Butevich_Raskidanae-gnyazdo-kryvickay-slavy_RuLit_Net

Анатоль БутэвС–ч РаскС–данае гняздо крывС–цкай славы Анатоль БутэвС–ч РАСКР†ДАНАЕ ГНЯЗДО КРЫВР†ЦКАЙ СЛАВЫ Незвычайная вандроСћка па КрэСћскС–х мурах Частка Р† ЗА ЗАМКАВЫМР† МУРАМР† БУСЛЫ НАД КРЭВАМ Што мне пекны Парыж, Рым прыгожы С– слынны, Што швейцарскС–я горы, старыя АфС–ны. Што мне Вена, што мне Лондан туманны… Больш за Сћсё я бацькоСћскаму краю адданы. В. ДунС–н-МарцС–нкевС–ч. Маё першае вочнае знаёмства з гэтым гняздом крывС–цкай славы, як нС– дзС–Сћна, адбылося толькС– на пачатку новага стагоддзя С– нават новага тысячагоддзя. Пазнавата, вядома. Але ад гэтага не стала менш значнай мая захопленсць С–м, як не паменела ягоных загадак, не прыцьмС–лася ягоная слава (хС–ба толькС– няСћмольны час не пашкадаваСћ велС–чы ягоных сцен С– вежаСћ), наадварот, яшчэ больш дайшла да свядомасцС– людзей ягоная значнасць С– каштоСћнасць – самога замка, тых падзей, што некалС– тут адбывалС–ся, блС–жэйшвм стаСћ лёс тых людзей, што жыццё сваё знС–тавалС– з гэтым магутным С– гордым тварэннем рук чалавечых. КрэСћскС– замак... ПрамовС–ш гэтыя словы, С– адразу адчуваеш подых гС–сторыС–, нС–быта на Сћласныя вочы бачыш шыкоСћныя балС– вялС–калС–тоСћскай знацС–, як бы на свае вушы чуеш гучныя размовы вялС–кС–х князёСћ лС–тоСћскС–х С– С–хнС–х замежных гасцей, а з сырых С– цёмных падзямелляСћ ледзь чутна праз тоСћшчу сцен С– гадоСћ даносяцца енкС– С– стогны тых, хто кС–нуты Сћ замкавыя лёхС–, каб жыццём сваС–м заплацС–ць за непаслушэнства гаспадару тутэйшаму. Так, гэта – КрэСћскС– замак, велС–чныя С– Сћпартыя руС–ны якога С– дагэтуль не паддаюцца нС– часу, нС– людзям... Гарачае, проста спякотнае лета не перабС–ла нашага жадання дабрацца да Крэва, пабачыць рэшткС– старажытнага КрэСћскага замка, з якога стала на крыло, пайшла-паляцела Сћ вялС–кС– свет наша сумесная з Польшчай гС–сторыя, запачаткаваная Сћ 1385 годзе знакамС–тай КрэСћскай унС–яй, заключанай з палякамС– вялС–кС–м князем лС–тоСћскС–м Ягайлам. Мо цеплС–лася Сћ нас, падарожнС–каСћ, надзея, што прысак распаленай сонцам дарогС– прыгасС–цца прысакам даСћнС–шняй беларускай гС–сторыС–. Хацелася крышку астудзС–цца ля халаднаватых С– Сћ спёку – а мо схаладнелых ад жудасцяСћ, што тварылС–ся калС–сьцС– тут? – рэшткаСћ сцен С– лёхаСћ старадаСћняй памяткС– часоСћ ВялС–кага княства ЛС–тоСћскага. Так цС– С–накш, а лС–пеньскС– санцапёк С– сапраСћды аказаСћся не такС–м ядавС–тым ля КрэСћскС–х муроСћ. ВысветлС–лася, што мы не адны такС–я. НекалькС– таксама “неарганС–заваных” турыстаСћ-наведнС–каСћ не спалохалС–ся расплаСћленага лС–пеньскага неба С– зачаравана блукалС– па руС–нах былой велС–чы С– славы. Адны. Без нС–чыС–х квалС–фС–каваных тлумачэнняСћ, без спрактыкаваных гС–даСћ-экскурсаводаСћ. Але самС– яны аказалС–ся людзьмС– дасведчанымС– С– адзС–н перад адным старалС–ся як мага паСћней выявС–ць прыхС–льнасць да даСћнС–ны С– веданне падзей, звязаных з Крэвам. Гэта Сћсцешыла С– абнадзеС–ла: не, не знС–кнем мы Сћ паняверцы, калС– моцна трымаюць каранС– нашы, калС– намагаемся нечаму вучыцца Сћ гС–сторыС–, якая лС–чыцца суровым С– непадкупным настаСћнС–кам. КалС– ехалС– па старадаСћняй зямлС– калС–сьцС– магутнага С– слаСћнага на Сћсе ваколС–цы КрэСћскага княства, калС– пад’язджалС– да Крэва, вядомай Сћ ХІІІ стагоддзС– сталС–цы Нальшчан, не пераставалС– дзС–вС–цца, як шмат, неверагодна шмат наСћзбоч дарог, у паселС–шчах буслянак. На дрэвах, на слупах, на стрэхах хат. Аказалася, С– Сћ самС–м Крэве, С– нават каля замка С–х не менш. Р† Сћсе Сћганараваны даСћганогС–мС– гаспадарамС–, якС–я, як фС–лС–гранна вытачаныя з бялюткага мармуру, на фоне замглёнага спякотай нябеснага блакС–ту СћяСћлялС–ся даСћнС–мС– рыцарамС– Сћ белых плашчах-накС–дках, што вартуюць не толькС– свае гнёзды, а С– недаравальна забытую С–, здараецца, прысвоеную С–ншымС– тутэйшую гС–сторыю. А чырвананогС–я абярэжнС–кС– беларускай зямлС– клапатлС–ва схС–лялС– свае галовы да неакрэплых пакуль буслянятак С– нешта нячутнае нам клекаталС– сваС–м дзеткам. ЦС– не баялС– легенды С– показкС–, якС–мС– шчодра атулены гэты край, каб з маленства запомнС–ла малеча сваё знакамС–тае радавае гняздо? Каб ведалС–, куды вяртацца з далёкага С– цёплага, але не зродненага духоСћна выраю – на беларускС–я палеткС–, да хат шчырых руплС–СћцаСћ-гаспадароСћ тутэйшай зямлС–, да нязводнай крынС–цы непаСћторнай крывС–цкай гС–сторыС–, што бусловым клекатаннем чуецца з-над муроСћ КрэСћскага замка, гэтага раскС–данага Сћжо гнязда крывС–цкай славы. Р† як бы знарок, нС–быта сцвярджаючы сваю знС–таванасць з г э т а й гС–сторыяй некалькС– белакрылых птахаСћ паважна пакружылС– Сћ трымцС–вым ад спёкС– паветры С– апусцС–лС–ся на счырванелыя ад промняСћ панС–жэлага Сћжо сонца, васпаватыя ад часу С– пакрышаныя, пашчапаныя дажджом С– ветрам, цагляна-чырвоныя С– шэра-каменныя замкавыя сцены, на дагэтуль высакародную С– непадатную ветравеям Княскую вежу, у якой некалС– трагС–чна абарваСћся лёс легендарнага С– назаСћсёды захаванага Сћ людской памяцС– славутага вялС–кага князя лС–тоСћскага Кейстута. Белыя буслы, чырвань сцен С– палымяная барва вечаровага неба… МС–стыка нейкая, дый годзе. Як С– тое, што на стромых вертыкальных замкавых мурах невядома якС–м чынам смокчуць жыццядайныя сокС– велС–каватыя С– Сћраджайныя сёлета арабС–нкС–, шапатлС–выя клёнС–кС–. Дзе знС–жэлыя, а дзе вышэйшыя, часам надта высокС–я сцены ад нС–зу да самага верху як бы пранС–заны маладымС– дрэСћцамС–, нС–быта гэта сама гС–сторыя працягвае да нас свае маладыя рукС–, нястрымна мкнецца Сћгору, да сонца С– прызнання. А СћчэпС–стая трава забыцця намагаецца схаваць С– самС– сцены, С– тую летапС–сную рэальнасць, што панавала тут даСћным-даСћно – не за нашым часам. КолькС– гадзС–н непрыкметна адышлС– Сћ нябыт, аднак немагчыма саступС–ць з гэтых утравелых насыпаСћ, каменных крушняСћ, што былС– калС–сьцС– сценамС–, зааераных балацявС–нак, якС–я засталС–ся цС– не з часу будаСћнС–цтва замка каля сутокаСћ рэчак КраСћлянка С– Шляхцянка. Намагаюся СћявС–ць, што адбывалася тут некалС–, як жылС–, як паводзС–лС– сябе вялС–кС–я князС– лС–тоСћскС–я – Альгерд, Кейстут, ВС–таСћт, Ягайла, чым займалС–ся С–хнС–я дружыны С– чэлядзь, С–хняя радзС–на, тутэйшы люд папалС–ты. ЗаплюшчыСћ вочы, С– паплыСћ час, адносячы Сћ даСћнС–ну, у нязводную мС–нуласць. Водар гС–сторыС– абудзС–Сћ уяСћленне, узнавС–Сћ прачытанае С– пачутае. Здаецца, адтуль, з пракаветнай вечнасцС– даляцелС– галасы нашых продкаСћ. Хто шэптам, хто крыкам, а хто цС–хС–м маленнем за нашу зямлю распавядаСћ пра падзеС– даСћно мС–нулыя, пра наш агульны беларускС– радавод, пра пошукС– той адзС–най С– ратавальнай дарогС– да храма, на дзвярах якога зваблС–ва для многС–х пакаленняСћ свяцС–лС–ся словы: “ЛюдзьмС– звацца”. СуцС–шаная мройнасць ахС–нула намС–ткай супакаення. А тут раптам невядома адкуль паважна выплыСћ з-за муроСћ конС–к, па-гаспадарску ступС–Сћ на вялС–зны Сћтравелы замкавы пляц, агледзеСћ яго, а пасля пакацС–Сћся на мурог С– давай дурэць, забаСћляцца, качацца па траве. Не зважае нават, што качаецца па шматсотгадовай гС–сторыС–. Чый ён? АльгердаСћ? Мо няСћтомны конС–к годна служыСћ гэтаму дабраслаСћнаму сыну сваёй зямлС–, адважнаму, мудраму С– прызнанаму дзяржаСћцу, што СћзвысС–Сћ С– СћмацаваСћ Княства, прымножыСћ ягоныя СћладаннС– С– даказаСћ ваяСћнС–чую моц? ЯгайлаСћ? ЯкС– з беларускС–х зямель з годнасцю вялС–кага князя трапС–Сћ у стольны КракаСћ, на каралеСћскС– польскС– пасад, узяСћшы за жонку маладзюткую С– найпрыгожую Сћ ЕСћропе каралеву ЯдвС–гу. Мо гэта яго шматкроць з ахвотай С–мчаСћ конС–к у тутэйшыя дубровы С– пушчы на любС–мыя былым язычнС–кам ловы? ВС–таСћтаСћ? ЯкС– сваёй адвагай, мудрасцю С– гаспадарлС–васцю СћзвёСћ ВялС–кае княства ЛС–тоСћскае на найвышэйшы Сћзровень у ЕСћропе, надаСћ яму не адно тэрытарыяльнай разлегласцС–, але С– годнай, нС–кС–м не неаспрэчанай магутнасцС–, за што яшчэ пры жыццС– назвалС– яго ВС–таСћтам ВялС–кС–м? Мо гэты конС–к уратаваСћ яго ад Ягайлавай помсты, завёСћ у стан крыжакоСћ, а пасля Сћсё адно вярнуСћ на родныя пожнС– С– нават вынес да бурапеннага Чорнага мора, дзе вялС–калС–тоСћскС– гаспадар заснаваСћ знакамС–тую Адэсу? КейстутаСћ? Мо прывёз конС–к гэтага сС–вабародага мудраца Сћ Крэва С– нС–як не дачакаецца, не разумее, куды С– за што знС–к гаспадар, на каго пакС–нуСћ? Эх, конС–к-конС–к! Каб жа быСћ ты чароСћны С–, як СС–Сћка-Бурка, перанёс на стагоддзС– назад, паказаСћ тыя шляхС–-дарогС–, па якС–х да нас стукаецца наша гС–сторыя, просС–цца Сћ нашыя душы, клС–ча-заклС–кае не быць Р†ванамС– без роду С– племенС–! ПачуСћ сённяшкС– конС–к наша жаданне С– сапраСћды пС–мчаСћ нас да нашах каранёСћ, да запачаткавання нашай светлазорай славы... ЗАМКР† ЗАПАЧАТКОРЋВАЛР† ГАРАДЫ ЗамкС– БеларусС–. Нават само спалучэнне гэтых слоСћ мае нейкС– таямнС–чы, загадкавы С– зваблС–вы сэнс. Ва СћсякС–м выпадку для мяне. Пачуеш слова “замак”, С– адразу ва СћяСћленнС– паСћстаюць нязвыкла невядомыя, але С– адначасна як быццам недзе бачаныя (мо вС–на Сћ гэтым кС–нафС–льмаСћ?) пышныя старасвецкС–я палацы, дзе жыццё размаС–тае С– нянаскае, не звыкла будзённае, а Сћзнёслае, вС–рлС–вае, нават небяспечнае – рыцарскае адным словам. Бо С– сапраСћды сярэднявечныя замкС– вылучалС–ся сваС–м непаСћторным водарам С–снавання, заквашаным не адно на перыпетыях кахання з таямнС–чымС– спатканнямС– С– дуэлямС– рыцараСћ-супернС–каСћ, але С– на куродыме ваенных пажараСћ, звоне клС–нкоСћ С– мячоСћ, грукатаннС– камянёСћ, што падалС– на галовы захопнС–каСћ, булькатаннС– смалы, што лС–лася на С–хнС–я галовы. Гэта С– таямнС–чая прахалода глыбокС–х падзямелляСћ, С– страхатлС–вая цемра пакручастых падземных хадоСћ, С– нябачныя ценС– прывС–даСћ, што абавязкова спадарожнС–чалС– насельнС–кам ледзь не кожнага беларускага замка. А мо ва СћсС–м гэтым вС–наваты “мой” НясвС–жскС– замак, якС– з маленства СћвайшоСћ С– Сћ маю свядомасць не толькС– сваС–мС– велС–чнымС– Сћ параСћнаннС– з саламянастрэхС–мС– хутарскС–мС– С– вясковымС– хацС–намС– сценамС– С– спС–частымС– вежамС–, але С– нечуванымС– показкамС– пра тамашняе – замкавае, палацавае – жыццё, у якС–м небылС–цы (чаго варты адны радзС–вС–лаСћскС–я прагулкС–-катаннС– на мядзведзях, запрэжаных у санС–, па тых пасыпаных соллю – каб слС–зка было – падземных хадах, што, кажуць, цягнулС–ся ажно да МС–рскага замка, дзе вС–равала несцС–хана вясёлае цыганскае жыццё, бо МС–р, аказваецца, быСћ цыганскай сталС–цай “на Сћсё ВялС–кае княства ЛС–тоСћскае”, дзе жыСћ сам цыганскС– барон, прызначаны, дарэчы, на гэтую пасаду тым жа Пане Каханку РадзС–вС–лам) спалучалС–ся з рэальнымС– расповядамС– пра добрыя дзеС– С– пра незвычайную жорсткасць магутных гаспадароСћ не адно нясвС–жскай зямлС– – РадзС–вС–лаСћ? Так цС– С–накш, а палацы С– замкС– дагэтуль вабяць мяне, дарослага, сваёй таямнС–часцю С– загадкавасцю. Я перакананы, што беларускС–я замкС– – гэта сапраСћды бясцэнны культурны С– гС–старычны нацыянальны скарб. Сёння. ЗаСћтра. Р† назаСћсёды. ТолькС– – калС– Сћсе мы гэта зразумеем С– зробС–м усё магчымае С– нават немагчымае, каб С– самС– замкС– з палацамС–, С– С–хняя аСћра захавалС–ся як мага больш поСћна С– аСћтэнтычна. Каб напаСћразбураныя – аднавС–лС–ся, каб знС–клыя – былС– пазначаны хоць бы адметнымС– знакамС–-памяткамС–. Бо яны – сведкС– былой велС–чы С– магутнасцС–, што С– сёння прарастае на нашай зямлС– добрымС– справамС– С– спелС–ць, мацуе С– загартоСћвае яе будучыню. Шмат слаСћных С– трагС–чных старонак нашай гС–сторыС– звязана з замкамС–. КалС– б не яны, не майстэрства С–хнС–х будаСћнС–коСћ, не мужнасць, адвага С– самаахвярнасць С–хнС–х абаронцаСћ, то мо не было б сёння С– беларускай зямлС–. Яшчэ С– дагэтуль старадаСћнС–я абарончыя комплексы здзС–Сћляюць сваёй архС–тэктурнай выразнасцю, канструктыСћнай зручнасцю, абарончай магутнасцю, ды С– проста паважнасцю, велС–чнасцю, а часта С– непаСћторнай прыгажосцю. Нават С–хнС–я руС–ны сведчаць пра былую моц, нават замчышчы Сћражваюць сваёй непрыступнасцю. Р† Сћсе гэтыя гняздоСћС– беларускай славы ахС–нуты намС–ткай таямнС–часцС–, атулены шматлС–кС–мС– легендамС– С– паданнямС–. Без С–х С– сама наша гС–сторыя многае страцС–ла б, была б сухой С– невыразнай, а яе Сћспрыняцце – без належнага даСћнС–не рамантычнага арэола. Вось каб удалося расхС–нуць заслону часу С– даведацца пра Сћсе таямнС–цы, выслухаць споведзС– СћсС–х замкавых прывС–даСћ – наколькС– ажыла б С– зарунела беларуская гС–сторыя, якой захапляльнай С– непаСћторна-зваблС–вай стала б яна. Не горай, чым у даСћно С– звыкла прызнаных еСћрапейскС–х майстроСћ гС–старычна-дэтэктыСћнага жанру. Кажуць, што Беларусь зверху нагадвае карункавы кляновы лС–сток. КалС– б выпала шчаслС–вая магчымасць узняцца над гэтым лС–стком С– зС–рнуць на зямлю праз чароСћныя акуляры, шмат цС–кавага маглС– б мы Сћбачыць. ЗаСћважылС– б, што нС–быта пульсуючымС– жылкамС– пранС–заны гэты лС–сток рэчкамС–, рэкамС–, рачулкамС–, ручаямС–. А калС– б нейкС– чараСћнС–к здолеСћ у адначассе аднавС–ць усе беларускС–я замкС–, што некалС– “грозна, думна” азС–ралС– наваколле, нашаму здзС–Сћленню не было б межаСћ. Як пагодлС–вым жнС–Сћнем бары С– лясы густа засяляюцца каралямС–-баравС–камС–, так С– нашая зямелька спрэс прарасла б цудоСћнымС– архС–тэктурнымС– ансамблямС–. Замак С– замок. На першы погляд памС–ж гэтымС– словамС– няма нС– прамой сувязС–, нС– СћзаемазалежнасцС–. Аднак, калС– супаставС–ць глыбС–нны сэнс абодвух слоСћ у гС–старычнай праекцыС–, можна зразумець С–хнюю роднаснасць С– паяднанасць. Па самай першаснай сваёй сутнасцС– замкС– выступалС– сапраСћднымС– замкамС–-ахоСћнС–камС– беларускай зямлС–. Кожны з С–х уяСћляСћ надзейны, з С–ндывС–дуальным сакрэтам замок, якС– перакрываСћ шлях ахвотнС–кам заваяваць С– зваяваць нашыя палеткС–, лясы, бары, балоты С– рэкС–, зняволС–ць С– абяздолС–ць нашых людзей. Адабраць чужое – цС– не гэта было галоСћным правС–лам С– наймоцным памкненнем многС–х прыхадняСћ-заваёСћнС–каСћ? Нездарма некалС– С–снавала завядзёнка, згодна з якой зямля, няхай сабе па ёй топчуцца заваёСћнС–кС–, не лС–чылася захопленай, пакуль не зломлена апошняе супрацС–Сћленне Сћ замку, пакуль там жывуць С– абараняюцца тутэйшыя гаспадары. Таму С– доСћжылС–ся аблогС– замкаСћ тыднямС–, месяцамС–, а то С– яшчэ больш. А беларуская ж зямля знаходзС–лася на самым ажыСћленым еСћрапейскС–м скрыжаваннС–. Як нС– заманецца нейкаму заваёСћнС–ку выпрабаваць сС–лу свайго супернС–ка, нС–як не можа абмС–нуць нашы землС–. Таму не бракавала нС– С–ншаземных прыхадняСћ, нС– суседнС–х князёСћ С– валадароСћ, што ласа пазС–ралС– на суседскС–я пажыткС–. Практычна нС–колС– не прыпынялС–ся тут нС– баявыя дзеяннС–, нС– спробы завалодаць гэтым краем подкупам, падманам, С–нтрыгамС– С– хС–трыкамС–. Рознае бывала на шматвяковым пакручастым шляху беларускай гС–сторыС–. Але чым больш нашы продкС– супрацС–СћлялС–ся захопнС–цкС–м памкненням дужых, моцных С– проста авантурных заваёСћнС–каСћ, тым больш, здаецца, лС–плС– яны, тым больш жорсткай была расправа з няскоранымС–, працавС–тымС–, вольналюбС–вымС– С– прыветнымС– тутэйшымС– людзьмС–. У вынС–ку беларусы скрозь С– заСћсёды мусС–лС– СћзводзС–ць абарончыя збудаваннС–. ДаследчыкС– сведчаць, што Сћ Сярэднявеччы на СћсС–х землях ВялС–кага княства ЛС–тоСћскага падарожнС–каСћ сустракалС– каменныя сцены, вежы, замкС–, крэпасцС–, частакол, валы, акопы, рагаткС–, равы… Нават млыны, якС–я лС–чылС–ся асаблС–ва важнымС– аб’ектамС–, акружалС– сценамС–, узводзС–лС– ля С–х вежы. Вежы ахоСћвалС– масты. А памежныя масты былС– з абодвух канцоСћ перагароджаны тоСћстымС– ланцугамС–. Абарончы характар набывалС– нават цэрквы С– касцёлы. Да сённяшняга дня на беларускай зямлС– захавалС–ся СынковС–цкая царква-крэпасць, МаламажэйкаСћская царква-крэпасць. Як бачна, нават у саму назву святынь уключана гэтае нязвыклае для С–х слова – крэпасць. Жыццё вымагала абараняцца ад ворагаСћ любым чынам С– за любымС– надзейнымС– сценамС–. А па-сутнасцС– гэтыя святынС– станавС–лС–ся не толькС– крэпасцямС– Сћ фС–зС–чным значэннС– гэтага слова, але С– крэпасцямС– духу, абаронцамС– духоСћнасцС–, веры С– хрысцС–янства. Яшчэ Сћ часы вялС–кага князя лС–тоСћскага Ягайлы (а жыСћ ён у 1351 – 1434 гадах) багатыя Сћладары двароСћ, якС–я былС– звычайна драСћлянымС–, узводзС–лС– мураваныя вежы. У якасцС– СћмацаванняСћ кемлС–выя продкС– выкарыстоСћвалС– Сћсё, што магло б дадаць абарончай здольгасцС–. У тым лС–ку прыродныя аб’екты. Нават дрэвы. Яны з’яСћлялС–ся самым надзейным сродкам для назС–рання: ты СћсС–х бачыш, цябе – нС–хто. Дарэчы, захавалася цС–кавае сведчанне даследчыкаСћ. У даСћнС–я часы Сћ МазовС–С– (гС–старычная вобласць Польшчы Сћ сярэднС–м цячэннС– ВС–слы С– нС–жнС–м цячэннС– Нарава С– Буга) раслС– вялС–кС–я С– старадаСћнС–я хвойныя С– цС–савыя лясы. А дрэвы у С–х – не меншыя за сапраСћдных велС–канаСћ. Не рэдкасцю былС– нават 500-гадовыя дубы. Можаце СћявС–ць: С–хняе дупло – як сапраСћдны баявы дот альбо вежа, цС– мо гэткая своеасаблС–вая аднаасобная крэпасць. Але чаму аднаасобная, калС– Сћ такС–м дупле свабодна мог змясцС–цца коннС–к, часам С– не адзС–н. На сабе такС–я дрэвы маглС– трымалС– цэлыя вежы з воС–намС–. Р† трымалС–. Бо людзС– С– праСћда ладзС–лС– на такС–х дрэвах схоСћныя вежы, збудаваныя проста на дрэвах, сярод магутных галС–н. У дакументах згадваецца, што нават вядомы замак мечаносцаСћ Фогельзанг быСћ таксама збудаваны на галС–нах дуба. УяСћляеце – замак! ПраСћда гэта цС– не, але Сћжо адно тое, што падобная пагалоска хадзС–ла па зямлС–, павС–нна было ствараць адпаведны настрой пра СћладальнС–каСћ такС–х збудаванняСћ. Балоты каля замкаСћ С– крэпасцяСћ С– тыя станавС–лС–ся непрыступнымС– абарончымС– сродкамС–. Нават без дадатковых затрат С– намаганняСћ. Як прыклад можна прывесцС– МенскС– замак. ЦС–кавая адна папярэдняя дэталь: гэты замак будаваСћся Сћ адпаведнасцС– з рашэннем полацкага князя Усяслава Чарадзея – з мэтай забяспечыць надзейную абарону межам Полацкага княства з паСћднёвага боку. Значыць, моц С– значэнне Менскага замка не былС– першаснымС– перад больш старадаСћнС–м Полацкам, тады яны мелС– галоСћнае значэнне для абароны менавС–та Полацка. Р† толькС– пазней МенскС– замак набыСћ С–ншыя функцыС–. Збудаваны Сћ развС–лцы НямС–гС–, якая двумя рукавамС– Сћпадала Сћ СвС–слач, замак