilip jar edilýär. 3. 26
-
njy
awgust hukuklaryň jarnamasy kabul edilýär we şonuň
bile
n bir w
agtda raýat azatlygynyň
düzgü
nleşdirilme
giniň we kepillendirilmeginiň täze
konstitusion ýörelgeleri tassyklanylýar. 4. 22
-
nji dekabr
administratiw rewolýusiýa bolup geçýär. Prowinsiýalaryň
ýerine döwleti 83 departamenta bölm
eklik girizilýär.

Täze administratiw gurluş bilen birlikde maliýa,
salgyt, kazyýet, harby, bilim edaralary we gurluşlary
işlenilip taýýarlanylýar we durmuşa ornaşdyrylýar.

Fransiýa korolygynyň 1791
-
nji ýylyň 3
-
nji
sentýabryndaky 1
-
n
ji konstitusiýasynda döwlet gurluşy
we dolandyrylyş formasy, tebigy we raýat hukuklarynyň


75

üpjün etmek usuly şeýle hem döwlet häkimiýetleri
barada bellenilipdir.

1792
-
nji ýylyň 21
-
nji sentýabrynda korol
häkimiýetiniň ýatyrylýandygy
barada dekeret çykarýar.
Respublika jar edilýär. Netijede respublikan dolandyry
ş
döwleti başlanýar. Ýgagny I
-

respublika döwri 1792
-
nji
ýyldan 1802
-
nji ýyla çenli dowam edýär (Napoliýonyň
Fransiýanyň imperatory diýilip yglan edilen se
nesi).
Ýokary häkimiýet edarasy bolup KONWENT çykyş
eýär. Onda ilki ŽIRONDISTLER soňra
ÝAKOBINÇILER we TERMIDORIANÇYLAR agalyk
edipdirler. Žirondist konwentiniň
(21.09. 1792ý
-

2.06.
1793ý) dolandyryşy Ýakobinçiler konwentiniň
dolandyr
ylmagy bilen çalşyrylýar. Ýakobinçiler
(2.06.1793ý
-

27.07.1794ý). Termidoriançylyk konwenti
bolsa, 1794
-
nji ýylyň 27
-
28
-
nji iýulynda bolup geçen
kontur rewolýusion agdarylyşygynyň netijesinde ýüze
çykýar we 3
-

respublikanyň konstitusiý
asy kabul
edilýänçä dowam edýär. Termidoriançylyk
konstitusiýasynyň güýje girmegi bilen
Dilektoriýanyň
dolandyryş döwri başlanýar. 1799
-
njy ýylyň 9
-
njy
noýabrynda Napol
i
ýon Bonapartyň agdarylyşygy
Dilektoriýanyň hökümetini ýykýar w
e Konsulatyň
režimini belleýär.







76

§ 2.

Adamyň we raýa
týatyň hukuklarynyň
jarnamasy
.

.
Fransiýada respublika adaty .


Adam
yň we raýatyň hukuklarynyň jarnamasy

Pr
e
ambuladan we 17
-

maddadan ybaratdyr. Jarnamanyň
pr
e
ambulasynda bu resminam
alaryň
ähmiýeti barasynda
aýdylýar. Hukuklar we azatlyklar adam hukuklaryna we
raýat hukuklaryna bölünýär. Adamyň hukuklary (tebigy
adam hukuklary). Adamyň hukuklary, azatlyklary, deňligi,
eýeçiligi, howpsyzlygy we jebir çekmeklige garşyl
ygy öz
içine alýar. Raýatyň hukuklary bolsa, adamyň hukuklaryna
esas
lanýa
n
dyr. Olar raýat azatlyklaryny 4
-
6
-
10
-
11
maddalar, kanuny kepillikleri 7
-
9 maddalar şeýle hem
syýasy dolandyryşa gatnaşmaklygy kepillikleriniň sanawy
12
-
16 mad
dalary öz içine alýar. Jarnamada bu

wakalardan öň ýaşap geçen
f
ransuz akyldarlarynyň
(

Žan
Žak Russo (1712
-
1778)

köp ideýalary jemlenendir.


