Komek Kulyyew-Adam bolmak kyn eken


Чтобы посмотреть этот PDF файл с форматированием и разметкой, скачайте его и откройте на своем компьютере.
1


Kömek Kulyýew

ADAM BOLMAK KYN EKENI...

Erteki
-
powest

Waleriý Medwedewiň «Barankin, adam bol!» atly

powestiniň äheňinde.


1
-
nji bap


Olam ilki siziň ýalyrakdy. Kiçijik bir adamdy,
ýöne

adamdy. Her gün säher bilen jaňly sagadyň
sesine

tisginip turardy,
demlengi duran çaýa agzyny
ýakdyryp,

bir eline sumkasyny, bir eline
-
de kökesini
alyp,

mekdebe tarap eňerdi.



Ullakan klas žurnalynda, il deňinde onuňam ady
bardy. Ýöne ol öz adyny asla halamazdy. Sebäbi, şol
at zerarly onuň gören görgülerini sanap çykjak
bolsaň, demiň tükenýär. Beýle diýsem, iliňkiden
üýtgeşik, iliňkiden ýaramaz ady bardyram öýtmäň.
Onuňky ýaly ady göterip ýören, özem birkemsiz
göterip ýören oglanlar bir däl, on dal, gaty kän. Ýöne
onuň pikiriçe, şol ady dakynyp ýören oglanlaryň
hemmesem b
aryp ýatan bagtsyz, keçmaňlaý bolmaly.
Sebäbi şol at ony her gün sazanaklap tagtanyň öňüne
çykmaga çagyrýar. Şol adyň yzynda iki eplenişip
duran «2
-
likler» ony ene
-
atasynyň, deň
-
duşlarynyň
öňünde ýüzügara edýär. Her gezekki ene
-
atalar
ýygnagynda şol at tut
ulan badyna, mugallymlar ýerli
-
ýerden jibrinişip, käýinişip ugraýarlar.


Ynha, indi alty
-
ýedi ýylyň içidir, ýagdaý şeýle.

2



«Ýok, mundan at bolmaz, mundan durmuş
bolmaz!»

diýip, ol içinden kän gezekler zeýrenerdi.

Klas aýnasynyň öňündäki agajyň o şahasyndan

bu
şahasyna böküşip, gaýgy
-
gamsyz jürküldeşip ýören
serçelere onuň hut gö
zi giderdi.
«Şularyňky hezil!»

di
ý
erdi. «S
üý
ji ukudan kesilip, s
ä
her bilen mekdebe

gitme aladalary
ý
ok. Mugallymyň
ö
ň
ü
nde m
üzzerip
durma gorkusy ýok. Nirä gitselerem, näme etselerem


öz ellerinde» diýerdi. «Wah, menem şularyň biri
bolsam

bolmaýarmy! Ähli ýoldaşlarymyň içini
ýakyp, aýnanyň

öňünde eýläk
-
beýläk bökjekläp
ýörsem bolmaýarmy!»

diýip, ah çekerdi.


Serçelerem ony has öjükdirjek bolýan ýaly,
«jürkde
-
jürk», «jykyrda
-
jykyr». Bi
r köpi gören, garry
serçe bolsa

käte edil aýnanyň öňüne gonýar
-
da, ýaňky
oglana

seredip «juk
-
juk
-
juk» diýýär, hatda
başjagazynam

ýaýkan bolýar. Garry serçäniň bu
hereketini özüne

duýgudaşlyk hasap edip, oglanyň
bok
urdagy dolardy.

Şol garry serçeden başga o
ňa
nebsi agyrýan ýok. Serçäniňem duýgudaşlygyndan
peýda barmy nä
me!
Ol

görgüli «A
-
how, adamlar, bu
ikilikçi neressä haýpyňyz

gelsin. Ony
ö
z gününe
goýuň!» diýip bilmese. Ýa
-
da

onuň ýerine ähli
sapaklary ö
zleşdip, «
5
-
lik» alyp berip

bilmese. Iň
bolmanda öý
işini işlemäge kömek edip

bilsedi. Ýok
-
la, serçe nire


bu düşnüksiz mysallar,

meseleler nire.
Wah, serç
eleriň
ki hezil
-
le!


3


2
-
nji bap


Bir bar eken, bir ýok eken, bir jadygöý bar eken.

Özüniňem soňky döwürde işi şowuna däl eken. Asyl
nirä barsa, oňa ýüz berip, sözüne ynanýan adam
bolmasa nätjek.
Ulularyň
-
a hemmesi ony

samsyk
hasaplap, üstünden gülýä
n eken. Kimiň

ý
anyna
baryp:




Men jadygöýdürün, näme haýyşyň bolsa aýt!


diý
se:




Göte
ril
-
ä, aňkasy aşan! Häzirem bir jadygöý
bormy?
Bolaý
anda
-
da, meniň jady
göý
e galyp

duran
işim ýok. Hemme zadymam bar, ý
erbe
-
ýer!


diý
ip,
ony kowar eken. Yzyndanam:




E
-
heý, sähne, bütinleý akylyňdan
a
zaşaýman
-

kaň, tizräk doktora bar, özü
ňi bejert!


diý
ip, gygy
-
ryp galý
armyşlar.


Gepiň gysgasy, jadygöý bü
tinleý

işsiz galypdyr,
abraýdan düşü
pdir.


Başga alaç galmansoň, jadygö
ý: «Iň bolmanda,
kiç
il
eriň arasynda bir maňa hyrydar çykan
tapylmazmyka?!»
diý
ip, ş
äherme
-
şä
her, obama
-
oba
aýlanmaga başlapdyr. Özem

bir gün adam sypatynda
aýlansa, ertesi towşana öwrülýä
rmiş,

soň bir görseň,
guş bolup gaýyp ýör diýýä
r.


adygöý bir gezek penjiräniň öňünden geçip
barýarka, penjireden iç
erik seret
se, birtopar
oglanmy
-
gyzm
y, kitap okap, hat ýazyp, garabaşynagaý.
Olaryň
arasynda bir oglanyň

welin ne hat bilen
işi bar, ne
-
de
4


kitap bilen. Iki

elini dulugyna diräp, çuň oýa batyp
otyr, özem

käte
-
käte daşardaky serçelere seredip,
uludan

demini alýar. adygöý onuň öňünde açylgy

duran gündelige seredip görse, gündeligiň

gatlary
küýküje
-
küýküje garynjadan doly. Geň

galan jadygöý
gündelige has içginräk seretse,

ýaňky küýküjeler
garynja dä
l
-
de, «2
-
lik» eken. «Ä
-
hä, duruber bakaly!
Görýän welin, gardaş,

seniňem işleriň ugruna dä
l
bol
ara çemeli. Sen
-
ä

meniň kömegimden ýüz öwrüp
durmas


gerek!» diýip, jadygöý içini gepletdi.
Şondan soň,

ol her gün garry serçäniň sypatyna girip
gelip,

ýaňky oglanyň edýän pikirlerini okamaga,
arzuw
-
hyýallaryny öwrenmä
ge başlady.


3
-
nji bap


Günlerde bir gün ýaňky oglan mekdepden çykyp,

gamgyn halda
öýlerine gaý
dyp barýardy.

Gündeliginde bolsa täzeje bir «2
-
lik», «2
-
ligiň»
gapdalynda hem oglanjygyň kakasyny mekdebe
çagyrýan hat ýatyr.
Birden oglanyň gulagyna «jirk
-
jirk, juk
-
juk» diýen

tanyş ses eşidildi. Ol başyny
göterse, iki ädim öň

ýanyndaky topbaj
yk çöpüň
üstünde şol garry

serçe otyr.


any ýanyp duran oglan serçäni gorkuzjak

bolup,
aýaklaryny tapyrdatdy, serç
e sarsmady.

Oglan aşak
eglip, ýerden kesek gözlä
p başlady.

Serçe welin
äwenogam gözüniň gyý
tagy bilen

oglany synlap,
gozganman otyr. Oglan
ahyrsoň

daşmy,
kesekmi, bir
5


zat tapyp, dikeldem welin,

ýaňky serçe çöpüň
üstünden böküp düşdi
-
de... adama öwrü
ldi duruberdi.

l
ki ýumruk ý
alyjak

serçe, ynha, indi görseň
oglanyň üstü
ne abanyp:




Salam, eý, ikilikçi oglan! Men jadygöý! Näme

haýyşyň bolsa,

aýdyber!


diýip dur.



«Ikilikçi» lakamyny oglan juda ýokuş görýärdi.
Häzir bolsa ol şeý
le bir aljyrady welin, hatda

ýokuş

rmeg
em ýadyndan ç
ykardy. Diňe biraz

salymdan
soň, kynlyk bilen özü
ne geldi. Şol

bada
-
da
sumkasyna ý
apyşdy.
Depderini ç
ykardy.

Ellerini

sandyradyp, gerekli sahypany aç
dy!




adygöý aga, ş
-
şu meseläni işläp berermiň?
Ynha... «5 sany kökäniň hiç birini
-
de 6 bö
le
ge
bölmän, olary 6 sany çaga deň paý
lamaly».





, munyň
-
a
, iň emelsiz, siziň diliňizde aýt
-
sam, «ikilikçi» jadygöýem çö
zer. Sen ý
a
-
ha meni
oýnajak bolýarsyň, ýa
-
da synap görýä
rsiň!




Ýok, meniň çypbakaý
-
çynym, jadygöý

aga!




Çynyň bolsa, diňle onda! 5 kökäniň 3
-
siniň her
birini iki deň bölege bölüp, 6 sany deň bölegiň her
birini bir çaga bereris.
Soňra galan 2 kökäniň

he
r
birini 3 bölege bölüp, 6 sany deň bölek

alarys we her
birini bir çaga bereris. Ine, şeýtseň,

kökäni 6 bölege
bölmegiň geregem bolmaz


di
ýip, jadygöý meselä
-
ni çöp döwen ý




Bäý
-

-
ä
...

6



Okuwçy üçin şundan artyk jady gerek däl. Onda
-
da ikilikçi

üçin. Şeýle kyn meseläni bir demde

çözüp
bilýän adam ýa jadygöý bolmaly, ýa
-
da

mugallym.




Başga nähili haý
yşyň bar, oglan?




Ertir meniň kakamy mekdebe çagyrýarlar.

Men zerarly, onuň ýene ýüzüni gyzardarlar. Olam

gelip, meniň eýimi ýetirer. Sen ertir m
ekdepde

mugally
mlaryň hemmesi biragyzdan meni öwer

ýaly
et! Goý, olar beýlekileriň kakalaryna diýişleri

ý
aly,
meniň kakama
-
da «
Ýoldaş pylanyýew!

Şeýle ukyply,
akylly ogul ösdürip ýetişdirýänligiňiz üçin, köp sag
boluň!» diý
sinler.


adygöý bir salym oýurga
nyp durdy
-
da, başyny
ýaý
kady:




Aý, ý
ok, oglanjyk, munyňy men
oňarman.

Mugallymlara men
iň jadym ýöremez. Olar

m
enden
bilimli, menden akylly. Näme diýseň diý

welin,
mugallym diý
me...


Oglan jadygöýüň bu diýenleri bilen bada
-
bat

ylalaşdy. Başga näme haýyş
etjegini bilmän,

dymdy.
adygöý

uludan bir pallady:




Bar

dilegiň şularmydy, oglan? Men
-
ä

gidiber
-
jek onda!


Oglan alňasady:




Dur entek, jadygöý

aga...


Oglan ýeňsesini gaşady, jadygöýüň ýüzüne

seredip, ýuwdundy. Onuň ýaýdanyp durşuny

görüp,
jadygöý ý
yl
gyrdy:

7





Hany, sen «Serçe bolsam!» diýip ýördü
ň
-
le?!




Wiý
,

haw
-
wa!!! Sen ony nireden bilýä
ň?


adygöý

onuň sowalyna sowal bilen jogap

gaý
tar
-
dy:




Serçe bolasyň gelýä
ni
ç
ynyňmy?




Çypbakaýja
-
ç
ynym!




Edil hä
zirmi?


Og
lan ikirjiňlendi. Ikirjiňlemez
ýalymy! Şunça

wagtlap

adam bolup gezip, birdenem serçe ýa
-
da
başga bir zada öwrüläýmek oý
un zatmy
?
!

Onso
ňam
şu wagt serçä öwrülip oturyberse,
onuň sumk
asyny,
kitap
-
depderlerini kim öýe
eltsin.


Sumkasy, sumkanyň içindäki gündelik, günde
-
ligiň içindäki
«2
-
lik» bilen kakasyna ýazylan hat
ýadyna düşende, oglan tisginip gitdi, ony gaý
tadan
der basdy. Neresse:




Ha
wa, häzir! Edil häzir! Duran ýerimde...


diý
iberdi.




Onda men tä gözden ýitýänçäm, sen «jürk
-
jürk
-
jürk» diýip, iki eliňem ganat ýaly galgat
-
da

duruber. Men gözden ýiten badyma, sen serçä
öwrülersiň


diýip, jadygöý

ugraberjek boldy.




Dur entek, jadygöý aga! Serçä öwreniňe görä
meni serçe dilinde gürlär ýalam et
-

!




Bolýa, seniň diýeniň bolsun! Ýöne onuň dere
-
gine sen indi adam diline
düşünseňem, gürlä
p bilmer
-
siň.

8





Aý, adam dilinde gürlemegiň maňa geregem
ýok!


diý
ip
, oglanjyk elini salgady.


Serçelerde
mekdep, okuw, sapak diýlen zatlar ý
okdur
-
a?




Ol zatlar
-
a ýok. Ýöne sen ýene bir zady bilip
goý, men gaýdyp adama öwürmegiň tärin
i bilýän

ldirin!




O
-
da hiç
!


adygöý yzyna öwrüldi. Onuň tä garasy ýitýänçä,
oglan göýä uçjak bolýan ýaly ellerini galgadyp,
«jürk
-
jürk» diýip, gaýtalady durdy. Birdenkä ol özüni
guşuň peri ýaly ýeňiljek duý
dy.


Gulaklarynda ýel şuwwuldap, gözleri ý
aşa
ryp

ugrady. Ol gözüni açalak
-
ý
umalak edip, aşak

jaýlar ýumurtga ý
aly, adamlar hem

garynja ýalyjak
görünýär. Asyl ol eýýäm uçup barýan bolsa nätjek!
Onuň «E
-
heý, adamjyklar, maňa serediň, maňa!»
diý
ip gygyryberesi geldi.


4
-
nji bap


Ol tä ganatlary ýadap, ysgyndan gaçaýýança
uçdy.
Heziller edindi. Mekdebiň üstünden on
-
on

bäş
öwrüm edip, soň öňki öýlerine tarap

tutdurdy. Işikde
ösüp oturan garry tuduň

şahasyna baryp gondy
-
da,
aşakdaky, ýeriň

üstündäki durmuşy ýokardan
synlamaga

başlady
.


Gapydan ilki bilen ýaňy mekdebe gatnap ugran

inisi çykdy. «Anha, indi öýüňem, mekdebiňem

bar
jebrini özüň çekiber!» diýip, serçä öwrülen

oglan
9


içini güldürdi. Onuň şu wagt hakyky serçe

bolup,
tuduň şahasynda oturanlygyny biläýse,

inisi
näderdikä?! Geň g
almakdan hem

görübilmezlikden
ýaňa gözi hanasyndan

çykardy. «Eje
-
e
-
e, menem
serçe boljak!» diýip,

zörledip ugrardy.

Oglan
-
serçe
durup bilmedi. Şuwlap aşak gaýtdy
-
da, inisiniň edil
burnunyň öň ýanyndan okkesdirme geçdi. Inisi
gorkudan ýaňa tas arkan ýykylyp
dy. Ol gözüni elek
-
çelek edip, esli wagt durdy. Onýança içerden:




Gyýw, Batyr, seret hany, gelmeýärmi?


di
-
ýip, ejesiniň sesi çykdy.
Inisi burnuny çekip
goý
berdi
-
de, duran ýerinden töweregine garanjaklan

bolup:




Ä
-
ä, gelenok!


diý
di.


«Sa
msyk, agaň
depäňde otyr ahyryn!» diýip,

oglan
-
serçe içini gepletdi.

Soňrak ejesiniň özi çykyp
seretdi. Elini gözüniň üstüne kölegeledip, kä
n durdy.




Wah, şundan ýaňa göwnüm ynjalman, gula
-
gym dynman gitdi
-
dä!


diýip, hüňürdeý
-
hüňürdeý

eri girdi.



ş
-
on

minut ge
çmänkä, ejesi ýene ç
ykdy.




Batyr, bar, görüp gel hany, Gurban dagy

gelip
-
mi?!


Oglunyň kl
asdaşlary Gurban dagynyň bireýýäm

gelenini eşi
denden son, ejesi hasam howsala


şdi:




Allajanlarym, näme bolduka muňa? Maşyn
-
paşynyň aşagyna düşmedik bolsa ýagşydy
r

hernä
!

10





Aý, näme bolandyr öýdýäň şo bihepbäňe!

Sapakdan

soň mekdepde alyp galandyrlar ýa
-
da
oglanlar bilen pökgi kowalap ýörendir


diýip, kaka
-
sam iç
erden dillendi.




Wah, balajy
gym nirede bolanda
-
da, şu wagta

gelme
l
-
ä! Gün ýaşyp barý
ar ahyryn!


Ejesiniň jibrinip, iki ýana zowzuldap ýörşü
ni

görende, oglan
-
serçäniň bogazjygy doldy. Ejesi

özüni
beýle gowy görýändir öýdüp, onuň şu

wagta ç
enli
kell
esine
-
de gelenokdy. Ol saklanyp

bilmän, tas «Eje,
men bärde!» diý
ip gygyryp
dy.

Özüniň indi adam
dilinde g
ürlemäge hakynyň ýoklugy ýadyna düşüp,
hyrçyny dişläý
di.


Onýança ýokardan şuwwuldap bir topar serçe

geçiberdi. Oglan
-
serç
e petekesi
ni dolduryp,

uluda
n
demini aldy
-
da, kynlyk bilen ýokary

göterildi.
Serçeleriň yzyndan uç
dy gitdi.