меСћ неблагую дадатковую абарону Сћ выглядзе балота што акружала яго, асаблС–ва з боку цяперашняга Палаца спорту, дзе пазней былС– татарскС–я агароды. Акрамя таго сам замак, а дакладней дзядзС–нец ранняга Менска, быСћ цалкам абнесены высокС–м С– шырокС–м земляным валам, якС– Сћ падножжы меСћ да 25 метраСћ, а СћвышкС– дасягаСћ дзесяцС– метраСћ. Для яшчэ большай надзейнасцС– на СћсС–м вале Сћзвышалася высокая драСћляная сцяна, унС–зе стаяла вада Сћ глыбокС–м рове. Таму замак сапраСћды нагадваСћ добра абароненую крэпасць – як С– належыць пабудове, што з’яСћлялася рэзС–дэнцыяй намеснС–ка вялС–кага князя лС–тоСћскага. А сама замкавая гара (такой яна тады лС–чылася), на якой знаходзС–Сћся першы МенскС– замак, была раскапана Сћ 1950-ыя гады, зямля з яе вывезена за межы горада. Нашы далёкС–я продкС– рабС–лС– Сћсё дзеля таго, каб надзейна абаранС–ць сябе С– сваю будучыню. ЦС– не таму здавён-даСћна павялося, што кожны беларускС– горад, кожнае значнае паселС–шча пачыналася з узвядзення замка. Пасля Сћжо, калС– на замкавым дзядзС–нцы станавС–лася так цесна, што С– хацС–ны не паставС–ць, пачыналася актыСћнае С– размаС–тае жыццё вакол яго. Прадуманасць С– надзейнасць абароны патрабавала не адзС–нкавых збудаванняСћ, а цэлых сС–стэм, што складалС–ся не толькС– з замка цС– крэпасцС–. Для вялС–кС–х абшараСћ гэтага было замала. Таму даводзС–лася адасобленыя збудаваннС– аб’ядноСћваць агульнай абарончай задачай, а кожнаму з С–х надаваць сваю, толькС– яму СћласцС–вую функцыю. Напрыклад, вялС–кС– князь лС–тоСћскС– ГедымС–н, заснавальнС–к слаСћнага сваёй гС–сторыяй ВялС–кага княства ЛС–тоСћскага, першы С– адзС–ны лС–тоСћскС– кароль, мусС–Сћ абнесцС– землС– свайго гаспадарства замкамС– С– СћмацаванымС– гарадамС–, каб баранС–цца ад крыжакоСћ С– С–ншых знешнС–х заваёСћнС–каСћ. БеларускС–я замкС– па самой сваёй будаСћнС–чай сутнасцС– практычна амаль нС–колС– не былС– невыразнымС–, бязлС–кС–мС–, аднастайнымС–, змрочна насупленымС–. Як дазвалялС– час, грошы С– густ галоСћнага фундатара, у такой ступенС– замкС– станавС–лС–ся адметнымС– архС–тэктурнымС– збудаваннямС–, часта СћяСћлялС– сапраСћдныя Сћзоры нацыянальнага ваеннага дойлС–дства. Р† служылС– яны не толькС– для абароны. Гэта былС– па-сутнасцС– рэзС–дэнцыС– С–хнС–х знаных С– багатых гаспадароСћ. Там падтрымлС–валС–ся С– развС–валС–ся, а часта стваралС–ся новыя культурна-бытавыя традыцыС–, там збС–ралС–ся С– захоСћвалС–ся гС–старычныя С– культурныя памяткС–, духоСћныя С– матэрыяльныя скарбы. Р† гэта, безумоСћна, накладвала адбС–так на Сћвесь уклад замкавага побыту, а таксама Сћплывала на жыццё месцС–чаСћ альбо пазазамкавых жыхароСћ, спрыяла руху наперад не толькС– Сћ чыста тэхнС–чным напрамку, але С– С–нтэлектуальным, духоСћным, культурным. Тыя, хто абслугоСћваСћ замак цС– працаваСћ на ягоныя патрэбы, мелС– Сћжо адрозны, часам значна, погляд на рэчы, больш развС–ты светапогляд, у С–х развС–ваСћся С–ншы разумовы Сћзровень. А гаспадары замкаСћ хацелС– яшчэ, каб ён вылучаСћся сярод С–ншых, сведчыСћ пра густы С– магутнасць уладальнС–ка. Таму яшчэ на стадыС– задумы, пасля праектавання, а затым С– Сћзвядзення клапацС–лС–ся С– пра гэты аспект. Таму тыя, хто меСћ сродкС– С– магчымасць, запрашаСћ для Сћзвядзення замкаСћ вядомых айчынных а то С– замежных спецыялС–стаСћ, нават з Р†талС–С–. БеларускС–я замкС–, як С– аналагС–чныя збудаваннС– Сћ С–ншых краС–нах, прайшлС– працяглы шлях развС–цця. УзнС–клС– яны як умацаванае жыллё феадалаСћ. Часта пачыналС–ся з галоСћнай вежы, пра што гаварылася вышэй, якая называлася данжонам. Паступова вакол яе СћзводзС–лС–ся С–ншыя СћмацаваннС–. Для абароны самой вежы насыпалС– высокС– земляны вал, акружалС– выкапаным ровам, узводзС–лС– магутныя сцены. Так паступова СћзнС–каСћ той замак, да якога мы сёння прызвычаС–лС–ся. На самым далёкС–м пачатку замкС–, натуральна, былС– найперш ваяСћнС–чымС–, а таму С– выглядалС– суровымС–, нават панурымС–. Але Сћжо з ХІІ стагоддзя знешнС– выгляд С–х мяняецца, набывае большую вабнасць, дабрэе С–хнС– характар, больш свабоднай С– зручнай становС–цца планС–роСћка. У ХІІІ–ХР†V стагоддзях замкС– нагадваюць ужо цэлыя комплексы пабудоСћ, прызначаных для поСћнага задавальнення патрэб С–хнС–х жыхароСћ. У гэты час яны пачалС– выконваць С– С–ншыя – адрозныя ад абарончых функцыС–, станавС–лС–ся рэзС–дэнцыяй, разлС–чанай на магчымасць утульна С– бяспечна жыць, з неабходным шыкам прымаць замежных гасцей, нават здзС–Сћляць С–х тутэйшай побытавай адметнасцю, якая, што праСћда, не заСћсёды адпавядала выкшталцоным еСћрапейсС–км манерам, але затое надоСћга запамС–налася гасцям С– станавС–лася прадметам шматлС–кС–х размоСћ, такС–м чынам разносячы па еСћрапейскС–х прасторах С–нфармацыю пра нашы паселС–шчы, побыт тутэйшага люду С– пра саму нашу зямлю. Часам гэтыя страшныя показкС– станавС–лС–ся дадатковай перашкодай для заваёСћнС–каСћ, адбС–валС– Сћ С–х ахвоту безаглядна кС–дацца на “дзС–кС–я”, як яны лС–чылС–, землС– С– гэткС–х жа самых С–хнС–х насельнС–каСћ. Але аздабленне замкаСћ працягвалася, аж пакуль нарэшце яны не ператварылС–ся Сћ шыкоСћныя С– велС–чныя, багата Сћдэкараваныя палацавыя ансамблС–. На замкавых дварах сталС– будаваць жылыя С– гаспадарчыя памяшканнС–, цэрквы, студнС–, ставы, узводзС–лС– стайнС–. Не абыходзС–лася, вядома, С– без катоСћняСћ, вязнС–ц. Адным словам, за замкавымС– сценамС– месцС–лася Сћсё, што патрэбна чалавеку, найперш гасападару гэтай пабудовы, у звычайным жыццС–. ТолькС– з папраСћкай на надзейную абарону даброт гэткага жыцця. Вядома, што замкавыя лёхС– нС–колС– не пуставалС–. У турэмных падзямеллях адбывалС– пакаранне не толькС– просталюдзС–ны. Часам сюды траплялС– асобы высокС–х званняСћ С– пасад, калС– жылС– не Сћ суладдзС– з сумленнем, траплялС– С– па нечыйму злому намеру, нагавору. Аднак С– Сћ гэтай непрыемнай справе С–снавалС– свае правС–лы. ВязняСћ рассылалС– па замках у залежнасцС– ад С–хняй правС–ны, суровасцС– пакарання С– СћмоСћ утрымання: кожнаму вС–наватаму – сваё. Вось што, напрыклад, згадвае Сћ сваС–м Дыярыушы вС–ленскС– ваявода, гетман ВялС–кага княства ЛС–тоСћскага князь МС–хаС–л КазС–мС–р РадзС–вС–л. У жнС–СћнС– 1749 года ён спынС–Сћся Сћ НясвС–жы. А 6 жнС–Сћня, “па абедзе судзС–Сћ суды гетманскС–я С– асудзС–Сћ п. КасС–цкага… С– п. ПласкоСћскага… Першаму – на замку ТрокскС–м, другому – на замку НовагародскС–м, кожнаму па 6 тыдняСћ сядзець; пачтовых двох, аднаго непрысутнага, другога прысутнага Андрэя Савечынскага на расстралянне, дзевяцёх жа на сядзенне асудзС–Сћ у ланцугох у замку МС–рскС–м, па колькС–дзесят тыдняў”. Р† звестак такС–х па летапС–сах, у даСћнС–х архС–Сћных справах С– мемуарнай лС–таратуры рассыпана процьма. Хуткаплынны час, новыя грамадскС–я абставС–ны, развС–ццё тэхнС–чнай, ваеннай С– будаСћнС–чай думкС– СћносС–лС– свае змены С– Сћ замкавую справу. Р† не толькС–. ПаколькС– замкС– былС–, як сказалС– б сёння, горадаСћтваральнымС– збудаваннямС–, яны моцна СћплывалС– на развС–ццё гарадоСћ, С–хнС– статус С– нават вядомасць. Таму з ХVР† стагоддзя стала значна мяняецца планС–роСћка самС–х беларускС–х гарадоСћ. Ранейшы дзядзС–нец, якС– даСћней з’яСћляСћся абасблС–ва важнай тэрыторыяй С– датычыСћ умацаванай часткС– горада, пачынае ператварацца Сћ крэпасць альбо замак, што патрабавала пэСћнай змены абарончых умоСћ. Гэтую тэрыторыю сталС– называць местам, а Сћсе астатнС–я пабудовы, што СћваходзС–лС– Сћ абаронную зону, атрымалС– назву прадмесцяСћ – тое, што перад горадам, перад местам. Згадайма хоць бы Менск. КолькС– Сћ С–м было прадмесцяСћ – Траецкае, РакаСћскае, Татарскае. Прадмесце называлася яшчэ пасадам, якС– Сћ буйных гарадах мог мець некалькС– зон. Аднак усё адно знаходзС–Сћся ён за замкавымС– сценамС– альбо вакол умацаванага дзядзС–нца. Асобныя зоны пасада напачатку мелС– назву канца – як, напрыклад, ПятнС–цкС– канец у Менску, якС– стаСћ пасля ТатарскС–м канцом, а яшчэ пазней – ТатарскС–м прадмесцем, ТатарскС–мС– агародамС–, Татарскай слабадой. Ды Сћсё ж у любым горадзе галоСћную ролю адыгрывала Сћмацаваная С– абароненая частка – крэпасць альбо замак. ЗАМКАВАЯ МОЦ БезумоСћна, кожны замак выконваСћ найперш абарончую функцыю. Таму заСћсёдную неаслабную Сћвагу гаспадары С– дзяржаСћныя службоСћцы надавалС– ягонай моцы С– непрыступнасцС–. Дзеля гэтага скарыстоСћвалС– розныя хС–трыкС– С– прыдумкС–. Акрамя высокС–х вежаСћ часта майстравалС– таемныя лесвС–цы, патайныя выхады, падземныя лёхС–-тунэлС–, байнС–цы С– парахавыя паграбы, умацоСћвалС– артылерыяй С– С–ншай сучаснай на той момант зброяй. НазапашвалС– С– такС– назвыклы боезапас, як смала, камянС–-валуны. АсаблС–вую Сћвагу звярталС– на Сћваход у замак, якС–, як правС–ла, быСћ адзС–ным. ЯкС–х толькС– хС–трыкаСћ не скарыстоСћвалС–, каб зрабС–ць уваход бяспечным для сваС–х С– недаступным для чужых. Пра адно гэта можна напС–саць цэлае даследаванне. Р† будзе яно нйцС–кавым С– найзаймальным, бо з Сћваходам у замак, з ягонымС– варотамС– звязана шмат легендаСћ, трагедый, выпадкаСћ С– здарэнняСћ. Адно бясспрэчна – уваход мусС–Сћ быць надзейным. Таму яго перакрывалС– моцныя, часта падвойныя, дубовыя дзверы цС– вароты, брамы, якС–я замыкалС–ся спецыяльнымС– заваламС–. У МенскС–м замку, напрыклад, было, як сведчаць, не менш за трое дзвярэй-варот. Пазней у беларускС–х замках акрамя варот з’явС–лС–ся рашоткС–-герсы. Гэта такС–я магутныя канструкцыС– з дубу накшталт варот-рашотак з завостранымС– СћнС–зе каламС–, абабС–тымС– жалезнымС– палосамС– альбо пС–камС–. Яны да пары да часу – пакуль няма небяспекС–, падымалС–ся Сћ спецыяльныя нС–шы высока Сћгары, а Сћ выпадку раптоСћнай небяспекС– надзейна блакС–равалС– Сћваход у замак, С–мгненна падаючы зверху. КалС– ж нехта незнарок паспяшаСћся С– трапС–Сћ на лС–нС–ю варот, сваю злосную справу рабС–ла тая самая герса з вострымС– пС–камС–. А каб заСћважыць ворага яшчэ на падыходзе С– прыняць неабходныя апераджальныя меры, узводзС–лС– пляцоСћкС– для назС–рання С– спецыяльныя навясныя байнС–цы, якС–я называлС–ся машыкулС–. МелС–ся так званыя “варавыя вокны”, за якС–мС– “варылася” для ворага небяспечнае смаловае варыва, а пасля гарачая смала лС–лася на С–хнС–я галовы, праз “варавыя вокны” падалС– на С–х важкС–я камянС–. Такая вось С–снавала навука Сћмацавання замкаСћ, навука, выклС–каная неабходнасцю абараняцца, а значыць – жыць. Сярод старадаСћнС–х магутных абаронцаСћ беларускай зямлС– адным з першых лС–чыСћся С– КрэСћскС– замак. Сёння ад яго засталС–ся толькС– руС–ны. Але С– яны пакС–даюць моцнае Сћражанне, даюць уяСћленне пра колС–шнюю моц С– магутасць. Без гэтага замка нельга СћявС–ць гС–сторыю не толькС– тутэйшых мясцС–н, але С– Сћсяго ВялС–кага княства ЛС–тоСћскага, ды С– Рэчы ПаспалС–тай таксама. Як дзейсны СћдзельнС–к галоСћных тагачасных падзей, замак прысутнС–чае Сћ шмат якС–х дакументах, з С–м цесна знС–таваны лёс многС–х гС–старычных асоб С– тагачасных дзяржаСћных дзеячаСћ. Так было наканавана, што Сћ крэСћскС–х мурах спелС–лС–ся С– запачаткоСћвалС–ся важнейшыя, часам лёсавызначальныя падзеС– не толькС– для нашай зямлС–, а С– для Сћсёй ЕСћропы. Але найперш КрэСћскС– замак стаСћ сС–мвалам магутнасцС– С– дзяржаСћнай моцы вялС–какняскС–х уладароСћ. У С–м станавС–лася на крыло наша гС–сторыя. КалС– б старадаСћнС–я муры раптам набылС– здольнасць гаварыць, колькС– неверагоднага С– непаСћторна цС–кавага, займальнага С– нават жудасна-страшнага даведалС–ся б мы сёння. За сваё размаС–тае амаль 700-гадовае жыццё КрэСћскС– замак зведаСћ славу С– няслаСће, шум вялС–кС–х бясед С– галас ведзьмС–ных шабасаСћ, разбурэнне С– аднаСћленне, багацце С– заняпад, вС–зС–ты знаных гасцей С– дзяржаСћных асоб. Для добрых людзей ён дэманстраваСћ шчырую С– шчодрую гасцС–ннасць, а для ворагаСћ станавС–Сћся непрыступнай крэпасцю. Не без таго – давялося замку стаць сведкам С– непамысных, неапраСћданых злачынстваСћ ягоных гаспадароСћ. Дарэчы, кожны беларускС– замак меСћ падобны лёс. А С–хняя таямнС–часць, загадкавасць звязаны, магчыма, з тым, што просты люд не заСћсёды меСћ свабодны доступ не толькС– Сћ княскС–я пакоС–, але С– Сћ вежы, за пад’ёмныя масты С– дубовыя вароты, на саму тэрыторыю замка. Таму дамалёСћваСћ замкавы побыт на свой лад. А мо проста Сћсе беды С– нястачы абяздоленых сялян С– месцС–чаСћ, якС–я мусС–лС– сваёй працай узводзС–ць С– СћтрымлС–ваць замкС–, звязвалС–ся з бязмежным багаццем князёСћ С– баяр, поСћнаСћладных гаспадароСћ не толькС– шыкоСћных палацаСћ, а С– тутэйшых зямель з усС–мС– С–хнС–мС– насельнС–камС–. Як ужо згадвалася, для будаСћнС–цтва замка выбС–ралС– такое месца, якому самой прыродай былС– нададзены абарончыя функцыС–. Высокая гара, як у ЛС–дскС–м замку. СутокС– рэк НямС–га С– СвС–слач С– вялС–кае балота на подступах, як у Менску. Узвышанае месца С– рака, як у Крэве. Там, дзе надзейнай прыроднай ахоСћнасцС– не ставала, выручалС– магутныя сцены С– высокС–я вежы, як у МС–рскС–м замку. Часта ахоСћную функцыю выконвалС– штучныя СћмацаваннС–: земляныя валы, вадзяныя равы, як ля НясвС–жскага замка. А сам РадзС–вС–лаСћскС– замак быСћ абкружаны цэлай сС–стэмай азёр, цераз якС–я вяла толькС– вузкая грэбля. У выпадку неабходнасцС– яе можна было хутка разбурыць, надаСћшы замку астраСћны характар. МногС–я абарончыя збудаваннС– дзеля большай непрыступнасцС– Сћдала спалучалС– С– прыродныя Сћмовы, С– штучныя СћмацаваннС–. У самыя-самыя далёкС–я часы замкС– былС– драСћляныя. Пазней С–х будавалС– з камення С– цэглы, а старыя, драСћляныя, перараблялС–, умацоСћвалС–, дадавалС– С–м моцы С– непрыступнасцС–. Здаралася, калС– не Сћдавалася СћдасканалС–ць, С–х проста пакС–далС– на волю лёсу. Для пабудовы КрэСћскага замка выбралС– забалочаную нС–зС–ну наСћзбоч высокага пагорка, дзе злС–валС–ся рэчкС– КрэСћка С– Шляхцянка. УзводзС–лС– яго замест ранейшага, драСћлянага замка, якС– знаходзС–Сћся на даСћнС–м гарадзС–шчы. Каб засцерагчыся ад вады, спецыяльна насыпалС– пясчаную выдму. А фундамент заглыбС–лС– ажно на 3 метры. Да таго ж паклалС– яго на спецыяльныя падушкС– з камення С– глС–ны, з дубовых С– яловых жэрдак С– галС–н. Гэта рабС–лася дзеля таго, каб надзейна стаялС– высокС–я С– тоСћстыя сцены. Каб не СћрасталС– Сћ зямлю яшчэ вышэйшыя вежы. А дасцС–пныя людзС– пасмейвалС–ся, што на гэткС–х падушках не будзе мулка не толькС– магутнаму замку, а С– ягоным гаспадарам. БудоСћля вялася на заходняй ускраС–не вёскС– Крэва. Дакладная дата пачатку будаСћнС–чых работ засталася невядомай. Па меркаванню гС–сторыкаСћ, гэта было Сћ 30-я гады ХР†V стагоддзя. Тады на нашых землях набС–рала моцы створанае вялС–кС–м князем лС–тоСћскС–м С– адзС–ным каралём лС–тоСћскС–м МС–ндоСћгам ВялС–кае княства ЛС–тоСћскае. Створана яно было Сћ 1240-я гады з цэнтрам у Новагародку. Для аховы гэтай дзяржавы С– патрэбны былС– магутныя С– надзейныя абарончыя збудаваннС–. УзводзС–Сћ КрэСћскС– замак адзС–н з сямС– сыноСћ вялС–кага князя лС–тоСћскага ГедымС–на таксама будучы вялС–кС– князь Альгерд. ВялС–кС–я князС– СћзначальвалС– тады дзяржаву, лС–чылС–ся першымС– асобамС– Сћ Княстве. ГедымС–н быСћ знаным С– слаСћным князем. Ён стаСћ пачынальнС–кам вялС–кага С– магутнага роду ГедымС–навС–чаСћ, з якС–м працяглы час быСћ звязаны лёс беларускС–х зямель у складзе ВялС–кага княства ЛС–тоСћскага. ГедымС–н перанёс сталС–цу Княства з Новагародка спачатку Сћ КернаСћ, затым у ТрокС–, а пасля Сћ ВС–льню. СТВАРАЛЬНЫЯ ПАМКНЕННР† АЛЬГЕРДА ВС–цебскС– князь Альгерд атрымаСћ КрэСћскС– замак у 1338 годзе, калС– вялС–кС– князь ГедымС–н падзялС–Сћ свае землС– памС–ж сынамС–. Было гэта незадоСћга да смерцС– вялС–кага князя. ЗаснавальнС–к княскай дынастыС– ГедымС–н меСћ 7 сыноСћ. Кожнага з С–х ён надзялС–Сћ сваёй доляй уласных валоданняСћ. МонтвС–д атрымлС–ваСћ у спадчыну землС– на р. ВС–лС–я С– Сћ Чорнай РусС–, гарады КернаСћ С– СлонС–м. Нарымонту дасталося ПС–нскае княства, якое за яго нашчадкамС– заставалася да канца ХР†V стагоддзя. Альгерд аймеСћ КрэСћскае княства С– ВС–цебскую зямлю. У Кейстута заставалС–ся ТрокС– – галоСћны та той час С– вельмС– прэстыжны, кажучы сённяшняй мовай, горад, Гарадзенская С– Берасцейская землС–. Любарт атрымаСћ Валынь. ГедымС–н аддаСћ ЯСћнуту ВС–льню, Ашмяны, БраслаСћ С– ВС–лькамС–р, а таксама пакС–нуСћ яму найвышэйшы гаспадарскС– пасад, таму ЯСћнут з’яСћляСћся вялС–кС–м князем лС–тоСћскС–м у 1341–1345 гадах. Карыяту даставалася Сћся С–ншая зямля Чорнай РусС– С– Новагародак. Некаторыя гС–сторыкС– прыпС–сваюць Альгерду будаСћнС–цтва замкаСћ у ВС–льнС–, Троках, МеднС–ках, Крэве, ЛС–дзе С– С–ншых гарадах Княства. Ды, верагодна, з ягоным С–мем звязаны найперш КрэСћскС– замак. Тут Альгерд жыСћ з 1338 да 1345 года. Аднак яму не давалС– спакою лаСћры першага чалавека Сћ дзяржаве. КалС– Сћ 1341 годзе ГедымС–н загС–нуСћ у бС–тве з крыжакамС–, вялС–кС–м князем стаСћ адзС–н з яго сыноСћ ЯСћнут. Ды не спадабалася гэта Кейстуту С– Альгерду. На гэтай аснове яны зблС–зС–лС–ся С– наважылС–ся адабраць вялС–какняскС– пасад у брата. Улада, аказваецца, бывае вельмС– спакуслС–вай, у барацьбе за яе не лС–чылС–ся нават са сваяцкС–мС–, роднаснымС– повязямС–. У вынС–ку вайсковага выступу супраць ЯСћнута вялС–кС–м князем лС–тоСћскС–м у 1345 годзе стаСћ Альгерд. Кейстут высакародна саступС–Сћ яму высокС– пасад як старэйшаму брату С– свайму надзейнаму паплечнС–ку. У сувязС– з гэтым Альгерд з’ехаСћ з КрэСћскага замка. Ажно 32 гады стаяСћ ён на чале вялС–кай дзяржавы. За гэты час узвысС–лС–ся магутнасць С– слава ВялС–кага княства, удвая павялС–чылася яго тэрыторыя. Па заслугах перад Княствам з С–м мог паспаборнС–чаць хС–ба што пазнейшы вялС–кС– князь лС–тоСћскС– ВС–таСћт, якога сучаснС–кС– яшчэ пры жыццС– назвалС– ВялС–кС–м. Вядомы рускС– гС–сторык В.