Fransiýada
I
-

respublika 7
-
ýyl,
II
-

respublik
a 3
-
ýyl
hereket eden bolsa,
III
-

resp
ublika 70
-
ýy
l hereket etdi.
III
-

respublikanyň döwründe ýurtda bitewi konstitusiýa
ýokdy.
Onuň ýerine döwlet häkimiýetini dolandyrýan
konstitusion kanunlar hereket edýärdi:1
-

senaty döretmek
baradaky kanun (24.09.1875ý). 2. Döwlet häkimiýetini
gura
mak hakyndaky kanun (25.02.1875ý). 3. Döwlet
häkimiýetleriniň arasyndaky gatnaşyklar hakyndaky kanun
(16.07.1875ý).

Şu 3 kanunyň hemmesi bary
-
ýogy 34 maddadan
ybaratdy.
Şonuň üçinem konstitusion gurluş baradaky
meseleler hereket edýän
kanunçylyk bilen
düzgünleşdirilýärdi. Şu döwürde monarhiýanyň we


77

respublikançylaryň arasynda ýiti göreş gidýärdi.
Respublikanyň prezidenti 7
-
ýyla saýlanylýardy we
konstitusion monarhiýa
mahsus bolan ygtyýarlyklara
eýedi. Ýagny kanun
çykaryjylyk insiatiwiýasy, kanunlary
çap edýär we kanunlara gözegçilik edýär. Kanunçylyk 4
-
ýyl möhletde saýlanylýan deputatlaryň palatasy we senat
tarapyndan amala aşyrylýardy.

II
-

jahan urşy döwründe ýeňlişigiň netijesinde
ýurtda

katolik döwlet döredilýär. Oňa Marşal Peten
ýolbaşçylyk edipdir. General Degol |Londandan we
Alžirden azat edijilik hereketine ýolbaşçylyk edipdir.

IV
-

respublika 1945 ýylyň oktýabrynda

konstitusion
ýygnaga saýla
w
-

lar hakynda refe
rendum geçirilýär. 1
-
ýyldan soň bolsa,
täze konstitusiýa kabul edilýär.

Milli ýygnak ýeke
-
täk kanun çykaryjy organ bolup,
ähliumumy deň we gizlin ses bermek arkaly
saýlanylýar.

Respublika geňeşi 2
-

palata bolup, maslahat beriji
funk
siýany ýerine ýetiripdir.

Şu döwürde prezident 7
-
ýyl möhlete saýlanypdyr. Aşaky palatany goýbermäge
ygtyýarlygy bolupdyr.1946
-
njy ýylyň konstitusiýasyndan
başlap konstitusion tekstiň düzüm bölegi hökmünde
adamyň we raýatyň hukuklary
nyň jarnamasy
hasaplanylyp başlapdyr.

V
-

respublika


bu döwrüň başy 1958
-
nji ýyldan
başlanýar we häkimiýete General Degollyň gelmgi we
konstitusion reformanyň geçirilmegi bilen baglydyr.
1958
-
nji ýylyň oktýabrynda täze konstitusiýa

güýje
girýär.
Şonuň esasynda prezident ilki bilen parlament


78

tarapyndan saýlanylýardy. Ýöne 1962
-
nji ýylda
konstitusiýa düzedişler girizilýär we şonuň esasynda
prezident ähliumumy saýlawlarda sesleriň ýönekeý
köplügi b
ilen saýlanyl
ýar.Prezident Pr
e
mýer ministri
belleýär. Ol ministrler sowetine ýolbaşçylyk edýär.

Kanunlary çap edýär.Şeýle hem onuň milli ýygnagy
geçirmäge hukugy bar. Milli ýygnak 5
-
ýyl möhletde
saýlanylýar
. Beýleki palata
-

senat bolsa
,

9
-
ýyla
s
aýlanylýar.

Fransuz respublikasynyň şygary:
“ Azatlyk,deňlik we doganlyk”.



Edebi
ý
at
:

1.

Жорес Ж. Социалистическая история
французской революции в 6
-
и т. Т.1. М.1976

2.

История буржуазного конституционализма.
XVII
-
XVIII

вв. М.1983

3.

История буржуазного конс
титуционализма.
XIX

в. М.1986

4.