5
-
nji bap


Ilki
-
ilkiler
ol barada serçeleriň arasynda uly

gürrüň boldy. Gürrüňiň başyny bir gözi çaşyrak,

uruşganl
ygyndan bolsa gerek


kellesi tä

beýnisine
ýetiberýänçä çokulan, şol bolşuna
-
da

juda
garagolsyraýan serç
e başlady:




A
-
haw, serçeler, täzeden bäri aramyzda biri

görünýär welin, asyl öň göze ilýän zat däldi
-
le?!

Özem hondan bärisiräp, ile goşulanog
-

!




Haww
-
aý, gökden düşen ýaly öz
-
ä
!

11





Dilem çalgyrdrakmy
-

memi?..




Dilini ö
zi bilsi
n welin, asyl oňarýan zady ýok
onuň!
Ne gurçuk çöplemegi oňarýar, ne
-
de

ç
ekirt
ge
tutmagy.




A
-
haw, birhili syrlyja görünýär welin, Çotdy

serçe dagynyň iberen jansyzy bolaý
masyn şu?!




Aý, senem onarýaň
-
ow! Onun ýaly

nalajede
-
ý
indenem bir jansyz bolarmy! Hol

Çalyň

ýa
-
da Körüň
toparyndan azaşyp galan aňkaw

diý
erler oňa!




Azaşanam

ldir şol. Kowlup gelendir.


Iň ýokardaky şahada sesini ç
ykarman o
t
u
ran

gartaşan serçe bir ganatyny galdyrdy. edel

tapba
ýatdy. Gartaşan serçe serçelere mahsus

bolmadyk
agraslyk bilen sö
ze başlady:




emagat! Hemmäňiz pikiriňizi aýdyp bolan

b
olsaňyz, in
di maňa gulak asyň! Çalgyrt bolsa
-
da,
aňkaw bol
sa
-
da, başga topardan bolsa
-
da,

azaşyp ý
a
-
d
a kowlup gelen bolsa
-
da, ol serçe.

Ser
-
çe! Diýmek,
özü
miziňki. Kesip taş
lara ýerimiz ýok. Şonuň
üçinem, ony gyrakladyp, gybatyny edip ýörmän,
gaýtam, özümize çekjek
b
olalyň!
Belki, öwrenişip
bilýän dä
ldir, belki,

başga
bir derdi bardyr. Meniň
pikirimçe, oňa haýsy
-
da bolsa bir möhüm ý
umuş
tabşyrmaly

we şeýdip ony zä
terbiý
ele
-
meli!


«Zähmet arkaly terbiýelemek» diý
meklik

serçeleriň dilinde sütüniň süýn
ýänçä işletmekligi
12


aňladýardy. Şonuň üçinem serçeler ýaňky gartaşan
serçäniň pikirini bada
-
bat alyp gö
terdiler:




Eý, biziň parasatly, ýeňilmezek serdarymyz!

Seniň sö
zleri
ňde diňe hakykat bar. Biz seniň

akylyňa,
adalatly hökümiňe öňem boýundyk,

häzirem bo
ý
un!




Hawa, ojagaz deljäni serdaryň aýdyşy ýaly

edip terbi
ý
elemeli!




Goý, özüni gö
rkezsin!




Ynamy ödemese
-
de, görü
biris!..




Duruň
-
how entek! Hany, oňa näme ýumuş

tabşyrarys?


Serç
eleriň arasy
na dym
-
dyrslyk aralaşdy. Olaryň

pikirini bilmek üçin,
toparyň serdary


gartaşan

ser
-
çe
-
de sesini çykarmady. Umuman, ol

beýlekileriň
sözlerini diňläp
-
diňläp, iň soňundan

hemmesinem
ýalana çykaryp goýbermegi gowy

görýä
rdi.


Birhaý
ukda
n soň, perleri sal
-
sal, bir serçe

naý
yn
-
jar halda dillendi:




Eger

garşy bol
masaňyz, serdarymyzam

ma
-
kulla
-
sa, şol täze gelen serçäni maňa

berseňiz!

Meniň
maşgalam agyr, eklejegem

özüm. Kakalarynyňam...


diýdi
-
de, gözlerini

ý
aşartdy.




Ejizleme, Kü
leje, e
jizleme!


diýip, bir eka
-
byr

serçe onuň sözüni böldi.


Seňkiden agyr

maşgalany ekläp gördük, ýeke özümiz ekledik.

Şonda
-
da zeýrenmäň, ejizlemäň nämedigini bilen
däldiris. Merdrä
k bolarlar...


Maslahaty serdar jemledi:

13





Onda mende şeý
le bir teklip bar! Ags
ak

jana
-
waryň nä güne düşenin
-
ä hemmäňizem

bilýä
ňiz.
Ýatan ýeri ýagt
y bolsun pahyryň, pişige

ýesir düşüp,
serçelerçe gurban boldy. Onuň

ýaný
olda
şam bir
bezzadyň kemanyndan helä
k
boldy. Höwürtgelerinde
bir topar ýumurtga

eýesiz galdy. Ine, şol höwürtgä
ni,
şo
l

ý
umurtga
lary täze geleniň


Deljäniň boýnuna

ýükläýsek diýýärin.
Goý, sakçylyk etsin, çülpeler

ýumurtgadan çykansoňam ekläp
-
saklap, ile

goşsun!


Serçeler mähellesi serdaryň bu teklibinem

biragyzdan alyp göterdi. Iki sany serçe ýör
-

-
ýör
bilen Deljäni (oglan
-
serçä bizem indi Delje

diýibereliň!) öňlerine salyp geldi.

Ser
çeleriň düzüm
-
düzüm bolup oturanyny gören Deljäniň huşy
başyndan uç
dy.
«Hiýh, ene
-
atalar ýygnagy oguşýan...
Işim gaýtdy!» diýip, ol pikir




Serdaryň ý
anyna, serdar
yň!


diýip, ony alyp
gelen serçeleriň biri çüňki bilen onuň ýeňsesini
çalarak gyzdyry
p goý
berdi.


«Wah, öňräjik, men
entek adamkam, şeý
tjegiňizi bilen bolsadym,

serdaryňyz
-
perdaryňyz bilen birlikde dyr
-
pytrak

ederdim welin...» diýip, Delje içini hü
mlede
-

mlede, serdaryň gaşyna bardy.


Serdar oňa tarap gözüniň gyýtagyny çalaja

lady
-
da,
serdar gedemligi bilen sowal berdi:




Sen, bi, Agsaklaryň höwürtgesini bilýä
ňmi?


Delje görgü
li
Agsagy nireden bilsin


towsagy

nireden bilsin. Ol eginjigini gysdy.

14





Bilm
eseň, görkezerler. Şol höwürtge üçin,


-
würtgedäki ýumurtgalar üçin başyň bilen

jogap
bermelisiň! Bu gün
-
erte ol ýumurtgalardan

bir topar
eýjejik serçe çykar. Olary eklemegem

seniň boýnuňa.
Ýatdan çykarma, eger şolara bir

zat bolaýsa...


Serdar haý
bat bilen pysyrdady.



Onda men seni öz
çüňküm bilenjik ü
terin!


6
-
njy bap


Agsaklaryň
h
ö
würtgesi obanyň garagörnü
m

çetindä
ki

harabanyň jaýrygynda ýerleşýä
n eken.

Delje bu harabanyň her bir kesegine, deşigine
-
jaýrygyna bäş barmagy ýaly beletdi. Öň özi ý
aly

işý
akmaz oglanjyklaryň bir topary bilen

höwü
rtge
bozmaga telim sapar gelipdi.


Delje
köne höwürtgä, onuň iç
inde akjaryp
ý
atan

ýumurtgalara seňrigini ýygryp seretdi. Aý
ajygy

bilen
olaryň birini çalarak depibem goý
berdi.

Birdenem,
serdaryň haýbatly sözleri ý
adyna

düşüp, töweregine
ý
altaklady. Uludan
demini alyp, emaý bilen
ýumurtgalaryň üstü
ne çö
kdi. Bir

salymdan soň,
beý
dip oturmaga
-
da karary

ýetmän, böküp daşary
ç
ykdy, Gum
-
kesege

öwrülip barýan harabany
täzeden, serç
e nazary

bilen synlady.
Höwürtgeden
ýere ç
enli aralygy

gözi bilen ölçäp gö
rdi.




Äý, nadanlar diýsänim! Ýerden ýigrimi bä
ş

gu
laç ýokarda diýip öwýän höwürtgä
ňizem

şumy?


diýip, hälki özü

serçeleriň yzyndan
15


käý
injiredi.


Munyňyz

ýerden iki gulajam ýog
-
a!
Bir oglanjyk beý
lekiniň

egnine münse, bujagaz
höwürtgä
ni kellesine

geýibem giderler... Aý, geýse
-
geýip geç
sin
ler,

tozdursa
-
tozdursynlar, maňa nä
m
e!

ar
-
da

giderin.


Şol wagt serdaryň «Öz çüňküm bilenjik ü
terin!»

diýen sözleri gaýtadan gulagyna gelen ý
aly

boldy,
göýä serdaryň polat çü
ňki depesinden inip

gelýä
n

ýaly, boýnuny içine ý
ygryp, kellejigini

eginleriniň
arasynda gizledi. «Üter, hökman ü
ter!

Perimi
tozdurar, gözümi akdyrar!» diý
ip, galagop

halda
oýlandy. «Ýeri, onda nä
tmeli?
Ý
okarrakdan

başga
höwürtge gurmalymy? Aý, tä
zesini

gurýançaň,
sütüniň süý
ner
-
le...
Ý
okarda boş

duran höwürtge
ý
okmuka?»



Delje pysyr
-
pysyr edip, o diwardan bu diwara, o

jaýrykdan bu jaý
ryga gatnap başlady. Uzak

wagtlap
sermenenden soň, harabanyň belent

ýerinde gurlan
bir bolgusyzja höwürtgä
niň

üstü
nden bardy.
Onsoň
bir ýerden adamyň aý
asy

ýaly letde tapdy.
Ý
umurtgalaryň bi
rini şol

letdäniň üstüne togalap,
ä
niň dört burç
unam

bir ýere jemledi
-
de, çüňküne
gysdyryp, tä
ze

tapylan höwürtgä

eltip geldi.
Ý
umurtgalary

şeýdip ýeke
-
ýekeden daşady. Öler ýaly
ý
adady.

Ajykdy. Ýöne nätsin, nä
me
iýsin? Beýleki
serç
eler

ý
aly
gurçuk
-
purçuk, mör
-

jejik tutup

garbanaýyn diýse, işdäsi alanok. Gaý
tam,

beýlekiler:
16


«Şu gün pylança gurçugy bir özü
m

lak
-
luk atdym»
diýip, öwnü
şip ugrasalar, onuň

aňyrsy bärsine gelýä
r.


Bugdaý
-
jöwen bişerden bolsa entek ir. Çö
rek

owuntygynyňam çaşyp ýat
an ýeri ý
ok. Bar

ýerinden
çöpläý
jegem bolsaň, ullakan

töwekgelç
ilik gerek.
Başyňy etegiňe salyp

gitmeli. Çörek owuntygynyň
pytrap ýatan ý
erinde

dyrnaklary syh
-
syh pişikleriň,
eli kemanly

bezzatlaryň kö
wejekleşip ýörýä
ndigini
kim

bilmeýä
r?!


Öňküler ý
aly, «
Gel, balam, naharyň sowady»

diýere ejesi ýok. Oýnap ýörkä
ň ajygaňda, «Bar,

öýden çörek getir!
Üstüne
-
de mesge ç
alyp

getir!»
diýip iberer ýaly inisi ý
ok. Aldap, elinden

kökesini
alyp iýerin diýse, agzyny açyp ýö
ren

aňkaw Aman
ý
ok.

E
-
e
-
eý, o döwürler... o gü
nler...

Gadyry bilin
-
mändir
-
dä ol gü
nleriň!


Deljäniň bir oňarý
an zady uludan
-
uludan dem

al
-
mak, şony berjaý edensoň, höwürtgä geç
di
-
de,

ajöze,
ýadaw halda uklamakçy boldy.
Ý
ö
ne

ýumurtganyň
üstünde ýatmaga endik etmä
nsoň,

aşagy ý
uma
kly
ýaly, eýläk
-
beýlä
k t
ogalanyp,

uzak gijäni ukusyz
diýen ýaly geç
irdi.


7
-
nji bap


Delje bir gün gelse, höwürtge öňküsindenem

daralan ýaly. Ozal arkaýyn girip
-
çykaýmasy

bardy
welin, indi kellesini soksa, guýrugy

daşarda galýar,
götinjekläp girse
-
de, kellesi

daşarda somalyp dur.
17


«Bu nähili bolýar
-
aý?


diýip, Delje kiçijik kellesine
agram salmaga

başlady.


Ýumurtgalar köpelip
-
dagy

edäýdimikä? Hany, sanap göreýin: bir, iki, üç
,



...
Ü
stünde oturanymy sanadym
maý?! Hany, bir,

iki, üç, dört... Beh, ö
ň bir sanam
da
, jüp däl
-
de,

täk
çykan ýaly
-
la! Köpeläýen
-
ä däldir
-
dä... Öz
-
özünden
nädip köpelsin! Tersine, azalan

bolaýmasyn?! Azalan
bolsa, onda höwürtge

daralman, gaýtam giňelmezm
-
aý? Hany,

mugallym näme diýip öwredýä
rdi entek?!


Mukdaryň möç
bere bolan gatnaşygy...

Ýok,

möçberiň mukdara bolan...»

Deljäniň kellesiniň içi
bulam
-
bujar boldy. Özüniň
hasapda
n asgynlygyna ol
ilkinji gezek ýaman ahmyr etdi. Hasap diýlen zat
serçe bolsaňam,
gerek eken.

Wagt bolsa geçip dur,
geçip dur. Delje eý
lesine
-
beýlesine garanmaga
ý
i
şmänkä, höwürtgedä
ki

ýumurtgalar gyzgylt
öwsü
p, gezekli
-
gezegine

çyzyk açyp başlady. Ine, bir

nem olardan sary

çüňklü
birmeňzeşje jandarlar

jüýgüldeşip çykdy. Çykan
batlaryna
-
da, «Iý
jek
-
de
-
iýjek!» bolşup, Deljä
niň


De
lje görgüli her gün iýmit gözleginde menzil
-
menzil ýol geçýä
rdi.
Diňe garaňky
gatlyşyberend
e,
ganatlaryny zordan galgadyp, höwürtgä özüni
atýardy. Daň ataram welin, ýene şol öňki güzeran, şol
öňki gü
zap.


Iýmit tapmak diýeniňem dilde aňsat ekeni.

Ý
okaryk

g
alsaň
-
a, depäňden gyrgy garawullap dur,
18


ýere gonsaňam, pişik ýapyrylyp gelýär.

mitiňi bu gyzyletenelere sag
-
aman

iýdiräý
jek
bolsaň, ondanam kyn. Ala
-
basgy

bolşup, bir
-
birinden
öň iýjekler. Sähel gö
z
-
gulak

bolmasaňam, iýmite
düwnüp, gö
k
-
dalak

bo

arlar. Şonuň üçinem olaryň
hersi öz paý
yny

sag
-
aman bokurdakdan ötüräý
-
ýänçä
, Delje

höwürtgäniň agzyny saklap oturardy.
Ö
zem

olaryň gurçuklary, mör
-
möjekleri açgözlü
k
bilen

ýuwudyşlaryny görmejek bolup, gözüni
ý
umardy.


Ýumurtgalaryň biri juda haý
al, hemme
sinden

soň
çyzyldy. Ý
ö
ne ondan çykan guş çagasy

welin öňki
-
soňkynyň çaky bolmady. Asyl onuň

garnynyň dok,
gözüniň doýgun wagtyna gabat

gelip bolmasa nätjek!
Haçan görseň agzy açyk,

haçan görseň iýermen.
Özem kän

symyşlaýanlygyndanmy
-
nämemi,
günsaýyn däl
-
d
e
, sagatsaýyn ýognap, ulalyp barýar.
Sanly

günüň içinde ol Delje bilen deňeçer boldy, soň

ondanam ozdurdy. Indi ol Deljäniň getirýän

iýmitini
diläp däl
-
de, basyp alyp iýýärdi. Bu bedähediň syry
basym äşgä
r boldy.


Käte
-
käte bir ýerlerden ikatýoguň «Iki
-
at
-
ý
ok!
Iki
-
at
-
ýok!» diýip zarynlaýan sesi gelýär welin,
ýaňky

mähnet guş çagasam symyşlamasyny goýup,

diňşirgenýär. Soň o
-
da öňe
-
öňe omzap,

bogazyndan
«Kat
-
ýo
-
ok» diýen ýalyrak ses

çykarý
ar.


Delje bir gezek bu hadys
anyň edil üstüne geldi.

«Ikatýok köplenç öz

çagasyny özi eklemeýär. Heniz
19


ýumurtgadan ç
ykmanka, ony başga

guşlaryň
höwürtgesine taşlap gidýär» diýip, mekdepde eşiden
gürrüňi güpbe ýadyna düşdi.


Nämäniň
-
nämedigine göz ýetiren Deljä
niň

gahary bokurdagyna geldi. «Men seniň atyňy bir

gözüňe görkezeýin
-
le!» diýip, ol ikatýokjygyň üstüne
topuldy. Öňdenem darajyk, çagşan höwürtgäniň

in
de gopdy bir topalaň. Boldy bir güpür
-
tapyr.
Deljäniň «Mugthor! Ý
atyber!

Bihaýa!» diýen
janyýangynly jibrinmesi, ikatýoguň naý
ynj
ar
jüýgüldisi, zähresi ý
arylara gelen çülpe serç
eleriň
galagoply pysyrdylary...


Delje mugthor ikatýoguň eýini mazaly ýetirenden
soň, höwürtgeden çykyp, hol beýlede gondy.

Jany
agzyna gelen ikatýoguň iňlemä meňzeş jüýgüldisi
içerden soňam geldi durdy.
Gahar
y ýatyşyp, birneme

şe
şenden soň,

Deljäniň ikatý
okjyga nebsi agyryp
ugrady.


«Ýowuzrak daraýdym öýdýän!


diýip, ol içini
geple
tdi.


Hakyna seretseň, munda günä
-
de

ýok
ýaly. Günä

muny şeý
dip taşlap giden ata
-
enesinde».