О. КлючэСћскС– адзначаСћ, што пасля КрэСћскай унС–С– 1385 года “ў пачатку ХV стагоддзя рускС–я вобласцС–, якС–я СћвайшлС– Сћ склад ЛС–тоСћскага княства, землС– Падольская, Валынская, КС–еСћская, Северская, Смаленская С– С–ншыя, як па тэрыторыС–, так С– па колькасцС– насельнС–цтва значна пераСћзыходзС–лС– скарыСћшую С–х ЛС–тоСћскую дзяржаву”. Працягваючы традыцыС– свайго бацькС– слыннага князя ГедымС–на, Альгерд нястомна клапацС–Сћся пра абарону СћладанняСћ. На гэта было скС–равана нават далучэнне да Княства новых зямель – каб далей адсунуць варожую небяспеку. ПерамогС– над татарамС–, якС–я рабС–лС– частыя набегС– на вялС–калС–тоСћскС–я землС–, сведчанне неабходнасцС– С– абгрунтаванасцС– такога клопату. Мо менавС–та з той пары запачаткавалася традыцыя сялС–ць палонных татараСћ каля гарадскС–х сцен вялС–калС–тоСћскС–х гарадоСћ, якая доСћжылася цэлых 600 гадоСћ. Так было каля Крэва, Новагародка, Менска, каля шмат якС–х С–ншых гарадоСћ Княства. Аселыя татары не толькС– займалС–ся сельскай гаспадаркай, сведчаннем чаго, напрыклад, сталС– ТатарскС–я агароды ля старога Менскага замчышча, але С– павС–нны былС– несцС– вайсковую павС–ннасць, браць удзел ва СћзвядзеннС– абарончых збудаванняСћ. СлужылС– татары сумленна, шчыра абаранялС– С–нтарэсы ВялС–кага княства. Вядомы факт, што яшчэ пры княжаннС– ГедымС–на, у час ягонай бС–твы Сћ 1319 годзе з ТэСћтонскС–м ордэнам, татары складалС– перадавое княскае войска. Нават у знакамС–тай бС–тве 15 лС–пеня 1410 года на ГрунвальдскС–м полС–, дзе аб’яднаныя войскС– ВялС–кага княства С– Польскага каралеСћства пры самым дзейсным С– непасрэдным арганС–затарскС–м Сћдзеле таленавС–тага вайсковага водцы ВС–таСћта атрымалС– доСћгачаканую перамогу над крыжакамС–, разам з беларускС–мС– харугвамС– бралС– чынны Сћдзел шматлС–кС–я татарскС–я воС–ны. ВялС–кС– князь Альгерд нС–колС– не забываСћся пра свой КрэСћскС– замак. Ён дбаСћ пра яго магутнасць, клапацС–Сћся пра падтрыманне на належным узроСћнС– абарончых здольнасцей. Гэтыя якасцС– запачаткавалС–ся яшчэ падчас узвядзення замка. КРЭРЋСКР†Я ВОЛАТЫ-БУДАРЋНР†КР† ГалоСћным будаСћнС–чым матэрыялам для замка служылС– велС–зарныя валуны. У тутэйшых ваколС–цах С–х было не злС–чыць. З даСћняй гС–сторыС– вядома, што па нашай зямлС– шмат тысячагоддзяСћ таму не адзС–н раз прасоСћвалС–ся леднС–кС–. Яны як вялС–кС–м прасам прасавалС– зямлю, дзе раСћнялС– яе, а дзе насоСћвалС– пагоркС–, узвышшы. ЛеднС–коСћ было шмат. Р† кожны з С–х пакС–нуСћ свой след. Тое самае зрабС–Сћ С– апошнС–, якС– адыходзС–Сћ з беларускай зямлС– каля 15 тысяч гадоСћ таму. Пасля яго Сћ многС–х месцах засталС–ся цэлыя россыпы валуноСћ, прынесеных велС–зарнай ледзяной тоСћшчай са СкандынаСћскС–х гор. У ваколС–цах Крэва С–х С– дагэтуль захавалася нямала. Вось чаму амаль сем стагоддзяСћ таму для Сћзвядзення замка скарысталС– найперш гэты зручны С– бясплатны будаСћнС–чы матэрыял. Але каб сабраць С–х С– звезцС– Сћ адно месца, колькС– патрабавалася вазоСћ, коней, колькС– чалавечых высС–лкаСћ пакласцС–! Каб справС–цца з магутнымС– валунамС– як з будаСћнС–чым матэрыялам, трэба было валодаць неверагоднай сС–лай. Таму пра будаСћнС–коСћ КрэСћскага замка засталося шмат легенд. Адна з С–х апавядае, што замак узводзС–лС– сапраСћдныя волаты. Р†ншая дадае, што С–м дапамагалС– самС– багС–, ва СћсякС–м выпадку апекавалС–ся С–мС–. Так цС– С–накш, а будаСћнС–кС– замка С– на самай справе вызначалС–ся сваёй кемнасцю С– дужасцю. КрэСћскС– замак паСћставаСћ адначасова з МеднС–цкС–м, якС– знаходзС–Сћся за сем мС–ляСћ (гэта больш як 10 кС–ламетраСћ) ад Крэва. КалС– меднС–цкС–м майстрам патрэбен быСћ мулярскС– молат, яны гукалС– крэСћскС–м дойлС–дам, С– тыя перакС–двалС– яго Сћ паветры з Крэва. СамС– валуны, вага якС–х дасягала некалькС– соцень кС–лаграмаСћ, шчыльна, адзС–н да аднаго Сћкладзены Сћ сцены на вышыню да 4 метраСћ. Вышэй за гэтую адзнаку да С–х дадаецца цэгла. СапраСћды, без волатаСћскай сС–лы зрабС–ць гэта немагчыма. БудаСћнС–цтва С–шло цяжка, пакутлС–ва, доСћга. Тысячы сялян змушаны былС– браць удзел у збС–раннС– камянёСћ С– падвозцы С–х да месца будоСћлС–. Таму з той даСћняй пары застаСћся сярод людзей праклён нядобраму чалавеку: “Каб ты на КрэСћскС– замак валуны цягаў”. А яшчэ легенды сведчаць, што новы мураваны замак меСћ падземныя хады-лёхС–, якС–я звязвалС– яго са старым гарадзС–шчам, дзе некалС– знаходзС–Сћся драСћляны замак, мелС–ся тунэлС– С– з С–ншымС– мясцС–намС–. ВолатаСћская сС–ла будаСћнС–коСћ добра пасавала з магутным знешнС–м воблС–кам КрэСћскага замка. Па сваёй форме ён нагадваСћ ЛС–дскС– замак, у аснове меСћ няправС–льны чатырохвугольнС–к са сценамС– рознай даСћжынС– – ад 71 да 108 метраСћ. Вышыня С–х дасягала 13 метраСћ, таСћшчыня – 2,75 метра. Ягоную магутнасць падкрэслС–валС– вежы Сћ двух кутах, размешчаныя па дыяганалС–. Адна з С–х называлася Княскай. АрхС–тэктурнай выразнасцю С– велС–чнасцю яна спраСћна адпавядала сваёй назве. Вежа была трохпавярховая, амаль квадратная. Памерам 18 на 17 метраСћ, а СћвышкС– больш за 25 метраСћ. Была накрыта спачатку гонтай, а пазней чарапС–цай-дахоСћкай. У ёй знаходзС–лС–ся княскС–я пакоС–, памяшканнС– для абслугС–. УнС–зе размяшчалася страшная сваёй суровасцю, цемрай С– холадам вязнС–ца, рэшткС– якой захавалС–ся С– дагэтуль. Як сведчыць гС–сторыя, не пуставалС– нС– пакоС–, нС– турма. Хоць КрэСћскС– замак адрознС–ваСћся сваС–мС– мясцовымС– асаблС–васцямС–, якС–х надавала яму майстэрства беларускС–х дойлС–даСћ, аднак меСћ С– выразныя прыкметы еСћрапейскай архС–тэктуры. Ён нагадваСћ шырока распаСћсюджаныя Сћ тагачаснай ЕСћропе замкС–-кастэлС–. Р†х галоСћная абарончая вежа, круглая або квадратная, называлася, як мы Сћжо згадвалС–, данжонам. Яна служыла адначасова С– жылым памяшканнем, выконвала прадстаСћнС–чыя функцыС–, з’яСћлялася апошнС–м прыстанС–шчам для абаронцаСћ. Як, напрыклад, Княская вежа КрэСћскага замка. БеларускС–мС– данжонамС– можна лС–чыць таксама вежы Сћ Камянцы, БярэсцС–, ГароднС–, Новагародку, Тураве. Усе яны былС– не асобнымС– збудаваннямС–, а з’яСћлялС–ся часткай замкаСћ. Але да нашага часу гэтыя данжоны практычна не захавалС–ся. Не толькС– сваёй архС–тэктурай, а С– сС–стэмай абароны КрэСћскС– замак нагадваСћ ЛС–дскС–. На вышынС– 10 метраСћ сцены мелС– баявыя галерэС–-памосты, якС–я трымалС–ся на драСћляных бэльках. А праз кожныя 2,4 метра пазС–ралС– на свет сваС–мС– пС–льнымС– вачамС– байнС–цы. МелС–ся С– тайныя запасныя выхады. Некаторыя даследчыкС– лС–чаць, што Сћ КрэСћскС–м замку С–снаваСћ таемны ход для вады, якой можна было напоСћнС–ць сажалку на Сћнутраным двары. Што такая сажалка сапраСћды С–снавала, С– сёння нагадвае своеасаблС–вая канфС–гурацыя С– рэльеф Сћнутранага двара. КрэСћскС– замак складаСћ адну абарончую лС–нС–ю магутных крапасных умацаванняСћ разам з ЛС–дскС–м, НовагародскС–м, МеднС–цкС–м С– ТрокскС–м замкамС–. Усе яны мелС– агульнадзяржаСћнае значэнне С– з’яСћлялС–ся надзейнымС– замкамС– на шляху агрэсС–Сћных крыжакоСћ. ПаданнС– сведчаць, што Сћсе гэтыя замкС– былС– злучаны мС–ж сабой падземнымС– хадамС–. Гэта знС–жала небяспеку С–хняга захопу С– павялС–чвала абарончыя здольнасцС–. КалС– б, напрыклад, прышэльцы здолелС– трапС–ць у адзС–н з замкаСћ, яго абаронцы па глыбокС–х лёхах незаСћважна перайшлС– б у С–ншы. А тады, сабраСћшыся з сС–лай, па гэтых жа падземных хадах маглС– вярнуцца Сћ замак С– знутры расправС–цца з ворагам. ГэткС– Сћмацаваны рубеж сапраСћды адпавядаСћ вядомаму выслоСћю, якое належыць мужнаму рускаму князю Аляксандру НеСћскаму. Гэта ён у 1240 годзе перамог шведаСћ (НеСћская бС–тва), за што атрымаСћ прозвС–шча НеСћскС–. У 1242 годзе адолеСћ нямецкС–х рыцараСћ ЛС–вонскага ордэна (Лядовае пабоС–шча). Пазней царква залС–чыла яго да лС–ку святых. Дык вось, Аляксандр НеСћскС– гаварыСћ: “Хто з мячом да нас прыйдзе, той ад мяча С– загС–не”. Так шматразова было С– ля сцен беларускС–х замкаСћ. КрэСћскС– – не выключэнне. Абарончай сС–лы яму дадавалС– натуральныя прыродныя Сћмовы. Яго ахоСћвалС– дзве ракС–. ПаблС–зу размяшчалася высокая Юрава гара (дарэчы, гэта пэСћным чынам нагадвае размяшчэнне першага Менскага замка). Яна выконвала ролю своеасаблС–вага назС–ральнага пункта. ГС–сторыя шматкроць засведчыла, што гаспадары ВялС–кага княства ЛС–тоСћскага абароне не толькС– дзяржавы, а С– самС–х замкаСћ надавалС– асаблС–вую Сћвагу. МАГУТНАСЦТЬ ЗАМКАРЋ – КЛОПАТ ДЗЯРЖАРЋНЫ Згодна з тагачаснымС– прадпС–саннямС– С– традыцыямС–, арганС–зацыяй абароны замкаСћ займалС–ся найперш мясцовыя Сћладныя структуры. Але не толькС–. Больш высокая адмС–нС–страцыйная Сћлада таксама лС–чыла гэта адным з галоСћных сваС–х клопатаСћ. Адпаведна свайму статусу ваявода, напрыклад, адказваСћ за абарону замка С– арганС–зоСћваСћ яе Сћ сваС–м ваяводстве. Стараста займаСћся гэтым самым у сваС–м старостве. Ваяводай у славянскС–х народаСћ здаСћна называСћся военачальнС–к, правС–цель, а Сћ РасС–йскай дзяржаве – той, хто стаяСћ на чале палка, атрада, горада. На сваС–х землях яны адказвалС– С– за ахову дзяржаСћнай мяжы, С– за стан памежных замкаСћ, ад якС–х, вядома, моцна залежала бяспека мяжы. Таму да “экС–пС–роСћкі” замкаСћ адносС–лС–ся надзвычай сур’ёзна. У замках заСћсёды павС–нна было быць дастаткова ваеннага рыштунку, а таксама таго, што неабходна на выпадак асады, вайны С– С–ншых непрадбачаных сС–туацый. Уладныя асобы дбалС– пра замкавы арсенал, С–нтэнданцкС–я запасы. Р†хнС–м клопатам былС– шляхецкае войска, а таксама мясцовае апалчэнне. Аднак геаграфС–чная асаблС–васць беларускС–х зямель была такой, што войны, аблогС–, узброеныя сутычкС–, напады на С–х былС– амаль няспыннымС–. Гэта вымагала адпаведных дзеянняСћ, значыць, патрабавалС–ся С– пэСћныя арганС–затары С–х. Давялося СћводзС–ць у ваяводствах С– староствах спецыяльных чыноСћнС–каСћ – ураднС–каСћ па пытаннях абароны. УраднС–кС– вялС– СћлС–к шляхты, якая павС–нна несцС– службу, склС–калС– шляхецкае войска, арганС–зоСћвалС– яго навучанне, праводзС–лС– трэнС–роСћкС–, сачылС– за матэрыяльным забеспячэннем. ЗаймалС–ся развС–ццём С– падтрыманнем абарончых магчымасцяСћ замкаСћ С– гараднС–чыя. Яны адказвалС– за захаванне С–х “в целости для часу потребы от неприятеля”. КалС– патрабавалася, гараднС–чыя арганС–зоСћвалС– аднаСћленне земляных валоСћ вакол замкаСћ, падтрымлС–валС– Сћ належным стане равы з вадой, драСћляныя часткС– СћмацаванняСћ, дбалС– пра С–х пашырэнне С– збудаванне новых. Непрыступнасць С– боегатоСћнасць замка мусС–ла быць заСћсёднай. Згадайма хоць бы, якС–я новыя, невядомыя сучасным наведнС–кам, сС–стэмы абароны замка адкрылС–ся падчас рэканструкцыС– С– аднаСћлення НясвС–жскага замка. Жыхары горада – мяшчане, а таксама шляхта ВялС–кага княства ЛС–тоСћскага Сћ ХР†V – ХV стагоддзях нароСћнС– выконвалС– вайсковую службу: “конно, збройно и оружно”. Гэта была нялёгкая справа, яна вымагала вялС–кС–х затрат. СправС–цца з ёй маглС– толькС– заможныя людзС–. Таму на беларускС–х землях у розны час С– Сћ розных рэгС–ёнах у склад мяшчан уваходзС–лС– розныя катэгорыС– гарадскС–х жыхароСћ. У ВялС–кС–м княстве гэта былС– рамеснС–кС–, дробныя гандляры, купецтва С– С–ншыя. У ХV стагоддзС– да беларускС–х мяшчан адносС–лС– толькС– тую частку рамеснС–каСћ, купцоСћ, дробных гандляроСћ, якая падпарадкоСћвалася магдэбургскаму праву. Сярод тых, хто выконваСћ вайсковы абавязак, былС– конныя мяшчане – нашчадкС– баяр, што пераехалС– Сћ горад, але захавалС– свае маёнткС–, путныя, пасельскС–я – якС–я жылС– Сћ маёнтках С– сёлах. Гэта былС– прывС–леяваныя мяшчане С– яны вызвалялС–ся ад данС–ны. Аднак, нягледзячы на сваё далёка не беднае жыццё, нС–хто не хацеСћ мець лС–шнС–я затраты, кожны СћмеСћ лС–чыць грошы С– ашчаджаць свае багаццС–. Таму сярод тых, хто мусС–Сћ несцС– вайсковую службу, было нямала ахвотнС–каСћ выкруцС–цца. Улада ж настойлС–ва выкрывала гэта, змушала дакладна выконваць свае абавязкС–. Бяднейшыя жыхары ВялС–кага княства, хто не мог спраСћляць службу па СћсС–х правС–лах, бралС– Сћдзел толькС– Сћ асобных яе вС–дах, напрыклад, у абароне замка ад непрыяцеля. Аднак на СћскраС–нных землях Княства, дзе замкам надавалася асаблС–вая роля, да С–х абароны далучалС– як мяшчан, так С– “зямян”. Сярод зямян былС– як больш заможныя, так С– бяднейшыя. У залежнасцС– ад гэтага яны па-рознаму выконвалС– сваю вайсковую павС–ннасць. Наогул жа зямяне – гэта частка феадальнага саслоСћя Сћ ВялС–кС–м княстве. Яны адносС–лС–ся да той катэгорыС– насельнС–каСћ, якая абавязана была несцС– вайсковую службу, а Сћ час вайны – з канём С– рыштункам. Р† нават пазней, калС– вайсковая служба стала прэстыжнай С– да яе часта не дапускалС– не толькС– зямян, але С– некаторых гарадскС–х жыхароСћ, абароне замкаСћ надавалася прыярытэтнае значэнне. У залежнасцС– ад свайго багацця месцС–чы маглС– браць удзел разам з ваяводаю Сћ пагонС– за ворагам, але толькС– тады, калС– мелС– каня. Пешыя абаранялС– сам замак. КалС– СћзнС–кала небяспека, у замках выстаСћлялС– назС–ральную стражу. Яна несла вахту на сценах С– вежах, ахоСћвала подступы. Але гэта не магло гарантаваць засцярогу ад раптоСћнасцС– С– нечаканасцС–. Дзеля большай бяспекС– С– надзейнасцС– выстаСћлялС–ся дазорныя атрады Сћ полС–. Яны мусС–лС– паведамляць пра небяспеку, якая пагражала не толькС– свайму замку, а С– суседнС–м. Значыць, ужо тады С–снавала своеасаблС–вая калектыСћная абарона. Умацаванню абараназдольнасцС– дзяржавы С– магутнасцС– замкаСћ асаблС–вую Сћвагу надавалС– гаспадары Княства – вялС–кС–я князС– лС–тоСћскС–я. Як казалася, вялС–кС– князь ГедымС–н для абароны ад розных ахвотнС–каСћ зваяваць вялС–калС–тоСћскС–я землС– вымушаны быСћ па Сћсёй мяжы збудаваць умацаваныя замкС– С– гарады. Можна СћявС–ць, колькС– грошай, сС–лы С– працы трэба было затрацС–ць, каб дабС–цца гэтай мэты. Варта прызнаць, што абарончыя пытаннС– было значна лягчэй вырашаць тады, калС– ВялС–кае княства цалкам захоСћвалася самастойна, – да КрэСћскай унС–С–. Бо гэтай справе на тутэйшых землях першасную Сћвагу надаваСћ непасрэдна сам вялС–кС– князь, як гаспадар дзржавы. Пасля таго, як у жнС–СћнС– 1385 годзе Сћ нашым Крэве, што сёння Сћ СмаргонскС–м раёне, была заключана КрэСћская унС–я – персаналная унС–я вялС–кага князя лС–тоСћскага Ягайлы С– КаралеСћства Польскага, узнС–клС– С– пэСћныя цяжкасцС– з наладжваннем дзейснай абароны гэтых зямель праз сС–стэму замкаСћ. Звязана гэта было найперш з тым, што вялС–кС– князь, якС– стаСћ адначасова С– каралём польскС–м, мусС–Сћ пастаянна знаходзС–цца Сћ польскай сталС–цы Кракаве, бо там, у ВавелС–, быСћ галоСћны каралеСћскС– пасад. Ды С– жыццё, вС–даць, там было больш размаС–тым, чым на тутэйшых землях. ВялС–каму князю проста не хапала часу, каб пастаянна бываць на лС–тоСћскС–х землях. Ён нават не заСћсёды меСћ магчымасць, а то С– жаданне, прыязджаць на вялС–калС–тоСћскС–я сеймы. А без гаспадара нельга было вырашыць самыя важныя пытаннС–, найперш звязаныя з вайной, з абаронай зямель, з выдзяленнем сродкаСћ на гэтыя патрэбы. Таму паны-рада (Рада ВКЛ), як вышэйшы орган дзяржаСћнай улады Сћ ВКЛ, мусС–ла звяртацца да вялС–кага князя лС–тоСћскага з просьбай, каб ён згадзС–Сћся папрысутнС–чаць на сейме. ЦС– не адзС–нае, бадай, выключэнне – час гаспадарання ВС–таСћта, якС– пастаянна жыСћ у Княстве С– без перабольшання Сћсе сС–лы аддаваСћ свайму гаспадарству, ягонай абароне С– захаванню ягонай самастойнасцС–, бо мнгоС–я Сћладныя людзС– Сћ КаралеСћстве польскС–м намагалС–ся дабС–цца С–нкарпарацыС– – улучэння ВялС–кага княства ЛС–тоСћскага Сћ польскую дзяржаву. АсаблС–ва вызначыСћся тут кракаСћскС– бС–скуп С– сакратар караля польскага Ягайлы ЗбС–гнеСћ АляснС–цкС–. Дык мо С– за гэта сучаснС–кС– назвалС– ВС–таСћта яшчэ пры жыццС– ВялС–кС–м? АдзС–ны, дарэчы, выпадак у нашай гС–сторыС–. Так працягвалася С– пасля Ягайлы, ягоныя наступнС–кС– мо яшчэ з меншай ахвотай прыязджалС– на вялС–калС–тоСћскС–я землС–. Напрыклад, у 1526 годзе рада звярталС–ся з просьбай да вялС–кага князя, польскага караля ЖыгС–монта Старога, запрашаючы яго прыехаць у Княства, каб сярод С–ншых пытанняСћ вырашыць праблему Сћмацавання КС–еСћскага замка. У 1531 годзе паны-рада сведчылС– вялС–каму князю С– каралю польскаму, што яны ва СћсС–х земскС–х справах праяСћляюць дбайны клопат, але такога поспеху, як пажадана, не могуць дабС–цца. Прычына Сћ тым, што С–х не слухаюцца СћраднС–кС– С– земскС–я. А каб справа выправС–лася, патрабуецца Сћмяшанне вялС–кага князя, бо толькС– яго слухаюць высокС–я чыноСћнС–кС– С– толькС– ён можа навесцС– належны парадак. У вынС–ку такога становС–шча, калС– няма паразумення на месцы, ускраС–нныя памежныя замкС–, якС–я выконвалС– асаблС–вую ахоСћную функцыю, прыходзС–лС– Сћ заняпад. Дайшло да таго, што яны не былС– забяспечаны нС– баявымС–, нС– харчовымС– прыпасамС–. А гэта Сћжо не замак, якС– абараняе, не баявая адзС–нка, што супрацьстаС–ць ворагу. КарысцС– ад яго мала. Каб зрушыць справу з месца, патрабаваСћся прыезд вялС–кага князя Сћ сваё гаспадарства С– яго адмысловы загад. Таму рада прасС–ла ЖыгС–монта Старога прыехаць. Згодныа была нават на тое, каб пан-гаспадар прыехаСћ калС– не “ўнутр” – на тэрыторыю ВялС–кага княства, дык хоць бы Сћ Бярэсце, на яго памежжа. УяСћляеце ролю гаспадара зямлС– С– становС–шча яе насельнС–каСћ? Суцэльная бяспраСћнасць С– поСћная залежнасць. ЦС–кава зазначыць, што некаторыя даСћнС–я гС–сторыкС– заСћважылС– адну нязвыклую асаблС–васць, якая бытавала на вялС–калС–тоСћскС–х землях. Справа С–шла пра лёс жанчын у дзяржаве наогул С– Сћ яе абароне Сћ прыватнасцС–. Аказваецца, “лС–тоСћская жанчына шляхам вернай службы дапрацавалася да большай, чым дзе б тое нС– было, свабоды С– самастойнасці” (Карл Шайноха). ЛС–тоСћка не цуралася нС–якай мужчынскай справы, магла выканаць любое заданне. КалС– ж, здаралася, заставалася адзС–най пераемнС–цай пасады старасты, не адмаСћлялася, не палохалася гэтага. Аказвалася, яна магла годна спраСћляцца С– дастойна кС–раваць не адно сваёй тэрыторыяй, а С– памежнымС– замкамС–. Згадайма хоць бы лёс вядомай абаронцы свайго родавага горада Слуцка князёСћны НастассС–. СлуцкС– князь Сямён МС–хайлавС–ч (каля 1460 – 14.11.1505) – сын МС–хаС–ла АляксандравС–ча С– Сћнук заснавальнС–ка роду АлелькС–, не раз абараняСћ родны горад ад татарскС–х набегаСћ. Летам 1502 года на чале вялС–калС–тоСћскага войска ён разбС–Сћ татараСћ на рацэ Уша. У жнС–СћнС– гэтага ж года хан Баты-ГС–рэй са сваС–м шасцС–тысячным войскам зноСћ напаСћ на Слуцкае княства, захапС–Сћ пасады горада. Але замак не паддаСћся. Там схавалС–ся ад ворага Сћсе ацалелыя жыхары. Са злосцС– татары абрабавалС– не толькС– Слуцк, яны спалС–лС– Капыль, Койданава, НясвС–ж, Клецк. Наступным летам зноСћ кС–нулС–ся помсцС–ць беларускС–м землям. Не маглС– абмС–нуць С– непакорлС–вы Слуцк, хацелС– змыць сваю ранейшую ганьбу. Сведчаць, што князя Сћ гэты час у горадзе не было. Абарону СћзначалС–ла ягоная жонка Настасся (каля 1470 – пасля 1524), дачка