Прело М. Конституционное право Франции. 1957

Французский гражданский кодекс. М.1941








79


Germaniýa

§ 1.
Germaniýadaky rew
o
lýusiýa

Beýik Fransuz rewo
lýusiýasy ,, German milletiniň
keramatly Rim imperiýasy “ diýlip atlandyrylan

feodal
imperiýasynyň gutarny
kly dargamagyna täsir etdi.
Napo
leon I bu işi doly amala aşyrdy. Ýüzlerçe döwletleriň
ýerine onlarçasy galdy. Germaniýanyň köp ýerleri, ýagny
onuň Reýn boýundaky welaýatlary gös
-
göni Fransiýanyň
doland
yrylmagyna berildi. Bu ýer
de kre
pos
t
noýçylyk
hukugy we feodal ýeňillikleri ýok edildi we 1804
-
nji ýylda
graždan kodeksi girizildi. Napo
leonyň ýeňlişi hem köne
imperiýanyň dikeldilmegine täsir etmedi. Onuň ýerine
1814
-
nji ýylda Pariž trakta
t
y esasynda German soýuzy
diýip atlandyryla
n soýuz döredildi. Onuň düzümine 34
döwlet korollyklar, knýazlyklar we käbir erkin şäherler
girýär. Birleşen döwletler öz garaşsyzlygyny saklapdyrlar.
Soýuzda baştutanlyk Awstrýa degişli bolan
dyr
. Şonuň bilen
bir wagtda Germaniýada buržuaz ösüş hem ýuwaş
-
ý
uwaşdan tamamlanyp başlapdyr. German buržuaziýasy
häkimýet ugrundaky göreşe başlaýar. Şu döwre ýakyn
wagtda hem German işçi klasy hem aýaga galýar. 1844
-
nji
ýyldaky Slez dokmaçylarynyň çykyşlary nemes işçileriniň
feodalizm we agalyk bilen göreşiň başyny

başla
dy. 1848
-
nji ýylyň maýynda Prus

milli ýygnagyna saýlawlar
geçirilýär. 1849
-
njy ýylda Konstitusiýa hem Korol Fridrih
Wlgelm IV goşmaça girizmekligi talap edýär we onuň
netijesinde täze ýygnagy çagyrmaklyk karar edilýär. Bu
saýlawlar aýratyn ulgam boýu
nça geçirilýär. Onuň
mazmuny şundan ybarat, ýagny saýlawçylar


hemmesi


80

erkek adamlar 3 klasa


kuriýalara bölünýärler. Birinji 2
kuriýalara iri salgyt töleýjiler giren, beýleki soňkusyna
galan saýlawçylar giren. 1850
-
nji ýylyň Konstitusiýasy
kanunçykaryj
y häkimýetli 2 palatany döredýär. Aşaky
palata saýlawly, ýokary palata knýazlardan
, beglerden
ybarat bolan. Prus

Konstitusiýasy öz mazmuny boýunça
obsalýut monarhiýanyň Konstitusiýasy bolup galan.

Demirgazyk German soýuzy. Ähl
umumy harby
borçlulyk , goş
una sarp edilýän ägirt çykdajylar Prussiýany
German soýuzynda Awstriýanyň garşysyna çykýan ýeke
-
täk döwlet eden. Hiç bir German döwletinde senagat
Prussiýadaky ýaly ýokary dereje
de ösmändir. 1866
-
njy
ýylda Gol
şteýn gerso
g
lygy ugrundaky çaknyşyk
Awstr
i
ýany
ň we Prussiýanyň arasyndaky urşa
e
ltýär. Bu
uruşda Awstr
i
ýanyň goşuny ýeňilýär. Awstr
i
ýanyň
dargadylmagy German soýuzynyň hem ýatyrylmagyna
getirýär. Onuň ýerine Prussiýa D.G. soýuzyny döredýär.
1867
-
nji ýylda bu soýuz Konstitusion gurluşa eýe bolýar.
Ol P
russ koroly Kansle
r we 2 palata bilen dolandyrylypdyr
.
Aşaky palata Reýhstag ählium
umy saýlaw hukugy bilen
saýlanypdyr
. Kä
bir

German döwletleri
(
Gannower we
Nassau
) Prussiýa birikdirilipdir
.