Delje biraz ot
uryp, dem
-
dynjyny alansoň, awuň
gözlegine ç
ykdy. Bir çalajan ýagyş gurçugyny
çüňküne gysdyryp gaýdyp geldi. Onuň garasyny
görenden, ikatýokjyk gorkup, höwürtgäniň bir
böwrü
ne gysyldy.




Näme sandyran bolýaň? Iýesim ýok! Al, düw
-
nüp geç
en...

20



De
lje getiren iýmitini onuň agzyna atdy
-
da,
hüňür
-
hüňür
edip, ç
ykyp gitdi.


Ertesi goňşy serç
e oňa sowal berdi:




Ýeri, Delje, düýn höwürtgäňde näme gopgun

turdy? Gykylygyňyz
-
a ýaman belentden çyký
ardy.




Aý...


Delje ganatyny salgap goýberdi.


Ý
umurtgalary
ň birinden ikatýok ç
ykdy.




Senem ony ekläp
ýörmüň? Kow ony, derrew
kow! Gümüni çekip goý
ber!




Kowaňda, ol nirä gitsin? Enesi bolmasa, atasy

bolmasa, agasy ýa inisi bolmasa. Guş diýeniňde


bolmanda klasdaş
-
zadam
-
a ýok, bir gije

öýünde
ýataýaryn diýer ý
aly.




Klasdaşyň näm
-
aý?


diýip, goňşy ser
çe
onuň

ýüzü
ne jiňkerildi.




Dost, ýoldaş diýen ý
alyrak
-
da!




Dost
-
ýoldaşyň nä
me?




Saňa nähili düşündirsemkäm... Höwürtgedeş

diýen söze golaý
rak
-
da!





-
ä! Şeý diý
sene!


8
-
nji bap


«Bir go
ý
undan ak hem dogar, gara
-
da» diýenleri

çyn ekeni. Serçe
çagajyklarynyň hemmesi

birmeňzeş
ýumurtgadan çyksa
-
da, hersi

ö
zbaşyna häsiýet bolup
döredi. Biri agrasja,

hatda tekepbirrägem, beýlekisi
onuň tersine,

ba
ryp ýatan gykylykçy, uruşgan,
üç
ünjisi gorkak

hem gysganç, bir zat iýende
-
de,
21


aňyrsyna

bakman, gizlemän

iýip bilenok. Ikatýokjyg
-
a

öňdenem serç
e iline goşulý
an zat däl. Onuň diňe

agzy boş durmasa bolýar. Tekepbirligiň bilenem

işi
ýok, gykylygyň, gysgananyň bilenem.


Delje bu ganatly ýetimjikler bilen uly görgä
galdy.

Sähel haý
-
küş etmeseň, biri ters öwrülip
,
dommarylyp otyr, nämemiş, iýmiti agzyna
tutdurmanmyşynlar, şonuň üçinem öýkelänmiş. Ýöne
onuň bilen oňuşsa boljak
-
la. Derdiň ýamany
beýlekide


gykylykçyda. Özüne getirilen zady iý
-
män, hamana, gysganjyň iýmitiniň baly bar ýaly, şoňa
ýapyşýar. Gysganç di
ýeniňem özüňe belli, ýekeje
owuntyk hakyny giderenden, şol owuntyga düwnüp
ölenini gowy görýär.


Ine, onsoň, iki doganyň arasynda turýar bir dawa,

turýar bir topalaň. Ol aňryk çeker, bu bärik, ol

urar
çüňki, bu
-
da ondan kem galmaz. Şeýdip,

iýmitem
ýatdan ç
ykar, beýlekem. Şol aralykda,

bulary
ň
agzyna seredip, ýuwdunjyrap o
t
u
ran

ikat
ý
ok
jyk
assyrynlyk bilen geläge
-
de, ikisiniňem

paýyny lak
-
luk atý
ar.


Soňurrak, aç galan gysganç «Nätdiň, nätdiň?!»

diý
ip, ag
lamjyrap ugrar. Uruşgan bolsa çüňki bilen o
ýerini
-
bu ý
erini barlaşdyran bolup

oturyşyna
«Hakyňdan, deňje paýlaşan bolsaň, ikimize
-
de
ýeterdi!» diýip, ony barha öjükdirýär. Agras serç
ejik
bolsa doganlarynyň ikisiniňem

üstüne gygyrýar
-
da,
soň ikisindenem öýkeläp, dymý
ar.

22



Delje bulary ýaraşdyrjak, oňuşdyrjak bo
lup,
ganat
-
perden, güýç
-
k
uwwatdan aýrylyp barýardy.
H
alys degnasyna degensoň, onuň käte
-
käte

«Sizdenem bir

dogan bormy, bihepbeler! Ynha,

biz
ö
z doganymyz bilen...» diýip gygyryberesi

gelýärdi.
Ýöne özüniňem inisi bilen oňşugynyň

şundan öwerlik
bolmanlygy
ýada düşüp, sesini

ç
ykarmazdy.


Deljäniň bagtyna, serçejikler tizarada uçmagy
öwrendiler.

Ilki bilen uruşgan uçdy. Uzakly gün
höwürtgede iý
mit getirilerine garaşyp oturmaga onuň
karary

ý
Ine, onsoň, bir gün höwü
rtgeden

kellejigini çykaryp, aşak sere
dip otyrka, ýerde
gyrmylda
p barýan jandarjygy gördi
-
de: «ik
-
jik,

jejik!
Jirk
-
jirk, möjejik!» diýip, gö
ni aşaklygyna

gaý
dyberdi
. Onuň gapdalynda oturan gysganç
ýerdäki möjejigi görmese
-
de, doganynyň bir zat
tapanyny aňdy.
Onsoň doganyndan öňü
rtjek

bolup
,

o
-
da aşak eňdi. Ikisem daş gaçan ýaly bolup, patlap ýere
düşdü
ler.


Soň
-
soň ýere patlap däl
-
de, gaýyp düşmegi

ö
wrendiler. Soň aňyrrakdan öwrüm berip

gaýtmany
çykardylar. Garaz, şeýdip, uçmak işi

oňuna boldy
-
da
gidiberdi.


Indi höwürtgede köplenç

agras
ja s
erçe bilen

ikatýok ikisi galýardy. Galanlary gazanç bilen

mübtela.



Agrasja
-
da näler uçjak welin, arman, agras
-
agras

pikirleri oňa päsgel berýär. «Hany, entek

pikirlenip
23


göreýin! Uçmak diýlen zat oýunjak iş

däl ahyryn!»
diýip, ol oýlaný
ardy. Höwü
rtgeden

ý
ere çenli aralygy
gözi bilen ölçäp, uzakly gü
n

kelle döwýä
rdi.


Ahyrsoň, açlyk
-
mätäçlik ä
hli hasaby bulaşdyryp

başlansoň, ol ýü
regine daş baglap,

gözjagazlaryny
ýumup, höwürtgeden üzü
ldi... Bir

gün özüni aldap,
deşige sümüp giden gurç
ukdan

gaty gördi,
ertesi
ernini dyrnaç
aklan

tomzajykdan öýkeledi. Ý
ö
ne
herniç
igem bolsa,

eýdip
-
beýdip gün
-
güzeran görmegi
ö
wrendi.


Iň soňunda ikatýokjyk galdy. Iýmitlenmek üç
in,

agzyňy açyp, gözü
ňi petredip oturmakdan

başga
-
da
ýollaryň bardygyna düşünensoň, o
-
da uçmak bile
n
boldy. Bir günden bir gü
n bolsa, ol

awa gitdi
-
de,
gaý
dyp
gelmedi. Delje oňa kä
n

garaşdy, geler ýerde
gelmänsoň: «Aý
, bir

kebelegiň ýa
-
da teneçiriň yzyna
düşü
p,

kowalaşyp gidendir
-
dä!» diýen netijä

geldi.


9
-
njy bap


Serçejikleri aman
-
guş

hataryna goşansoň, Deljäniň birazajyk dünýäsi

giňäp,
reňki durlanyp başlady. Ç
ü
ňkleri bilen

ganat
-
p
erini
arassalaşdyrmaga
-
da, daş
-
töweregi, aşak
-
ýokaryny
synlamaga
-
da az
-
kem

wagt tapyp ugrady. Daş
-
töwerek bolsa şeýle bir

gözel eken, şeýle bir hezil
eken. Hol

garagörnümde saýa salyp, şaglap oturan
baglar

diýermiň, ýaýylyp ýatan ekinzarlyklar
diýermiň,

dürli dilde, dürli heňde saýraşýan guşlar

24


diýermiň. Gözüni ýumaga
-
da, aýdyma

gygyrybe
-
re
siň gelýär.


Her günem säher bilen harabaç
ylygyň

gaýrasyn
-
daky g
umak ý
oldan çagalar mekdebe

geçýär.
Ö
ý
länem şol ýol bilen mekdepden

yzlaryna
gaýdý
arlar. Delje ola
ryň kesek atym

yzynd
an pysyr
-
dap, harabadan mekdebe çenli,

mekdepden haraba
ç
enli ugrad
ýar.

Delje olaryň haýsynyň sapaklar
yna
taýýarlyksyz barýanyny, mek
depde haýsynyň nähili
baha alanyny hatasyz kesgitläp bilýä
r.
Özüniň
adybelli «ikilikç


ülpetleri ýü
z
lerini sallaşyp,
sumkalaryny süý
reşip

geçiberdigi, Delje «Gaýgy
etmäň, oglanlar!
Biziňem
göz görkezjek wagtymyz
geler!» diýip, içinden olara göwünlik berer
di.
Sumkasyny oklap
-
gapyp, bökjekleşip barýan «5
-
likçileri» görse, gözi giderdi. Öz
-
özüni kö
şeşdir
mek
üçin, «Bolsaňyz bolupsyňyz
-
da «5
-
likçi!» Ony kim
oňarmaýar. Ýöne, hany, serçä öwrü
ljek b
olup g
örüň!
Başaraýmar
syňyz!» diý
erdi.


Serçeleriň durmuşynda
-
da g
owy günler gaty
gysga bolýan eken. Delje heniz özüni doly dürsäp,
gerdenjiklerini oňly ýazmaga ýetişmänkä, serçeleriň
mesgeninde uly harasat
gopdy.


Delje bir gün säher bilen uly gyk
-
baga, yzanda
-
çuwanlyga gözüni açdy. Ol kellejigini höwü
rtgeden
da
şaryk uzatdy
-
da, bada
-
bat yzyna çekdi. Harabanyň
içindäki turýan topalaň akyla sygar ýaly däl. üýgüldi,
jürküldi diýlen zat gulagyňy gapyp barýar.
Ý
elek
-
pe
r
25


diýlen zat

asmandan gar ornuna gaýyp düşüp dur.
Nirä

seň, gara, melemtil reňkli nätanyş guşla
r,

haý
sy tarapyňa
baksaň, ala
-
basgy bolşup, jyryp

barýan serç
eler...


Delje bu zatlar düýşünde bolup durandyr öýdüp,


zleri
ni mäkäm ýumdy. Bir salymdan ýene

açdy.
Görse, onuň höwürtgesiniň edil öň

ýanynda hä
l
ki
gara, melemtil guşlaryň biri

hekgerip otyr.
Özem
Deljäniň göni garagyna

seredip, «Çyk
-
çyk
-
çyk!»
diýip tekrarlaýar. «Wiý
, bu

sar ahyryn!» diýip, Delje

rhili ýüki

ýeňläp, göwrümi giňän
ýaly boldy. Öňräk,

adamka
-
ha
onuň sarlar bilen arasy
erbet däldi.

Hatda ý
ol
daşlaryndan kem galmajak

bolup, sarlar üçin bir
-
iki sany agaç höwürtge
-
de
ý
asapdy.
Şonuň üçinem ol ýaňkynyň ýüzüne bakyp,
dostlukly äheňde: «Eý, salam, sarmy sen?» diý
di. Sar
hem oňa seretdi
-
seretdi
-
de,

birden: «Çyk
-
çyk
-
çyk
-
çyk!» diýip, çalt
-
ç
alt

gaý
talap ugrady.
Deljä
niňem
gahar
y geldi.

«Çykmaryn!» diý
di. «Kimdirin öýdýäň
-
aý özüňi? Düýn dälmidi meniň inimiň elinden däne
çokup ýöreniň!» diýdi. Onuň bu sözleri azda
-
kände
täsir
mi
-

memi, sar aljyrady. Ne
öňküsi ý
aly

«Çyk!» diýip bildi, ne
-
de uçup aňyrrak gitdi. Ikijahan
owarras
y bolup, höwürtgä
niň agzynda

kän oturdy.
Onýança ýene bir sar uç
up geldi. Ol

bir ö
z garyn
-
da
şynyň, bir
-
de Deljäniň ýüzü
ne

d
ikarynlap seretdi
-
de: «Nijik
-
niçik
-
niçik?» diýdi. Ö
ňd
en oturan sar
«uk
-
juk
-
juk!» diý
ip başyny

ýaý
kady.

26



Onsoň iki sar beýleräk çekil
ip, nämedir bir zadyň
maslahatyny etdiler. Gaý
ta
dan gelibem, geçdiler
Deljä
niň daşyna. Hersi
bir ýandan çokup, çekeläp,
ütü
p, alarla
dyp barýarlar. Delje çydaman: «Dat,
ýeteweriň!» diýip gygyrdy. Ýöne serçelerden kömege
geleni bolmady. Hatda Deljäniň öz
ýetişdiren
serç
elerem gara bermedi.


Halys ejizlän Delje «Eje
-
e!» diýip, sesiniň
ýetdiginden mö
ňň
üre
-
möňňüre, höwürtgäni
taşlap
gitdi.


10
-
njy bap


Tanyş serçeleriň dört
-
bäş sanysy bir topbak
çöpüň aşagy
na üýşüp, gowur turzuşyp o
t
u
ran eken.
Delje
-
de şolary
ň ýanyna baryp gondy.




Bular her ýyl şeýdýärler ahyryn!


diýip, ser
-
çeleriň biri jibrinýärdi.




Heý, bize
-
de şu biwatanlykdan dynmak bar
-
myka?


diýip, beýleki biri has
-
da janygyp gürledi.
Öz höwürtgesi bolmadygyň öz watany bolarmy! Iliň
höwürtgesinde
gün görjek bolsaň, kysmatyň şudur
-
da!




Ýeri, ýeri! Ters gürrüň ediberme! Serdara

ýe
-
tirerin welin, kysmatyňy gözüňe gö
rkezer...




Külejäniň näme, öz höwürtgesimidi eýsem?

Ony näme üçin ç
ykaryp kowmadylar?!




Näme, Küleje bilen özüňi deňeşdirýäňmi indi?
Şonuň gü
ni bir başyňa gelmesin...

27






, hawa
-
d
a, ejize, hossarsyza sarlaryňam

rehimi inýä
ndir
-
le!


Bu ýerde depesi tä beýnisine çenli çokulan hol

bir
wagtky garagolja serçe
-
de bar eken. Onuň

höwürtge
bilenem
işi ýok, hossarsyz bilenem.

Gürrü
ňiň
a
rasynda sähelçe böwşenlik tapdygy, sözi şu günki
bolan söweşe syrykdyrmaga çalyşý
ar:




Pa
h, urşup keýpden çykdyg
-
aý şu g
ü
n
-
ä
!

Köpden bäri şeýle hezillige sataşmandym... Ynansa
-
ňyz, bir özüm üç
-
dört sary urup ýykdym
-

!




Üç
-
dört sary urup ýykanyň
-
a gö
remzo
k
welin,
üç
-
dördüň öňüne düşüp ga
çyp barýanyň
-
a gördük


diýip, diňleýji serçeleriň biri ony
utandyrmaga syna
-
nyşdy.




Men gaçan däldirin, yza çekilendirin!


diýip,
jalaýja eňek bermedi.


Üç
-
dördüň arasyna düşüp,
sag
-
aman yza çekiläýmegem öňýeteniň
elinde
n gel
-
ýän dä
ldir.




Hany,
bes etsene paňkyldamaňy! Urdum
-
ýyk
-
dym
-
sürdüm diýibem aldyň
-
aý halys!


diýip, ýelek
-
leri

hüžžerip duran bir ekabyr serçe onuň ýüzüni
dalady.


A
-
how, serçeler, görýän welin, işiňizi tü
-
kedip ýör
süňiz öýdýän sizem! Gowusy, çyn
lakaý
ra
k
gürrüň tapsaňyzlaň, bir ýaňranyň
agzyna aňkaryp
oturmaň
-
da.




Dogry. Gowusy, mundan beýläk nädip gün
görmeli
diýlen meseläni çö
zeli
-
le.

28



Mesele diýlende, Delje çalarak tisginip gitdi.

Göwnüne bolmasa, özüne tarap biri barmagyny
çommaldaga
-
da: «Hany, tur ýeriňden, meseläniň
çözgüdini sen aýt!» diýäýjek ý
aly boluberdi.
Ýö
ne

aladasy agdyk serç
eleriň onuň bilen işi
-
s
eri

ý
okdy.




Be
-
e, indi şeýdip köçede galybermeli
bolaý
armyka?!




Alajyň näme eý
sem?!




Pena sorap, sarlaryň öňünde müzzerib
-
ä
bol
-
maz.




Müzzereniň bilen pena bererler öýdýä
ňmi?


Garagolja ýene ý




Ähli güýji jemläp, sarlaryň
üstüne gaýtadan

çozuş etmeli, höwü
rtgelerini basyp almaly!





-
ä
,

muny bildiň! Indi bar şolaryň ýanyna,

gözü
ňem akdy
ryp goý
bersinler!


Serç
eleriň bu janygyp, kelle döwüp oturyşlaryny

göreniňde «Hä, bular
-
a bir çykalga tapman

goýjak
däl
-
ow! Iň bolmanda,
häzir öräge
-
de,

höwü
r
tge
baryny gurup başlarlar
-
ow!»

diýdirýä
rdi.


Delje
-
de dili dek durýanlardan däl, onuňam

gürlä
si gel
di, mekdepdäki endigi boýunça, sag

ganatyny ýokaryk gö
terdi:




Bagyşlaň, ýoldaş serç
eler, bir soragym bar!


Serçeler: «Aýt
-
da
-

t!» bo
luşdylar.