князя Р†вана Юр’евС–ча МсцС–слаСћскага. Яна апранула ваенныя даспехС–, асядлала баявога каня. Вывела вояСћ на поле С– адагнала ворага ад горада. А калС– прыехаСћ муж, яны дагналС– татараСћ каля Давыд-Гарадка С– добра правучылС– ахвотнС–каСћ квапС–цца на чужое. Нават пасля смерцС– мужа Настасся працягвала мужна змагацца з захопнС–камС–. З гС–сторыС– вядома, што Сћ 1508 годзе дворны маршалак ВялС–кага княства ЛС–тоСћскага МС–хаС–л ГлС–нскС–, якС– два гады перад гэтым атрымаСћ блС–скучую перамогу над татарамС– каля Клецка, разам з братамС– СћзначалС–Сћ мяцеж вялС–калС–тоСћскС–х феадалаСћ супраць караля польскага ЖыгС–монта Р† Старога. Са сваС–мС– вершнС–камС– ГлС–нскС– вырушыСћ на Гародню. Па дарозе збочыСћ у Слуцк. Спадабалася яму Сћдовая княгС–ня. ВырашыСћ пасватацца. Аднак Настасся адмовС–ла. Сваю злосць ГлС–нскС– вырашыСћ вымесцС–ць на жыхарах Слуцка. ПачаСћ палС–ць горад. Аднак не паддаСћся яму замак. Адстаяла яго Настасся. Некаторыя гС–сторыкС–, праСћда, даказваюць, што ГлС–нскС– сам не хадзС–Сћ паходам на Слуцк. Хто ж яго ведае, але нездарма кажуць, што дыму без агню не бывае... Не скарыСћся Слуцк С– татарам, якС–я апошнС– раз спрабавалС– захапС–ць яго Сћ 1521 годзе. Настасся аказалася не толькС– вопытным ваяром, але С– мужнай жанчынай, сапраСћднай Жаннай д’Арк. У 1522 годзе яна аддала дачку Аляксандру за гетмана КанстанцС–на Астрожскага, парадавалася С–хняму шчасцю С– неСћзабаве (апошнС–я зямныя дзеС– яе невядомыя) адышла з жыцця... Абароне дзяржавы С– ахове замкаСћ у ВКЛ надавалася такая Сћвага, што перад гэтым адступалС– С–ншыя дзяржаСћныя клопаты. КалС– справа датычыла абарончых праблем сваС–х замкаСћ, некаторым тагачасным чыноСћнС–кам дазвалялася не СћдзельнС–чаць у важных дзяржаСћных пасяджэннях, нават не браць удзелу Сћ сеймах Княства. Напрыклад, ваяводы С– намеснС–кС– памежных замкаСћ не мусС–лС– ехаць на сейм у 1512 годзе. КалС– на дзесятым тыднС– пасля ВялС–кадня Сћ 1521 годзе Сћ Менску павС–нен быСћ адбыцца чарговы сейм, начальнС–кам ускраС–нных замкаСћ было прадпС–сана, “абы на тых замках вашое милосты украинных мешкалы и в доброй опатренности их заховали». Падчас склС–кання сейма 1534 года ваяводу полацкаму было загадана заставацца Сћ замку для яго абароны Сћ выпадку небяспекС–, бо Сћ гэты час рыхтавалася чарговая збройная справа з МаскоСћскС–м княствам. Члены Новагародскага сейма 1538 года скардзС–лС–ся вялС–каму князю лС–тоСћскаму С– каралю польскаму ЖыгС–монту Старому, што ваяводы кС–еСћскС–, полацкС– С– вС–цебскС– заСћсёды знаходзяцца Сћ замках сваС–х ваяводстваСћ С– рэдка ездзяць на вальныя соймы. Як С– любой дзяржаве, ВялС–каму княству ЛС–тоСћскаму патрабавалася шмат сродкаСћ на агульнадзяржаСћныя патрэбы, у тым лС–ку на падтрыманне бяспекС–. Таму Княства мусС–ла СћводзС–ць шмат розных павС–ннасцяСћ. ТолькС– для сялян С–х мелася 120 – 140. Але найбольш складанай С– цяжкай павС–ннасцю лС–чылася будаСћнС–цтва С– рамонт замкаСћ. Бо вядома, што беларускС–я землС– Сћвесь час былС– на ваенных скразняках. А раз небяспека была пастаяннай, то С– клопат пра абарону як ад знешнС–х ворагаСћ, так С– ад унутраных мС–жусобС–ц мусС–Сћ ажыццяСћляцца на дзяржаСћным узроСћнС–. Таму, напрыклад, узводзС–ць пабудовы Менскага замка, рамантаваць С–х С– падтрымлС–ваць у належным стане даручалася не толькС– менчукам, а С– жыхарам навакольных паселС–шчаСћ. Спачатку неабходнасць гэтая вымагала пастаСћкС– будаСћнС–чых матэрыялаСћ – бярвенняСћ С– глС–ны. Затым кола абавязкаСћ пашыралася, з’явС–лС–ся спецыяльныя падаткС– – глС–няныя пенязС– С– калодзС–ны. КалС– С– гэтага не хапала, на патрэбы замка С–шлС– судовыя пошлС–ны. Нават на Сћтрыманне замкавага гарнС–зона менскС–я месцС–чы павС–нны былС– несцС– затраты. ЦС–кава, што на абарону Менска працаваСћ не адно сам замак, а С– замкавы млын. ЗнаходзС–Сћся ён на левым беразе СвС–слачы, насупраць замка, ягоныя даходы С–шлС– Сћ бюджэт замка. Акрамя грашовых павС–ннасцяСћ гараджане павС–нны былС– хадзС–ць у “старожу”. Гэты абавязак С–снаваСћ ажно да атрымання Менскам магдэбургскага права. З канца ХР†V стагоддзя адной з важнейшых павС–ннасцяСћ для сялян становС–цца будаСћнС–цтва С– рамонт замкаСћ (“городовое дело”, “замковая работа”). Гэтыя работы практычна насС–лС– няспынны, пастаянны характар. На С–х зганялС– тысячы сялян, кожны з якС–х выконваСћ свае спецыфС–чныя абавязкС–, што патрабавалС–ся менавС–та Сћ гэты час. Аднак мала таго, што сяляне вялС– будаСћнС–цтва С– рамонт замкаСћ непасрэдна Сћ сваС–х мясцовасцях, яны абавязаны былС– рабС–ць гэта С– на СћскраС–нных землях ВялС–кага княства ЛС–тоСћскага. ТакС–м чынам дзяржава забяспечвала свой агульны для СћсС–х грамадзян С–нтарэс. Напрыклад, згарэлы УладзС–мС–рскС– замак кароль польскС– С– вялС–кС– князь лС–тоСћскС– КазС–мС–р загадаСћ аднаСћляць сялянам СлонС–мскай, ВаСћкавыскай, Берасцейскай С– С–ншых валасцей. У 1496 годзе на рамонт КС–еСћскага замка было накС–равана 400 беларускС–х сялян. Часам можна было адкупС–цца ад тых цС– С–ншых павС–ннасцяСћ, але толькС– Сћ выпадку замены С–х С–ншымС–. А вось ад замкавай працы адбС–цца Сћдавалася мала каму. ДаннС–кС– (тыя, хто павС–нен быСћ плацС–ць данС–ну) Мазырскай воласцС– Сћ 1552 годзе мусС–лС– даваць вялС–каму князю ЖыгС–монту АСћгусту данС–ну мёдам С– грашыма замест многС–х натуральных збораСћ. Аднак яны нС–чым не маглС– замянС–ць абавязак будаваць С– рамантаваць МазырскС– замак, забяспечваць яго ахову, хадзС–ць “у стражу”. КалС– ж на нейкай тэрыторыС– Княства СћзнС–кала пагроза варожага нападу С– патрэбна было тэрмС–нова рыхтавацца да сустрэчы з непрыяцелем, аб’яСћляСћся “кгвалт”. На гэты выпадак загадзя быСћ вызначаны адпаведны парадак дзеянняСћ, размеркаваны абавязкС–. Тады на службу неадкладна мусС–лС– з’яСћляцца Сћсе тыя, хто да выканання гэтых абавязкаСћ меСћ дачыненне. Але не толькС– праз агульнадзяржаСћны клопат падтрымлС–валася баявая гатоСћнасць замкаСћ. Статуты многС–х гарадоСћ таксама прадугледжвалС– неабходныя меры абароны. Пра гэта сведчаць запС–сы аб тым, што месцС–чы павС–нны выступаць на абарону замка С– горада са сваёй зброяй. Напрыклад, жыхары Оршы баранС–ць замак мусС–лС– “все и кождый”, а Сћ дамах сваС–х павС–нны былС– мець “стрельбу вшелякую и иную оборону, то есть рогатину и што иного ку той обороне належить”. Нават жыхары блС–жэйшых наваколляСћ у выпадку “кгвалту” павС–нны былС– браць удзел у абароне замка. Гэтым самым яны практычна абарнялС– С– сваё Сћласнае жыццё, С– свой лёс. Да вайсковай службы мела непасрэднае дачыненне ахова на полС– – стража. Яна абавязана была збС–раць любыя звесткС– пра непрыяцеля, каб своечасова паведамС–ць абаронцам замка пра намеры ворага. Гэткая ж стража выстаСћлялася ля замкавай брамы, каля арсенала, артылерыйскС–х складоСћ. Часта месцы яе размяшчэння станавС–лС–ся геаграфС–чнамС– назвамС–. ТакС–м чынам у Менску, напрыклад, з’явС–лася СтаражоСћка. Так назвалС– былую паСћночную СћскраС–ну на выездзе з боку СтаравС–ленскага С– ДаСћгС–наСћскага трактаСћ у БарысаСћскС–м напрамку, дзе знаходзС–лася старажавая застава. КалС– ж небяспека не мС–налася, а стража мусС–ла быць пастаяннай, то С– месцы для свайго размяшчэння таксама мела пастаянныя, найбольш зручныя. Напрыклад, у Браславе палявую ахову няслС– 8 месцС–чаСћ у 4 месцах, а стараставы людзС– стаялС– толькС– Сћ адным месцы С– было С–х 6 чалавек. ЦС–кавая дэталь: аказваецца, паслугС– гэтыя не былС– бясплатнымС–. Ад ступенС– рызыкС– стражнС–каСћ С– аддаленасцС– стражы ад замка залежала С– аплата. Чым далей у поле, тым большая небяспека, тым больш нязручнасцяСћ, а таму – большыя выплаты. Вядомая рэч, паблС–зу ад замка небяспека меншая, таму меншыя С– грашовыя выдаткС–. Аднак С– Сћ гэткС–я моманты не Сћсе з вялС–кай ахвотай выконвалС– свае абарончыя абавязкС–. КалС– якС–-небудзь месцС–ч не хацеСћ быць стражнС–кам сам, ён мог наняць С–ншага. Але заплацС–ць гэтаму чалавеку ён мусС–Сћ сам. Часта замкавую стражу называлС– клС–кунамС–. Гэта было звязана з тым, што днём ахова стаяла ля варот, а ноччу падымалася на сцены альбо знаходзС–лася Сћ вежах С– павС–нна была “клС–каць” – цС–кавС–цца кожным падазроным, што наблС–жаСћся да замка. ЗВАЯВАННЕ ЗАМКАРЋ Ад каго ж С– ад чаго неабходна было так грунтоСћна С– пастаянна СћмацоСћваць сярэднявечныя замкС–? Найперш, вядома, ад рыцараСћ-крыжакоСћ альбо мечаносцаСћ. Яны былС– асаблС–ва назойлС–вымС– С– ваяСћнС–чымС– ворагамС–, кусалС–ся, нС–быта галодныя восы, несцС–хана трымалС– Сћ напружаннС– беларускС–я землС–. А самС– яны пастаянна СћдасканальвалС– свае баявыя здольнасцС–, абнаСћлялС– прылады для штурму, распрацоСћвалС– новыя спосабы захопу замкаСћ. Сярод С–ншага на СћзбраеннС– нямецкС–х рыцараСћ былС– сценныя самастрэлы, перасоСћныя драСћляныя вежы, так званыя аслы, медзведзяняты, козы. Найбольш небяспечнымС– для замкаСћ лС–чылС–ся тараны – вялС–зныя дубовыя бярвеннС–, акутыя спераду жалезам. Р†х на спецыяльных стойках падвешвалС– гарызантальна на ланцугах, пасля разгойдвалС–, С– яны СћсС–м сваС–м цяжарам дзяСћблС– непадатлС–выя замкавыя сцены, – што называецца, лоб у лоб. ЦС– не адгэтуль пайшоСћ пазнейшы лётнС–цкС– выраз “ісцС– на таран”? КалС– заваёСћнС–кам не надта шкодзС–лС– абаронцы, якС–я аблС–валС– С–х гарачай смалой альбо кС–далС– на галовы вялС–кС–я камянС–, захопнС–кС– дабС–валС–ся з дапамогай таранаСћ эфектыСћнага вынС–ку: часцей за Сћсё сцены не вытрымлС–валС–. Дарэчы, лС–чылася, што Сћ гэтым выпадку драСћляныя замкС– менш за мураваныя паддавалС–ся разбурэнню. СкарыстоСћвалС– мечаносцы С– так званыя сценныя свярдзёлкС–: яны былС– крыху меншыя за тараны С– служылС– для выбС–вання дзС–рак у мураваных сценах. Р†снавалС– С– сценныя самастрэлы. Гэта былС– драСћляныя збудаваннС– незвычайнай вышынС–. Па памерах нагадвалС– сапраСћдныя дамы. З дапамогай С–х можна было спецыяльна сплеценымС– валасянымС– вяроСћкамС– кС–даць вялС–зныя камянС– Сћ сцены замка. А можна шмат дробных камянёСћ шпурляць за сцены – на галовы абаронцаСћ. Як з часам дасканалС–лася зброя наогул, так змянялС–ся С– гэтыя зарады. Часта яны былС– запальнымС–, каб выклС–каць унутры замка пажар. Здаралася, стралялС– вялС–знымС– палаючымС– стрэламС–. Не раз ляцелС– з самастрэлаСћ на дваровую тэрыторыю запаленыя бочкС– са смалой, нягашаная вапна. Але ворагу С– гэтага было мала. ЕзуС–цтва даходзС–ла да таго, што абаронцаСћ старалС–ся калС– не выкурыць з замка, дык задушыць атрутным паветрам. За сцены кС–далС– гнС–лыя тушы коней, С–ншай скацС–ны. КалС–, здаралася, лавС–лС– шпС–ёнаСћ, С–х таксама зараджалС– Сћ самастрэлы. Вядома, што Сћ замак альбо Сћ крэпасць яны вярталС–ся Сћ знявечаным выглядзе, нежывымС–. У час аблогС– замка цС– крэпасцС– ля С–х магло адначасова стаяць нават некалькС– дзесяткаСћ самастрэлаСћ-дамоСћ. Яшчэ большыя памеры С– большую вышыню мелС– рухомыя драСћляныя вежы. БудавалС–ся яны на калёсах, мелС– некалькС– паверхаСћ. У нС–жняй частцы знаходзС–Сћся таран. Угары размяшчалС–ся Сћзброеныя стралкС–. Р†х магло быць некалькС– соцень. Р† самС– вежы, С– воС–ны Сћ С–х узвышалС–ся над замкавымС– сценамС–. А гэта давала асаднС–кам значную перавагу. Для штурму сцен прыдумвалС– спецыяльныя ахоСћныя драСћляныя стрэхС–, а каб лягчэй залезцС– на сцены, карысталС–ся крукамС–. Для захопу замка Сћсе спосабы былС– годнымС–. КалС– Сћ 1390 годзе, напрыклад, штурмавалС– ВС–ленскС– замак, то скарысталС– новыя снарады – з жалеза С– бронзы, што давала значна большы эфект. ПрымянялС– агнястрэльныя гарматы, не адцуралС–ся С– ад старой зброС–. У захопнС–каСћ былС– таксама ручныя гарматы. У бС–тве С–х ставС–лС– перад воС–намС– на спецыяльныя падпоры-крукС–. А цяжкС–я С– больш магутныя гарматы ляжалС– на зямлС–, часам С–х закопвалС–, каб было надзейна страляць С– схавацца ад ворага. ТакС–я гарматы мелС– да 10 сажняСћ у даСћжыню. ЛетапС–сы сведчаць, што “когда такой урод гремел, то гром слышен был днем за 5 миль (французских), а ночью – за десять”. СтралялС– гарматы, як правС–ла, каменнымС– снарадамС–, а наземныя Сћжо С– жалезнымС– альбо свС–нцовымС–. ПадрыхтоСћка да паходаСћ С– асаблС–ва да асады замкаСћ патрабавала шмат часу, матэрыяльных С– грашовых затрат. Ведама, каб назапасС–ць дастаткавую колькасць розных прыстасаванняСћ, мечаносцам патрабавалася нямала будаСћнС–чага матэрыялу, патрэбны былС– вопытныя майстры С– сродкС–. КалС– выпраСћлялС–ся Сћ паход, паходны парадак расцягваСћся на вялС–кую адлегласць. За галоСћным войскам мусС–лС– ехаць вазы з гарматамС–, снарадамС–, ваенным рыштункам, прыпасамС– С– г.д. ТакС–х вазоСћ магло быць некалькС– сотняСћ, а то С– тысяч. Вядомая рэч, што не Сћсюды такС–я абозы маглС– праехаць. Акрамя прыродных умоСћ, якС–я Сћ ВялС–кС–м княстве лС–тоСћскС–м былС– для нямецкС–х рыцараСћ не надта зручнымС– С– звыклымС–, лС–твС–ны СћмелС– чынС–ць С– штучныя перашкоды. У тадышнС–м ВялС–кС–м княстве было шмат балот, а дарог не хапала. Паспрабуй з такС–м важкС–м рыштункам перасоСћвацца хутка, не адстаць ад галоСћных сС–л. Таму мечаносцы вымушаны былС– плысцС– па рэках: на ладзях С– лодках. КалС– С–шлС– на ВС–льню, плылС– па Нёмане С– ВС–ллС–. У 1390 годзе мечаносцы намагалС–ся захапС–ць вялС–калС–тоСћскую сталС–цу. Горад знС–шчылС–. Ацалелае насельнС–цтва схавалася Сћ трох гарадскС–х замках. Таму ворга С– штурмаваСћ С–х трымя армС–ямС– – кожная “свой” замак. Абаронцы змагалС–ся мужна. Але ж вораг быСћ спрактыкаваны С– нахабны. Ды С– вайсковая сС–ла немалая, ледзь вытрымлС–валС– сцены замкаСћ удары рознай магутнасцС–. Таму жыхары горада выяСћлялС– сваю кемнасць, бралС– не толькС– сС–лай, а С– розумам. Каб аслабС–ць удары каменных С– жалезных снарадаСћ, напрыклад, яны вешалС– на сцены вялС–зныя скуры быкоСћ. Гэта перашкаджала таранам, свярдзёлкам, нават камянС– не заСћсёды прабС–валС– С–х. А бычыныя скуры што пасля бС–твы нагадвалС– рэшата, ад С–х заставалС–ся толькС– пасечаныя ашмоткС–. ПРЫВР†ДЫ НА ЗАМКАВЫХ СЦЕНАХ СС–стэма абароны замкаСћ у ВялС–кС–м княстве ЛС–тоСћскС–м пастаянна Сћдасканальвалася. ПрадугледжвалС–ся Сћсе магчымыя С– неабходныя меры бяспекС–. Здаралася, абарончай моцы замкам дадавалС– розныя страшныя показкС– С– легенды пра С–х. Часам С–х выдумлялС– самС– стражнС–кС– С– ахоСћнС–кС–. АсаблС–ва калС– не пагражала небяспека С– хапала вольнага часу. Мо менавС–та тады С– СћзнС–клС– расказы пра шматлС–кС–я прывС–ды, якС–я любС–лС– сялС–цца Сћ замках? Бо якС– ж гэта сапраСћдны замак, калС– няма Сћ С–м зданяСћ, калС– не складзены пра яго легенды С– паданнС–. А сама стража Сћ такС–х прыгодах заСћсёды выступала разумнай С– хС–трай. Пасля гэтыя показкС– разыходзС–лС–ся па СћсС–х ваколС–цах, траплялС– Сћ аналы гС–сторыС–, у кнС–гС–. АсаблС–ва шмат прывС–даСћ пасялС–лС– людзС– Сћ НясвС–жскС–м замку. Найбольш адметны з С–х – Чорная Панна. Звязана гэтая легенда з С–мёнамС– польскага караля ЖыгС–монта АСћгуста С– Барбары РадзС–вС–л. КалС– адышла Сћ С–ншы свет каханая С– вельмС– прыгожая жонка караля Барбара, маркоце С– шкадаванню ЖыгС–монта не было межаСћ. Тады кароль задумаСћ выклС–каць яе дух, каб хоць гэткС–м чынам не парываць повязС– з каханай. На дапамогу, кажуць, паклС–калС– самага вядомага на той час (шаснаццатае стагоддзе) акультыста ТвардоСћскага. Пра яго, дарэчы, пазней пС–саСћ Адам МС–цкевС–ч. ПаспрыяСћ пан ТвардоСћскС–. З’явС–Сћся перад каралём жаданы воблС–к. Але ЖыгС–монт парушыСћ дамову С– не Сћ адпаведнасцС– з правС–ламС– СћступС–Сћ у кантакт з духам. ВоблС–к каралевы знС–к. Р† з таго часу Сћ замку пасялС–Сћся яе прывС–д. Адны кажуць, што яна проста не можа выйсцС– за замкавыя сцены, С–ншыя сведчаць, што з’яСћляецца Сћ палацы толькС– напярэдаднС– розных нечаканасцяСћ С– катастроф. Яе баялС–ся нават гаспадары, бо з ёй на княскС–я землС– прыходзС–ла бяда. АпошнС– раз Чорную Панну бачылС– Сћ НясвС–жы, якС– Сћ той час належаСћ палякам – Заходняя Беларусь была пад С–хняй уладай, напярэдаднС– верасня 1939 года, перад самым пачаткам Другой сусветнай вайны. Пасля таго князС– РадзС–вС–лы назаСћсёды пакС–нулС– сваё родавае гняздо С– з’ехалС– з БеларусС–. Больш Чорная Панна НясвС–жскС– замак не наведвае. Значыць, непрыемнасцС– абмС–нуць гэты старадаСћнС– горад, якС– даСћней называлС– сапраСћдным беларускС–м Парыжам. А рэстаСћрацыя С– аднаСћленне замкавага комплексу мо дапаможа не адно Чорнай Панне набыць лепшы характар, а С– паспрыяе разгадцы многС–х С–ншых загадак. У КрэСћскС–м замку таксама не абыходзС–лася без прывС–даСћ. Аднойчы Сћ якасцС– яго давялося выступС–ць нават самому ВС–таСћту, будучаму вялС–каму князю. А адбылося гэта вось як. МС–жусобная барацьба за вялС–какняскС– пасад, за палС–тычнае першынство Сћ дзяржаве насС–ла зацяты характар. Не спынялС– яе нават сваяцкС–я адносС–ны. БыСћ час, калС– вялС–кС– князь лС–тоСћскС– Ягайла адчуСћ небяспеку з боку свайго пляменнС–ка Кейстута, паважнага С– паважанага дзеяча дзяржавы. У 1382 годзе Кейстут разам са сваС–м сынам ВС–таСћтам выступС–Сћ супраць Ягайлы, якС– пачаСћ таемныя зносС–ны з крыжакамС–. Аднак Ягайла таксама не без напорыстасцС– С– хС–трыкаСћ. Ён заманС–Сћ Кейстута С– ВС–таСћта Сћ ВС–льню, нС–быта дзеля заключэння мС–рнай дамовы, а тады загадаСћ схапС–ць сваС–х супернС–каСћ. Спачатку Кейстута, а пасля С– ВС–таСћта з жонкай. СС–вабародага Кейстута адправС–лС– Сћ Крэва, “пасялС–лі” Сћ падзямеллях Княскай вежы. Аказваецца, у гэтай найбольш ганаровай вежы былС– не толькС– княскС–я пакоС–, а С– “княскС–я лёхі”. УгаворвалС– адмовС–цца ад прэтэнзС–й на Сћладу, прапаноСћвалС– сяго-таго адступнога. Але горды сС–вы Кейстут, якС– зведаСћ С– смак вялС–какняскай улады, С– чалавечую спрыяльнасць, С– хС–трыкС– мС–жусобнай барацьбы, не паддаваСћся на Сћгаворы. Р† тады адбылося страшнае. Адны кажуць, што сам Ягайла, С–ншыя даводзяць, што пастаралС–ся крыжакС–, так цС– С–накш але паступС–Сћ загад знС–шчыць непакорнага князя. Гэта таемна зрабС–лС– князевы ахоСћнС–кС–-памочнС–кС–. Яны задушылС– Кейстута залатым матузом ад ягонага ж урачыстага Сћбору. Вось як пра гэта паведамляе СупрасльскС– летапС–с: «Князя великого Кестутия, дяду своего, оковав, ко Креву послали и всадили во вежю, а князя великого оставили Витовта еще во Вилни. И тамо во Креиве пятои нощи князя великого Кестутия удавили коморникы князя великога Ягайлавы: Прокша, што воду давал ему, а были ины, Мостев