1870
-
nji ýylda Prussiýa Fransiýa bilen urşy
başlamaklyga mümkin
çilik alýar. Prussiýa Fransiýany
ýeňmek bilen Go. German döwletlerine bitewi German
imperiýasyna girmeklige itergi berdi. 1871
-
nji ýylda
German imperiýasy Konstitusiýasyna eýe bolýar. 1871
-
nji
ýylyň Konstitusiýasyna laýyklykda imperiýanyň düzümine
22 mon
arhiýalar (Prussiýa, Bawariýa, Saksoniýa) we köp


81

erkin şäherler giren. Konstitusiýa belli bir dereje
de olara
Garaşsyzlyk beren. Ýöne

hakykat ýüzünde olaryň agzalygy
hem deň bolmandyr. Prussiýan
yň koroly imperiýada easay
bolupdyr
. Oňa imperator tituly berle
n. Ol imperiýanyň
ýaragly güýçleriniň baştutany bolan. Imperiýanyň
çinownikleri , şol sanda hökümetiň baştutanyny, soýuz
kanslerini wezipä bellän. German imperiýasynyň ýokary
palatasy Bundestra
t
y bolan. Onuň agzalary döwletleriň
hökümetleri tarapyndan bell
enen. Wekilçiligiň kadalary
Konstitusiýada bellenilen.

Bundestratyň 58 deputatlarynyň 17
-
si Prussiýadan
bolan, galan döwletleriň wekilleri 1
-
den 6
-
a çenli bolan
(1871ý Kons. 6 m). Konstitusiýa Bundestrata kanunçylyk
häkimýetini we belli bir derejede ýerin
e ýetiriji häkimýetini
beren. Bundestrat kanunlaryň güýji bolan kararlary
çykarmaga hukugy bolan (Kons. 7 m)

§ 2.
Awstrowengrýanyň döredilmegi

Awstr
i
ýa syýasy we harby taýdan gowşan hem bolsa,
şol bir wagtda iri Ýewropa döwleti bolup galýardy. Ol
geçen as
yrda bolşy ýaly ägirt Slawýan territoriýalaryny


Çehiýa, Morawiýa, Slowakiýa, Horwatiýa, Sleziý
a,
Buko
wina, Galisiýa şeýle


de tutuş Wengr
i
ýany
saklaýardy we ekspluatirleýärdi. 1848
-
nji ýylyň
rewolýusiýasy Awstr
i
ýany hem tutýar. Ol Wenadaky
köpgünlük söw
eşler, Pragadaky aýagagalmalar,
Wengrýadaky azat

edijilik hereketler bilen
häsiýetlendirilýär. Bu ýerde häkimýetiň başyna uçreditel
ýygnak gelýär. Şeýle
-
de bolsa , Awstr
i
ýaly monarhlar öňki
syýasy ulgama gaýdyp gelýärler. Awstrýa beýleki


82

döwletleri eýele
mek üçin 1867
-
nji ýylda Wengr
i
ýa içerki
awtonomiýany berýär. Wengrýanyň özüniň
kanunçykaryjylyk edaralaryna , hökümetine hukugy bolýar.
Awsr
i
ýanyň we Wengr
i
ýanyň umumy işleri bolsa , her ýyl
çagyrylýan wekilçilikli edaralaryň delegasiýasynyň kömegi
bilen ç
özülýär. Awstr
i
ýanyň imperatory şol bir wagtda
Wengr
i
ýanyň koroly diýlip jar edilýär. Şeýlelik bilen bu
döwletleriň resmi ady Awstrowengrýa bolýar.


Germaniýa bolsa bütin dünýäni üýtgetmäge
çalyşýardy. Bismarkyň daşary syýasaty tutuş adamzadyň
ýigrenjine

eýe bolýar. Onuň yzyny dowam

etdirijiler hem
şol ýoldan barýarlar. Ýagny Afrikadaky kolonial
basypalyşlar ,
H
itaýa garşy kolonial uruşdaky erbet
elhençlikler yzly


yzyna dowam edýärdi. 1914
-
nji ýylda
Serb şäheri Saraý
e
w
o
da awstr
i
ýaly
e
rs
-
g
ersogyň
öldüri
lmegi jahan urşunyň turmagyna itergi berýär. Bu
urşuň başlangyjy Germaniýanyň üstündedir. Bu uruşda
Germaniýa uly ýeňlişe sezewar boldy. Germaniýanyň
tarapynda söweşen Awstro
-
Wengrýa imperiýasy hem
taryhyň sahnasyndan ýitirim boldy.