Aýtsam, ýaňky höwürtgeler aslynda kimiňki

bolmaly?

29





Sarlaryňky! Ýeri, bolanda näme?


diýip,

ser
-
ç
eleriň biri g
öwni bir ýaly gü
rledi.




O nähili «bolanda nä
me?»




Ynha, şu hili
-
dä! Sarlar
-
a gurýar, gyş

golaýla
-
ýança ýaşaýarlar
-
da, soň
gyşdan

gorkusyna göçüp
gidýärler. Bizem alaga
-
da,

olaryň höwürtgelerini eýe
-
leýä
ris.




Özgäniň höwürtgesine dawa etmäge kim size

hukuk

berýär?


diýip, Delje sesini gataltdy.


Beý
-
dip, ondan
-
oňa kowlup ýörenden, özüňiz

höwürtge
guraý
saňyz bolmaýarmy? Haý
asyzlar!


Serç
eleriň ar
asyna dymyşlyk aralaşdy. Olaryň

b
ary bir salymlyk doňup galana döndi. Delje bu

üm
-
sümligi öz peýdasyna ý
ordy. «Utan
dyrdym
-
ow
bihepbeleri!» diýip, iç
inden begendi.


Şol wagt garagolja serçä jan girdi. Ol göýä agyr

ukudan açylan ý
aly,
kellejigi
ni silkdi, gözjagazyny

açalak
-
ý
-
de, kynlyk bilen dillendi:




Hany, ýaňkyja sözleriňi ýene bir gaý
tala...


Deljä
niň
ýüregi bir ýakymsyzlygyň boljagyny

sy
-
zan ýaly, çalt
-
çaltdan urmaga başlady. Şu

aralykda
onuň hälki gaharam gaçmaga
ýetişdi. Gahar bilen bile
gelen ýaňkyja batyrgaýlygam

zym uç
updyr.


Onýança beýleki serç
elerem «G
aýtala
-
da
-
gaýtala!
»

bolşup, onuň daşyna aý
lanma
ga

başladylar.

Olar gitdigiçe gazaba münýä
rdi:




Saňa huku
k gerekmi? Kimiň hukuk berenini
bilesiň gelýärmi? Biz
iň ýeňilmezek serdarymyz ber
-
30


ýär şol hukugy! Ýa
-
da onuň berýän hukugyna göw
-
nüň ý
mejek bolý
army, h
ä
?


Deljä agzyny açmaga maý

bermediler.




Sen biziň şöhratly neberämiziň üstünden
güljek bolý
aňm
y? Gel
-
gel, indi biz


dabarasy daglar
-
dan aşan Lokga
serçäniň nebereleri palçyga bulaşyp,
çöpe çolaşyp, höwürtge gurarysmy? Sen bizi hol Çot
-
dy serçe ýaly garamaýaklara deňäp, kemsitjek bol
-
ý
aňmy?




Ýeňiýoluk Çotdynyň jansyzydyr şu diýip ara
-
da men kä
n jibri
ndim welin, gulak asan bolmady
-
da.


Delje «Wah, iş
im gaýtdy. Asyl bularda henizem
baý
-
garyply zamana dowam edýär oguşýa!» diýip
oýlandy.
Ýere has beter ý
apyrylyp,

gözlerini

ý
umdy.




A
-
haw, merhemetli perdeşler, bu bir gelmişek

ahyryn! Mu
nuň bilen deň bolup durmak bize

geliş
-
meýär.


Delje gözüni açsa, ar
ada özünden

«Klas
-
daşyň näme?» diýip soran serçe gürläp

dur.


Hawa,
doganlar! Munuň üçin janymyzy

ý
a
kyp, jö
wenden
gymmat wagtymyzy ýitirip

dur
malyň. Bu samsyk
gelmişek neberäni,

derejäni, abraý
y nireden bilsin!




öwen
-
ä oňat ýada saldyň
-

! Bişendir...




Bişendir, bişendir!


diýip, serçeler

tekrarla
-
dylar.




Ç
ozdukmy?!




Çozduk, ç
ozduk!


Deljäniň ýokary göterilmä
ge ku
wwaty ýetmän,

ýer bagyrtlap kän ý
atdy. How
py üstünden sowan

häl
-
31


ki serçä iç
inden alkyş baryny okady.


11
-
nji bap


«E
-
e
-
eý, samsyk başym!


diýip, Delje ahmyr

bilen oýlandy.


Adamlaryň arasynda günüňi

görüp
bilmän ýören halyňa, serçeleriň sürüsinde

näme kö
-
rüň bardy diýsene!»


Onuň indi çydam käsesi püre
-
pür bolupdyr.

Ala
-
jyny tapsa, serçeleriň arasyndan edil şu pille

sogrulyp
gitmäge taýyn. Bir arzuwy: araky

jadygöýe sataşmak,
sataşaýsa, onuň hut

aýagyna ýykylmakdanam gaýtjak
däl. «Menden

näme ýasasaň ýasa, hala gurçuga öwür,
hala
-
da

tomzajyga, diňe serçe bol diýmeseň bolýar!»

diýip özelendi.


Ýöne bar kinesini içine
salyp, ümsüm

gidiberme
-
gem Deljä ýakanok. Bu gören

görgüleri, «gelmişek»
diýlip kemsidileni üçin

nädibem bolsa ar alyp gidesi
gelýär. Wah, şu

wagt, şu ýerde
-
de mekdepdäki ýaly

bolan bolsady, Delje bulary, baý,
ýepbeklärd
-
ä!

Bir wagt özüni uly
ile gülki edişleri
ýaly, gülki ederdi.
Serdar
dan başlap, tä jalaýja serçä
çenli ýeke
-
ýekeden suratlaryny çekip, hersiniň
aşagyna
-
da goşgy ý
azardy.


Goşguly pikir Deljä
n
i begendirdi. Goşgy üçin

gazetem hökman däl. Düz
-
de, gabady gelen

ý
erde üç
-
dört serçäni
daşyňa üýşürip, ýatdan

okab
er.
Meselem... meselem, ynha...

32



«Men serçejik, serçejik» diýen setir Deljäniň

kellesine aňsatja geldi. Yzam düzü
ldi gidiberdi:


M
en serç
ejik,
serç
ejik,


Gopgunç
y hem gorkajyk.


Höwürtgäm ýok, ýurdum ý
ok,


Açlykdan başga derdim ý
ok.



Men serçejik, serç
ejik,


Arpa
-

wen berdejik,



dym diňle! ik
-
jik
-
jik,


ürk
-
jürk
-

rk!


Goşgy Deljäniň göwnüne ýarady. Geň ýeri,

goş
-
gyny serçelerem gowy gördüler. Özlerine

bagyşlap,
ýörite goşgy düzülmegi olaryň başyny

göge ýetirdi.
Beýle hadysan
yň serçeleriň

durmuşynda
ilkinji gezek
bolşudy. Manysyna

ü
nsem
berip durman, olar goş
-
gyny alyp

göterdiler. Ýokary galýança bäş gezek

gaý
-
tal
asalar, ýere düşýänçäler on öwran

tekrarladylar.


Goşgy serdaryň gulagyna
-
da ýetdi. Ol hem Deljä

«berekella» aýtdy
we ony özi bilen nahar

edinmäge
çagyrdy. Deljäni sap ak çöregiň

owuntyklary
bilen
hezzetledi. Nahar başynda serdar özüne bagyşlabam

ratyn bi
r goşgy

düzüläýse kem bolmajakdygyny
ýaňzytdy. Delje

şondan so
ň «Men serdarjyk,
serdarjyk» diýen

täze goşgynyň ugr
una ç
ykdy.


Deljäniň sarpasy günsaýyn däl
-
de, sagatsaýyn

beýgelip ugrady. Indi ony tanamaýan az
-
azdy.

Özi
hakda goşgy düzülmegini haýyş edip
ge
lýä
niň hetdi
33


bar


hasa
by ý
ok.
Hatda garagol

serçe
-
de özüniň
edermenliklerini goşgynyň üsti

bilen taryplama
gyny
s
orap, telim geldi. Deljäniň

kellesine häzirlikçe
ýekeje
-
de täze setir gelmese
-
de,

ol gelenleriň hem
-
mesinem hoş söz bilen

gaýtarýardy. Özü
niň t
izden
örän uzyn bir goşgy


zj
ekdigini, şol goşguda bolsa
serçeleriň

ählisiniň adyny ýekän
-
ýekän tutup
geçjekdigi
ni

aýdyp, olary köşeşdirýä
rdi.


Şahyrçylyk etmek baradaky pikiriň öňrä
jik

Deljäniň kellesine gelmeýşini diýsene! Ý
eri,

şeýdip,
serçeleriň ýeke
-
täk şahyry bolda ýör
-

!

Han özüň
-
soltan özüň. Goşgyň kapyý
asyna at

dakjak ýok,
bogun sany deň gelenok diýjek ý
ok.

Näme düzseň,
geçjek durjak. Üstesine
-
de beý
le

şö
hrat
-
hormatlar. Kim bilýä
r, belki,

serçelerem bir wagt aň
taýdan ýokary derejä

ý
se

eler

edebiýatynyň düýbüni tutujy hökmünde
Deljä

ý
adygärlik dikäýmeklerem mü
mkin
.


Abraý
-
şöhrat diýeniňem balyk ý
aly sypjyk bir
zat
-
da. Ahmal bolsaň, eliňden sypýar ötägidýä
r.

Delje
süýji
-
süýji hyýallara gark bolup ýörkä
, onuň

ä
hli işini
pyrryk etjek başga wakalar başlanypdy.

Serdaryň bir
geňeşçisi bardy. Adyna Dana serç
e

di
ý
er
diler.
Ynha,
şol Dana serçe özüniň ä

şänik ý
aly kellesine zor
sala
-
sala, ahyrsoň

Deljäniň düzen goşgusynyň
manysyna düşü
ndi

oturyberdi. Onam bada
-
bat ser
-
daryň dykgatyna

ý

34



...Delj
e «Men serdarjyk, serdarjyk» diý
en

goşgynyň üstünde kelle döwü
p otyrka, i
ki sany

serç
e
gelip, ony alyp gitdiler.
Delje barsa, serdar

gahardan
ýaňa, özü
niň oturan şahasy bilen bile

sandyraý
ar.




Ä
-
hä, şahyr, gel bakaly!


diý
ip
, ol çüňkü
niň

arasyndan syzdyryp gürledi. Deljäniň bü
tin


wre
jigi
bilen galpyldap duranyny görü
p, ajy

ý
ylgyrdy.



Näme, şahyrlaryň hemmesem seniň ý
aly

gorkakmy?
Gel
-
dä golaý
rak!


Iki
-
üç sany serçe Deljäni göter
-

ter edip,

serdaryň aşak ý
anyndaky şaha iki gezek

mündü
rd
iler.
Ikisinde
-
de Delje patlap ýere gaç
dy.

Ahyrsoň ony şa
-
hanyň üstünde söýgetläp tutup

durdular.




Sen ö
z bolgusyz goşgularyň bilen Lokga

ser
-
çäniň şö
hratly nesillerine myjabat

atý
armyşyň, olary
gorkaklykda aýyplaý
armyşyň

diýip eşitdik
-
le!
Çynmy şol? Nä dymýaň, gü
rle!

Gürle, ýogsa häzir iki
gözüňem özü
m urup

akdyraryn.


Delje seretse, iş ga
ýdyp barý
ar. Ol janhowluna

bir
zatlar diýip pyşyrdady. Deljäni söýgetlä
p

duran serçe
-
ler onuň sö
zlerini sesli g

taladylar.




Serdarymyz! Bu şeý diýýä
r: «Men gorkajyk

diýen sözi eýjejik diýip düzedäý
sem

bolmazmy?»
diýýä
r.



Serdar gapdalynda oturan
geňeşçisiniň ýüzü
ne

seretdi. Geňeşçi özüniň dana başyny ýaý
kap

goýberdi. Serdar hökü
mli sesi bilen:

35





Bolanok!


diý
di.


Hany, sen serç
eleriň


-
würtgesi ýogam
-
a diýjek bolý
armyşyň?



Delje ýene çüňkü
ni ysgynsyzja gymyldatdy.

Gapdalyndaky serç
eler onuň
bu gezekki

pyşyr
-
dysynam serdara sesli aý
dyp berdiler:




Goşgynyň «Höwürtgäm ýok, ýurdum ý
ok»

diýen setirini «Höwürtgäm bar, ý
urdum bar»

diýip
üýtgedeýin diýýä
!



Delje görgü
liniň bu teklibem kabul
bolmady.
Garaz, oňa delalat etmek serçeleriň niý

ýok
eken. Ýüp syrylyp, toýnukdan geç
en eken.

Deljäni bir
jaýryga dykyp, dö
rt tarapynam

petiklediler. Şu
tümlü
kde demigip oturyşyna,

Delje kän ýatlary
ý
atlady. Garryja enesinden we

ejesinde
n başlap, ala
-
mula pişiklerine ç
enli onuň

göz öňünden hatar
-
hatar
g

diler. Şu wagt garry

enesi ýanynda bolan bolsa,
Delje oňa özüniň ä
hli

başdan geçirenlerini gürrü
ň
bererdi, sansyz

ertekini

ýatdan bilýä
n enesi bolsa bar
ertekisini

ý
atdan çykaryp, agzyny aç
ardy. Şu mahal
olaryň

alaja pişi
gi mawlap gelsedi, bu zalym
serçe
leriň
baryny kowal
ap, allaowarra eltip gelerdi.
Häzir ý
anynda kl
asdaşlary bolan bolsady... Wah,
bolsady ekeniň bilen gögerjek zat barmy? Indi Deljä
ol adamlary, ol ýoldaşlary görmek ýok. Her sä
her
turup,

uly şowhun bilen mekdebe tarap eňmek ý
ok...


Deljäni
ň bir wagtky şahyrlara öýkü
nip: «Hoş

indi» ýa
-
da «Gal indi» diýen ýaly gaýgyly bir goşgy
düzesi geldi. Ýöne bu tümlükde özünden başga
36


diňlejek bar
my? Häzir kagyz
-
galam bolsa, Delje
-
de
bir wagtkysy ý
aly

adam dilinde gürläp we ýazyp
bilýän bolsady, onda başga gep. Onda Delje öz gören
görgülerini goşga geçirip, kagyza ý
azyp gid
erdi.
Klasdaşlaram ony bir wagt

bolma
sa
-
bir wagt
tapardylar, okap, gözlerine ýaş


l
ardylar. «Şeýle
oňat, şeýle ukyply klasdaşyň

ga
dyryny bilmändiris,
ikilikçi diýip göwnüne

degipdiris!» diýip ökü
nerdiler.


...Gijäniň ýaryndamy ýa
-
da gündiziň bir çagymy,

belli däl welin, daşarda bir şytyrdy peýda boldy.

Şytyrdynyň yz ýanyndan kiç
ijik yş, y
şyň agzynda
-
da
bir serçäniň çüňki göründi. Bu
şol «Klasdaşyň
näme?» diýip, Deljä sowal beren serçe bolup ç
ykdy.




Eý, eý! Çyk, çyk!


diýip, ýaňky serçe pyşyr
-
dady. Delje süýrenip ç
ykdy.




Sen, Delje, git! Häziriň özünde! Basymrak öz
klasdaşlaryň arasyna b
ar. Bu ý
erde saňa indi

gün
garasyny görmek ý
ok. Ý
aňyja serdarymyz

seniň iki
gözüňem oýup, özü
ňem pişikleriň

öňüne oklap
gaýtmak barada buý
ruk berdi. Ugra!

Ýene sähel sa
-
lym eglenseň, işiň görülýä
r. Anha,

gelýä
rlerem...


Ol serç
e bir tarapa, Delje
-
de bir tara
pa
pysyrdaşyp uçup gitdiler. Bir salym uça
ndan soň,
Deljäniň gulagyna yzdan bir şuwwuldy eşidilen ýaly
boldy. Seretse, bir topbak serçe ýokary
-
aşak bolşup,
ýetdim
-
ý

edip gelýä
rler.
Delje bar güýjüni
jemlä
p,

ganatlaryny ý
etişibildiginden galgatmaga

37


baş
lady. Serç
e bol, adam bol


jan her kime

süýjü
-

!


Deljäniň garaçynyny edip gaçýanlygyna gara
-
mazdan, kowgy barha golaýla
ý
ar
dy. Ynha, kowgu
-
lary
ň biri: «Ä
-
hä, şahyrjyk, jyryp barşyňmy şu» diýip
gygyrdy. Delje bu şaňňy sesi
yzyna seretmezden
tanady: Garag
oluň sesi. Anha, onuň sesi eýýäm ýo
-
karra
kdan bir ýerden
eşidilip ugrady.


Ýagyrnysyndan inen urgudan ýaňa Delje tas
deňagram
lylygyny ýitirip, aşak kelemenläp gaý
-
dypdy. Ýöne kynlyk bilen özüni dürsäp, ýene gaçyp
ugrady. Indi urgular çar tarapdan ýagyp
başlad
y.
Delje ahyrsoň çydaman, özüni aşak g
oýberdi. Geldi
-
de, ýer bagyrtlap ý
atyberdi.


Kowguçylar ony ýerde has
-
da gazap bilen

ütmäge durdular. Deljäniňem indi gaýtawul

bermäge
gurbaty ýok. Ol diňe gözüni, kellesini

penalamaga
çalyşýar. Adam wagtyndan galan

end
igiň etdirýäni
-
dä, ýogsam, gaýdyp kel
ledir

gözüň hyzmatyndan
peýdalanmanyň miýesser

etjegini ýa
-
kim bilýär.


Birden serçeleriň biri: «Gaçyň, gaçyň! Gyrgy,

gyrgy!» diýip, galagoply gygyrdy.

Deljä
niň kellesi

abat galan borly, ol özünden gitmänkä, diňe «Gu
-
tardy!» diýip pikir
-
ä däl, eýsem, özüniň ýene
az salymdan gyrgynyň garnynda peýda boljakdygyny
göz öňü
ne

getirmäge
-
de ý
etişdi.