брат а Кучюк а Лисица Жыбентяи. Таков конец стался князю великому Кестутию». А людзС– адразу ж назвалС– Княскую вежу вежай Кейстута. Ды гэтае злачынства не было Сћ замкавых лёхах адзС–ным С– апошнС–м. ПрывС–д жа гэтай непатрэбнай ахвяры часта з’яСћляСћся на сценах С– вежах, у палацавых пакоях, палохаючы насельнС–каСћ С– нагадваючы ахвотнС–кам несправядлС–вых С– злосных дзеянняСћ пра абавязковую адплату за злачынства. ВС–таСћт шчыра аплакваСћ горкС– лёс бацькС– С– паплечнС–ка па змаганнС– супраць Ягайлы. Аднак ён не кС–нуСћся на каленС–, не папрасС–Сћ лС–тасцС– Сћ Ягайлы. ВС–таСћт выношваСћ план уцёкаСћ з вязнС–цы. Тады С– з’явС–Сћся на замкавай сцяне не прывС–д Кейстута, а жывы прывС–д – сам ВС–таСћт. Пра гэта з рознай ступенню дэталС–зацыС– згадваюць практычна Сћсе важнейшыя тагачасныя летапС–сы. Як сведчанне вынаходлС–васцС– ВС–таСћтавай жонкС– Ганны, якая прыдумала пераапрануць мужа Сћ адзенне служанкС– С– выбавС–ць яго з вязнС–цы (што сталася пасля з вернай ВС–таСћтавай служанкай, можна сабе СћявС–ць). Як доказ намеру ВС–таСћта помсцС–ць Ягайлу за смерць бацькС– С– непаважлС–выя адносС–ны да яго самога. АдседзеСћшы Сћ Княскай вежы, ВС–таСћт апынуСћся за сценамС– КрэСћскага замка, а пасля С– за межамС– ВялС–кага княства. ПадаСћся шукаць падтрымкС– Сћ крыжакоСћ. Сам вялС–кС– магС–стр крыжацкага ордэна Конрад Валенрод быСћ гатовы аказваць яму дапамогу. Ведама – гэткая асоба прасС–ла спрыяння. Ды С– Сћ планы Конрада па заваёве славянскС–х зямель гэта клалася выгадным радком. Тым самым хС–тры крыжак чужымС– рукамС– распальваСћ агонь незадаволенасцС– С– варожасцС– памС–ж уладнымС– асобамС– ВялС–кага княства, падкС–дваСћ паленцы Сћ вогнС–шча мС–жусобных сутычак. Дарэчы, ВС–таСћт не аднойчы выпрабоСћваСћ гэты шлях – звяртаСћся Сћ цяжкС–я моманты да крыжакоСћ, нС–быта не знаходзС–Сћ С–ншага выйсця. Але С– падманваСћ С–х не аднойчы, за што помслС–выя рыцары мелС– не толькС– крыСћду, нават дзяцей ВС–таСћта, узятых у заложнС–кС–, забС–лС–. Так цС– С–накш, але не схаСћрусаваСћ ВС–таСћт з крыжакамС–, застаСћся верны сваёй зямлС– С– свайму прызначэнню – быць вялС–кС–м князем лС–тоСћскС–м С– сапраСћдным гаспадаром для сваС–х падначаленых. ЗАГАДКА КЕЙСТУТА Аказваецца, гС–сторыя не можа абыходзС–цца без загадак, таямнС–ц С– сваС–х уласных легенд. Так здарылася С– з Кейстутам. Шмат хто з пазнейшых даследчыкаСћ вылучаСћ розныя версС–С–, дапушчэннС– С– здагадкС– адносна ягонай ролС– Сћ гС–сторыС– ВялС–кага княства, узаемаадносС–н з Ягайлам С– прычын смерцС–. Свой падыход выявС–Сћ С– польскС– даследчык Стэфан КучыньскС– Сћ кнС–зе пра караля Ягайлу, выдадзенай у Варшаве Сћ 1987 годзе. Ён ставС–ць пад сумненне тое, што Кейстут быСћ задушаны па загаду Ягайлы. Спасылаецца на крынС–цы, адны з якС–х лС–чаць, што нС–хто не ведае, як памёр Кейстут, другС–я сведчаць, што адбылося самазабойства, трэцС–я абвС–навачваюць Ягайлу. КучыньскС– прытрымлС–ваецца С–ншай версС–С–. Ён мяркуе, што вС–на Ягайлы не мае неабвержных доказаСћ. А калС– дапусцС–ць, што гэтае забойства нават мела месца, то адбылося альбо насуперак волС– Ягайлы, альбо без яго ведама С– тым больш без папярэдняй згоды. Як адзС–н з доказаСћ гэтага КучыньскС– прыводзС–ць дапушчэнне, што калС– б Ягайла захацеСћ пазбавС–цца ад сапернС–каСћ, то загадаСћ бы знС–шчыць абодвух: Кейстута С– ВС–таСћта, а не аднаго састарэлага свайго дзядзьку, якому С– так заставалася жыць нядоСћга. Аднак жа КучыньскС– не згадвае, што шмат якС–я крынС–цы менавС–та так С– лС–чаць: Ягайла намерваСћся пазбавС–цца ад абодвух. Р†ншая рэч, што ВС–таСћту Сћдалося Сћцячы з КрэСћскага замка. Р† яшчэ польскС– гС–сторык даводзС–ць, што ВС–таСћт, якС– павС–нен быСћ стаць зацятым ворагам Ягайлы з-за забойства бацькС–, не чынС–Сћ варожых акцый супраць яго. Ён нС–быта толькС– прасС–Сћ Ягайлу праз крыжакоСћ, каб той аддаСћ бацькавы маёнткС– С– багаццС–, а сам намерваСћся “лаяльна” яму служыць. Не баючыся помсты, ВС–таСћт вяртаецца ад крыжакоСћ у Княства С– з 1392 года ажно 38 гадоСћ “верна С– лаяльна” супрацоСћнС–чае з Ягайлам. “КалС– б вС–навацС–Сћ Ягайлу Сћ смерцС– бацькоСћ, – пС–ша С. КучыньскС–, – то цягам тых трыццацС– васьмС– гадоСћ меСћ тысячы аказС–й зрабС–ць яго вязнем, здрадзС–ць, забС–ць. А тым часам аказваСћ яму прыязнасць С– шанаванне”. ПольскС– гС–сторык мяркуе, што тагачасны ВС–таСћт, якС– стаСћ ужо вялС–кС–м лС–тоСћскС–м князем С– быСћ цесцем вялС–кага князя маскоСћскага (яго дачка Соф’я выйшла замуж за ВасС–ля Р† ДзмС–трыевС–ча, старэйшага сына ДзмС–трыя Данскога), якС– мог разлС–чваць на падтрымку крыжакоСћ С– Залатой Арды, С– якога шматкроць падбухторваСћ да выступлення супраць Ягайлы ЖыгС–монт ЛюксембургскС–, не здолеСћ бы супрацоСћнС–чаць з Ягайлам, калС– б ведаСћ, што той з’яСћляецца забойцам ягоных бацькС– С– мацС–. ПэСћная слушнасць у гэтых развагах ёсць. Аднак, падаецца, не Сћсё было так проста. Р† нават спасылкС– Кучыньскага на тое, што Сћсё гэта прыдумалС– крыжакС–, якС–я адпрэчылС– версС–ю самазабойства Кейстута, а абвС–навацС–лС– Ягайлу, не да канца пераканаСћчыя. ЦС–кава, што нават хронС–ка ВС–ганда падае дзве версС–С– смерцС– Кейстута. Адна – Кейстута задушылС–, другая – нС–хто не ведае абставС–н ягонай смерцС–. Не выключае польскС– гС–сторык верагоднасцС– таго, што сам Ордэн, якС– ненавС–дзеСћ Кейстута за яго антыкрыжацкС–я дзеяннС–, меСћ дачыненне да смерцС– свайго ворага, намовС–Сћшы зрабС–ць гэта некага з лС–твС–наСћ. Разглядае КучынькС– версС–С– Сћдзелу Сћ забойстве Кейстута родзС–чаСћ Ягайлы, якС–я не хацелС– быць адсунутымС– ад улады, Ягайлавай мацС– вялС–кай княгС–нС– Улляны, якая часта дзейнС–чала без ведама сына. Мог спрычынС–цца да гэтай страшнай справы С– брат вялС–кага князя СкС–ргайла, якС– трымаСћ у 1382 годзе, калС– не стала Кейстута, блС–зкС–я кантакты з крыжакамС–, а да гэтага суправаджаСћ Кейстута Сћ КрэСћскую вязнС–цу. Р† зусС–м дзС–Сћнае дапушчэнне Кучыньскага, што СћцёкС– ВС–таСћта з КрэСћскага замка да крыжакоСћ адбылС–ся з маСћклС–вай згоды Ягайлы, якС– пасля смерцС– Кейстута апасаСћся за жыццё ягонага сына. На карысць гэтага нС–быта сведчыць тое, што Ягайла назаСћтра ж пасля СћцёкаСћ сустрэСћся з жонкай ВС–таСћта Ганнай С– не толькС– не пакараСћ яе, а дазволС–Сћ услед за мужам з’ехаць за межы Княства. Р† Сћжо С–ншыя крынС–цы С– С–ншыя аСћтары, прыхС–льнС–кС– версС–С– невС–наватасцС– Ягайлы, у прыватнасцС– Карл Шайноха, якС– напС–саСћ у другой палове ХР†Х стагоддзя вельмС– аб’ёмную двухтомную працу “ЯдвС–га С– Ягайла”, дадаюць новыя дэталС– Сћ доказ такога падыходу. КалС– СкС–ргайла прыехаСћ у Крэва, каб сустрэцца з Кейстутам, то знайшоСћ яго мёртвым. Ён адправС–Сћ цела свайго дзядзькС– Сћ ВС–льню. Ягайла ж вырашыСћ наладзС–ць надзвычай пышнае пахаванне Сћ адпаведнасцС– з язычнС–цкай традыцыяй. На самым пашаноСћным С– святым для вС–ленчукоСћ С– жыхароСћ Княства месцы – капС–шчы Святарога адбылося спальванне цела Кейстута. Над глыбокай магС–лай склалС– вялС–кае вогнС–шча. Былога вялС–кага князя апранулС– Сћ багатае адзенне С– паклалС– на сухое дрэва кастра. Побач знаходзС–лС–ся меч, кап’ё С– сайдак. Ля вогнС–шча паставС–лС– яго вернага слугу, лепшага каня, пару хартоСћ С– пару выжлаСћ. На грудзС– паклалС– лапы рысС– С– мядзведзя, паляСћнС–чую трубу. УзнеслС– малС–твы багам, справС–лС– ахвяраваннС–, уславС–лС– дзеС– Кейстута С– запалС–лС– касцёр. Полымя смалС–стага дрэва хутка забрала да сябе цела вялС–кага князя. Сведчаць, што пры гэтым прысутнС–чалС– крыжакС–, якС–я былС– здзС–Сћлены С– Сћзрушаны гэткС–м звычаем. АсаблС–ва, калС– памост над магС–лай прагарэСћ С– касцёр з целам правалС–Сћся Сћ глыбокую яму. На пахаваннС– не было нС–кога з сямейнС–каСћ Кейстута. Ягоную жонку БС–руту, былую жрыцу-вайдэлотку з язычнС–цкага лС–тоСћскага капС–шча Перуна (у гэты час ёй акурат споСћнС–лася 60 гадоСћ) утапС–лС– Сћ Нёмане, сын ВС–таСћт сядзеСћ у КрэСћскай вязнС–цы, С–ншыя дзецС– былС– невядома дзе. ПраСћда, С–ншыя крынС–цы паведамляюць, што Ягайла адпусцС–Сћ БС–руту С– яна дажывала свой доСћгС– век на тым самым старадаСћнС–м капС–шчы, з якога некалС– яе, маладую С– прыгожую, выкраСћ Кейстут, каб зрабС–ць сваёй жонкай, С– якая пазней стала ВС–таСћтавай мацС–. Вось якС–я, аказваецца, таямнС–цы хаваюцца Сћ мурах магутнага некалС– КрэСћскага замка. КРЭРЋСКР†Я НАСЕЛЬНР†КР† За сваю доСћгую гС–сторыю КрэСћскС– замак зведаСћ шмат спусташэнняСћ, аблог, штурмаСћ. Коштам жахлС–вых страт адстойвалС– нашы продкС– права быць гаспадарамС– Сћ сваёй хаце, доме, горадзе, надзеле – на сваёй зямлС–. АбаранялС–ся не толькС– ад набегаСћ далёкС–х ворагаСћ. МС–жусобная барацьба таксама прыносС–ла шмат шкоды. Замак штурмам браСћ мяцежны князь СвС–дрыгайла. Гэта адбылося Сћ 1433 годзе, праз тры гады пасля смерцС– вялС–кага князя ВС–таСћта, якога народ назваСћ ВялС–кС–м. За першынство Сћ дзяржаве пачалС– змагацца СвС–дрыгайла – сын першабудаСћнС–ка КрэСћскага замка Альгерда, С– сын “старога С– гордага” Кейстута ЖыгС–монт. Аднак СвС–дрыгайла быСћ хС–трэйшы С– больш вопытны Сћ С–нтрыгах. Ён даСћно хацеСћ заняць гаспадарскС– пасад. Р† Сћпарта С–мкнуСћся да яго. Але выпадак надарыСћся толькС– пасля смерцС– ВС–таСћта. Вось тады СвС–дрыгайла “приде ко Криеву и стояша два дни взяша Криево мурованны и сожже, а людей много посекоше и в полон поведоша”. Так паведамляСћ пра асаду С– захоп мураванага КрэСћскага замка СупрасльскС– летапС–с. У 1445 годзе разыгралася чарговая С–нтрыга каля вялС–какняскага трона. Князь МС–халышка разам з князямС– ВаложынскС–мС– меСћ намер забС–ць вялС–кага князя КазС–мС–ра С– захапС–ць уладны пасад. Ля сцен КрэСћскага замка адбылася крывавая сутычка. ЗмоСћшчыкС– пацярпелС– паражэнне. Але дасталося С– замку. Так С– жыСћ ён – ад асады да аблогС–, ад штурму да бС–твы. Час тут, як С– на Сћсёй тагачаснай беларускай зямлС–, адлС–чвалС– ад вайны да вайны. Улада, высокае становС–шча, вялС–какняскС– пасад вабС–лС– многС–х ахвотнС–каСћ пакС–раваць дзяржавай. Замак штурмавалС–, разбуралС–, а ён упарта С– настойлС–ва аднаСћляСћся зноСћ С– зноСћ. Пасля адной з такС–х падноваСћ у 1470 годзе ён нават уваходзС–Сћ у шасцёрку лепшых мураваных замкаСћ ВялС–кага княства ЛС–тоСћскага. У складаных сС–туацыях замак даваСћ прыстанС–шча розным гнаным асобам. За магутнымС– сценамС– знаходзС–лС– прытулак ЯгайлаСћ бацька Альгерд ГедымС–навС–ч С– сам Ягайла. У красавС–ку 1564 года Сћ ВялС–кае княства ЛС–тоСћскае Сћцёк рускС– князь Андрэй КурбскС–, дзяржаСћны дзеяч, пС–сьменнС–к, перакладчык. Тут схаваСћся ён ад жорсткасцС– С– самадурства цара Р†вана Р†V Грознага (ЖахлС–вага). Хоць тагачасны Статут ВялС–кага княства забараняСћ С–ншаземцам займаць пасады С– набываць зямлю Сћ Княстве, ды такой знанай асобе зрабС–лС– выключэнне. Кароль польскС– ЖыгС–монт АСћгуст падараваСћ Курбскаму КрэСћскае староства. Князь жыСћ у замку. Кароль увесь час апекаваСћся высокС–м крэСћскС–м жыхаром. Нават умешваСћся Сћ яго гаспадарчыя стасункС–. Так сталася, што Сћ 1568 годзе князь, заняты сваС–мС– клопатамС–, “забыСћся” своечасова заплацС–ць падаткС–, устаноСћленыя на “сойме великом валном Городенском”, за маёнткС–, што належалС– яму ва УладзС–мС–рскС–м павеце. А калС– хацеСћ выправС–ць памылку, “поборцы” адмовС–лС–ся браць падатак без штрафных санкцый. Давялося Сћмешвацца самому каралю С– вялС–каму князю ЖыгС–монту АСћгусту. 5 кастрычнС–ка 1568 года ён выдаСћ грамату, каб зборшчыкС– прынялС– падаткС– ад старасты крэСћскага – князя Андрэя Курбскага без штрафнога збору. Але не толькС– гэтыя правС–ны меСћ стараста крэСћскС– Андрэй КурбскС–. Не мС–рылС–ся часам яго падданыя з суседзямС–. Тады даводзС–лася Сћладжваць справу гаспадару дзяржавы. У сваёй грамаце ад 17 верасня 1568 года ЖыгС–монт АСћгуст абавязваСћ князя Курбскага вярнуць судамС–рскай кашталяншы Ганне МацяеСћскай 200 авечак, скрадзеных у яе Сћладаннях. Некаторыя гС–сторыкС– лС–чаць, што менавС–та Сћ КрэСћскС–м замку стваралС–ся вядомыя лС–сты Курбскага да Р†вана Грознага. У С–х князь спрачаСћся з царом па важнейшых пытаннях уладкавання дзяржавы, абвС–навачваСћ яго Сћ нечуваных ганеннях на ваяводаСћ. Гэтыя “выкрывальныя пасланнС– лютаму самадзержцу” разам з С–ншымС– матэрыяламС– склалС– унС–кальны лС–таратурны помнС–к. “Сказания князя Курбского” Сћпершыню былС– выдадзены Сћ 1833 годзе, шматразова перавыдавалС–ся. А Сћ 1979 годзе выйшлС– Сћ вядомай у СССР акадэмС–чнай серыС– “Литературные памятники» пад назвай «Переписка Ивана Грозного с Андреем Курбским». ВАРОЖЫ вЂњПАТОП” Як ужо згадвалася, было шмат ахвотнС–каСћ заваяваць Крэва С– сярод С–ншаземных захопнС–каСћ. На самым пачатку ХVР† стагоддзя каля яго некалькС– разоСћ стаялС– аблогай перакопскС–я татары. Замак быСћ пашкоджаны. У 1519 годзе Крэва захапС–лС– маскоСћскС–я войскС–. ВялС–кую С– непапраСћную шкоду прынеслС– крэСћскай зямлС– руска-польская вайна 1654 – 1667 гадоСћ С– ПаСћночная вайна 1700 – 1721 гадоСћ. РускС– цар Аляксей МС–хайлавС–ч сам камандаваСћ войскам, якое рухалася на ВС–льню. 24 лС–пеня 1655 года ягоная стаСћка прыбыла Сћ Смаргонь. За час руска-польскай вайны напалову скарацС–лася колькасць смаргонскС–х жыхароСћ, а некаторыя пасяленнС– знС–клС– наогул. Падчас ПаСћночнай вайны 1655 – 1660 гадоСћ, якую назвалС– сапраСћдным шведскС–м “патопам” найперш на землС– КаралеСћства Польскага, што пасля ЛюблС–нскай унС–С– 1569 года знаходзС–лася Сћ адзС–най дзяржаве з ВялС–кС–м княствам ЛС–тоСћскС–м, шмат гора абрынулася на Польшчу, яна была акупавана шведамС–. Вядомы польскС– пС–сьменнС–к Генрык СянкевС–ч у 1884 – 1886 гадах нават раман пра тое напС–саСћ, якС– так С– называецца – “Патоп”. А пасля пачалася не менш жорсткая С– разбуральная Сћжо для зямель ВялС–кага княства ЛС–тоСћскага другая ПаСћночная вайна 1700 – 1721 гадоСћ. У пачатку 1702 года шведскС–я войскС– СћступС–лС– на польскС–я землС–. НеСћзабаве (у красавС–ку) былС– заняты ВС–льня С– Гародня (горад вызвалены рускС–мС– войскамС– Сћ вераснС– 1705 года), праз месяц – Варшава. У першай палове 1706 года захопнС–кС– пусцС–лС– з дымам МС–р С– КарэлС–чы, захапС–лС– НясвС–ж, ЛяхавС–чы, разрабавалС– Клецк, Новагародак, СлонС–м С– С–ншыя гарады. Не абмС–нула вайна С– смаргонскС–я землС–. Яны напоСћнС–цу зведалС– жорсткасць шведскага караля Карла ХІІ, для якога Смаргонь у лютым 1708 годзе стала галоСћнай гасподай. Сюды да яго прыязджаСћ польскС– кароль СтанС–слаСћ ЛяшчынскС–. Але гэтыя паходы не былС– апошнС–мС–. Шведскую жорсткасць зведалС– С– былС– захоплены МС–нск, МагС–лёСћ. ШведскС– патоп прынёс вялС–кае гора беларускС–м землям. Напалову скарацС–лася тутэйшае насельнС–цтва (з 2,2 мС–льёна да 1,5 мС–льёна, значыць, загС–нуСћ практычна кожны трэцС– жыхар беларускай зямлС–), многС–я паселС–шчы знС–клС– з твару зямлС– наогул. Мы ведаем пра гэткС–я жудасцС– з часу ВялС–кай Айчыннай вайны. Аказваецца, падобныя старонкС– вынС–шчэння беларусаСћ у гС–сторыС– былС– неаднаразова. Не пазбегла рабавання С– Крэва. Амаль цэлае стагоддзе пасля разбурэння яго Сћ 1667 годзе аб КрэСћскС–м замку не было нС–якС–х згадак. Аднак настойлС–выя С– працавС–тыя крывС–чы не скарылС–ся лёсу. Р† Сћжо Сћ 1743 годзе Крэва зноСћ з’яСћляецца на гС–старычным небасхС–ле. Яно згадваецца Сћ сувязС– з устаноСћкай у мясцовым касцёле звона – значыць, жыццё людзей уваходзС–ла Сћ звыклую каляС–ну. Так паступова, крок за крокам нашы далёкС–я продкС– лС–квС–доСћвалС– жудасныя вынС–кС– “патопу”, адбудоСћвалС– свае гарады, вёскС–, замкС–, адраджалС– мС–рнае жыццё, аднаСћлялС– былую магутнасць дзяржавы. Ды не толькС– касцельны звон сведчыСћ пра адраджэнне тутэйшай зямлС– С– КрэСћскага староства. Гэта пацвярджала размаС–тае жыццё сялян С– месцС–чаСћ, развС–ццё гандлю. Бо вядома, што пасля шведскага “патопу” значна змянС–Сћся нацыянальны склад беларускС–х зямель. У Крэве пасялС–лася шмат яСћрэяСћ, якС–я С– стварылС– яму гандлёвую славу. Р†снаваСћ нават КрэСћскС– гандлёвы шлях, што сведчыла аб тагачаснай значнасцС– гэтага крывС–цкага горада. Важная роля Крэва Сћ гС–сторыС– ВялС–кага княства ЛС–тоСћскага вызначалася С– тым, што яно мела магдэбургскае права (атрымала яго 7 красавС–ка 1559 года). Гэты прывС–лей на самакС–раванне, якС– дапаСћняСћся судовым С–мунС–тэтам, падатковымС– льготамС–, правам валодання зямлёй, вызваленнем ад воС–нскай павС–ннасцС–, мелС– не Сћсе беларускС–я гарады. Згодна з магдэбургскС–м правам, перасяленне чалавека Сћ горад рабС–ла яго вольным ад прыгнёту. Разам з гэтым правам уводзС–лС–ся С– неабходныя атрыбуты самакС–равання – герб горада, пячатка, ратуша. Ратушу Крэва размясцС–лС– Сћ адной з замкавых пабудоСћ. Р† толькС– пасля 1795 года, калС– Сћсе беларускС–я землС– апынулС–ся Сћ складзе РасС–йскай С–мперыС–, калС– перастала С–снаваць ВялС–кае княства ЛС–тоСћскае, Крэва ператварылася Сћ звычайнае мястэчка. СтрацС–ла яно С– магдэбургскае права, бо Сћ РасС–С– яго не С–снавала. ЗнС–кла патрэба Сћ ратушы. КРЭВА НА ЕРЋРАПЕЙСКР†Х КАРТАХ Але славы замка нельга было выкраслС–ць не толькС– з тутэйшай гС–сторыС–, а С– з агульнаеСћрапейскага кантэксту. Пра тое сведчаць шматлС–кС–я геаграфС–чныя карты, што выдавалС–ся Сћ Сярэднявеччы Сћ многС–х еСћрапейскС–х краС–нах. На С–х часта з’яСћляецца С– само паселС–шча Крэва, С– КрэСћскС– замак. А гэта Сћжо важкае сведчанне ягонай значнасцС– не толькС– Сћ эканамС–чным жыццС– еСћрапейскай супольнасцС–, але С– прызнанне значнай палС–тычнай ролС–. ЗгадкС– пра Крэва С– замак можна знайсцС– на картах, выдадзеных у Рыме Сћ 1507 годзе, у ВенецыС–, Кёльне, Амстэрдаме, Парыжы. Прысутнасць на картах КрэСћскага замка сведчыла пра ягоную важную абарончую функцыю, пра тое, што лС–чыцца з гэтым мусС–лС– ахвотнС–кС– выступС–ць паходам на беларускС–я землС–. Аднак у сувязС– з няспынным прагрэсам у сферы стварэння больш дасканалай зброС– С– пэСћным заняпадам замак паступова трацС–Сћ сваё абарончае значэнне. Р† Сћжо Сћ 1749 годзе на нюрнбергскай карце ВялС–кага княства ЛС–тоСћскага Крэва пазначана проста мястэчкам. Замак тут адсутнС–чае. А некалС– ж ён жыСћ так бурна С– размаС–та, што вядомасць разыходзС–лася па СћсС–м ВялС–кС–м княстве ЛС–тоСћскС–м, сягала за яго межы. Цягам многС–х стагоддзяСћ замак быСћ палС–тычным цэнтрам дзяржавы, часта выконваСћ лёсавызначальную ролю Сћ жыццС– народаСћ еСћрапейскС–х краС–н. У ХР†V – ХVІІ стагоддзях ён з’яСћляСћся рэзС–дэнцыяй вялС–кС–х князёСћ ГедымС–навС–чаСћ. Тут адбывалася шмат урачыстых сустрэч, баляСћ, забаСћ. У Крэве гасцявалС– знаныя асобы з многС–х зямель ВялС–кага княства С– польскай дзяржавы. Тут тварылася тагачасная гС–сторыя. Сюды прыязджалС– паслы з важнымС– мС–сС–ямС–. Так было, калС– Сћ замку жыСћ Альгерд. Так было Сћ пярэдадзень КрэСћскай унС–С–, заключанай у КрэСћскС–м замку 14 жнС–Сћня 1385 года. Тады да Ягайлы прыехалС– высокС–я польскС–я паслы з Кракава, каб прапанаваць яму стварыць дзяржаСћны саюз ВялС–кага княства ЛС–тоСћскага С– Кароны Польскай, запрасС–ць яго на высокС– пасад польскага караля. А каб хутчэй згадзС–Сћся, дакляравалС–, што самая прыгожая Сћ ЕСћропе маладая каралева польская ЯдвС–га стане ягонай жонкай. Дык каго ж за каго сваталС– польскС–я паслы? ЯГАЙЛА: З КРЭВА – У ВАВЕЛЬ Чаму ж узнС–кла патрэба запрасС–ць лС–твС–на, “дзС–кага” язычнС–ка, як лС–чылС– некаторыя еСћрапейскС–я Ягайлавы незычлС–Сћцы, на вышэйшы польскС– пасад? Найперш, з-за палС–тычных матываСћ, звязаных з неабходнасцю Сћмацавання польскай дзяржавы С– надзейнай абароны яе ад крыжацкС–х набегаСћ. Але С–снавала С– С–ншая патрэба. У 1382 годзе памёр польскС– кароль ЛюдвС–к Р† ВялС–кС–, альбо ЛюдвС–к ВенгерскС–, якС– быСћ С– каралём Венгерскага каралеСћства Лайашам ВялС–кС–м. У жнС–СћнС– 1383 года з’езд польскай шляхты вырашыСћ аддаць карону адзС–наццацС–гадовай дачцы караля ЯдвС–зе. Гэта была цС–кавая С– неардынарная асоба. З дзяцС–нства яна захаплялася музыкай, мастацтвам, навукай. Ведала пяць моСћ. Пакуль бацька быСћ на троне, жыла Сћ ВенгрыС– С– толькС– Сћ 10-гадовым узросце прыехала Сћ Польшчу. 