Edebi
ý
at
:

1.

„Всеоб
щая история : В 3 т. Т.1“.
СПб.1992

2
. Графский В.Г.

Всеобщая история права и
государства


(учебник). М.2002


3
. История государства и права зарубежных стран
( учебник, в двух частях ).М.2001


4
. Черниловский З.М.


Всеобщая история государства
и пр
ава

.М.2002




83

Latyn Amerikasy

§
1.
Garaşsyzlyk ugrundaky söweş we latyn
ame
rikan döwletleriniň döredilmegi


Ispaniýanyň we Portugaliýanyň Amerikada koloniýal
ulgamynyň berkidilmegi XV asyryň ahyrynda XVI asyryň
başlarynda, ýagny orta asyrlarda başlady.

Ispa
n koloniýalary “Indi” diýip atlandyryldy. Olara
ilki bilen indeýleri hristiançylyga çekmäge iberilen missiýa
hökmünde garalsa
-
da, esasan harby feodal usullar bilen
dolandyrylýardy.

Adat bolan indeý döwletliligi (maýýa, astek, ink)
konkistadorlar tarapynd
an
ýok
edilipdi.

Koloniýalardaky ýerler resmi taýdan korolyňky
diýlip jar edilse
-
de, XVI asyrdan başlap ýerler koloniýaçy


konkistadorlaryň we kotolik buthanasynyň eline geçipdir.

Enkomiýenda

-

ulgamy, ýagny indeýleriň ýarymgul,
ýarym krepostýançylyk z
ähmetiniň görnüşi giňden
ýaýrapdyr.

XVIII asyrlarda enkomiýendanyň ýerine peonaž

garaşly bergidarlyk

çalşypdyr.

Ispaniýanyň 300 ýyllap Amerikada agalyk etmegi
bilen şol döwürdäki çylşyrymly sosial


etnik gurluşly
koloniýal imperiýa emele gelýär. Onuň bi
tewi kotolik
ynanjy we merkezleşdirilen syýasy dolandyryş ýeke
-
täk
ulgamy bolupdyr. Bu häkimiýet piramidasynyň ýokarsynda
ispan
ko
roly

durupdyr.

Ispaniýanyň koloniýalardaky umumy syýasatyny
söwda palatasy, soňra 1524
-
nji ýyldan başlap korolyň


84

ýanynda döre
dilen indiýanyň işleri boýunça geňeş amala
aşyrylýar. Ol dünýä taryhynda koloniýal
adminstrasiýasynyň ilkinji ýöriteleşfdirilen organydyr.

Bu geňeş koloniýal kanunlary çykarýar, ýokary
çinownikler belläpdir we koloniýal kazyýetler üçin ýokary
apellýasiýa
instansiýasy bolupdyr.

Amerikanyň özünde ýokary häkimiýeti wise


korollar amala aşyrypdyrlar.

XVIII asyryň aýagyna çenli Latyn Amerikasy 4 sany
wise


korollyklar döredilipdir: 1) Täze ispaniýa (paýtagty
Mehiko); 2) Täze Granada (Bogata); 3) Peru (Lima)
; 4)
Rio
-
de
-
la
-
Plata (paýtagty Buenos
-
Aýres)
1
.

Wise
-
korollyk ýaragly güýçlere serkerdelik
edipdirler, ýerli kanunlary çyakrypdyrlar, adminstrasiýa
ýolbaşçylyk edipdirler, Ispaniýa göçüp gelenlere ýerli we
indeý obşinalaryny berkidipdirler, salgyt ýygnalyşy
na
gözegçiligi amala aşyrylypdyr.

Ispan tagty üçin az ähmiýetli koloniýalarda bolsa,
general


kapitanlar bellenilipdir, olar adminstratiw
özbaşdaklygyndan peýdalanypdyrlar we indiýanyň işleri
boýunça geňeşden gös
-
göni görkezmeleri alypdyrlar.