38


12
-
nji bap


Ol bir mahallar gözüni açsa, töweregi çaýkanyp
ýatan suw, astam suw, üstem suw, gapdallaram suw.
«Be
-
e, ýaňky meni ýuwdan gyrgynyň

içi durşyna suw
eken
-
ow!» diýip, Delje oýlandy. Seretse, daşynda
ululy
-
kiçili bir topar balygam ýüzüşip ýör. Hakyky,
janly balyklar. «Asyl gyrgy meni a
wlamazdan öň,
balykdanam geregi
ni
edinen eken. Ýöne bularyň
heniz diri gezişip ýörüşleri täsin!» Ony ýen
e bir geň
galdyran zat: şu ummasyz suwuň içinde ýatsa
-
da,
özüniň hopukmaý
şy boldy. Bir wagtlar
-
a
ol suwa
bolanokdy, çümen badyna, öwhüldäp, zompa ýokary
çykardy. «A
-
how, meniň özüm bir dirimikäm?!»
diýip, ol ýene böwrüni diňledi. Ganatlaryny gymyl
-
dadyp gö
rse näderkä? Wiý, hany, onuň ganatlary?!
Ganat ýerine, her gapdalynda beýleki balyklaryňky
ýaly ýüzgüç
gym
yldap dur. Endam
-
janam sowut
geýdirilen ýaly, ýaldyrawuk teňňeden örtülen. Ol bu
ahwalatdan baş çykaryp bilmän, deňinden geçip
barý
an balyklaryň birin
i saklady:




Dost jan, aýtsana, men kim? Serçemi ýa
ba
-
lyk?


Ötegçi balygyň çüýşeden ýasalan ýaly göm
-
gök
hem
-
de tegelek gözleri öňküsindenem tegelenen ýaly
boldy. Agzy öweldi. Ol şeýdip durdy
-
durdy
-
da,
«ly
kyr
-
lykyr» edip, agzyndan bir süri düwme goý
-
berd
i. «Üstümden gülýär
-
ow, peläket!» diýip, biziň
balygymyz (öňki Delje) iç

39



Ol ep
-
esli wagty şeýle gümürtik ýagdaýda
geçirdi. Özüni ilkibaşda serçä öwrüp goýberen ja
-
dygöý

on
uň hakydasyna geldi. «Bu şondan başganyň
işi däl


diýip, biziň balygymyz belli
karar
a geldi.


Hawa
-
da, adamdan serçe ýasap bilýän jadygöý üçin
serç
eden balyk

ýasamanyň näme kynlygy ba
r!».


Oglan
-
balyk uzak oýlanyp durmady, içinden:
«Aý, muňa
-
da sag bol,
jadygöý aga!» diýip, beýleki
balykla
ryň arasynda goşuldy gidiberdi. Balyklar
serçeler ý
aly «Kim sen, nirede
n geldiň, kimiň
jansyzy?» diýip, ýürege düşüp durmadylar. Asla täze
gelen balyga ünsem bermediler. Bularyň aladaly
görnüşleri, garabaşynagaý bolşup,
eýläk
-
beýläk hars
urup ýörüşleri oglan
-
balygy geň galdyrdy. Bularyň
ý
ekejesi
ni bir salym saklap, iç dökü
şj
ek gümanyň
ýok. Göräýmäge seni diňläp duran ýalydyr welin,
birdenem öwrüler
-
de, nirädir bir ýere peýkam kimin
süýnüp gider. Görseň, ýa
-
ha ol bir balyg
y kowup
barýandyr ýa
-
da başga bir balyk onuň mekgesine
münüp gelýändir. Biziň balygymyz: «Bular bir
möhü
m
zadyň ugrunda
-
ha çapyşyp ýörler welin...»
diýen netijä
geldi.


Diňe käte
-
käte dört
-
bäş sany balyk bir ýere
üýş
ýärler
-
de, ýaltalyk bilen palla
şyp, özar
a pikir alyş
-
maga durýarlar. Bir gezek şeýle özara pikir
a
lyşma
gatnaşmak oglan
-
balyga miýesser etdi. «Şu gün pylan
bekre üç sany çapagy lak
-
luk agzyna atdy» diýip, şon
-
da üýşen balyklaryň biri gürrüňe başlady. «Ýaňyrak
40


ol bekränem bir uly lakga lak
-
luk ag
zyna atdy» diýip,
ikinji biri söze goşuldy. Üçünji, dördünji balygyňam
gürrü
ňi kimiň
-
kimi

«lak
-
luk atanlygy» barada boldy.




Tiz suwam
-
a sowap başlar


diýip, biziň ba
-
lygy
myz gürrüňiň ugruny üýtgetmäge ç
alyşdy.
Balyklar onuň ýüzüne parhsyz seredişdiler.
Ýaňky

ze başlan balyk pallady
-
da:




Dogry aýdýaň! Suw sowar welin, onsoň hem
-
meler sö
wenleri lak
-
luk aty
p başlarlar, söwenler so
-
wuk suwda gaty gaçyp bilenoklar


diý
di.


Garaz, näme hakda söz açylsa
-
açylsyn, gep
-
gürrü
ň syrygyp
, «lak
-
luka» geldi durdy.
Soňra bu
-
jagaz söhbetiňem soňuna çykyldy. Balyklar ý
ene

kimiň kimi lak
-
luk atanlygyny ýada saljak bolýan
ý
aly
, çuňňur oýa batdy
lar. Şol pursat bulardan has
kiç
iräk bir balyk haýaljak ýüzüp, gapdaldan geçiberdi
welin, gürrüňdeşleriň biri çaltlyk bilen öwrül
äge
-
de,
ony ýuwdup goý
berdi.




Bu ýaňkyny lak
-
luk agzyna ataýdy!


diýşip,
beýleki balyklar hälkiniň öwgü
sini

ý
-
sa kiçigöwünlilik bilen: «Aý, sizem
-
ä... üýtgeşik bir
atan zadym ýok
-
laý» diýip
utanjyrady.


Şundan soň ýene öňki
-
öňkülik başlandy. Kow
-
ha
-
kow, ur
-
ha
-
tut. Anha, biri özünden kiçijik başga
birini ýuwdup goýberdi
-
de, gözlerini süzüp, biraz
durdy. Şol wagt h
as ulurak balyklaryň bir gelip, onam
agzyna atdy. Bu
-
da gözüni süzü
p durka...

41



Bilesige
lijilik
den oglan
-
balygam adamyň
külembikesi ý
a
lyjak bir balygy «lak
-
luk atyp» gördi.
Balyjak ýüzgüç
leri

bilen onuň tas bokurdagyny ý
yr
-
typdy. Oglan
-
balyk ony aňyrsyna geçirýänçä, azap
baryny gördi. Şunda ol balyk ýuwdan balyklaryň
keýpine gözlerini süzmeýändikler
ine, ejirden ýaňa
şeýdýändiklerine akyl ý


Ýuwdulan balyjak aňryk geçensoňam, oýun
baryny t
uruzdy. Oglan
-
balygyň içinde eýläk bir,
beýläk bir ýüzdi ýördi. «Wah, iç
-
goşlarymyň
-
a işini
görendir!» diýip, oglan
-
balyk howsala düşdi.
«Içimdäkiden bir
dynsam bolýar. Soň etjegimi bilýän.
Özüm
-
ä bir ýuwutmaryn, beýlekileriňem bir
-
birini
ýuwutmaklaryna ý
o
l bermerin» diýip, ol öz
-
özüne
söz berdi.


Soň ol agzyny giňden açyp, çygylyberdi
-
çygylyberdi. Onuň gözleriniň öňi garaňkyrap, başy
aýlanyberende, hälki
ýuwdan balygy agzyndan atylyp
çykdy. Çykdy
-
da, aňyrrak ýüzüp baryp, oglan
-
baly
-
gyň ýüzü
ne geň galyjylyk
bilen seretdi. Soň doda
-
jygyny çömmeltdi
-
de, öz ugruna ýüzü
p gitdi.


Oglan
-
balyk bolsa häzir möhüm bir meseläniň
daşyna geç
ipdi. «
Bularyň bu bolşunyň te
lekdigini öz
-
lerine nädip düşündirmeli?!


diý
ip, ol oýlanýardy.
Ýöne düşündireniň bilen
-
ä düşünmezler. Düşünme
-
dig
-
e «2
-
lik» goýjak diýseň näderkä? Wiý, mekdep
bolmadyk ýerde «2
-
lik» näme işlesin diýsene! Onda
mekdep açaýmaly bolar
-
da... Mekdep açmaly we
42


«Ähli
ba
lyklar dostdur hem dogandyr» diýen tema
-
dan günde azyndan bir sagat okuw geç
meli. Gul
ak
asmadygyňam «2
-
likden» ýüküni ý

şeýtseň, bulary akylyna aý
landyryp bolar.

Ý
ogsam,
bir

birini ýuwdup tüketjeg
-
ä

bular!»


13
-
nji bap


Şeýlelik
bilen, biziň balygymyz balyklaryň ara
-
syndaky ilkinji mekdebiň düýbüni tutdy. Mekdebiň
okuwçylygyna ol dürli ýaşdaky, dürli kysymdaky
balyklary seçip aldy. Onuň plany boýunça, dürli
ýaşdaky, dürli kysymdaky balyklaryň arasyndaky
agzybir ýaşaýşyň nusgasy hu
t şu mekdepden başlan
-
maly. Onsoň mekdebiň okuwçylarynyň äbede
-
jüýje
-
ligini görüp, beýlekilerem öz boluşlaryndan utan
-
maly, ökünmeli we şuňa meňzeşler.


Biziň balygymyz ätiýaçlylygam elden bererli däl,
ol mekdebe özünden iriräk balyklaryň birinem al
-
mady.
Bilip bolmaz, birden bularyň «lak
-
luk» keseli
tutaýsa...


Günleriň bir günem «Hernä, 1
-
nji sentýabr bolaý
-
saň gerek!» diýip, oglan
-
balyk okuwa başlap goý
-
berdi. Suwuň düýbünde ýerleşen iki sany tümmegiň
aralygyndaky uly boşlukda balyklaryň taryhyndaky
ilki
nji okuw sapagy gyzyşdy.


Oglan
-
balygyň janygyp berýän gürrüňlerini
balyklar agyzlaryny öweldişip diňlediler. Gürrüňi
bolsa ol has aňyrrakdan


balyklaryň ýaňy döräp ug
-
43


ran döwrün
den başlady. Ondan öňürtem, özüne mun
-
dan beý
läk diňe «Mugallym!» diýip ýüzle
nmelidigini
ýatlatdy.




Hawa, görşüňiz ýaly, hiç bir jandaram, şol
sanda balyklaram aňsatlyk bilen emele gelmändir


diýip, ol sözüniň soňunda öz mugallymlarynyň biri
-
niň sözlerini gaýtalady.




Siz ýöne
-
möne balyk däl
-
de, eýsem, ýigri
-
minji asyryň balykl
arysyňyz!


diýibem, başga bir
mugallymyň sözlerini üýtgedibräk ulandy. Onuň
niýeti


şunuň bilen bir günlük sapagy geçip gutar
-
makdy. Ýöne şol wagt balaja balyklaryň biri ýok
-
nasyzlygyny edip, onuň bar keýpini uç
urdy. Ýaňky
balyjak özünden ö
ňde dura
nyň guýrugyndan saldy
agzyna. Öňdäki görgülini
onuň agzyndan zordan
aldylar.


Bu okuwçysynyň göz
-
görtele bihaýalygyna og
-
lan
-
balygyň ý
aman gahary geldi.




Men s
eniň temmiňi bererin!


diýip, ol hälki
bezzadyň üstüne dergazap bolup gygyrdy. Şol
pursat
«m
ug
allymyň» edil a
lkymynda duran daýawrak biri
ha
ý
allyk bilen gozgandy
-
da:




Mugallym
, rugsat etseň, şonuň temmisini
özüm bereýin
-
le! Ol zaňňar düýn meniňem guý
ru
-
gy
mdan dişledi...


diýdi. «Mugallym» agzyny aç
-
maga ýetişmä
n

-
de, bu daýaw ýaňky garagollyk
e
deniň ýanyna ýüzüp bardy
-
da, sen
-
men ýok ony ýu
-
wutdy oturyberdi. Soňam hiç zat bolmadyk ýaly,
44


ýerine geçdi
. «Berekella!» han
tamaçylygy bilen
«mugallymyň» ýüzü
ne

-
balyk diňe:




Bar, mekdepden gümüňi çek...


diý
ip bildi.


Bokur
dagyna gelen g
ahar başga zat diýmäge oňa
mümkinçilik bermedi. Temmi berlen ýeňsäni el ýaly
etdi. Ýöne «mugallym» wagty bilen kö
şeşip bilmedi.




Bir
-
biriňizi symyşlap ýörenden, aç gyrlaýsa
-
ňyz bolmaýarmy?!


diýip, ol okuwçylarynyň üstü
-
ne gygyrdy.


Anha, ak amurlar öm
rüni ot iýip geçir
-
ýärler, açlykdan öläý
enog
-
a şolar...


Balyklar özleriniň juda utanýandyklaryny aňlat
-
mak üçin, gabaklaryny aşak goýberip, guýruklaryny
haýaljak gymyldatdylar.


...Bu peýdaly sapaklar entegem kän
-

n dowam
idi. Oglan
-
balygyň
mekdebiniň şöhraty gitdi
-
giçe uzaklara ýaýraýardy. Okuwçam kem
-
kemden
köpelip barýardy. Ýö
ne...


Bir gezek pä
lwansypat balyklaryň bi
ri bularyň
mekdebini görmäge geldi. Sapagyň ýaňy gyzan
w
ag
-
tydy. Biziň balygymyz bolsa gözlerini ýumup, ýüz
-
güçlerini keleme
nledip gürleýä
rdi.


Pälwansypat balyk çeträkde duran kiçileriň birin
-
den «Bu kim?» diý
ip sorady.




Bu biziň mugallymymyz!


diýip, kö
rpe

ba
-
lyk buýsanç bilen jogap gaý
tardy.





-
ä
-
äý! Henize çenli mugallym diýlen baly
-
gyň etini iýip görmändim
-
äý! Süýjüd
ir öz
-
ä!


diýip,
pälwan gözlerini süzgetletdi. Haýallyk bilen oglan
-
45


balyga tarap ugrady. Körpe balygam onuň yz ýany
bilen ö
ňe okduryldy.


Miltem edäýmegin!


diýip
gygyryp, pälwan sypatlynyň öňüne böwet boldy.
Henize çenli balygyň balygy gorajak bolup to
pu
-
lanyny görmedik pälwan agzyny açaýdy. Ýöne bu
geň galyjylyk körpe balyk üçin heläkçilik bilen gu
-
tardy, ol badyny saklap bilmän, gö
ni gelip
, pälwan
-
sypatlynyň
aňalyp duran agzyna girdi.


Onýança beýlekilerem özüni dürsemäge ýetiş
-
diler, hüwwe örü
p, «mug
ally
myň» daşyna agyl bolup
aýlandylar. Özüne göwni ýetýänleriň dört
-
bäş sanysy
bolsa pälwan balyk bilen gidişip başlady. Eýleden bir
süsüp, beý
le
den bir çekip, onuň eňter
-
pelegini
öwürdiler. Pälwan balyk ahyrsoň çydamady,
höküdikläp gaçmaga ýüz
urdy.


Ogla
n
-
balygyň begenäýşini bir görsediňiz!
«Okuwçylarym meni ölümden gutardy» diýip bege
-
nenok
-
da, «Okuwçylarym maňa düşünip ugrap
-
dyrlar» diýip begenýä
r
. Adam wagtyndakysy ýaly
gerlip duran elleri bolan bolsa, ol häzir okuwçy
-
larynyň baryny ýeke
-
ýekeden gujakl
ap ç
ykardy.


...Bi
rden balyklaryň arasyndan «Gelýärler! Ýene
gelýärler!» diýen howsalaly ses çykdy.
Ser
ynha, bir topar men diýen balyk,
suwu
ň astyny
tolkundyryp, süýşüp gelýä
rler. Iň

öňde
-
de hälki ýeňse
berip gaç
an balyk.


Biziň baly
gymyzy bu
ahwalat aljyratdy. Ol nä
-
derini bilmän, dört ý
anyna garany
berdi. Dogry
-
da,
46


suwasty söweş boýunça onuň entek çigit ýalyjagam
tejribesi ý
ok ahyryn. Kesek at
yşmaly ýa
-
da ý
aka
t
utuşmaly bolsa, ol hem agzyny açyp durmazdy. Iň
bolmanda, serçe bilen uruşdyrsalara
m, bir gününi
görerdi. Bu ýerde
welin...


Onuň bu çykgynsyz ýagdaýyny aňdymy
-
nätdimi,
okuwçylaryndan özüne göwni ýetip ýören dogumlyja
biri öňe ç
ykdy. «Pyl
anym pylany! Siz mugallymy
goraň!» diýip, ýoldaşlarynyň dört
-
bäş sanysyna
bu
ýruk berdi. Galanlarynam
ýerli
-
ýerinde goýuş
-
dyryp, goranyş meýdanyny berkitmäge başlady.
Onýança başky zarbanyň ilkinji tolkuny gelip ýetdi.
Balyklaryň arasynda adaty bolmadyk sö
w
eş başlady.
Söweşýänleriň bir tarap
-
a gara bokurdagyň ýesirleri,
beýlekisem täze, düşünjeli ýaşaý
şyň
tarapdarlary.


Oglan
-
balygyň okuwçylary özleriniň kiçijik
-
ligine, ejizligine seretmezden, uly ýürek, çensiz ba
-
tyrlyk bilen garpyşýardylar. Diňe seňseläp ý
a
-
d
a
ölüm ýarasy düşen
den soň, söweş meý
danyny terk

edip, haýallyk bilen ýokary göterilip gidýä
rdiler.


-
balygam bu döwü
şi keseden

syn
-
lap, uzak ýatyp bilmedi. Go
ragç
ylaryny

ýanyna alyp,
agzyny hatap ýaly aç
yp, uruş

meýdanynyň ç
girdi.



Ýöne hernäçe gidişseler
-
de, güýç

deň gelmedi.