16 кастрычнС–ка 1384 года Сћ ВавельскС–м кафедральным касцёле ЯдвС–га была каранавана на караля Польшчы. Як сведчаць польскС–я гС–сторыкС–, менавС–та так С– называлася гэтае дзяСћчо – кароль польскС–. Значна пазней за вялС–кую самаахвярную дзейнасць на карысць Польшчы С– касцёла ЯдвС–га Сћ 1997 годзе была кананС–завана, залС–чана да лС–ку святых. Аднак, вядома, кС–раваць дзяржавай у адзС–наццаць гадоСћ цяжкавата. Таму з улС–кам палС–тычных абставС–н палякС– скС–равалС– позС–ркС– да асобы вялС–кага князя лС–тоСћскага Ягайлы, якС– з 1377 года стаяСћ на чале магутнага Княства. ПольскС–я гС–сторыкС– адзначаюць, што ягоны бацька вялС–кС– князь Альгерд здолеСћ стварыць “найбольшую Сћ ЕСћропе” дзяржаву. Яна займала каля 900000 квадратных кС–ламетраСћ, у ёй жыло каля 2 мС–льёнаСћ чалавек – вялС–кая па тым часе лС–чба. З такой магутнасцю было выгадна паяднацца. Таму вёСћся пошук розных шляхоСћ. У тым лС–ку С– сямейных повязяСћ. А каб не адхС–ляць ад улады маладую каралеву, вырашылС– падшукаць ёй вартага жанС–ха. Ягайла быСћ на першым месцы. Але патрэбна было здабыць згоду мацС– ЯдвС–гС– – каралевы Эльжбеты. У Венгрыю “ў разведку” была выслана дэлегацыя Сћ складзе вядомых асоб з Кракава С– ВС–льнС–. Эльжбета перадала права вырашэння пытання польскС–м панам. Аднак ЯдвС–га не згаджалася на такС– шлюб, упарцС–лася. Як гэта яна, такая маладзенькая, добра выкшталцоная С–, як лС–чылС–, самая прыгожая Сћ свеце, пойдзе замуж за 34-гадовага “паганскага варвара”, якС–, кажуць, непС–сьменны зусС–м. Каралева ж пераСћзыходзС–ла будучага мужа не толькС– дасведчанасцю, прыгажосцю, але С– сваС–м ростам – мела каля 180 сантыметраСћ. НедаверлС–вая ЯдвС–га нават падаслала да Ягайлы свайго чалавека, каб той спраСћдзС–Сћ, цС– такС– ж самы гэты язычнС–к, як усе мужчыны. Добра прыняты Ягайлам, якС– раскусС–Сћ хС–трыкС–, вС–жовец той расказаСћ ЯдзвС–зе пра Ягайлу толькС– добрае. А польская шляхта не драмала. ПрадстаСћнС–кС– яе разам з венгерскС–мС– дэлегатамС– накС–равалС–ся Сћ Крэва. Тут 14 жнС–Сћня 1385 года адбылС–ся перамовы. БыСћ падпС–саны акт, якС– назвалС– КрэСћскай унС–яй. КрэСћская унС–я, 14 жнС–Сћня 1385 года “Мы, Ягайла, з Божае ласкС– вялС–кС– князь лС–тоСћскС–, РусС– гаспадар С– дзедзС–ч спадчынны, падаём да ведама СћсС–х, каго гэта датычыць, С– тым, якС–я лС–ст гэты бачыць будуць, тое, пра што нам паведамС–лС– ад найяснейшай панС– з Божае ласкС– каралевы венгрскай, польскай, далмацкай etc., шаноСћныя С– шляхетныя мужы: Стэфан, пробашч ХанадыенскС–, УладзС–слаСћ, сын Какаса дэ Каза, кашталян з Патока, Уладка, падчашы КракаСћскС–, МС–калай, кашталян ЗавС–хойскС–, С– Крыстын, дзяржаСћца КазС–мС–рскС–. Найперш паведамС–лС–, як дастойны князь Ягайла, вялС–кС– князь лС–тоСћскС– etc., выправС–Сћ урачыстае пасольства да паноСћ зямян польскС–х, а пасля С– да яе каралеСћскай вялС–касцС–. Тыя ж, хто быСћ высланы да найяснейшай каралевы, узялС– з сабой лС–сты даверчыя ад пасла дастойнага, найвялС–кага С– найзнакамС–тага, а менавС–та ад яго высокасцС– СкС–ргайлы, брата пана вялС–кага князя Ягайлы, якС– з-за пэСћных прычын не мог прыбыць асабС–ста да найяснейшай каралевы. Паслы ж ягоныя, князь Барыс С– стараста вС–ленскС– Ганка, той жа панС– каралеве венгерскай такС–м чынам справу выкладаючы казалС–: МногС–я С–мператары, каралС– С– князС– розныя дамагалС–ся, жадалС– С– радыя былС– з тым жа вялС–кС–м князем лС–тоСћскС–м увайсцС– Сћ вечныя стасункС– параднення, ды Бог усёмагутны захаваСћ гэта для асобы найяснейшай каралевы. Таму, найяснейшая княгС–ня, няхай высокасць ваша прыме да збаСћчага саюзу таго ж пана вялС–кага князя Ягайлу як сына, а найяснейшую княгС–ню ЯдвС–гу, дачку вашу найдарожшую, каралеву Польшчы, няхай пашлюбС–ць ён законна за сваю жонку. Мяркуем, што з таго вынС–кла б хвала Богу, збавенне душам, пашана людзям С– памнажэнне каралеСћству. Як толькС– тое, што абяцана, дойдзе да прадбачанага здзяйснення, адразу ж пан вялС–кС– князь Ягайла з усС–мС– сваС–мС– яшчэ не ахрышчанымС– братамС–, крэСћнымС–, са шляхтай, зямянамС–, большымС– С– меншымС–, што жывуць на ягоных землях, гатовы, хоча С– жадае веру каталС–цкую святога рымскага Касцёла прыняць. Як нС– дамагалС–ся гэтага шмат якС–я С–мператары С– розныя князС–, ды не здолелС– аж да гэтага часу згоды яго атрымаць, бо сапраСћды гонар гэты Бог усёмагутны захаваСћ для самой яе каралеСћскай высокасцС–. Для замацавання гэтай справы, для яе несумненнасцС– С– моцы той жа вялС–кС– князь Ягайла абяцае Сћвесь свой скарб сабраць С– выкарыстаць для вяртання страт абодвух гаспадарстваСћ, як Польшчы так С– ЛС–твы, С– толькС– тады гэта зробС–ць, калС– гаспадыня ВенгрыС– дачку сваю ЯдвС–гу, каралевай польскай названую, шлюбам сямейным злучыць. Акрамя таго, абяцае той жа вялС–кС– князь Ягайла, што гатовы Сћрэгуляваць грашовую дамову, заключаную памС–ж паняй каралевай венгерскай з аднаго боку С– князем аСћстрыйскС–м з другога, а менавС–та выплацС–ць двойчы сто тысяч фларэнаСћ. Таксама той жа вялС–кС– князь Ягайла абяцае С– абавязуецца Сћсе адабраныя землС– С– страты КаралеСћства Польскага, чыС–мС– б нС– было рукамС– зробленыя, вярнуць уласным коштам С– стараннямС–. Таксама той жа вялС–кС– князь Ягайла абяцае СћсС–м хрысцС–янам, у першую чаргу людзям абодвага полу, забраным у краС– польскС–м С– звычаем ваенным захопленым, вярнуць першасную вольнасць так, каб кожны з С–х, без увагС– на пол, мог падацца, куды яму захочацца, згодна з уласным жаданнем. Нарэшце, названы тут князь Ягайла таксама абяцае землС– свае лС–тоСћскС–я С– рускС–я на вечныя часы з каронай КаралеСћства Польскага з'яднаць. А мы, вышэйназваны вялС–кС– князь лС–тоСћскС– Ягайла С– паслы, пра якС–х была мова, абяцаннС– С– згоды, дадзеныя польскС–м панам ад нашага С–мя згаданым СкС–ргайлам, нашым улюбёным братам, а таксама абяцаннС–, выказаныя найяснейшай каралеве Эльжбеце праз высланых ад таго ж брата нашага паСћнамоцнС–каСћ, у прысутнасцС– паслоСћ панС– каралевы венгерскС–х, так С– польскС–х, да нас прысланых, пацвярджаем разам з братамС– нашымС–, князямС– лС–тоСћскС–мС– СкС–ргайлам, Карыбутам, ВС–таСћтам, ЛС–нгвенам, а таксама ад С–мя С–ншых братоСћ нашых, прысутных С– не прысутных, лС–чым прыймальным ратыфС–каваць С– сцвердзС–ць пячаткамС– нашай С– прысутных братоСћ нашых вышэйзгаданых. Дадзены Сћ Крэве, у панядзелак, напярэдаднС– УнебаСћзяцця Найсвяцейшай МарыС– Панны слаСћнай году Гасподняга 1385”. АрыгС–нал гэтага акта, напС–санага на латынС– на пергаменце, захоСћваСћся Сћ АрхС–ве КракаСћскай капС–тулы пад в„–186. Ён меСћ пячаткС–, на пасках з пергаменту прывешаныя, сярод якС–х у 1817 годзе заставалС–ся тры: ВС–таСћта, Карыбута С– ЛС–нгвена. Пазней С– гэтыя пячаткС– знС–клС–. Акт то падпС–салС–, ЯдвС–гу за жонку паабяцалС–. Аднак узнС–кла С–ншая замС–нка. Бо ЯдвС–га яшчэ Сћ 1378 годзе, у свае 4 гады, была заручана з аСћстрыйскС–м князем ВС–льгельмам Габсбургам. Дык вось, даведаСћшыся пра задуму шляхты ажанС–ць Ягайлу з ЯдвС–гай, малады князь пачаСћ актыСћна дзейнС–чаць.15-гадовы “муж” каралевы летам 1385 года прыехаСћ у КракаСћ, каб канчаткова аформС–ць шлюбныя справы С– прад’явС–ць сваё права на карону. Але гэта не СћваходзС–ла Сћ планы большасцС– польскай шляхты С– вяльмож. Яны не хацелС– паддавацца аСћстрыйскаму Сћплыву. Таму зноСћ накС–равалС– пасольства Сћ ВялС–кае княства. Ягайла сустрэСћся з С–м у ВаСћкавыску 11 студзеня 1386 года. Пасланцы пацвердзС–лС– свае прапановы. Гэты дакумент мае цС–кавасць з многС–х пунктаСћ гледжання, таму прывядзём яго цалкам. “Мы, Уладка, люблС–нскС– стараста, Пётр Шафранец, – кракаСћскС– падстолС–, МС–калай – завС–хосцкС– кашталян С– ХрысцС–н, казС–мС–рскС– гаспадар, – аб’яСћляем да Сћсеагульнага ведама, што Сћ пятнС–цу перад актаваю трох каралёСћ, 1386 года, прыбылС– мы да непераможнага князя Ягайлы, мС–ласцю Божай вялС–кага князя ЛС–тоСћскага, гаспадара РусС–, – з пасольствам ад шляхты С– вяльмож польскС–х, як вышэйшых, так С– нС–жэйшых, С– наогул ад усяго народа каралеСћства Польскага, з даверчымС– граматамС– святлейшага князя УладзС–слава, той жа самай мС–ласцю Божай гаспадара Апольскай зямлС–, а таксама згаданых вышэй вяльмож каралеСћства. Моцай вось гэтых грамат ад С–мя тых жа вяльмож згадзС–лС–ся мы дамоСћна са згаданым вялС–кС–м князем Ягайлам С– канчаткова пастанавС–лС–, што выбС–раем С– бяром яго за гаспадара С– за караля таго ж каралеСћства, г.зн. Польшчы, С– зацвярджаем за С–м, даём С– пераказваем ЯдвС–гу, народжаную каралеву польскую, для заключэння з С–м вянчаннем законнага шлюбу. Гэтай вось нашай пастановай С– дамоСћна даём клятву С– абяцаем, згодна з даручаным нам пасольствам ад усС–х жыхароСћ Польскай кароны, непарушную моц, уладу С– захаванне. Акрамя таго, мы дамовС–лС–ся С– пастанавС–лС– з тым жа вышэйшым князем Ягайлам, ад С–мя згаданых жыхароСћ, правесцС– Сћсеагульны з’езд у ЛюблС–не, у дзень ачышчэння прасвятой БагародзС–цы (2-га лютага), якС– мае хутка надысцС–. На гэты з’езд той жа князь Ягайла можа з’явС–цца спакойна С– бяспечна, разам са сваС–мС– братамС– С– падданымС– рознага стану. Р† будзе яму таксама дазволена выслаць у той час з поСћнай бяспекай сваё пасольства, альбо ж паслоСћ сваС–х ва Сћсе памежныя месцы каралеСћства Польскага, дзеля свабоднага заканчэння яго спраСћ. А мы, вышэйзгаданая шляхта, абяцаем гонарам С– нашай добрай славай, ад С–мя СћсС–х падданых каралеСћства Польскага, вышэйшаму князю Ягайлу, таксама СћсС–м яго братам С– людзям, якС–я маюць быць на вышэйзгаданым з’ездзе, а таксама яго паслам, якС–я будуць праязджаць праз Польскую зямлю перад ЛюблС–нскС–м з’ездам, альбо тым, што жывуць там пастаянна – усялякую бяспеку С– Сћсялякую свабоду рабС–ць С– здзяйсняць, што С–м будзе патрэбна. У сведчанне ж С– дакладнасць гэтага, загадалС– мы да гэтай граматы прывесС–ць нашы пячаткС–. Адбылося С– выдадзена Сћ ВаСћкавыску, год С– дзень, як сказана вышэй”. Як бачым, польскС– бок дае высокую ацэнку вялС–каму князю лС–тоСћскаму, нават моцна нахвальвае, каб закрануць яго самалюбства С– тым самым схС–лС–ць да прыняцця станоСћчага рашэння. Палякам патрэбен быСћ сапраСћдны гаспадар С– кС–раСћнС–к дзяржавы, надзейны абаронца ад знешнС–х ворагаСћ. Ягайла С–мпанаваСћ С–м ва СћсС–х адносС–нах. Таму С– намагалС–ся Сћгаварыць яго, нават насуперак думцы ЯдвС–гС–, дамаганням ВС–льгельма. Бясспрэчна, што Сћ самС–м факце запросС–н гаспадара ВялС–кага княства ЛС–тоСћскага на польскС– каралеСћскС– пасад прысутнС–чае С– ацэнка ролС– Княства Сћ тагачаснай еСћрапейскай гС–сторыС–. Пасля сустрэчы Сћ ВаСћкавыску польскС–я паслы запрасС–лС– Ягайлу С– вышэйшых асоб Княства на Сћрачысты сейм у ЛюблС–н. Тут Ягайлу абралС– каралём. А 12 лютага, у панядзелак, ён прыбыСћ у польскую сталС–цу КракаСћ, якС– з 1320 года з’яСћляСћся месцам каранацыС– польскС–х каралёСћ. Як сведчаць летапС–сцы, “з тых пор, як КракаСћ стаСћ Кракавам, не было яшчэ гэткай вялС–кай, гэткай напоСћненай важнымС– паследкамС–, урачыстасцС–… Каронныя вяльможы вядуць свайго выбраннС–ка сярод грому трубаСћ С– воклС–чаСћ народа Сћ замак, у каралеСћскС–я палаты, да ЯдвС–гС–. Маладая каралева Сћ кароне… прымае прывС–танне Ягайлы”. НазаСћтра “лС–тоСћскС–я князС– ВС–толд, СвС–дрыгайла С– Барыс паднеслС– ЯдвС–зе ад С–мя яе будучага мужа каштоСћныя падарункС– срэбрам, золатам, каштоСћнымС– камянямС– С– матэрыяй з далёкС–х краС–н”. А Сћ чацвер, 15 лютага, у ВавельскС–м кафедральным касцёле Ягайла прыняСћ хрышчэнне разам з братамС– С– баярамС–. ВялС–кС– князь атрымаСћ С–мя УладзС–слаСћ, яго родныя браты ВС–гунд, Карыгайла С– СвС–дрыгайла сталС– называцца КазС–мС–рам С– Баляславам, а стрыечны брат ВС–таСћт – Аляксандрам. 18 лютага 1386 года, акурат у дзень нараджэння ЯдвС–гС–, якой споСћнС–лася 12 гадоСћ, у галоСћнай польскай “катэдры” адбыСћся Сћрачысты шлюб. Гэта быСћ саюз не толькС– дзвюх цС–кавых С– моцных асобаСћ, але С– саюз Польшчы з ВялС–кС–м княствам ЛС–тоСћскС–м, якС– доСћжыСћся ажно чатыры стагоддзС–. А былому жанС–ху ЯдвС–гС– аСћстрыйскаму князю ВС–льгельму кароль выплацС–Сћ 200000 чырвонцаСћ няСћстойкС–. Ды не выкуп цешыСћ маладога амбС–тнага князя. Ён прагнуСћ атрымаць не толькС– прыгожую жонку. Праз усё жыццё спадзяваСћся на польскую карону. Што толькС– не рабС–Сћ дзеля гэтага, нават да крыжакоСћ не раз звяртаСћся, але безвынС–кова. Не атрымаСћ нС– ЯдвС–гС–, нС– кароны. Аднак цягам усяго свайго жыцця захоСћваСћ памяць пра першыя заручыны С– сваё першае каханне – ЯдвС–гу. Жыццё ж С–шло сваС–м парадкам. У нядзелю 4 сакавС–ка 1386 года Ягайла быСћ каранаваны С– стаСћ каралём польскС–м УладзС–славам ІІ, заснавальнС–кам знанай еСћрапейскай дынастыС– ЯгелонаСћ. На трэцС– дзень пасля каранацыС– Сћ кракаСћскС–м замку пачалС–ся пышныя вясельныя СћрачыстасцС–, якС–я доСћжылС–ся некалькС– дзён пры вялС–кай колькасцС– гасцей. ХРЫШЧЭННЕ ЛР†ТВЫ Але адшумелС– святочныя днС– С– каралю давялося выконваць свае абяцаннС–. Адно з С–х – хрышчэнне ЛС–твы. ПачалС–ся кастрычнС–цкС–я маразы, замерзлС– непраходныя беларускС–я балоты, С– Ягайла з велС–зарнай свС–тай рушыСћ у шлях. З вЂќляхским крестом” накС–раваСћся ён “в последний уголок, в последнюю лесную чащу язычества в Европе” – у ЛС–тву. Як вынС–кае з пазнейшых падзей, польскС– кароль мусС–Сћ разбураць язычнС–цкС–я сС–мвалы С– СћсталёСћваць каталС–цызм. А калС–сьцС– ж Ягайлавы папярэднС–кС– намагалС–ся годна Сћшанаваць менавС–та язычнС–цкС–я традыцыС–, падтрымлС–валС– С– пашыралС– С–х. Шмат гадоСћ таму, калС– з’явС–лася задума збудаваць у ВС–льнС– галоСћны С– самы пашаноСћны язычнС–цкС– храм у гонар Перуна з алтаром ЗнС–ча, ягоны заснавальнС–к звярнуСћся да вешчуна. Князю хацелася ведаць, як доСћга будзе С–снаваць гэтае збудаванне. ГалоСћны аракул выказаСћ гаспадару сваё прадбачанне: храм прастаС–ць столькС– часу, колькС– будзе жыць язычнС–цтва. Разам з адказам князь атрымаСћ нязвыклы дарунак-наказ – пэСћную колькасць цаглС–н з таемнымС– мС–стычнымС– знакамС–. А заадно вяшчун паставС–Сћ умову: кожны год па адной цаглС–нцы СћмуроСћваць у сцены храма. Так доСћжылася сто дваццаць адзС–н год. Р† вось перад новым 1387 годам засталася Сћсяго адна цаглС–нка. А на ёй – знак-сС–мвал двайнога крыжа. Значыць, наступС–Сћ той абяцаны вешчуном час афС–цыйнага знС–кнення язычнС–цтва. Мо таму, што язычнС–кС– загадзя ведалС– пра гэта, яны даволС– памяркоСћна аднеслС–ся да мС–сС–С– вялС–кага князя Ягайлы – польскага караля УладзС–слава ІІ. У лютым 1387 года Сћ ВС–льнС– было арганС–завана лацС–нскае бС–скупства, якое мела 7 прыходаСћ, у тым лС–ку Сћ Крэве. На месцах галоСћных язычнС–цкС–х храмаСћ, дзе нядаСћна гарэСћ святы агонь ЗнС–ч, узводзС–лС–ся новыя каталС–цкС–я храмы. Так было Сћ ВС–льнС–, дзе збудавалС– галоСћны кафедральны касцёл, у Крэве, у Новагародку, у многС–х С–ншых гарадах ВялС–кага княства. КалС–сьцС– ЯгайлаСћ дзед, вялС–кС– князь лС–тоСћскС– ГедымС–н дбаСћ пра тое, каб стварыць неабходныя Сћмовы для язычнС–каСћ. “ХронС–ка ЛС–тоСћская С– Жамойцкая” паведамляла: “Поставил еще Кгедимин болвана перунова з каменя кременистого великого, с которого огонь попы поганские кресали, в руках держачи, и огонь ему вечный з дубины в день и в ночи палили на том местцу, где теперь костел святого Станислава в замку от Ягелля, внука Гедиминавого, збудованный”. Нават галоСћны жрэц ЛС–здзейка, якога выгналС– з Перуновага храма, мусС–Сћ жыць пустэльнС–кам у дрымучай пушчы. ПатухлС– на капС–шчах вечныя агнС–, высякалС–ся святыя дубы, забС–валС–ся шанаваныя змеС– С– яшчаркС–. Усё гэта заахвочваСћ Ягайла, якС– пасля наведвання ВС–льнС– выправС–Сћся Сћ паездку па Княстве. КаралеСћскС– аб’езд доСћжыСћся некалькС– месяцаСћ. Не выключана, што Ягайла наведаСћ Крэва, якое ён перадаСћ свайму ахрышчанаму брату ВС–гунду – Аляксандру. ПраСћда, лёс апошняга крэСћскага князя склаСћся трагС–чна. У 1391 годзе Сћ вынС–ку мС–жусобных С–нтрыг ВС–гунд быСћ атручаны. Для назС–рання за вялС–какняскС–мС– справамС– С– кС–равання Княствам кароль прызначыСћ брата свайго СкС–ргайлу вялС–кС–м князем, пакС–нуСћшы за сабой тытул “вышэйшага князя”. Гэта моцна Сћгневала ВС–таСћта, якС– спадзяваСћся на большае спрыянне караля. Ягайла ж, наадварот, усяляк стрымлС–ваСћ ВС–таСћта, абмяжоСћваСћ яго. “Нават дзС–ця маё, маю дачку, не дазволена мне было аддаць замуж за каго я хацеСћ, – прызнаваСћся ВС–таСћт, – баючыся, каб я такС–м чынам не набыСћ сяброСћ С– аднадумцаСћ, хоць многС–я суседнС–я князС– прасС–лС– яе рукС–. Адным словам, я быСћ як нявольнС–к у падпарадкаваннС– Ягайлы, а брат яго, СкС–ргайла, уладар маС–х родных ТрокаСћ, замахваСћся на маё жыццёвЂќ. ПаездкС– Ягайлы па вялС–калС–тоСћскС–х землях скончылС–ся