XIX asyryň
ahyryna çenli Gwatemaloda,
Wenesuelada, Çilide we Kubada general
-
kapitanlyklar
döredilipdir.

Wise
-
korollaryň we general
-
kapitanlaryň ýanynda
döredilen aýratyn kazyýet
-
dolandyryş edaralary





1

История государства и права зарубежных стран (
учебник, в
двух частях ).

М.2001
.
С. 181.



85

audiensiýalaryň koloniýal dolandyryşda wajyp roly
bolupdyr.

Ispa
n admistrasiýasy koloniýalarda ilatyň
durmuşynyň ähli tarapyna gözegçilik etmek üçin örän köp
kanunçylyk namalaryny işläp taýýarlapdyr. 1680
-
nji Indeý
patyşalygynyň kanunlarynyň ýygyndysy (9 kitap we 6377
kanun) çap edilipdir, bu taryhda koloniýal hukugyň
ilkinji
ýygyndysydyr.

Şeýle
-
de bolsa, koloniýalarda ýuwaş
-
ýuwaşdan
kapitalistik gatnaşyklar ýüze çykyp başlaýar. Hut XVIII
ikinji ýarymynda Latyn Amerikada milli aňyýet oýanýar,
muňa ABŞ
-
daky garaşsyzlyk ugrundaky rewolýusion göreş
öz täsirini ýetirendir.

Amerikada Ispan we Portugal koloniýalarynda azat
edijilik hereketiniň ösmegine XVIII asyrdaky fransus
rewolýusiýasynyň we onuň konstitusion resminamalarynyň
hem täsiri ýetendir.

Bu bolsa 1806
-
njy ýylda negr gullaryň aýaga
galmagyna we Gaiti döwletini gar
aşsyz diýip jar etmeklige
getirdi.

Latyn Amerikasyndaky garaşsyzlyk ugrundaky göreş
Napoleon I Ispaniýa çozup girmeginden we kanuny karol
Ferdinand VII (Burbonlaryň dinastiýasy) agdarylmagyndan
başlandy.

1810
-
njy ýylda Karakasda, Buenos
-
Aýresdo,
Bogotod
a we beýleki şäherlerde antiispan çykyşlary
başlandy.

Koloniýalardaky azat edijilik urşy 2 etapy geçdi: 1)
1810
-
1815
-
nji ýyllar; 2) 1816
-
1826
-
njy ýyllar.



8
6

Azat edijilik urşunyň birinji etabynda hökümet
huntalary döredilýär. Huntalarda meşhur harby we döwle
t
işgärleri S.Boliwar, H.San
-
Martin, H.Artigos we beýlekiler
ýüze çykypdyr.

Azat edijilik urşunyň ahyryna çenli öňki ispan we
portugal kooniýalarynyň ýerine 10 sany garaşsyz döwletler
döreýär: Argentina, Boliwiýa, Braziliýa, Beýik Kolumbiýa,
Meksiko, Para
gwaý, Peru, Merkezi Amerika Federasiýasy,
Çili, Urugwaý. Şeýlelik bilen öňki ispan koloniýalary (San
-
dominganyň ispan bölegi, Kuba we Puerto
-
Rigadan
başgalary) syýasy taýdan özbaşdak döwlet bolýarlar.


XIX asyrda Latyn Amerika ýurtlarynyň garaşsyzlyga
eýe

bolanlaryndan soňky döwürleri ýiti sosial
-
syýasy göreş
bilan häsiýetlendirýär. Bu ýagdaý soňra olaryň konstitusion
we döwlet hukuk ösüşini kesgitledi.

XIX asyryň 20
-
30
-
njy ýyllarynda Latyn Amerika
ýurtlarynyň köpüsinde birnäçe bäsdeş toparlar ýüze çykyp
başlaýar. Soňraky döwürde şularyň esasynda 2 sany partiýa
hem emele gelýär we olara wagtyň geçmegi bilen “Taryhy”
partiýalar diýlipdir.