O
glan
-
balygyň okuwçylarynyň hata
ry gitdigiç
e

selçeňläp, ý
an berip ugrady. Bu tutluşygy

adatdakylar
ýaly «lak
-
luk» oýnudyr öýdü
p,

keseden balyk üstüne
47


balyk gelip goşulý
ar,

gelenem oljadan galma
jak
bolup, sö
weşiň iň

gyzgalaňly ýerine okdurylý
ar. Ilki
bilenem oglan
-
balygyň ysgyndan gaçan okuwç
ylary
ol
ara şam

bol
ý
ardy.


Şol güpü
r
-
tapyryň arasynda biri oglan
-
balygyň

böwrüne çalaja dürtdi. Seretse, hä
li mekdebiň

okuwçylaryna buýruk berip ýö
ren dogumlyja

balyk.
Bir gözi, bir ýüzgü
ji harap bolupdyr,

böwründe
-
de
çuňňur ý
aranyň yzy hoňkaryp dur.




Mugallym!
Pursat elden gitmänkä, sen gaç
-
da

başyňy gutar... Bü
tin mekdepden ikimizden

başga di
-
risi galmady. Hä
zir bular bir
-
biri bilen

gemrişip ýör.
Gaç, mugallym...


diýip, ol
pyşyrdady.


Biziň balygymyz kynlyk bilen dillendi:




Ýok, men beý
dip bilmerin. Mugally
m adymy

harlap,
gaçyp bilmen. Okuwçylarymyň ý
ok

ýerinde
menem ýok. Gowusy, sen git, özü
m seni

penalaryn.
Meniň mekdebimden, iň bolmanda,

ýekeje okuwçy
diri galsyn... Ö
z mugallymyňy

ýatdan ç
ykarma! Bar,
git basym!




Ýok, meniň diri galaýjagym gü
mana, diri

gala
-
nymda
-
da,
menden haý
yr az. Ynha, sen

sypy
p bilseň
welin, başga gep. Sen ý
ene

müňläp
-
müňläp okuwçy
ý
etişdirersiň. Balyklaryň

arasyndan täze durmuşyň
ýeňmegine kö
mek

edersiň...


Bularyň jedelini çözere maý

bolmady. Uly

balyk
-
laryň biri olaryň kelle
direşip duranyny

gördi
-
de:
48


«Hernä
, ikisem birden agzyma sygar
-
da!» diýen pikir
bilen, bä
rik okdurylyp gaý
tdy.



lki d
ogumlyja balygam: «Mugallym, gaç


diýdi
-
de, duşmana garşylykla
ý
yn topuldy. Iki

balyk
goç süsüşen ýaly süsü
şdi, uly balyk az

salymlyk özün
i
ý
itirdi, dogumlyja bolsa

hereketden galyp, suwuň
düýbüne çö
kdi.


Oglan
-
balyk mundan artyk eglenmä
niň

peýdasynyň ýokdugyna göz ýetirdi. Bar güýjü
ni

jemläp, kenara tarap ýüzü
p ugrady. «Şulara aw

bolandan, kenarda demi
gip ö
lenim gowudyr!»

diýip,
barý
arka pi


14
-
nji bap


Öz hasaby boýunça, ol bu wagta çenli ýagty jahan
bilen hoşlaşmalydy. Kenara atylyp çykanyna esli
salym
-
a geçen bolmaly. Ol özüniň henize çenli
diriligine geň galyp, gözlerini çalaja açdy. Görse,
gury ýerde däl
-
de, ýalpajyk, ýylymsyja

suwuň içinde
ýatyr. Ol guýrugyny gymyldadyp gördi, suw şylp
-
şylp ses etdi.




Tüweleme, ahyrsoň özüňe geldiň
-
ow!


di
-
ý
ip, ý
okardan bir owaz geldi.

Oglan
-
balyk jadygö
-
ýüň
bu tanyş sesini eşidip, tisginip gitdi.




aý wagtynda ý
etişdiň, jad
ygöý aga! Meni

tiz
-
den
-
tiz adama öwür!


diý
ip, ol pyşyrdady.


adygöý başyny ýaý
kap, uludan demini aldy:

49





Gadyrdan, haýwanlykdan adama öwrüp bil
-
meýänimi men saňa başda aý
tdym ahyryn!




Onda men nä
tmeli ind
i?


diýip, oglan
-
balyk
aglamjyrad
y.


Meniň eje
mi, kakamy,
inimi göresim
gelýär. Mekdebimizi,

bile okan klasdaşlarymyzy gö
-
re
sim gelýä
r...


adygöý

dymyp dur.


Oglan
-
balyk özi aglap, özi kö
şeşdi:




Onda meni gaty güýçli bir haýwana öwür.
Me
-
selem, gaplaňa!


diýip, ol öý
keli gepledi.




Gaplaň
-
a bolmaz. Bu töwere
kde gaplaň gezip
ýören ýeri ýok. Şonuň üç
i
nem, birinjiden
-
ä, seniň ha
-
kyky gaplaňdygyňa hiç kim ynanmaz. Ynandyraý
-
jagam bolsaň, ilki içiňi ajy tüsseden
dolduryp, ha
-
myň
y sypyrarlar
-
da, soň ynanarlar. O
-
da saňa juda
gymmat dü
şer.




Hany onda, t
ap
-
da bir
alajyny! Seniň jadygöý
bolanyň nirede...




Sen... möjek bolaýsaň nädýär?


diýip, jady
-
göý birhili çekinjeňlik bilen onuň sözüni bö
ldi.




Möjek? Hüm
-
m! Möjek diýdiňmi? Bolýa
-
da...
Öwür meni möjege! Serç
el
ikden, balyklykdan
-
a
go
-
wudyr...


15
-
nji bap


Möjege öwrülen oglanjyk jadygöýüň öwredişi
ý
a
ly, garaňky düşüberende tumşugyny dik göge
tutup, deminem içine ýygnap, zorruk ses bilen
uzyn
-
50


dan bir uwlady welin, bu gorkunç sesden ýaňa özü
-
niňem endamy jümşüllä
p gitd
i. Onsuzam ümsümlige
çümüp oturan töwerek

öňküdenem beter dymdy. Bu
ümsümlik oglan
-

j
egi has
-
da eýmendirdi. Ol
gorkudan ýaňa
ozalkydanam

uzyn uwlady. Oňa ahyr
-
soň jogap berdiler. Uzakdan bir ýerden çala gulagyna
ilen uwwuldy oglan
-

jegi hem
-
ä biraz kö
şeş
dirdi,
hem
-
de ýüregine düşnüksiz bir dowu
l saldy. Ol joga
-
byň haý
s
y tarapdan gelenini anyk bilmek üçin,
bokurdagyna ýene bir gezek zor saldy.
Jo
gap uw
-
wuldysy günbatardan ýaňlandy. Onsoň oglan
-

jek
şol tarapy nazarlady
-
da, gidiberdi.


Seňk
-
seňk edip, şol gid
ip barýar
-
gidip barýar.

lki sesiň
çykan ýerine ýeter ý
erde
ý

Onsoň oglan
-
möjek bir kiç
ijik alaňyň eteginde

aýak
çekdi. «Ý
aňky uwwuldy meniň gulagyma

eşidilen
bolaýmasyn?» diýip, böwrü
ne diň saldy.

Ed
il şol
halat bir agyr zat onuň ý
agyrnysyna

hopba
boldy. Og
-
lan
-
möjek ýere ý
azyly
p gitdi,

agzy çä
geden doldy.
Ynha, indi ol ne gygyryp

bilýär, ne
-
de arkanlygyna
öwrü
lip, bogazy bolsa

atagzy bilen gysylýan ýaly bar
-
ha daralý
ar.


Şeýdip, ol ölüm bilen ýaşaýşyň, çä
ge bilen agyr

göwrä
niň aralygynda esli salym demigip, urnup

ý
at
-
dy.


Soňrak
, ýeriň aşagyndanmy ý
a
-
da asmandanmy

(muny seljermäge oglan
-
möjegiň wagtam ý
ok


gur
-
batam) bir hökü
mli ses geldi:

51





Goý
beriň!


Üstünden agyr ýük aýrylan oglan
-

jek kem
-
kemden özüne geldi. Kynlyk bilen aýak üstü
ne

galyp,

weregin
e göz gezdirdi. Ine, dö
rt sany

möjek onuň
ý
anyny alyp, heşerlenişip durlar.

Gözlerem ot bolup
ýaný
ar.




Niräniň möjegi borsuň? Näme üçin, nä
me

niýet bilen geldiň?


diýip, ýokardan ýene hä
lki


-

mli ses eşidildi. Oglan
-

jek tisginip,

ý
okaryk
seretse, pes
sejik alaňyň üstünde,

Aý şöhlesiniň
aşagynda ýene bir äpet mö
jek art


aklary
nyň
üstü
nde butnaman otyr. Onuň

dikgerip duran ýeke
gulagyny gö
rende, oglan
-
möjek özüniň ý
alňyşman
gelendigini aňdy. Ol

jadygöýüň öwredişi ýaly, duran
ý
erinde garysyna

çö
kdi:




Eý, çölleriň eýesi, it
leriň ýagysy, goý
unlaryň

piri, kuwwatly serdar! Men diňe seniň mizemez

erkiňe tabyn bolmak üç
in, seniň kuwwatly

aýaklaryň
öňünde dyza çökmek üçin, indi näç
e

gije
-
gündizdir,
çöl
-
beýewanda ygyp, ý
ollar aşyp

gelýärin. Bu gün
men ö
z arzuwyma gowuşdym.

Indi men
iň jany
m,
erkim, ykbalym seniň eliňde, ýagny, ygtyýaryňda.
Men biçäräni öz ganatyň aşagyna... ýagny, ö
z penaňa
al, serdarym!


Möjekleriň serdary onuň sözüni üns bilen diňledi.
Onuň keşbi ö
ňki yzgytsyzlygyny
birneme ýitiren ýaly
boldy, äheňem az
-
kem ý
umşady
:

52





Sen köp horluklar görüp, bir ýowuz beladan
gaçyp gelene meňzeýärsiň! Ýeri, aý
dyber!




Seniň paýhasyňa, öňden görüjiligiňe gurban
me
n, serdarym! Men hakyka
t
danam kän horluklar
görü
p, iň soňky demimde seni
ň penaňa özü
mi atdy
m
.

Bizi


seniň babaňyň babasynyň ikidoganoglanyň
agtygynyň çowlugy bolan Gara mö
jegiň ord
asyny
gyrdylar, serdarym! Başdan
-
aýaga gyrdylar... Biz
sürä çozduk, ýöne biziň ç
ozjagy
myzy bilip, çopanlar
ö
ňden duzak gurup

goý
an eken. Iki s
anymyzy itler
alyp galdy,
iki
-
üç sanymyzam çopanlaryň okundan
wepat boldy. Diňe Gara möjek ikimiz tötänlik bilen
gabawdan sypdyk. Ýöne Gara möjege agyr ýara
düşen eken, ol... ol ýolda...


Şu ýerde oglan
-
möjek
hamsygd
y, soň zordan özüni dürsän bolup,
ulu
dan
demini aldy.


Hawa, Gar
a möjegem ýolda ýogaldy.
Ýöne ýogalmazynyň öň ýanynda maňa şeýle sargyt
etdi: «Gum eteginiň günbatarynda, pylan ýerräkde
meniň bir babadaşym bolmaly. Adyna Ýekegulak
serdar diýýä
ndirler. Şony

hökman tap, şol saňa hossar
çykar!» diýdi. Men onuň sargydyny be
rjaý etdim,
seniň ýeňilmezek ordaňa gelip gowuşdym, indi meniň
armanym ýok!


Oglan
-
möjegiň ýene
bogazy dol
dy.
Onuň daşyny gallap duranlar çalaja uwlaşdylar.
Serdaram duýgudaşlyk
alamaty hö
km
ünde oturan
ýerinden olara goşulyp, ses etdi. Oglan
-
möjek özüniň
nyşanany jaý
dar ura
nlygyny bildi. Ol hem uwlady,
ýöne
begenjinden uwlady.

53



Bu uwlaşykdan soň möjekleriň serdary az sal
ym
oýa batyp oturdy. Serdar özü
niň Gara möjek atly

hili babadaşynyň bard
ygyny ýada saljak bolup jan
edýändir diýip, oglan
-
möjek içinden
çak urdy, dogry
bolubam ç
ykdy.




Nämesiniň nämesi diýdiň häli?


diýip, ser
-
dar oglan
-

jekden sorady.




Seniň baba
ňyň babasynyň ikidoganoglanynyň
agtygynyň çowlugy!


diýip, oglan
-
möjek ýat
be
k
-
län jümlesini gaýtalady. Ýöne şeýle jümle boýunça öz
garynd
aşlaryň, babadaşlaryň hasabyny çykarjak
bolup gör
-
dä! Başyň aýlanyp, gö
züň garaňkyraber
-
mezmikä
!


Bu jü
m
le serdaram halys bulaşdyrdy. Ýöne ol
sepini bildirmejek bolup:





-
hä, ýadyma dü
şdi. Pahyr gaty ak
ylly, algyr
möjekdi!


diý
en boldy.


Sen, garyndaş
, hapa

bolma


diýip, soň ol oglan
-
möjege göwü
nlik

berdi.


Biz Gara möjegiň, onuň ordasynyň aryny ý
erine
salarys.
Biz ordadan wepat bolanlaryň her biri üçin
bir sürini ç
aparys!


Serdaryň soňky sö
zleri ogla
n
-
möjegiň keýpini
bozdy.

«Wah, gereginden artygrak jan çekip, bulary
öjükdiräýdim öýdýän. Indi meniň günäm bilen, bir
topar owlak
-
guzy, goýun
-
geçi heläk bolmaly
bormuka?» diýip, ol gaýga gitdi. Her niçigem bolsa,
özüni paş etmezlik üçin, daşyndan serdara çuňňur
54


ren
boldy.


16
-
njy bap


Şeýdip, oglan
-
möjek bularyň süreninde ýaşa
-
berdi. Ýöne garylyp
-
gatyşyp, öz
-
özleri ýaly bolup
gidibermek welin oňa aňsat düşmedi. Möjekler her
-
näçe garyndaşsyran bolsalar
-
da, olaryň sap
-
sary gö
-
reçleriniň bir çetinde
ynamsyzlygyň uçg
unlary ý
yl
-
pyldaşyp durdy.


Birinjiden
-
ä, täze gelen garyndaşyň aw diýlen
zada düýpgöter ukypsyzlygy möjekleri
geňirgen
dirdi.
Bir agsak towşany tutjak bolubam, ol ýarym günläp
ejir baryny gördi: dili sallanyp dyzyna ý
towşany zorda
n ele saldy. E
le salansoňam, beý
lek
i
möjekler ýaly hasyr
-
husur öz
ýesiriniň bogazyny
kertmän, gaý
tam ony emaý bilen dişläp, goýara has
ýumşagrak ýer gözleýän ýaly, ondan
-
oňa aýlandy
ýö
rdi. Ahyrso
ňunda
-
da towşany alyp, bir buky ý
ere
gitdi. Soňrak dili bilen
tumşugyny ýal
aşdyran bolup,
göwnühoş halda gaýdyp geldi. Ýöne onuň agzynyň
töwereginde gana bulaşan ýekeje
-
de tüý ýokdy. Bu
bolsa möjekleriň ýiti
nazaryndan sypmady.


Täze geleniň ýene bir geň gylygy bar eken.
Ýokardan güsürdeşip
-
pysyrdaşyp bir topbajyk
ser
çe
geçiberdi
gi, ol sakga durýar
-
da, ýaňky serçelere se
-
redýär, olar tä gözden ýitýänçä, şeýdip aňalyp durý
ar.


Gidip barýan ýolunda kak suwuna
-
zada gabat

geläýse
-
de şeýdýär, birden dur
ýar
-
da, hamana, bir
55


ýitigini gözleýän ýaly, suwuň düýbüne ýiti
-
ýiti sered
-
ýär. Suwuň

beýle ýüzüne geçibem şeýdýä
r...


Garyndaşynyň bu täsin boluşlary aýratynam
serdaryň gözüne dürtülýärdi. Ol ordanyň täze çleniniň
(agzasynyň) şeýle gylyklaryna nähili düşünjegini
bilmän, görgä galýardy. Çagalykdan galan bolgusyz
endiklermikä
?
! Ýa
-
da munda
serdaryň akyly ý
-
den ulurak bir syr barmyka?!


Bir gün tutuş orda bir ýere üýşüp, dynç alyp
otyrka, mö
jekleriň biri hyňrandy
-
da:




Adamyň ysy gelýär...


diýdi. Möjekler hü
-
şerilişdiler. Ysyrganyşyp:




Hawa
-
da, hawa!


boluşdylar.


Serdar haýal
etmän, mö
jekleriň birini razwedka

iberdi. «Razwedkaçy» ep
-
esli wagtdan soň: «Bu jele
-
gaýlarda adam tohumyndan hiç zat ýok!» diý
ip geldi.


Başga bir gün bolsa, guş
-
towuk ýok ýerden

j
ekleriň burnuna guş ysy geldi. Ýene bir gü
nem,

çöl
-
beýewanyň ortasynda, o
laryň
burnuna balyg

ysy haplap ur
dy. Bu geňlik kän gezek gaý
taland
y. Ine,
şol gezekleriň birinde, serdar bilgeşleýin täze möjegi
razwedka ýollady.
Ol

aňyrrak giden badyna del ysam
ýitdi. Serdar bu usuly soňrak ýene gaý
talady. T
äze
möjegiň garasy ýitenden
, ys ýene ýitirim boldy. Del
ysyň kimden gelýänligi indi serdara aç
-
açan aýan
boldy. Ol täze garyndaşynyň yzyndan gözegçiligi
has
-
da güýç
lendirmek kararyna geldi.

56



...Oglan
-
möjek bir gün kak suwunyň düýbüne
seredip, adatdakysy ýaly, bir wagtky okuwçylaryny

ýatlap durka, kimdir biriniň özüne dykgat bilen
seredýändigini syzdy
-
da, başyny galdyrdy. Şonda,
hol beýleräkdäki çöplügiň
aňyrsyn
da serdaryň ýeke
gulakly äpet kellesiniň çalaja garalyp gidenini gö
rdi.
Onso
ň ol: «Serdar meniň bu bolup durşumy geň
göräýmes
in» diýen pikir bilen, serdaryň gözüne çöp
atmagy ýüregine dü
wd
i. Suwa seredip durdy
-
durdy
-
da,
birdenem t
umşugyny suwa urdy. Hamana, bir
za
tlar tutan şekilli, hezil edip çeý
neşdiren boldy.