Сћ чэрвенС–, калС– ён зноСћ вярнуСћся Сћ ВС–льню, каб падвесцС– вынС–кС–. Р†х неСћзабаве СћхвалС–Сћ С– СћзвялС–чыСћ папа Урбан VР†. У сваС–м пасланнС– з Рыма ён не шкадаваСћ высокС–х слоСћ: “Сярод усС–х каралёСћ зямлС– табе належыць першае месца Сћ пачуццях удзячнасцС– святой Рымскай царквы, мацС– нашай! ВС–таем цябе, узлюблены сын, верны слуга, якС– за справы свае атрымаСћ вартую Сћзнагароду, вянец зямной велС–чы С–, вядома, з часам атрымае “вянец нябесны”. Суцяшай сябе, сыне, што, маючы загС–нуць з цэлым народам, як таемны скарб, ты знойдзеш! Суцяшай сябе Сћ глыбС–нС– твае душы, што гэткая вялС–кая слава ходзС–ць па СћсС–м свеце пра дзеС– твае С– што ты, такС– прыязны С– мС–лы, знаходзС–шся Сћ бляску славы Сћ лоне мацС–-царквы!” А вось як апС–сваСћ хрышчэнне ЛС–твы Ягайлам Ян Длугаш у “ГС–сторыС– Польшчы” Сћ 1387 годзе: “УладзС–слаСћ, кароль польскС–, вырашыСћшы народ лС–тоСћскС–, згодна з абяцаннем, дадзеным палякам С– каралеве ЯдвС–зе, з паганства С– цемры балванахвальства вывесцС– С– скС–раваць да праСћдзС–вай веры хрысцС–янскай, перадусС–м прагнучы пашырэння С– Сћзвышэння гэтай веры, у таварыстве Бадзанты, арцыбС–скупа гнезненскага, С– шмат С–ншых мужоСћ духоСћных з КаралеСћства Польскага [...] выбраСћся на ЛС–тву, дзе яшчэ да таго часу Хрыстос быСћ невядомы С– не шанаваны. [...] ПрыбыСћшы на ЛС–тву, правёСћ у ВС–льнС– Сћ дзень папяльцовы вальны з’езд. КалС– па просьбе караля на з’езд сабралС–ся каралеСћскС–я браты СкС–ргайла, князь трокскС–, ВС–таСћт, князь гарадзенскС–, УладзС–мС–р, князь кС–еСћскС–, Карыбут, князь новагародскС–, С– значная колькасць рыцараСћ С– люду, кароль польскС– УладзС–слаСћ з дапамогай хрысцС–янскС–х князёСћ, якС–я разам з С–м прыбылС–, угаворваСћ шляхту С– люд, каб, пакС–нуСћшы фальшывых багоСћ, якС–х дагэтуль у слепаце паганскай вызнавалС–, схС–лС–лС–ся да прызнання С– шанавання аднаго праСћдзС–вага Бога С– прыняцця Яго праСћдзС–вай хрысцС–янскай рэлС–гС–С–. А калС– варвары лС–твС–ны супрацС–СћлялС–ся гэтаму, даказваючы, што было б бязбожнасцю насуперак звычаям С– даСћняй веры продкаСћ разбурыць уласныя боствы (былС– Сћ С–х найбольш шанаванымС–: агонь, якС– лС–чылС– адвечным С– якС– аберагалС– жрацы, дзень С– ноч падкладваючы дровы Сћ касцёр, гаС–, што лС–чылС–ся святымС–, а таксама вужы С– змеС–, у якС–х згодна з С–хнС–м уяСћленнем жылС– боствы), кароль УладзС–слаСћ той агонь, што лС–чыСћся адвечным С– знаходзС–Сћся Сћ ВС–льнС–, галоСћным горадзе С– сталС–цы ЛС–твы, С– якС– аберагаСћ жрэц, што на С–хняй мове называСћся ЗнС–ч, якС– малельнС–кам С– жадаючым ведаць будучыню абвяшчаСћ фальшывыя прадказаннС– нС–быта ад боства, яму даверанага [...], загадаСћ свядомым паганам патушыць, а святыню С– алтар, на якС–м яму прыносС–лС– ахвяраваннС–, разбурыць. Гэтаксама гаС– С– сады, што лС–чылС–ся святымС–, загадаСћ павысякаць, а таксама пазабС–ваць вужоСћ С– змей, якС–я нават у хатах жылС– С– якС–х, як боствы, шанавалС–. Барбарысты ж толькС– выказвалС– скруху ад разбурэння С– ганьбавання тых С–далаСћ, не смеючы выступаць супраць караля. Пасля разбурэння С– знС–шчэння паганскС–х бостваСћ, калС– лС–твС–ны СћвачавС–дкС– СћбачылС– С–хнюю фальшывасць, якой да гэтай пары падманвалС–ся, нарэшце здалС–ся С– з пакорай схС–лС–лС–ся да прыняцця веры хрысцС–янскай, выракаючыся сваёй даСћняй аблуды. НекалькС– дзён ад святароСћ польскС–х, а яшчэ больш ад караля УладзС–слава, якС– ведаСћ С–хнюю мову С– якога яны ахвотна слухалС–, вывучалС– галоСћныя правС–лы рэлС–гС–С–, альбо дагматы веры, апостальскС– склад С– малС–тву “СС–мвал веры”, а затым прыступС–лС– да святога хрышчэння. УладзС–слаСћ, як набожны кароль, раздаваСћ простым людзям вопратку, кашулС– С– новыя Сћборы з сукна, прывезеныя спецыяльна з Польшчы. Гэткая каралеСћская шчодрасць С– ласкавасць паСћплывалС– на тое, што цёмны люд, С– нават маёмны, толькС– дзеля атрымання шарсцянога адзення з усС–х бакоСћ гуртам збягаСћся да месца прыняцця святога хрышчэння. А паколькС– было б вялС–кай працай хрысцС–ць асобна кожнага з новых вызнаСћцаСћ, шматлС–кС– тут люд лС–тоСћскС– абодвух полаСћ па загаду караля дзялС–лС– на групы С– кожнай групе, а дакладней кожнаму, хто да гэтай грамады належаСћ, давалС– адно з С–мёнаСћ, ужываных у хрысцС–янстве, замест даСћнС–х паганскС–х; такС–м чынам, першай групе далС– С–мя Пётр, другой Павел, трэцяй Ян, чацвёртай Якуб, пятай СтанС–слаСћ С– г.д. Кабетам жа, якС–я СћтваралС– асобныя групы, гэтаксама давалС– С–мёны – Кацярына, Малгажата, Дарота С– г.д., колькС– было СћсС–х груп новаахрышчаных. Шляхце ж С– старэйшынам з народу СћдзялялС– хрышчэнне асобна, дзеля гэтага яны з’язджалС–ся Сћ ВС–льню з жонкамС–, дзецьмС– С– сваС–мС– роднымС–, жадаючы хутчэй прыняць хрышчэнне С– засвоС–ць дагматы веры хрысцС–янскай. Стараючыся асаблС–ва пра тое, каб новая вера, прынятая Сћ ЛС–тве, штораз больш пашыралася С– СћмацоСћвалася, набожны кароль УладзС–слаСћ заклаСћ у горадзе ВС–льнС– касцёл кафедральны Сћ гонар Святой Тройцы, пад назвай Святога СтанС–слава, ухвальнага С– слаСћнага бС–скупа С– пакутнС–ка, каб два народы, польскС– С– лС–тоСћскС–, якС–я еднасцю веры С– рэлС–гС–С–, як С– роСћнасцю жэзла С– панавання з сабой з’яднаСћ, мелС– таксама агульнага патрона С– заступнС–ка, С– каб у лС–твС–наСћ трывала вечная памяць, што з удзелам палякаСћ выцерабС–лС–ся з паганскай цемры, С– што ад С–х заблС–шчэла святло веры хрысцС–янскай С– С–м, С– нашчадкам С–хнС–м. Таксама паставС–Сћ вялС–кС– алтар на тым месцы, дзе некалС– палС–лС– агонь, называны вечным, каб гэтая аблуда паганская стала для СћсС–х больш вС–дочнай”. Пасля заканчэння сваёй першай “хрысцС–льнС–цкай” мС–сС–С– Сћ лС–пенС– 1387 года Ягайла вярнуСћся Сћ КракаСћ. Што ж пакС–нуСћ ён пасля сваёй паездкС– па землях ВялС–кага княства? Змрочныя пасля патухлых ЗнС–чаСћ пушчы, зруйнаваныя язычнС–цкС–я капС–шчы С– свяцС–лС–шчы, высечаныя святыя дубровы. Ды не так лёгка было вынС–шчыць даСћнС–я язычнС–цкС–я традыцыС–, якС–я складвалС–ся цягам многС–х стагоддзяСћ. КалС– просты люд цС–шком захоСћваСћ С–х, не шкодзячы С– хрысцС–янскай веры, то некаторыя з князёСћ С– Сћладных асоб спрабавалС– адкрыта супрацС–Сћляцца. Не толькС–, а мо не так нават новай рэлС–гС–С–, як пагрозе сваС–м неабмежаваным паСћнамоцтвам, сваёй поСћнай княскай самастойнасцС– С– моцы. А паколькС– С–х свецкС–я С– духоСћныя памкненнС– Сћ дасягненнС– жыццёвых даброт супадалС–, то Сћ падмогу яны бралС– язычнС–цкС–х багоСћ, якС–я раптоСћна пазбавС–лС–ся сваС–х спрадвечных свяцС–лС–шчаСћ. Некаторыя гаспадары зямель С– замкаСћ пачалС– выступаць супраць КрэСћскай унС–С–, бо Сћ ёй бачылС– прычыны пэСћных негатыСћных праяСћ сёння С– магчымасць узмацнення С–х у будучым. Акрамя Сћсяго унС–я Сћзвышала ролю каталС–цызму Сћ тагачаснай дзяржаве. Насаджэнню каталС–цкай веры на беларускС–х С– С–ншых землях спрыяла С– тое, што самС– ГедымС–навС–чы, дынастыя вялС–кС–х князёСћ С– палС–тычных дзеячаСћ ВялС–кага княства, ВенгрыС–, ЧэхС–С–, таксама прынялС– новую веру. Здавалася, Ягайла–УладзС–слаСћ баяСћся, што без апоры С– падтрымкС– духоСћнС–каСћ ягоная Сћлада не будзе цалкам моцнай С– непарушнай. Першы крок Ягайлы аказаСћся знакавым. Бо Сћжо Сћ 1480 годзе пад час кС–равання яго малодшага сына польскага караля КазС–мС–ра Р†V Ягелончыка быСћ прыняты спецыяльны дакумент, якС– забараняСћ будаваць новыя С– рамантаваць старыя праваслаСћныя храмы. ТРЫ ТАР†НСТВЫ ЯГАЙЛЫ Ды сС–вабароды Пярун не сцярпеСћ гэткС–х здзекаСћ. Ён помсцС–Сћ Ягайлу за такое святатацтва. Супраць улады караля, супраць акаталС–чвання С–м беларускС–х С– СћкраС–нскС–х зямель выбухнулС– паСћстаннС–. Р†х узначальвалС– полацкС– князь Андрэй АльгердавС–ч, а таксама будучы вялС–кС– князь ВС–таСћт. Аднак перамогС– яны не атрымалС–. Улада караля польскага С– вышэйшага князя, кС–раСћнС–ка дзвюх дзяржаСћ, была моцная. Ягайла аказаСћся прадбачлС–вым палС–тыкам. Каб не Сћскладняць адносС–н С– не аслабляць новаСћтвораны мС–ждзяржаСћны саюз, Ягайла мусС–Сћ прызнаць ВС–таСћта вялС–кС–м князем лС–тоСћскС–м, а сам пакС–нуСћ той жа тытул – найвышэйшы князь лС–тоСћскС–: не хацеСћ манарх адпускаць ад сябе сваю радзС–му С– магутнае нават па еСћрапейскС–м мерках ВялС–кае княства ЛС–тоСћскае. У вынС–ку ВС–ленска-Радамскай унС–С– 1401 года ВС–таСћт атрымаСћ у пажыццёвае валоданне ВялС–кае княства. “ХронС–ка ЛС–тоСћская С– Жамойцкая” пад 1411 годам паведамляла, што Ягайла з ВС–таСћтам дамовС–лС–ся, “если бы Витолт не мел детей, а Ягейло мел, то дети его на короне Польской и на Великом князстве Литовском пановати мели, также если бы Ягейло детей не мел, а Витовт мел, теды в короне Польской и Великом князстве Литовском пановати мели”. Гэтае пагадненне на самастойнае кС–раванне Княствам доСћжылася больш за паСћтара стагоддзя – да ЛюблС–нскай унС–С– 1569 года. Ягайла быСћ адзС–ным у гС–сторыС– чалавекам, якС– з Божага блаславення атрымаСћ усе тры царкоСћныя таС–нствы: хрышчэнне, шлюб С– каралеСћскае памазанне. Як паведамлялС– летапС–сцы, ён “удостоился трех великих даров, которые ни одному из смертных не доставались разом в уделе.” СпраСћна кС–раваСћ “непС–сьменны” язычнС–к польскай Каронай. Нават годна спрыяСћ навуцы С– асвеце. Пра тое сведчыць хоць бы факт аднаСћлення Сћ 1400 годзе АкадэмС–С– Сћ Кракаве. Зараз гэта ЯгелонскС– унС–версС–тэт, якС– з’яСћляецца не толькС– самым старэйшым у Польшчы, а С– адным з прэстыжных у ЕСћропе. Аднак у жыццС– эмацыянальнага Ягайлы былС– выпадкС–, калС– ён нават адмаСћляСћся ад трона – каб толькС– спынС–ць спрэчкС– альбо сутычкС–, каб абаранС–ць С– захаваць свой чалавечы гонар. Гатовы быСћ аддаць карону С–ншаму дастойнаму прэтэндэнту. Сам жа згодны быСћ вярнуцца Сћ Крэва, у Новагародак, у спракавечныя беларускС–я пушчы. Ды палякС– шанавалС– свайго караля, давяралС– яму, спрыялС– ягоным добрым справам С– не падтрымлС–валС– намеру адмлвС–цца ад высокага пасада. ЧАТЫРЫ ЯГАЙЛАВЫ ЖОНКР† А вось сямейнага шчасця Ягайла не набыСћ нават цягам усяго свайго доСћгага жыцця. 22 чэрвеня 1399 года каралева ЯдвС–га нарадзС–ла дачку Эльжбету. Ягайла ж хацеСћ мець сына. Але кароткС– век быСћ наканаваны С– дачцэ. 13 лС–пеня яе не стала. А праз чатыры днС– памерла ЯдвС–га, не пакС–нуСћшы дзяцей. ЗанепакоС–лася польская шляхта, якая была вельмС– заклапочана сваС–мС– СћласнымС– прывС–леямС–. Каб не страцС–ць С–х, трэба было мець надзейнага спадчыннС–ка каралеСћскай улады. Таму яна вС–тала С–мкненне караля да новай жанС–цьбы. Ягайла жанС–Сћся яшчэ тройчы. Аднак шлюб з Ганнай Цылейскай, пасля з Эльжбетай ГраноСћскай аказаСћся няСћдалым. Яны рана памерлС–, не пакС–нуСћшы спадчыннС–ка на каралеСћскС– трон. Ганна Цылейская (1380/1381? – 21.3.1416) – другая жонка Ягайлы, дачка ВС–льгельма, графа Цылейскага (Венгрыя), унучка КазС–мС–ра ВялС–кага. 19 верасня 1392 года памёр яе бацька. У 1394 годзе Сћдава графа Ганна выйшла замуж за князя Ульрыка, назаСћсёды з’ехала з С–м С– пакС–нула 13-гадовую дачку Ганну Сћ ЦылС–С–. Каб умацаваць пазС–цыС– аСћдавелага Ягайлы, каралеСћскС– пасад ад якога мог уцячы – ён не быСћ спадчынным уладальнС–кам трона, а апынуСћся на вяршынС– Сћлады праз шлюб з ЯдвС–гай, патрабаваСћся адпаведны шлюб з дынастычнай асобай. ЯдвС–га, першая жонка Ягайлы, намаСћляла мужа, калС– не стане яе, пашлюбС–цца з Ганнай Цылейскай – праСћнучкай ЛакеткС–. З падтрымкС– польскС–х паноСћ на пачатку 1401 года Сћ ЦылС–ю прыбыло пасольства ад Ягайлы. Аднак спярша належала атрымаць згоду папы рымскага, бо Ганна была краСћнячкай ЯдвС–гС–. 23 красавС–ка папа даСћ згоду С– 16 лС–пеня 1401 года Ганна прыехала Сћ КракаСћ. Ягайла быСћ не надта задаволены С– зрабС–Сћ вымову сваС–м паслам, што прывезлС– такую брыдкую нявесту, пагражаСћ адмовС–цца ад заручын. Шлюб адклалС–. Фармальнай прычынай лС–чылася тое, што Ягайла не ведаСћ нямецкай мовы, а Ганна польскай. Ганна жыла Сћ адным з кляштараСћ С– вучыла мову, а кароль выехаСћ у Княства, што надта часта рабС–Сћ С– пасля, пакС–даючы жонку адну. 29 студзеня 1402 года адбыСћся шлюб. У забавах С– турнС–рах, якС–я доСћжылС–ся некалькС– дзён, браСћ удзел ВС–таСћт з жонкай Ганнай, а вось малодшага Ягайлавага брата СвС–дрыгайлы не было, бо ён з’ехаСћ да крыжакоСћ, каб паспрыялС– Сћ барацьбе з ВС–таСћтам за Сћладу. На шлюб рада Кракава падаравала манаршай пары 200 грыСћнаСћ. Праз год, 23 лютага 1403 года адбылася каранацыя Ганны. Яе мацС–, дачка польскага караля КазС–мС–ра ВялС–кага, якую запрасС–лС– на Сћрачыстасць С– якая не толькС– забылася польскую мову, але не бачылася з Ганнай 9 гадоСћ, была да слёз узрушана, калС– арцыбС–скуп гнезненскС– Дабрагост усклаСћ карону на галаву дачкС–. Ягайла не вельмС– дбаСћ пра Ганну, удзяляСћ ёй мала СћвагС–, заглядваСћся на С–ншых кабет, кажуць, нават сваю будучую пасля Ганны жонку Эльжбету таксама прыгледзеСћ у гэты час. У 1408 годзе абвС–навацС–Сћ яе Сћ нявернасцС–, закаваСћ за гэта Сћ кайданы рыцара Якуба з КабылС–на С– тры гады трымаСћ у вязнС–цы. Ганне з цяжкасцю Сћдалося апраСћдацца, каб неСћзабаве зноСћ быць абвС–навачанай у здрадзе з Янам ТэньчынскС–м. Ганна была цС–хай жонкай, не СћнС–кала Сћ справы караля, не Сћплывала на палС–тыку. Адно толькС– цС–кавС–лася арганС–заваным Ягайлам развядзеннем С–львоСћ, якС–х у 1406 годзе прывезлС– з ФларэнцыС–. 8 красавС–ка 1408 года Сћ С–х нарэшце нарадзС–лася дачка ЯдвС–га. Дарэчы, усе Ягелоны сваС–х старэйшых дочак называлС– Сћ гонар першай Ягайлавай жонкС– ЯдвС–гС–. У 1413 годзе на едлС–нскС–м з’ездзе ЯдвС–гу назвалС– будучай каралевай (у выпадку адсутнасцС– братоСћ). Пасля смерцС– бацькС– яна мела атрымаць Карону С– Княства. 21 сакавС–ка 1416 года Ганна памерла Сћ Кракаве Сћ прысутнасцС– караля, якС– ледзь паспеСћ вярнуцца з Княства, хоць па дарозе яшчэ заехаСћ на Лысую Гару ля ЛюблС–на, дзе любС–Сћ бываць часта С– дзе пакланяСћся часцС–нцы святога крыжа з Галгофы, на якС–м быСћ укрыжаваны Хрыстос. Эльжбета з ПС–льчы (1370/1372/1380 – 12.5.1420) – трэцяя жонка Ягайлы, дачка ваяводы сандамС–рскага Атона з ПС–льчы, удава пасля ВС–нцэнта з Гранова, кашталяна накельскага С– старасты вялС–капольскага, найбагацейшая панС– Сћ Польшчы. У 1382 годзе памёр яе бацька. 15 лютага 1386 года, падчас хрышчэння Ягайлы Сћ Кракаве, мацС– Эльжбеты ЯдвС–га была ягонай хроснай мацС–. Надзвычай цС–кавы, як падаюць гС–сторыкС–, замужнС– лёс Эльжбеты. Яе СћкраСћ мараСћскС– альбо шлёнскС– рыцар Вышла Чамбар, адвёз на Маравы С– зрабС–Сћ сваёй жонкай. Аднак там адбылася яшчэ адна неспадзянка. Янчык ЯнчыкавС–ч ГС–чынскС– звёСћ багатую паню С– СћзяСћ з ёй шлюб. КалС– Чамбар запратэставаСћ, ГС–чынскС– напаСћ на яго Сћ Кракаве С– забС–Сћ. Ягайла не вынес за гэта кары, бо Чамбар спрыяСћ крыжакам, а ГС–чынскС– падтрымлС–ваСћ караля, выступаСћ супраць Ордэна. НеСћзабаве яна аСћдавела. Дзядзька Эльжбеты Спытак з Мельштына выдаСћ яе за ЛелевС–та ВС–нцэнта ГраноСћскага. Ягайла зрабС–Сћ яго кашталянам накельскС–м. Пасля Грунвальдскай бС–твы ГраноСћскС– быСћ атручаны. У Эльжбеты засталося двое дзяцей. КалС– 21 сакавС–ка 1416 года памерла другая жонка Ягайлы Ганна Цылейская, Ягайла меСћ дзвюх кандыдатак на новую жонку: дачку вялС–кага князя маскоСћскага ВасС–ля ДзмС–травС–ча, унучку ВС–таСћта, С– Сћдаву брабанскую князёСћну Эльжбету, братанку венгерскага караля С– С–мператара Свяшчэннай Рымскай С–мперыС– СС–гС–змунда Люксембургскага. Аднак пераважылС– пачуццС– да трэцяй кандыдаткС– – Эльжбеты ГраноСћскай, у якую Ягайла раптоСћна закахаСћся. Яна Сћ адрозненне ад ранейшых жонак нарадзС–лася С– выхоСћвалася Сћ Польшчы, ведала мову С– звычаС– народа. У студзенС– 1417 года Эльжбета разам з сястрой Ягайлы Аляксандрай наведвае караля Сћ ЛюбамлС– над Бугам. Пасля адбылС–ся яшчэ дзве сустрэчы, С– Ягайла, якС– прыехаСћ да Эльжбеты Сћ Саноку, нечакана для СћсС–х аб’явС–Сћ пра свой выбар. На пачатку мая 1417 года адбываецца шлюб Ягайлы С– “простай полькі” Эльжбеты Сћ парафС–яльным касцёле Сћ Саноку. ЖанС–цьба караля на сваёй падданай выклС–кала моцны супрацС–Сћ каронных радцаСћ, С–ншых уладных асобаСћ, для Польшчы гэта было нязвыклым. Да таго ж многС–я нягледзячы на дазвол папы рымскага лС–чылС– гэты шлюб грэшным, бо Эльжбета, як дачка хроснай мацС– Ягайлы, лС–чылася кананС–чнай сястрой караля. Пасля вянчання адбыСћся непрыемны выпадак: падчас вяртання з касцёла пачалася моцная навальнС–ца, а кола Сћ карэце зламалася, каралева па гразС– пешкС– вярталася Сћ замак. Для прымхлС–вага Ягайлы гэта мела нядобры знак. Кароль прызначыСћ каранацыю жонкС– на 19 лС–стапада 1417 года, дзень патронкС– Эльжбеты. Гэта выклС–кала бурлС–выя пратэсты, у тым лС–ку вялС–капольскай шляхты, якая заявС–ла, што няхай Ягайла Сћганаруе Эльжбету хоць пяццю каронамС–, яны Сћсё адно не прызнаюць яе каралевай. Супраць былС– ВС–таСћт С– ЗбС–гнеСћ АлясьнС–цкС–, на той час падканцлер. Ягайла палохаСћ, што вернецца Сћ Княства, а карону перадасць малалетняй ЯдвС–зе, ягонай дачцы з Ганнай Цылейскай. ПС–сар каралеСћскай канцылярыС– СтанС–слаСћ Цёлак нават напС–саСћ “пасквС–ль” з гэтай нагоды, назваСћ жанС–цьбу з Эльжбетай шлюбам “арла са свС–нёй”. ТолькС– сястра Ягайлы Аляксандра дбала пра яго асабС–стае шчасце С– падтрымлС–вала гэткС– выбар. Праз ЛьвоСћ Ягайла з жонкай прыбыСћ у КракаСћ, дзе арцыбС–скуп львоСћскС– Ян МС–калай каранаваСћ Эльжбету. Гэта быСћ шчаслС–вы для Ягайлы шлюб, кароль усюды браСћ з сабой жонку, што раней бывала не часта, С–хняе сумеснае жыццё не мела анС–якС–х скандалаСћ. Ды Сћ жнС–СћнС– 1419 года Эльжбета захварэла, Ягайла Сћ гэты час стаСћ менш выязджаць з Кракава. 