Garaşsyzlygyna eýe bolanlaryndan soň öňki
monorhistler, unitaristler we býurokratik dolandyryşyň
tarapdalary konserwato
rlar adyna eýe bolýarlar we adatça
konserwatiw partsiýa birleşipdirler. Bu partiýa köp
ýurtlarda iri ýer eýeleriniň we kotolik buthanasynyň
bähbitleriniň goragçysy bolup çykyş edipdir.
Konserwatorlar goşunyň we buthananyň aýratyn
ýeňillikleriniň (fueros) s
aklanyp galmagynyň açyk
tarapdarlary bolupdyrlar.



87

Liberal partiýanyň düzümini bolsa, unitarizmiň we
býurokratik merekzleşdirmäniň garşydaşlary düzüpdirler.

Şeýlelik bilen XIX asyrda latyn amerika
ýurtlaryndaky syýasy partiýalar aýry bir ulgamyň


kaudili
zmiň
bölegi bolýarlar.

Kaudilizm
konstitusion
-
hukuk gurluşynyň esasynda
däl
-
de eýsem zorlugyň esasynda gurlypdyr.

Ýuwaş
-
ýuwaşdan
kaudilizm

jemgyýetçilik durmuşyň
deemokratik formalarynyň ösmegini bökdäpdir we syýasy
durnuksyzlygy döredipdir.

Kaudilizm fen
omeni Latyn Amerikada garaşsyzlyk
ugrundaky söweşden galan goşunlaryň ýeňillikleri bilen
berk baglydyr.

Garaşsyzlyk alnandan soň birnäçe generallar we
ofisserler özleriniň harby ýagdaýlaryna (ambopumen) bil
baglap, şeýle hem ýer oligardiýasynyň we buthana
nyň
goldamaklaryna daýanyp, öz ýurtlarynda harby
diktaturalary belleýärler.

XIX asyrda latyn amerika respublikalarynyň
konstitusion taryhyna reaksion güýçleriň bähbitlerini
berkidýän hökmünde garamaly däldir. Munda jemgyýetiň
etnik we synpy ösüşiniň çylşyr
ymlylygy, bitewi milli
döwletliligiň emele gelmeginiň garşylyklary, diktator
režimlerine garşy zähmetkeşleriň göreşi öz beýanyny
tapandyr.









88

§
2.
Latyn Amerika ýurtlarynyň ilkinji
konstitus
iýalary


XIX asyrda Latyn Amerikada we uzak wagtl
ap
hereket eden konstitusiýalara 1853
-
nji ýyldaky
Argentinanyň

we 1857
-
nji ýyldaky
Meksikanyň
konstitusiýalary degişlidir.

1853
-
nji ýyldaky
Argentinanyň konstitusiýasy

1852
-
nji ýylda Latyn Amerikadaky iň zabun diktator
H.Rosanyň (20 ýyl bolupdyr) ýykylagy

bilen kabul
edilipdir.

Konstitusiýanyň awtorlary XVIII asyryň aýa
gyndaky
demirgazyk amerikan federalistleriniň, şeýle hem
öňdebaryjy argentin syýasy akyldarlar H.B.Alberdiniň
(“Esaslar”
(“Основа”)
)

ideýalaryny ulanypdyrlar.

Konstitusiýanyň

1
-
nji maddasy
na laýyklykda,
Argentina “dolandyryşyň federatiw respublikan wekilçilik
formasydyr”.

Federal hökümet kanun çykaryjy, ýerine ýetiriji we
kazyýet häkimiýetlerinden ybaratdyr. Kanunçykaryjy edara
2 palataly kongressden (wekiller palatasy we senat) durýar.
Ýer
ine ýetiriji häkimiýet prezidente berilýär, ol 2 derejeli
saýlawlardan 6 ýyl möhlete saýlanylýar.

Federal kazyýetleriň ulgamyna Ýokary Kazyýet
baştutanlyk edipdir.

Konstitusiýanyň

109
-
njy maddalary prowinsiýalaryň
arasyndaky uruş we hereketlerini gadaga
n edipdir.
Prowinsiýalaryň arasyndaky ähli çaknyşyklar Ýokary
Kazyýet tarapyndan garalypdyr.



89

Konstitusiýanyň

preambulasynda milli soýuzy
döretmek, adalatlylygy berkitmek, ýurduň içinde
parahatçylygy pugtalandyrmak, hemmelere goragy üpjün
etmek, umumy güll
äp ösüşe ýardam etmek we beýlekiler
barada aýdylýar
1
.