Başga bir gü
n bols
a ol golaýragyna gelip gonan
serçäniň üstüne oýu
ndan topuldy. Serçe pysyrdap
göge göterilensoňam, ep
-
esli aralyga kowalaşyp
gitdi. Soň serçäniň yzyndan garap durşuna: «Kim
bilýär, ýaňky meniň bir wagt ýetişdirip, kemala
getiren serçejiklerimiň biri
bolsa
-
d
a ahmal!» diý
ip



ze gelen möjegiň
hiç

zatdan habarsyz bol
an
bolup, ed
en bu hereketleri ony ullakan şübheden
biraz
halas etdi. Serdar ol barada şeýle netijä
geldi:




Lälik ösü
p, g

-
puşuň, balyk
-
palygyň etini
iýip ulalan möjek diýerler muňa! Ü
st
ünden dürli ysyň
aňkap durmasam şondandyr...




Onda mundan adam ysy nädip gelýä
rk
ä?


diýip, serdar birden täze pikir tapyndy.


Ýa
-
da
adam etinem dadyp göräýdim
ikä? Aý, ýok
-
la, adama
erjeşer
den
-
ä gaty gowşak bu! Onda nä
me?!

57



17
-
nji bap


Sürende iki sany möjek çagasam bar eken. Beýle
-
kiler awa
giden mahaly, oglan
-
möjek şol iki sany
kiçijik garakça eneke bolup galýar. Çig eti çeýnäp,
olara iýdirýär. Soň yzyna düşürip, golaýdaky kaka
suw içmäge äkidýär.


Etden doýup, suwdan ganan möjekler soňra bir
-
biri bilen basalaşyp, oýnaşyp başlaýarlar. Süreni
ň
içini, töweregini ala
-
tozan edý
ärler. Käwagtam ikisi
birden og
lan
-
möjegiň daşyna geçýär. Biri dyrmaşyp,
onuň üstüne münýär, beýlekisi onuň guýrugyndan
çeken bolýar. Oglan
-
möjegem aslynda çaga
bolansoň, bu oýny heziller edip alyp göterýär. Ilki
ýerinden s
ilkinip turýar
-
da, möjekleriň hersini bir
tarapa pyzyp taşlaýar. Ýaňkylar gelip täzeden
ýapyşýarlar, biri oglan
-
möjegiň boýnundan asylýar,
beýle kisem guýrugyndan. Oglan
-
möjek, hamana,
bularyň garşysyna durup bilmedik bolan bolup,
gapdallygyna gürpüldäp ýy
kylýar...


Ol bu iki sany bitakat, garagol jandar bilen gitdi
-
giçe ysnyşyp barýardy. Özüni, hamana, bularyň agasy
ýaly duýýardy. Ownuk
-
uşak garagolluklaryny gör
-
medik bolan bolýardy. Wagtal
-
wagtal bolsa olaryň
hersini bir gapdalynda oturdyp: «Bir tanyş möj
ek
gürrüň beripdi...» diýen bolup, adamlar hakda, olaryň
durmuşy barada, mekdep hakynda her dürli hekaýalar
58


aýdyp bererdi. Çaga möjekleriň agyzlaryň açyp diň
-
leýişlerini bir görsediňiz...


Ynha, bir gezek, adam hakyndaky gürrüňlerden
soň, çaga möjekleriň b
iri oturdy
-
oturdy
-
da:




Men ulalamsoň, adam boljak!


diýdi. Beýle
-
ki möjejigem doganyndan kem galyp barýan ýaly:




Menem... menem... menem...


diýip, çyňsap
ugrady.


Başga biri ýaňky sözlere pyňkyrardy, ýöne oglan
-
möjegiň pyňkyrmak ýadyna düşmedi, ol h
älki çaga
möjegiň ýüzün
e seretdi
-
de, uludan demini al
dy.


Başga bir gün bolsa oglan
-
möjek öz «inileriniň»
ikisinem golaýyna çekdi
-
de:




Hiç kimiň ýanynda dil ýarmazlyga söz berse
-
ňiz men size bir zat aýdaýyn!


diýdi. Möjejikler:
«Aýtmarys
-
da, aýtmarys! A
ýdyp ber
-
de, aýdyp ber!»
bolşup, onuň goltugynyň aşagyna dykyldylar.


Oglan
-
möjek ikirjeňlenýän ýaly bolup, esli wagt
sesini çykarman oturdy. Birdenem başyny galdyrdy
-
da:




Biler bolsaňyz, men öň adamdym!


diý
di.
Çaga möjekleriň gözleri mölerip gitdi. Ek
abyrragy,
öňräk «Men ulalamsoň, adam boljak!» diýýäni birhili
galpyldap ugrady. Beýlekis
-
ä tas turup ökjä
n
i gö
te
-
ripdi.


Ara düşen dymyşlygy ekabyr mö
jejik bozdy.




A... a... soň näme üçin mö
jek bolduň?!

59



Oglan
-

j
ek eginlerini gysdy
-
da, gussaly
ý
ylgyrdy.


18
-
nji bap


Serdaryň buýrugy bilen oglan
-
möjege
-
de aw
tilsimlerini öwredip başladylar. Serdar bir gün bir
-
möjegiň öňüne oklady
-
da:




Alyp gaç!


diýdi.


Oglan
-
möjek tisginip, gaýra çekildi. Bir seretse
,
möjekleriň ählisi oňa

tiňkesi
ni dikip, gözleri bilen
iýäýjek bolşup durlar. Ogla
n
-
möjek bu guzynyň hem
türgenle
şik, hem synag üçin getirilendigine düşündi.
Şonuň üçinem, ömre barabar gymmatly wagty ýitirip
durman, guzynyň bir aýagyndan dişledi
-
de
,
aýagaldygyna ylgap ugra
dy. Ýö
ne kyrk
-
elli ädim
ätmänkä, agzyndaky guzy
nyň aýaklaryna çolaşyp,
tüwdüri
lip gitdi. Möjekler syrtaryşdylar. Serdar ola
-
ryň birine ümledi. Ol möjek okdurylyp bardy
-
da, og
-
lan
-
möjegiň agzyndaky guzyny ýüzugruna kakyp al
-
dy. Bir silkende, guzynyň läşi möjegiň
ýagyrnysyna
baryp düşdi, kellejigi bolsa möjegiň agzynda.


Ýaňky möjek şeýdip, arkasyndaky guzyny
bir
barmak beýläk gyşartman, yl
gawyna serdaryň ýanyna




Muňa,
garyndaş, hopba etmeli usuly diý
ilýär!


diýip, serdar
oglan
-
möje
ge düşündirdi.

60



Soň «
ýanbaşa almak» diýlen usuly öwretdiler. Ol
emel şundan ybarat eken: öz oljaň (goýnuň ýa
-
da ge
-
ç
iniň) ýanyna gapdallap barmaly
-
da,
bokurdagyndan
gowşag
rak dişläp tutmaly, soň onuň kellesini özüňe
tarap biraz öwräge
-
de,
gapdalyň bilen ylgadyp alyp
g

dyberme
li.


Eger aw wagtynda itleriň çemine düşäýseň, ilki
bilen
-
ä

uruşsyz sypjak bolma
ly. Bolmadymy, it ko
-
wup yzyňdan ýetiberdimi


ýykylmaly
-
da, arkan dü
-
şüp, dört aýagyňam garnyň üstünde düýrüp ýatyber
-
meli. Tejribesizräk it bolsa, gelip, özüni göni üstüňe
zy
ňýar. Ine, şonda, dyrnaklaryňy syh
-
syh edäge
-
de
aýaklaryňy birden ý
a
zyp goýbermeli. Şeýtseň, üstüňe
zyňan itiň garny dört ýerinden böwsüp, içegeleri
çogup çyký
ar.


Bu öwredilýä
n emeller, u
sullar bir
-
birinden çyl
-
şyrymly, bir
-
b
irinden aýyl
ganç. Her emeli gö
reniňde,
hut başyňy alyp gaçaýasyň gelýär. Şu emeller öňde
-
soňda derdime ýarar, diňe öz başymy däl, eýsem, bir
topar goýnuň hem janyny halas etmäge kömegi deger
diýip, oglan
-
möjegiň
kellesi
ne
-
de gelenokdy. Häzir
onuň bar küýi, bar pikiri bu elhenç ýerden t
izräk
gaçmak, nirä
-
de bolsa bir ýere başyny alyp gitmek.
Möjekleriň iniňi düýrükdiriji täze plany bilen
tanyşmadyk bolsa, ol gaçsa
-
da gaç
ardy...


19
-
njy bap

61



Serdar täze plany birkemsiz bişirdim edensoň, or
-
danyň umumy ýygnagyny çagyrdy. Ol öz nökerlerine
ýüzlenip, şeýle diýdi:




A
-
how, möjekler, alakadyr towşan k
owalap
ýörmekden, haram ölen go
ýun
-
geçiniň maslygyny
gözläp selpemekden ireňzokmy
-
aý? Dişler täzeje et
isleýär, göwün söweş küýseýär. Äňlerimiz gowşap,
damarlarymyz gatap barýar. Hany, aýdyň, nätm
eli?!




Alamana gitmeli!




Sary çopanyň sürüsini çapmaly!




Ýok, Çörli çopanyňky golaýrak, şoňa darama
-
ly!




Aman çopanyňky ondanam golaý...


Möjekbaşy haýbat bilen başyny göterdi:




Bes ediň
-
aý bazar gurmaňyzy! Akylyňyz goý
-
nuňkyça
-
da ýok siziň! Hany
, garyndaş bir zatlar
aýtjak bolýan ýaly
-
la...


Oglan
-
möjek maslahatyň soňuna galyp barýan
ýaly, hopugyp
-
hopugyp gürle
-
di:




Bolanok... bolanok... ol sürüleriň birine
-
de
çozmaly dä
l!


Ol birden dilin
i dişledi, kellesiniň gyzgynyna
özüni paş edenligini ý

y aňşy
ryp galdy. Gana suw
-
san möjekleriň serdar başlyklaýyn ýerli
-
ýerden hyň
-
ranyşyp, öz üstüne topularyna garaşdy. Ýöne serdar
düýpden başga perdeden
gopdy:




Berekella, garyndaş, akylly gürrüňi senden
eşitdim. Ýaňky sanalan s
ürüle
re möjegiň diňe
62


akmagy
çozar. Gözüňizi çerreldip oturmaň. Geň
galasy zat ýok bä
r
-
de. Men size näçe gezekler

tdym: «Akyly
bolan möjek öz süreniniň gola
-
ýyndaky sürä

degme
z!» diýip. Bar aýdanym, bar ö
w
-
redenim haram size, nadanlar d
iýsänim! «Çozalyň,
çapalyň!» diýşen bolup... Ba
ryň, çozuň, ç
apyň! Ertesi
gelip siziňem süri
ňize tüsse berip gitsinler. Näme, siz
adamlary özüňizden samsyk saýý
aňyzmy?!


Şol wagt gapdaldan çaga möjekleriň biriniň kiçi
-
jik, naý
ynjar uwwuldysy eşidildi. Serdary
ň ýüzi çyty
-
lyp gitdi. Özi gürleýärkä,
onda
-
da ýygnakda gürlä
p
durka, gap
dalda bir çybyn
jiňňildese
-
de ol halanok.




Baryň
-
aý, ýeňsesine bir penje uruň peläketiň!


diýip, serdar buýurdy. Çaga möjegiň enesi hasyr
-
dap galdy
-
da, uwwuldynyň çykan tarapyna
seňki
ldä
p
gitdi.




Onda şeýle, garny aç

garyndaşlar!


diýip,
serdar kinaýaly ýylgyryp, sözi dowam etdirdi.


Bil
-
meseňiz, bilýäne gulak asyň! Bu golaý
-
goltumdaky
sürülere çozmak gürrüňini aradan aýyrýarys. Mundan
birnäçe menzil gaýrada Hudaýguly diýen bir ç
opa
nyň
sürüsi bar. Özem, nemede, kol.
.. kol... adamlar näme
diýýä
r şoňa?




Kolhoz!


diýip, möjekleriň biri ý
atlatdy.




Hä, kolhozda iň gowy, iň semiz sürüleriň biri
şol. Anha, hüjümi şol sürä gönükdirmeli. Meniň ça
-
kym, meniň hasabym boýunça, ertir däl birigün ag
-
şam gaý turmaly. Ine, şol

n

agşamam biziň ag
-
63


şamymyz bolar. Şol agşam,

şol hüjü
m biz
iň orda
-
myzyň adyny arşyň deňine göterer we kü
ll
i Garagu
-
my
ň taryhynda hemişelik
galar...


Serdaryň hyjuwly, arzuw
-
hyýala beslenen sözüni
naýynjar uwwuldy bö
ldi.




Indi şol ýetimegiňi ümsü
m
etmeseň, özüm ha
-
sabyny taparyn!


diýip, serdar ene möjege
azm ur
-
dy.


Ene möjek görgüli ýene hasyrdap turdy. Ýöne
çaga möjege şol gij
e bir döw
-
ä çalan eken. Daň at
-
ýanç
a zaryn
-
zaryn uwlap, asyl uky bermedi.


Ertesi sä
her bilen ogla
n
-
möjegi has aýylganç,
endamyňy jümşüldediji bir uwwuldy oýardy. Ol sü
-
renden beýleräk saýlanyp seretse, uwlaýan ene mö
-
jek. Öňünde dem
-
düýtsüz süýnüp ýatan çagasynyň
daşynda pyr
-
pyr aýlanýar. Birdenem durýar
-
da, çaga
möjegi ysgaşdyrýar, tumşugy bilen çalaja itip görýär,
soňam
onuň gapdalynda çommalyp oturýar
-
da, uzyn
-
uzyn uwlaý
ar.


Oglan
-
möjegiň oňa juda ýüregi awady, ýanyna
baryp, göwü
nlik beresi, derdi
ni deň paýlaşasy geldi.
Ol baryp ene möjegiň böwrüne tumşugyny degirdi,
başga näme aýtjagyny bilmän, bir wagt goňşulary
-
nyňka
ýasa gelen adamlaryň diýşi ýaly: «Yzy ýara
-
syn, bolmandyr
-
ow!» diý
di.


Ene möjek ol sözleriň manysyna düşünmese
-
de,
täze garyndaşyň şeý
dip gelme
gi onuň göwnüni
bo
z
-
64


dy. Ol «Balam
-
uw... bogdular, öldürdiler balamy
-
y
-
y...» diýip, öňküdenem beter uwlap
başlady
.


Hakykatdanam, çaga möjegiň boýunjagazynda
tüý
ler bulaşy
p, gan bilen bile gatapdyr. Bu öňräk
oglan
-
möjekden «Soň näme üçin möjek bolduň?»
diýip soran mö
jejikdi.

Onuň «Men ulalamsoň, adam
boljak!» diýşi ýadyna düşende, oglan
-
möjegiň
em
bokurdagy doldy.


Se
rdaryň buýrugy bilen daňdana golaý öldürilen
çaga möjek bolsa, gözlerini giň açyp, sessiz
-
üýnsiz
ý
a
tyr. Serdar ony «uwlap
-
uwlap, aýgytly çozuşyň ýa
-
nynda ordanyň üstüni açaýmasyn» diýen gorky bilen
öldü
rdipdi.


Öz neberesinden bolan körpeje möjegi şeýle za
-
lymlyk bilen öldürmäge dözen rehimsiz möjek diş
-
leri, ertir Hudaýguly çopanyň sürüsini nä
der?!


Ýaňky möjek çagasy ýaly gözjagazlaryny açyp,
dem
-
düýtsüz süýnüp ý
atjak

owlak
-
guzular, bokurda
-
gy palaç ýaly çeýneljek goýundyr geçiler göz öňü
ne
gelen
de, oglan
-
möjek hopukdy. Tö
weregine garan
-
jaklaberdi.


Eýtmeli
-
beýtmeli, Hudaýguly çopany habardar
etmeli. Gapyl galmasyn, goý, näçe iti bar bolsa, bary
-
ny aýak üstü
nde saklasyn, n
äçe tüpeňi bar bolsa, ba
-
ryny oklap goý
sun. Ahmal galmasyn...


Ýöne oňa nädip
habaryňy ýetirjek? Gö
ni goşuna

baryb
-
a bolmaz. Bar
-
da gör, garnyňy ajy tü
sse

dol
-
duryp goý
bersin! Bar, birden rehimi inip,

atmadam
65


diýeli
-
dä. Nädip diliňi düşündirjek? Uwlajakmy, çyň
-
sajakmy? «Bu möjek janawar näme üçin uwlaýarka?»
diýip, kelläňi sypar dur
ar öýdýäňmi? Her biri gaplaň
ýaly, algyr itleri bardyr. «Bas!» diýmänkä, her tikäňi
bir ýerden çöplemeli ederler. Eý
-
how, çopan itlerimi,
olar... Dur! It diýdiňmi? Hudaýguly çopanyň itleriniň
biri bilen düşü
nişip bolmazmyka?


Bu pikirden soňra oglan
-
möjegi
ň ýüzi birazajyk
ýagtylan ýaly boldy. Hawa
-
da, her niçigem bolsa,
item haýwandyr. Adam adamyň diline düşünende,
haýwan haý
w
anyň diline düşünmezmi?


Elbetde, çem gelen itiň ýanyna barybam bolmaz.
Hondanbärsiräp ýören, bir girrik itiň üstünden düş
-
seň, haba
ryňy almakdan
-
a geçen, gaýtam eýesiniň
ýanynda «Möjek awlady» diýen ada galjak bolup, üs
-
tüňe topular, ondanam erbedi,
uly ili
örüzer. Köpi gö
-
ren
, parasatly bir it gerek munuň ýaly
işlere.


Oglan
-
möjek ýaýdana
-
ýaýdana, belli karara gel
-
di. Şol günüň agşam
lygam, möjek ordasy uka giden
-
soň, niredesiň Hudaýguly çopanyň goşy diýip, ýola

şdi.