1857
-
nji ýyldaky
Meksikanyň Konstitusiýasy

gulçulygy we peonažy gadagan edipdir.

Kotolik buthananyň we goşunyň birnäçe
ýeňilliklerini (fueros) ýatyrypdyr, buthanalaýyn ýer
eýeçiligini çäklendiripdir.
Munda latyn amerikan
konstitusionalizmine mahsus bolan syýasy hukuklaryň we
azatlyklaryň sanawy, şeýle hem şahsyýetiň
eldegrilmesizliginiň kepillikleri berlipdir.

Şeýle
-
de bolsa, 60
-
njy ýyllaryň ahyryndan başlap
rewolýusion güýçler gowşap başlaýar, bu bol
sa ýene
-
de
konserwatiw
-
pomeşşikleriň toparynyň berkemegine getirdi
we 1876
-
njy ýylda
XIX asyr

latynamerikan döwletleriniň
taryhynda iň ganly diktaturanyň (P.Diasyň) dikeldilmegine
ýardam etdi.


Braziliýanyň 1891
-
nji ýyldaky konstitusiýasy
.
Brazi
li
ýada
XIX

asyr
yň ahyrynda (1888ý) gulçulyk
ýatyrylýar. Respublika ugrunda göreş netijesinde
monarhiýa gurluşy 1889
-
njy ýylda agdaryldy. 1891
-
nji
ýyldaky Braziliýanyň konstitusiýasynyň kabul edilmegi
çylşyrymly syýasy ýagdaýda bolup geçdi. Konstitusiýa



1

История государств
а и права зарубежных стран ( учебник, в двух
частях ).

М.2001
.
С. 181.




90

seperatistle
riň we unitaristleriň garşylygyna göz öňüne
tutmak bilen Braziýada federal gurluşy berkitdi.

Federal edaralaryň daşary gatnaşyklary alyp barmaga
goşuny we floty saklamaga importa, poşlinalary
bellemäge. ... hukuklary bolupdyr. Her ştatyň hem öz
konstitusi
ýasy bolupdyr.

Konstitusiýa boýunça federal häkimiýetlerine ştatyň
işlerine gatyşmak gadagan edilipdir.

1891
-
nji ýylyň konstitusiýasy Braziliýanyň
taryhynda wajyp eýýam bolup, kapitalizmiň çalt ösmegini
we raýat jemgyýetiniň emele gelmegine ýardam edipdi
r.


Edebi
ý
at
:

1.

„Всеобщая история : В 3 т. Т.1“.
СПб.1992

2
. Графский В.Г.

Всеобщая история права и
государства


(учебник). М.2002


3
. История государства и права зарубежных стран
( учебник, в двух частях ).М.2001


4
. Черниловский З.М.


Всеобщая и
стория
государства и права

.М.2002









91

MAZMUNY


Giriş

……………………………………………………..9


Daşary ýurtlaryň döwletiniň we

hukugynyň taryhynyň predmeti we usuly
....…………..10


Gadymy Gündogar ýurtlarynyň döwleti we hukugy.


Gadymy Müsür

……………………………………….15


Gadymy

Mesopatamiýa döwleti
………
..
………………21


Gadymy Hindistan

………
………………..
………….25


Gadymy Hytaý

……………………
.
.
………………..29


Gadymy dünýäniň döwleti we hukugy.

Gadymy Gresiýa
.
............................................................33


Gadymy Rim döwleti

.............
..........
……
…………
.
38


Rim hukugynyň aýratynlyklary
……………………….
43


Orta asyrlarda hukugyň we döwletiň ösüşi
…..............
.48


Günbatar Ýewropa ýurtlarynyň hukugy


………...54


Orta

tasyrlarda Gündogaryň ýurtlarynda döwlet

we hukuk
.........................
................................................58




92

Täze döwrüň döwletiniň taryhy. Angliýa
……………
.65


Amerikanyň Birleşen Ştatlary
…...............
....................70


Fransiýa
......................................
……………………….74


Germani
ýa..............
.........................................................79


Latyn Amerika.................................................................83




Приложенные файлы

  • pdf 9459240
    Размер файла: 672 kB Загрузок: 3

Добавить комментарий