20
-
nji bap


Hudaýguly çopan köp çarşenbäni başyndan geçi
-
ren, paýhasly bir adamdy. Onuň goşuna mes bolup
baranlar pikire batyp gaýdardy, gaýga çümüp baran
-
laram şat
bolardy.

66



Onuň Boýnak atly bir iti bardy, beýleki itlere my
-
dama baş bolardy. Özem her gün agşam goş bilen
süriniň arasynda garysyny
ýassanyp, Hudaýguly
çopanyň gür
rüňlerini diňläp ýatmagy juda gowy
görerdi. Şonuň üçin bolsa
-
da ahmal, Boýnagyň akyly
akylla
ry haýran ederdi.


Ýöne bu gün agşam goşdaky gürrüňiň mazasy
bolmady. Hudaýguly çopanyň öňki bolşy ýok, birhili
aladaly, ünjüli görünýär. Ýygy
-
ýygydan daş çykyp,
asmana seredýär, sürä aýlanýar, itlerini barlap görýär.


Gürlemek gezegini bu gün onuň kömekç
isi Japar
alypdyr. Neressäniň içi gep
-
gürrüňden dolup giden
eken. Çöl hakdamy, oba hakdamy, goýundyr geçi,
möjekler hakdamy, geň
-
enaýy ýurtlar hakdamy...
gürläp gidip otyr. Käte
-
käte Hudaýguly çopan onuň
gürrüňini bölüp, daş çykyberse, oňa ýakanok.




Ýa
-
k
, Hudaýguly aga, şu wagta çenli hiç döw
çalmadyk sürä indi näme bolar öýdýäň? Otur
-
da
arkaýyn gürrüň diňläp...


diýip hüňňürdeýär.




Gürrüňem
-
ä gürrüňdir welin, inim, şü ş
emalyň
häzirki öwsüşi hiç maňzy
ma batanok. Şu gün bolma
-
sa
-
da, erte dagy howa bulaş
aýmasa diýýän!


diýip,
Hudaý
guly aga
-
da daş çyký
ar.


aparyň bir
möjek ç
agasy barada beren

gürrüňini
welin, Hudaýguly çopanam, Boýnagam, bu söhbeti
ogrynça diňläp duran üçünji bir
jandaram
oňlamadylar.

67





Bir gün gelýärkäm, möjek çagasyna gabat gel
-
dim, e
şekden bökägede, düşdüm ýaňkynyň ökjesine!


diýip, apar sö
ze başla
dy.


Aý, ýaman gaty gaç
-
ýan eken peläket. Şonda
-
da
tutdum
-
ow.
.. Tutmasyn
-
a
tutdum welin, soň nätjegimi bil
medim. Öldürseň
-
ä,
bir boljak däl, men möjekleriň edähedine belet, ça
-
gasyny öldü
r
seň, soň süriňi gyrgyna bermän goýa
-
noklar. Goýberseň, ý
ene bir duşman
yň kö
peljek...




Ýeri, nä
tdiň onsoň?




Nädendir öýdýäň? Ýanymda iňňe
-
sapagym
bardy, alagada, ýaňky möjek çagasynyň otyrýerini ti
-
kip goý
berdim.




Ony näme üçin beý
tdiň?!




Ýa
-
k,
Hudaýguly aga, şunça ýylyň çopany bo
-
lup, şonuň näme üçin şeýdilýäninem
bileňokm
y! Şeý
-
dip goýberseň, ýaňky möjek çagasy iýenini daşyna
çykaryp bilmän, uzak gije uwlap çykýar, onsoň
möjekler «Ordanyň üstüni açaýmasyn!» diýip, ony
özleri bogup öldürýärler.
Düşü
ndiňmi indi?!




Sen, apar, kän zady bilýäň, köp zady oňarýaň,
ýö
ne...


Huda
ýguly çopan gaşlaryny çytdy.


Ýö
-
ne, sen doňýürek adam, sende rehim
-
şepagat ý
ok.




Bolaýd
-
ow bü
-
ýä! Näme, men öz duşmanyma
rehim ederinmi eýsem? «Gurt çagasyndan ekdi bol
-
m
az» diý
ipdirler.




Adam çagasy bolsun, gurt
-
gaplaň çagasy bol
-
sun, çaga çagadyr. Ç
agad
a nä
me günä
bolsun!

68





Bu gün çaga bolsa
-
da, ertir görseň, dişlerini
çarhlap oturan mö
jekdir.


Daşarda garysyny ýassanyp ýatan Boýnak her
gezek «möjek» sözü
ni eşiden
de,
başyny galdyryp,
hüşerilýä
rdi.


Şol barmaş
a, hol aňyrda bir zat gymyldan ýaly
boldy. Boý
na
k heniz ýitiligini ýitirmedik gö
zlerine
şunç
a zor
salsa
-
da, garaňkyda oňly zat saýgaryp
bilmedi. Ysyrgan
dy, del ysam ýok. Sürem asuda ýa
-
tyr. «Beh, ätiýaçdan üýräýsem
mikäm
-
aý?» diýip,
Boýnak ikirjiňlä
p durdy. Soňam
«Aý, biderek zat
üçin üýrüp, uly ili bimaza etmäýin
-
le!» diýen karara
geldi
-
de, turup, töweregi barlamaga gitdi. Töwerek
ümsümlik. Boýnak biraz ynjalyp, yza dönen mahaly,
ýeňsesinden «Eý, köpek dost!» diýen
pessaý
ja ses
eşidildi.


Öwrülip, üç
-
dört ädim ä
ts
e, öňünde bir möjek
dur. «Wah, görmäý
şimi... garrapdy
ryn
-
ow!» diýip,
Boýnak ahmyrly oýlandy
-
da, beýleki itlere habar
bermek üçin agzyny aç
dy.




Dur, kö
pek dos
t! Entek meniň habarymy bir
al!


diýip, ýaňky m
ö
jek dillendi.




Möjegiň habary belli
-
le!


diý
ip,

Boýnak ýe
-
ne üýrmäge hä
zirlendi.




Men möjek däl. Ýok, möjekligime möjek
-
de,
ýöne oglan
-

jek...


Boýnak geňirgendi. «Bu meni oýnajak bolýarmy
-
ka ýa
-
da gepe güýmäp, ahmal goýaryn öýdýärmikä?
69




diýip, ol


Şu wagta çenli bir
-
ä şeýdip
göni gelen möjegi görmändim, birem oglan
-
möjek,
gyz
-
möjek diýip eşitmändim. Näme bolsa
-
da, bu ýer
-
de bir üýtgeşiklig
-
ä

bar...»




Hany, habaryňy aýt
-
da, basym ýeňsäňi el ýaly


diýip, Boýnak mö
jege azm urdy.




Ýuwaşrak, köpek dost, ýuwaşrak! Men
ady
-
ňam bilemok seniň...




Adamlar
-
a maňa Boýnak diýýärler. Senem nä
-
me diýseň şony diý! Ýö
ne gepiňi gysgalt!




Wah, Boý
n
ak dost, menem adam ahyryn... Aý,
onuň gürrüňini soň ederis... Siz, hemmäňiz, ertir ag
-
şam aýak
üstünde boluň. Eýäňe
-
de nädip düşündirseň
düşü
ndir. Ertir agşam

siziň süriňize tutuş bir möjek
ordasy çozýar. Ýekegulak mö
jegiň ordasy...




Bo
-
how, Ý
ek
egulak entegem dirimi? Onuň bir
gulagyny goparan
-
a özü
mdi
rin. Bu gezek gelsin ba
-
kaly, kellesini sogrup,

öňüne taşlaý
yn.




Onçasyny özüň bil! Meniňki bir aýtmak.
On
-
soňam

diňle, Ýekegulagyň pla
ny şeýle: men itleri
örüzmeli
-
de, aýagaldygyma g
açmaly, olaryň ünsüni
özüme sow
maly. Şol wagt beýleki möjekler süriniň
yk tarapyndan gelip, çozmaly. Olar etjegini edi
p, yz
-
laryna gaçansoňam, Ýekegulagyň özi süriniň
ortasynda bukulyp
g
aljakdyr. «Şu gezekde öňki
-
soňky arymy ýerine salaryn!» diýýär. Şonuň üçinem
biriňiz süriniň ortasynda boluň... Anha, hojaý
ynyňam
70


daş ç
ykdy öýdýän. Men gitdim! Ýoldaş
laryňa aýt,
ertir meni

gaty ç
yny bilen dalamas
ynlar, haý
yş!


Oglan
-
möjek şeýle diý
ip, garaňka siňip gitdi.


21
-
nji bap


Serdar möjegiň «bütin Garagumuň taryhynda
galar» diýýän taryhy hüjümi başlandy. Diňe ene
möjek sürä çozmakdan boýun towlady diýmeseň, ähli
zat planda
bellenilendäkisi ýaly: howanyň tüýsi üýt
-
gedi, güýçli ýel turdy, ýyldyrym çakyp, gök gübür
-
däp, asman ýyrtylara geldi. Ine, şol wagtam täze gelen
möjek özünden möjek ysynyň gelmeýändiginden
peýdalanyp, Hudaýguly

çopanyň sürüsiniň ýele tara
-
pyn
dan arkaýyn b
ardy
-
da, itleri örüzdi. Çopanlary
başagaýlyga saldy. Soňam uzyn uwlap, gelen tarapy
-
na ökjäni göterdi. Onuň mekgesine münen itler wa
-
gyrdysy daşlaşyberende, serdar bukuda ýatan nöker
-
lerini aýaga galdyrdy
-
da, sürä tarap at goýdy. Baryp
süriniň edil ortasyn
a kürsäp urdy.


...Ýeňseden ýaňlanan batly tarkyldyny serdar ilki
gök gübürdisidir öýtdi. Ýö
ne bir möjegiň elhenç
waňkyr
an sesi welin, ony bada
-
bat yza seretdirdi.
Tarkyldy ýene gaýtalandy. Şol wagt ýalpyldap giden
ýyldyrymyň ýagtysyňa ol süriniň daşynda y
lgaşyp
ýören itleri, elleri tüpeňli çopanlary, iň erbedem:
waňkyryp ýere ýazylan ikinji nökerini gördi. Serdar
duzaga düşenini aňyp, süriniň ortasynda aşak çökdi
71


welin, çöken badyna
-
da bir äpet it üstü
ne hopba bol
-
dy.


Ä
hli hilesini, emelini ulanyp,

itden
ölümiň öýün
-
de
sypan serdar

oljadanam, ordadanam ellibizar ge
-
çip, ümdüzine tutdurdy. Gaçyp barýar. Bir görse,
ö
ňden aldyra
ny bar ýaly bolup, täze garyndaş okdu
-
rylyp gelýä
r.




E
-
eý, aňkaw, sen näme iliň tersine gaçýaň?
Ýa
-
da ajalyňa barýaňmy?


diý
ip
, ol

täze garyn
-
daşyň deňine ýetmänkä gygyrdy. Ýön
e garyndaşy
maňa aýdýar
mysyňam diýenok, gözi ýok ýaly, göni
serdaryň ü
stüne gelýär. Serdar zordan sow
lup ýetişdi.
Sowlan dessine
-
de,
garyndaş
ynyň gapdallygyna eg
-
relip duran kuwwatly guýrugyna aýagy ilip, tü
w
-
d
ü
rildi.


Hasyrdap ýerinden tursa, täze garyndaş ýene
üstüne atylyp gelýär. Özem «Sypmarsyň, serdar! Bu
gezek sypmaga hakyň ýokdur!» diýip gygyrýar.
Rejäniň geň däldigini aňan serdar täze
garyndaşy
bilen dikleşdi.
Täze garyndaş, ýagny, oglan
-
möjek
serdaryň
g
abawdan sypyp gaýdanyny uzakdan
görüpdi. Şol bada hem öwrüm berip, onuň öňünden
ç
ykmaga alňasapdy.


Serdaryň öwredenje emelleri, ynha, şu ýerde özü
-
ne ýagy boldy. Ol şunça ga
har
-
gazap bilen topulsa
-
da, oglan
-
möjek eger
-
eger asgynlar ýaly däl. Deň
garpyşýar. Serdar haýsy emele ýüz ursa, oglan
-
möje
-
gem şoňa laýygyny tapý
ar.

72



Şol barmaşa bir ýerden Boýnak, onuň yz ýanyn
-
danam Hudaýguly çopan ýetip geldi. Iki möjegiň gar
-
pyşyp duranyny görüp, Hudaý
gu
ly çopan
-
a agzyny
açdy. Boýnak welin wagty ýitirmedi,

serdaryň ýeke
gulakly kellesini nyşana alyp, onuň üstüne özüni
zyňdy. Şeýdip oglan
-
möjek bilen Boýnak ikisi serda
-
ry ýere ýazdylar. anyny jä
henneme iberdiler.


Ine
-
de, biziň oglan
-
möjegimiz öz okan
mekd
ebi
-
niň janly burçunda otyr. anly burçuň gözenegini
ň
öňünde hümerlenişip duran çagalara seredip, hem
begenýär, hem gynaný
ar.


Hemmesi tanyş ýüz, tanyş ýerler. Ynha, ö
ňki

klasdaş
lary. Anha
-
da, inisi, gö
zene
ge ýaplanyp,
möjege ses
-
üýnsüz seredip dur. Onuň
deň
-
duşlary
möjege öýkünip, uwlan bolýarlar, daşjagaz

okla
-
ýarlar. Inisi welin bularyň oýnuna goşulanok. Ol
nämedir bir zadyň pikirini edýär. Belki, nam
-
nyşan
-
syz ý
iten agasy hakynda

oýlaný
andyr...


Hudaýguly çopana duşandan soň, oglan
-

jegiň
ykbaly oňuna boldy. Ilkibaş
-
da ony Japar tas atypdy,
ýöne Boýnak
oglan
-
möjegiň öňüne pena boldy.
Hudaýguly çopanam muny görüp, aparyň elinden
tüpeňi gaňryp aldy. Şol günüň ertesi oglan
-
möjegi
getirip, mekdebiň janly burç
una tab
şyrdy. Şondan soň
tizara oglan
-
möjegiň ýanyna jadygöý

geldi:




Bo
-
how, ikilikçi dost, bärdem
idiň asyl? Mek
-
depden gaçsaňam, ý
ene mekde
-
ow!


73


diýip, jadygöý oňa habar gatdy. Oglan
-
möjek sesini
çykarmady.




Sen menden gaty görme, ikilikçi dost! Bu zat
-
laryň hemmesi seniň ö
z
isle
giň boýunça bolup geçdi.
Diňe bir islegiňi ýerine

ýeti
rmedim


seni gaýtadan
ada
ma öwrü
p bilmedim.




Meni indi şu ýerden, adamlaryň arasyndan
aýyrmasaň bolýar!


diýip, oglan
-

jek dillendi.




Ýöne meni biderek gezip ýörendirem öýtme!
Sen mö
jekleriň arasynda ge
zip ýörkäň, men öz jady
-
göýlük kitaplarymyň ähl
isini dörüşdirip çykdym,
dünýäniň dört künjüni aýlanyp gördüm, garaz, seni
adama öwürmegiň emelini gözledim.
Ahyram
tapdym...


adygöý şeýle diýenden, oglan
-
möjek ýoka
ry
-
ýokary towsuberdi. Ýöne jady
göý

ony saklady:




Dur entek! Gat
y begeniberme! Biler bol
saň, ol
emel meniň elimde dä
l eken...




Ol emel adamlaryň elinde


diýip, jadygöý


Eger ada
mlar saňa seredip: «Adam
ýaly akylly möjek eken!» diýip, üç gezek aýtsalar, sen
adama öwrülýäň, ýogsa
-
da ý
ok.


Ynha, şondan bäri, jadygöý bilen bolan d
uşu
-
şykdan soň oglan
-
möjek adamla
ryň şol iki agyz
sözüne garaşyp ý
atyr.


Bir gün mekdebiň okuwçylary ö
zlerin
iň janly
burçuna möjek sowgat beren Hudaýguly çopany
duşuşyga çagyrdylar. Ondan bu möjegi tutuşy barada
74


gürrüň bermegini haýyş etdiler. Hudaýguly ço
pan
janly burçuň öňünde durup, bu möjegiň bütin Gara
-
gumda ady belli Ýekegulak möjek bilen sö
weşişi, ony
ele
salmaga kömek edişi barada ýekänme
-
ýekän gür
-
rüň berdi. (Möjekleriň hüjümi barada Boý
naga ha
bar
ýetireniňem şu möjekdigini bolsa Hudaýguly çopan
bi
lenok.) Sözüniň soňunda ol oglan
-
möjege tarap
öwrü
ldi
-
de:




Şu möjegi hor etmäň. Adam ýaly akylly möjek
eken
bu!


diýdi. Oglan
-
möjegiň ini üşüdýän ýaly,
birhili galpyldap başlady. Çagalaram Hudaý
guly aga
-
nyň yzy bilen:




Dogrudanam, adam ýaly akylly
eken...


di
-
ýip, iki
-
üç öwra gaýtaladylar. Möjege öňküdenem
gowy seretjekleri barada Hudaýguly çopanyň
ýanynda sö
z baryny berdiler.


...Şol günüň agşamlygam janly burçdaky möjek
gürüm
-
jürüm boldy. Ertesi gün gelip görenler janly
burçuň gapysynyň agzynda d
iňe bir oglanyň aýak
yzyny tapdylar. Yzy yzarlap gördüler, uly ýola baryp,
köpçüligiň aýak yzlaryna
goşulyp gidipdir.

«Bir
garagol gelip, janly burçumyzyň gapysyny açyp
gidipdir» diýen netijä

geldiler.




Hany, onda möjegiň yzy?


diýip, has düşbü
-
ler
sowa
l berdiler.
J
ogap tapylmady. Ol möjegi gaý
-
dyp bizden başga gören
-
eşiden
bolmady.

***

75



Kim näme diýse diý
ibe
rsin, adam bolmakdan
gowy zat ýok eken. Goý
, kyn bol
sun, goý, irden
turzup, mekdebe ibersinler, ýumuş üstüne ýumuş
bersinler, goý, käte käýesinlerem
, barybir,
adam
bolmak hezil eken, adamlar!









@sawyer agzaň
“Iň soňky mowzugyndan”
alyndy




Приложенные файлы

  • pdf 9382186
    Размер файла: 488 kB Загрузок: 3

Добавить комментарий