12 мая 1420 года яна памерла, караля Сћ ВавелС– не было. МногС–я з каралеСћскага атачэння адкрыта радавалС–ся гэтаму. Пахавана Сћ Вавельскай катэдры без прысутнасцС– Ягайлы. Р† тады 70-гадовы кароль С– вышэйшы князь лС–тоСћскС– жэнС–цца чацвёрты С– апошнС– раз. Ягонай жонкай стала 17-гадовая княгС–ня Соф’я Гальшанская, апекуном якой быСћ друцкС– князь Сямён, празваны Сякерай. ВянчалС–ся яны 7 лютага 1422 года Сћ Навагрудку, у касцёле Праабражэння Гасподняга, пра што дагэтуль нагадвае памятная дошка. Сватам быСћ стрыечны брат Ягайлы вялС–кС– князь лС–тоСћскС– ВС–таСћт, жонка якога даводзС–лася стрыечнай сястрой Соф’і Гальшанскай. Ягайла папрасС–Сћ ВС–таСћта: “МеСћ я тры жонкС–, дзве ляшкС– С– адну немку. А цяпер прашу дамовС–цца з Соф’яй, каб лС–тоСћскС– род даСћ нам нашчадкаў”. Соф’я нарадзС–ла Ягайлу УладзС–слава С– КазС–мС–ра. КазС–мС–р з’явС–Сћся на свет, калС– каралю было 76 гадоСћ, але пражыСћ нядоСћга. Р† тут ВС–таСћт зразумеСћ, што пралС–чыСћся. КалС– б у Ягайлы не было сыноСћ, ён мог бы разлС–чваць на высокС– каралеСћскС– польскС– пасад. А так шанец меСћ ЯгайлаСћ сын УладзС–слаСћ. Тады, як сведчаць некаторыя даследчыкС–, ВС–таСћт выступС–Сћ у нязвыклай ролС– паклёпнС–ка (праСћда, С–ншыя даследчыкС– даказваюць, што гэтую ганебную ролю выконваСћ не ВС–таСћт). Так цС– С–накш, але ВС–таСћт не застаСћся Сћбаку ад гэтай справы. На ГарадзельскС–м сейме ён заявС–Сћ, што Ягайла не можа быць бацькам дзяцей ад Соф’і Гальшанскай – узрост не той, ды С– Сонька, як з’едлС–ва называлС– каралеву многС–я з незычлС–вых дваровых, не чураецца кампанС–С– з вясёлымС– С– ахвочымС– да авантурных прыгод рыцарамС–. Вакол гэтага разгарэлС–ся сапраСћды шэкспС–раСћскС–я страсцС–. З вялС–кС–мС– намаганнямС– каралеву Сћдалося апраСћдаць, С– яна нарадзС–ла Ягайлу трэцяга сына. Пазней ён стаСћ вялС–кС–м князем лС–тоСћскС–м С– польскС–м каралём КазС–мС–рам Р†V Ягелончыкам. А ВС–таСћту была падрыхтавана вялС–калС–тоСћская каралеСћская карона. Ён мог стаць каралём лС–тоСћскС–м, другС–м пасля заснавальнС–ка ВялС–кага княства ЛС–тоСћскага МС–ндоСћга. Але не собС–ла. Р†нтрыгС– польскай шляхты перашкодзС–лС– здзейснС–цца каранацыйным намерам. Не дачакаСћся васьмС–дзесяцС–гадовы ВС–таСћт каралеСћскай кароны, 27 кастрычнС–ка 1430 адышоСћ у С–ншы свет толькС– з тытулам вялС–кага князя лС–тоСћскага, хоць, праСћда, яшчэ пры жыццС– атрымаСћ назву ВялС–кага. Р† яшчэ невядома, што было вышэй С– больш значна. Бо гэта адзС–ная асоба Сћ беларускай гС–сторыС–, якае насС–ла гэткС– высокС– назоСћ – ВялС–кС–. Ягайла ж караляваСћ 48 гадоСћ, шмат зрабС–Сћ для карысцС– Кароны С– Княства. Але нават у ВавельскС–м замку, што Сћ стольным польскС–м Кракаве, не адмовС–Сћся ад многС–х язычнС–цкС–х звычак, не цураСћся падтрымлС–ваць праваслаСће. У ЛюблС–не, горадзе, дзе яго абралС– на каралеСћскС– пасад, загадаСћ распС–саць праваслаСћную каплС–цу на вС–зантыйскС–, практычна, рускС– лад. МеСћ такС–я роспС–сы С– Сћ сваёй спальнС–, С– Сћ С–ншых месцах С–х рабС–лС–. Дарэчы, С– Соф’я з роду ГальшанскС–х не здрадзС–ла сваС–м праваслаСћным традыцыям. Яна не толькС– падтрымлС–вала Ягайлава жаданне распС–сваць у вС–зантыйскС–м стылС– храмы, а С– сама збудавала пры галоСћным кафедральным касцёле Кракава праваслаСћную каплС–цу з адпаведнымС– роспС–самС– С– аздобамС–, дзе каралева С– была пахавана па праваслаСћнаму звычаю. Яе сын КазС–мС–р, кароль польскС– С– вялС–кС– князь лС–тоСћскС–, таксама пахаваны Сћ аздобленай вС–зантыйскС–мС– роспС–самС– каплС–цы Сћ тым жа кафедральным кракаСћскС–м касцёле. Ды вернемся да Ягайлы. Ён С– Сћ Кракаве не пазбыСћся ахвоты насС–ць звычайны беларускС– кажух, пацягнуты сукном. Часта з’язджаСћ са сталС–цы Сћ беларускС–я бары, каб майскС–мС– начамС– паслухаць спевы салаСћёСћ, якС–х ён вельмС– любС–Сћ, захаваСћшы гэтую звычку праз усё сваё доСћгае жыццё. Дарэчы, гэтае захапленне стала прычынай мо С– заСћчаснай смерцС– Ягайлы. КалС– чарговы раз паехаСћ да Львова, каб пацешыць душу салаСћС–нымС– спевамС–, халоднымС– начамС– прастудзС–Сћся. Дактары не дапамаглС–. Ягайлу С–шоСћ тады восемдзясят другС– год. Памёр кС–раСћнС–к самай вялС–кай дзяржавы Сћ Цэнтральнай ЕСћропе 1 чэрвеня 1434 года. Каралева Соф’я перажыла свайго мужа на 27 гадоСћ С– памерла Сћ 1461 годзе. ПАД ЗНАКАМ КРЭРЋСКАЙ УНІІ КрэСћская унС–я 1385 года Сћмацавала змагароСћ супраць нямецкай агрэсС–С–, аб’яднала С–хнС–я сС–лы. ТэСћтонскС– ордэн, створаны як каталС–цкая рыцарска-манаская арганС–зацыя С– дзяржава Сћ 1198–1199 гадах, вёСћ войны з ВялС–кС–м княствам з 1283 года да пачатку ХV стагоддзя. Баявыя дзеяннС– працягвалС–ся практычна бесперапынна. ТолькС– з 1325 па 1386 год Ордэн каля 100 разоСћ нападаСћ на тэрыторыю ВялС–кага княства. КалС– не СћдавалС–ся значныя аперацыС–, назойлС–выя крыжакС– рады былС– захапС–ць няхай сабе замак, паселС–шча, умацаванне – хоць што, абы можна было рабаваць тутэйшае насельнС–цтва. Р† хоць рэлС–гС–йныя падставы для набегаСћ на ВялС–кае княства пасля КрэСћскай унС–С– знС–клС–, бо лС–тоСћскС– народ быСћ ужо ахрышчаны, ды крыжацкС–я войны не спынС–лС–ся. Крыжаносцы так расперазалС–ся, што безупынку нападалС– на славянскС–я землС–. Часам, як вядома, гэтаму спрыялС– С– самС– князС–, калС– вялС– мС–жусобныя сутычкС– за вялС–какняскС– пасад. Да крыжакоСћ звярталС–ся С– Ягайла, пакуль не стаСћ вялС–кС–м князем, С– Кейстут, С– ВС–таСћт. Дастаткова згадаць, што пасля СћцёкаСћ ВС–таСћта Сћ Ордэн толькС– значныя паходы крыжакоСћ на беларускС–я землС– адбывалС–ся Сћ 1390, 1391, 1392, 1394 гадах. З дапамогай С–х ВС–таСћт спадзяваСћся атрымаць вялС–какняскС– пасад. Аднак ён не быСћ да канца шчыры з крыжакамС–, вёСћ двайную гульню. Ды лёс бацькаСћшчыны Сћсё ж пераважыСћ. За чарговую здраду Ордэн жорстка адпомсцС–Сћ ВС–таСћту: крыжакС– атруцС–лС– двух ягоных малых дзяцей-заложнС–каСћ. Пазней на гэткую ж ролю крыжакоСћ у сваС–х памкненнях на вялС–какняскС– пасад спадзяваСћся князь СвС–дрыгайла. Аднак пасля КрэСћскай унС–С– Сћ народаСћ Усходняй ЕСћропы з’явС–лася надзея на перамогу над Ордэнам. Гэты спадзеСћ апраСћдалС– ВС–таСћт ВялС–кС– С– Ягайла. Р†хняе аб’яднанае войска 15 лС–пеня 1410 года пераможна завяршыла знаную Грунвальдскую бС–тву – пактычна бС–тву народаСћ. Пасля гэтага больш як 500 гадоСћ узброеныя германцы не ступалС– на беларускС–я землС–. ТакС–м чынам КрэСћскС– замак сцвердзС–Сћ сваю вызначальную ролю Сћ лёсе народаСћ не толькС– ВялС–кага княства С– Кароны, а С– Цэнтральнай С– Усходняй ЕСћропы. Ды далейшы лёс самога замка аказаСћся незайздросны. Пасля страты абарончага значэння ён заставаСћся яшчэ надзейным жытлом для многС–х знаных асоб. Аднак разбурэнне гэтай манументальнай сярэднявечнай крэпасцС– дакончыла Першая сусветная вайна. Больш як 3 гады Крэва знаходзС–лася на лС–нС–С– фронту. У замку гаспадарылС– немцы. Ад ваенных дзеянняСћ моцна пацярпела знакамС–тая Княская вежа, сам замак. З ягоных сцен, вежаСћ С– пакояСћ знС–клС– нават прывС–ды. А што не здолелС– войны, тое дарабС–лС– людзС– С– час. ТаленавС–ты творца С– няСћмольны знС–шчальнС–к час сваС–мС– нястомнымС– жорнамС– перамалоСћ С– ледавС–ковыя валуны Сћ сценах КрэСћскага замка, С– самС– легендарныя сцены. РуС–ны замка сёння нагадваюць разбуранае гняздо былой крывС–цкай славы. КалС– прыслухацца, яны шмат могуць расказаць пра дзеС– даСћно мС–нулыя, пра мужнасць С– адвагу нашых продкаСћ, пра мудрасць, жорсткасць С– хС–трасць валадароСћ. А маладыя рабС–нкС–, што растуць на замкавых сценах, сваС–м шапаткС–м лС–сцям распавядаюць усС–м цС–каСћным пра даСћнейшае жыццё С– пра дзеС– дзён даСћно мС–нулых. Восенню С–хнС–я чырвоныя гронкС– здаюцца кроплямС– гарачай крывС–, што пралС–лС– многС–я пакаленнС– беларусаСћ у няспыннай С– нястомнай барацьбе за сваю волю С– свабоду. Гэта наша з табой гС–сторыя. АдмаСћляца ад яе не выпадае. Яе трэба ведаць, каб лепш С– глыбей спазнаць сябе, свой род, свой беларускС– радавод. РАЗВР†ТВАЕМСЯ, КАБ ВЯРНУЦЦА Сонца няСћмольна коцС–цца за гарызонт. Ягоны рух становС–цца поклС–чным С– для нас. ПакС–даем КрэСћскС–я муры, каб далучыцца да С–ншых выдатных памятак беларускай гС–сторыС– на Смаргоншчыне. А над намС–, пасля Сћжо за намС– плыве-кружляе белакрылы бацян. РазвС–тваецца? ПросС–ць застацца? Шкадуе, што не падоСћжыСћся наш побыт на месцы, дзе прысак гС–сторыС– дагэтуль апякае памяць, хвалюе сэрца, наталяе смагу пазнання сябе, свайго роду? Запрашае бываць тут не гады Сћ рады, а як мага часцей? Суцешым яго абяцаннем: абавязкова прыедзем, С– не раз. А буслы… Хай вечна кружляюць яны над Крэвам. Хай дзетак сваС–х выводзяць С– гадуюць пад абярэжнай засенню магутнай С– высакароднай Княскай вежы, што напрамС–лы Бог молС–ць-просС–ць захаваць, аднавС–ць С– зберагчы няскоранае гняздоСће беларускай славы – КрэСћскС– замак, адзС–ны такС– на нашай зямлС–, з лёсам якога цесна знС–таваны лёс гэтулькС–х вялС–кС–х князёСћ ВялС–кага княства ЛС–тоСћскага. Давайце ж прыслухаемся С– паслухаемся. Бо хто Сћ мС–нулае выстралС–ць з пС–сталета... Частка ІІ ГР†СТАРЫЧНАЯ ХРОНР†КА ГАРАДЫ, КРАР†НЫ ВялС–кае княства ЛС–тоСћскае, Рускае С– Жамойцкае – феадальная дзяржава ва Усходняй ЕСћропе, якая Сћ ХІІІ – ХVІІІ стагоддзях займала тэрыторыС– сучасных БеларусС– С– ЛС–твы, з 1422 года – ЖамойцС–С–, уключала частку СћкраС–нскС–х зямель (КС–еСћская, ЧарнС–гаСћская, Валынская – з ХР†V стагоддзя да 1569 года), у ХР†V – пачатку ХVР† стагоддзя ахоплС–вала С– частку велС–карускС–х зямель. Першай сталС–цай з 1253 года – з часу каранацыС– на караля лС–тоСћскага МС–ндоСћга – быСћ Новагародак. Пасля ГедымС–н перанёс яе Сћ КернаСћ, пасля Сћ 1310-ыя гады Сћ збудаваныя С–м ТрокС– (цяпер Тракай у ЛС–тве), а адтуль у 1323 годзе – у ВС–льню. Часам утварэння Княства лС–чацца 1240-ыя гады, калС– Сћ Новагародку па запрашэннС– тутэйшых баяраСћ пачаСћ княжыць МС–ндоСћг. На чале ВКЛ стаяСћ вялС–кС– князь, якога называлС– гаспадаром. Ён меСћ абсалютную Сћладу, з’яСћляСћся адначасова суддзёй, адмС–нС–стратарам, камандаваСћ узброенымС– сС–ламС–. ВялС–кага князя спачатку выбС–ралС– вузкС–м колам найбольш важных асобаСћ, а з канца ХV стагоддзя – на вальных (агульных) соймах з удзелам прадстаСћнС–коСћ усС–х зямель. На галаву вялС–кага князя Сћскладалася карона – як сС–мвал улады. КаранацыС– адбывалС–ся Сћ вС–ленскС–м касцёле святога СтанС–слава. Вядомы гады, калС– адбывалС–ся гэтыя СћрачыстасцС–: 1392, 1440, 1492, 1506, 1529. Першым гаспадаром быСћ МС–ндоСћг (1195? – 1263), якС– стаСћ першым С– адзС–ным каралём ВялС–кага княства – каранаваны 6 лС–пеня 1253 года Сћ Новагародку. Пасля ЛюблС–нскай унС–С– 1569 года кароль польскС– станавС–Сћся С– вялС–кС–м князем лС–тоСћскС–м, адзС–наСћладна СћзначальваСћ агульную дзяржаву – Рэч ПаспалС–тая абодвух народаСћ. У канцы ХР†V – ХVІІ стагоддзях дзяржаСћнай мовай у Княстве была старажытнабеларуская альбо руская. Прафесар Оксфардскага унС–версС–тэта Б. МорфС–л пС–саСћ: “Беларусы былС– найбольш цывС–лС–заванай нацыяй на Сћсходзе ЕСћропы. На беларускай мове дайшлС– да нас сапраСћдныя дакументы, якС–я выдавалС– польскС–я каралС– сваС–м падданым у ХV – ХVР† стагоддзях”. Новагародак – першая сталС–ца (сталец) ВялС–кага княства ЛС–тоСћскага. Упершыню згадваецца пад 1044 годам, калС– адбываСћся паход князя Яраслава Мудрага на ЛС–тву. Аднак С–снуе меркаванне, што пасяленне тут С–снавала яшчэ Сћ Х стагоддзС–. З сярэдзС–ны 1240-х гадоСћ горад быСћ рэзС–дэнцыяй князя МС–ндоСћга, пазнейшага вялС–кага князя лС–тоСћскага С– першага караля (1253) ВялС–кага княства ЛС–тоСћскага. З гэтага часу Новагародак стаСћ стальцом Княства. Пасля вялС–кС– князь ГедымС–н перанёс сталС–цу на кароткС– час у КернаСћ, а пасля – верагодна, у 1310-ыя гады, у пабудаваныя С–м ТрокС–, з якС–х той жа ГедымС–н перамясцС–Сћ сталС–цу Сћ 1323 годзе Сћ ВС–льню. У ХІІІ – ХР†V стагоддзях Новагародак з’яСћляСћся цэнтрам удзельнага Новагародскага княства. Р†м валодалС– Карыят, Карыбут. У 1428 годзе ВС–таСћт адпС–саСћ горад С– навакольныя вёскС– сваёй жонцы Улляне Гальшанскай – цётцы Соф’і Гальшанскай, якая стала жонкай караля польскага Ягайлы. Р†хнС– шлюб адбываСћся Сћ Новагародку 24 лютага 1422 года. У ХР†V – ХV стагоддзях у Новагародку знаходзС–лася рэзС–дэнцыя праваслаСћнага мС–трапалС–та, горад стаСћ своеасаблС–вай царкоСћна-рэлС–гС–йнай сталС–цай Княства, ён як бы пераняСћ эстафету ад КС–ева. У ХVР† стагоддзС– Новагародак лС–чыСћся другой пасля ВС–льнС– кафедрай мС–трапалС–таСћ, тут была С–хняя рэзС–дэнцыя. У горадзе жыСћ мС–трапалС–т кС–еСћскС– Грыгорый Балгарын. У 1316 годзе набыСћ статус цэнтра самастойнай ЛС–тоСћска-Новагародскай мС–траполС–С–. У студзенС– 1507 года стаСћ цэнтрам Новагародскага ваяводства. З 1511 года валодаСћ магдэбургскС–м правам. З канца ХVР† да канца другой трэцС– ХVІІІ стагоддзя тут праводзС–Сћ свае пасяджэннС– ГалоСћны трыбунал ВКЛ. Не раз цярпеСћ ад войнаСћ С– захопаСћ, ад пажараСћ. Пасля падзелаСћ Рэчы ПаспалС–тай (апошнС– Сћ 1795 годзе) знаходзС–Сћся Сћ складзе РасС–С–. НовагародскС– замак – С–снаваСћ у ХР† – пачатку ХVІІІ стагоддзяСћ на Замкавай гары, вышыня якой каля 20 м. АкружаСћ замак высокС– земляны вал С– глыбокС– (да 10 м) роСћ. У ХІІІ стагоддзС– была збудавана вялС–кая абарончая пяцС–павярховая вежа 12 х 12 м С– вышынёй да 25 м. У канцы ХР†V стагоддзя, каб засцерагчыся ад нападу крыжакоСћ, ВС–таСћт загадаСћ узвесцС– на Замкавай гары мураваныя сцены таСћшчынёй да 2-х С– вышынёй да 8 метраСћ С– яшчэ тры трохпавярховыя вежы з байнС–цамС–. Наогул, мураваны сямС–вежавы замак будаваСћся двумя заходамС–: у канцы ХР†V – пачатку ХV стагоддзя С– Сћ канцы ХV – пачатку ХVР† стагоддзя, каб адбС–ваць напады татараСћ. З ХР†V да ХР†Х стагоддзях у замку была царква, дзе да 1795 года праходзС–лС– пасяджэннС– апеляцыйнага Трыбунала Княства. У канцы ХVР† – пачатку ХVІІ стагоддзя з’явС–Сћся палац з капэлай. У 1428 годзе вялС–кС– князь лС–тоСћскС– ВС–таСћт ВялС–кС– перадаСћ замак С– Сћвесь горад у пажыццёвае валоданне сваёй жонцы Улляне. Падчас вайны РасС–С– з Рэччу ПаспалС–тай 1654 – 1657 гадоСћ сцены С– многС–я вежы былС– пашкоджаны. У 1706 годзе замак быСћ узарваны шведамС–. КернаСћ – другая сталС–ца ВялС–кага княства ЛС–тоСћскага. Цяпер гэта мястэчка Сћ ШырвС–нтаскС–м раёне ВС–ленскга павета. Упершыню згадваецца Сћ 1279 годзе. Тут знаходзС–лася рэзС–дэнцыя вялС–кС–х князёСћ лС–тоСћскаС–х Трайдзена (1270 – 1282), ВС–ценя (1295-1316) С– напачатку княжання – ГедымС–на. У ХІІІ – ХР†V стагоддзях для абароны горада служылС– 5 драСћляных замкаСћ на беразе ракС– ВяллС–, што, акрамя таго, надавала гораду асаблС–вае значэнне Сћ дзяржаСћным жыццС–. У 1390 годзе замкС– былС– разбураны ТэСћтонскС–м ордэнам. Горад паступова трацС–Сћ сваю палС–тычную значнасць. ТрокС– – трэцяя сталС–ца ВялС–кага княства ЛС–тоСћскага прыкладна з 1310-х гадоСћ, цяпер горад у ЛС–тве Тракай. Упершыню згадваецца Сћ нямецкС–х летапС–сах у 1337 годзе. Найбольш вядомы Сћ ХР†V – ХV стагоддзях, адыгрываСћ значную ролю Сћ палС–тычным С– дзяржаСћным жыццС– Княства. ТрокС–, лС–чыцца, збудаваСћ вялС–кС– князь ГедымС–н – пасля Сћдалых ловаСћ ён прыкмецС–Сћ прыгожыя мясцС–ны непадалёку ад Кернава С– вырашыСћ узвесцС– тут замак. У вынС–ку з’явС–лася крэпасць ТрокС–, куды Сћ 1310-ыя гады ГедымС–н перанёс з Кернава (другой сталС–цы ВКЛ) сталец Княства, а Сћ 1323 годзе ён жа надаСћ сталС–чны статус ВС–льнС–, ТрокС– адышлС– ягонаму сыну Кейстуту. Аднак у летапС–сах згадваецца, што ТрокС– (адначасова з ВС–льняй) былС– сталС–цай С– пры вялС–кС–х князях СвС–дрыгайле С– ЖыгС–монце КейстутавС–чы. Мо таму, што ТрокС–, якС–я пазней падзялС–лС–ся на Старыя С– Новыя, былС– напачатку сталС–цай удзельнага княства Кейстута (летапС–сы сведчаць, што гэта ён збудаваСћ Новыя ТрокС–, куды пераехала С– ягоная сталС–ца). У Новых Троках у 1350 годзе нарадзС–Сћся будучы вялС–кС– князь лС–тоСћскС– ВС–таСћт, тут знаходзС–лася адна з ягоных рэзС–дэнцый. Як за сваю родавую вотчыну ВС–таСћт шмат ваяваСћ С– з Ягайлам, С– з С–ншымС–, з 1392 года ТрокС– з’яСћлялС–ся вотчынай ВС–таСћта. У ХV стагоддзС– Сћ Троках часта жыСћ вялС–кС– князь лС–тоСћскС– КазС–мС–р. Аднак у сувязС– з тым, што ТрокС– былС– непадалёк ад ВС–льнС–, з часам С–х значэнне змянС–лася. З 1413 года – цэнтр ваяводства С– павета. Тут (С–ншыя сведчаць, што Сћ ВС–льнС– – гэта больш верагодна) у 1430 годзе адбыСћся з’езд вядомых еСћрапейскС–х уладароСћ у сувязС– з маючай быць каранацыяй ВС–таСћта ВялС–кага на караля лС–тоСћскага. Тут жа 27 кастрычнС–ка 1430 года ВС–таСћт памёр, не дачакаСћшыся прывозу кароны ад папы рымскага. У 1440 годзе Сћ Троках быСћ забС–ты вялС–кС– князь лС–тоСћскС– ЖыгС–монт КейстутавС–ч. Напрыканцы ХVР† стагоддзя тут праходзС–лС– пасяджэннС– Трыбунала ВКЛ. У вынС–ку трэцяга падзелу Рэчы ПаспалС–тай у 1795 годзе адышлС– да РасС–йскай С–мперыС–. ВС–льня – чацвёртая сталС–ца ВялС–кага княства ЛС–тоСћскага з пачатку ХР†V да канца ХVІІІ стагоддзя, знаходзС–цца Сћ сутоках рэк ВС–лС–я С– ВС–льня. Упершыню згадваецца Сћ 1323 годзе Сћ грамаце да ганзейскС–х гарадоСћ. Тады ж ГедымС–н перанёс сталС–цу ВялС–кага княства ЛС–тоСћскага з ТрокаСћ у ВС–льню. Ён жа збудаваСћ С– сам горад, якС– СћбачыСћ у сне. Яму прыснС–лася высокая гара, на якой стаяСћ жалезны воСћк С– моцна выСћ. ВярхоСћны жрэц ЛС–здзейка патлумачыСћ, што гэта задача ГедымС–ну збудаваць магутны замак С– горад, якС– станецца сталС–цай. А выццё ваСћка – гэта тая слава, якая разыдзецца па свеце пра заснавальнС–ка. ГедымС–н так С– паступС–Сћ. З гэтага часу пачынаецца вС–ленскС– перыяд гС–сторыС– ВКЛ. У сваС–х граматах ГедымС–н называСћ ВС–льню каралеСћскС–м горадам, а сябе “каралём ЛС–твы С– Русі”. У 1272 годзе лС–тоСћскС– князь Святарог (ШвС–нтарог) непадалёк ад упадзення ВС–ленкС– Сћ р. ВС–лС–я збудаваСћ капС–шча Перуна, дзе знаходзС–лася месца спальвання памерлых князёСћ. У 1382 годзе Ягайла загадаСћ спалС–ць тут цела задушанага Сћ КрэСћскС–м замку Кейстута. РэзС–дэнцыяй вялС–кС–х князёСћ служыСћ вялС–какняскС– палац – ВерхнС– замак. У сакавС–ку 1387 года ВС–льня першай у Княстве атрымала магдэбургскае права. У 1387 годзе вялС–кС– князь лС–тоСћскС– С– кароль польскС– Ягайла ахрысцС–Сћ жыхароСћ горада язычнС–каСћ па каталС–цкаму звычаю, на месцы капС–шча збудаваСћ касцёл святога СтанС–слава, якС– стаСћ кафедральным. Тут у 1392, 1440, 1492, 1506, 1529 гадах адбывалС–ся каранацыС– вялС–кС–х князёСћ лС–тоСћскС–х. 17 лютага 1387 года Ягайла выдаСћ прывС–лей аб заснаваннС– Сћ ВС–льнС– лацС–нскага бС–скупства (адмС–нС–страцыйная адзС–нка рымска-каталС–цкай царквы). З пачатку ХV стагоддзя Сћ ВС–льнС– знаходзС–лася рэзС–дэнцыя праваслаСћнага мС–ртапалС–та кС–еСћскага С– Сћсяе РусС–, ягоная кафедра была Сћ ПрачысценскС–м саборы. З 1413 года горад з’яСћляСћся цэнтрам ВС–ленскага ваяводства. У 1492 годзе тут заснаваны ВС–ленскС– манетны двор. У горадзе мелС– свае палацы СапегС–, РадзС–вС–лы, АстрожскС–я, ХадкевС–чы, КС–шкС– С– С–ншыя вялС–калС–тоСћскС–я магнаты. З ХV стагоддзя Сћ ВС–льнС– адбывалС–ся вальныя соймы ВялС–кага княства ЛС–тоСћскага, пазней – галоСћныя з’езды Княства. У вынС–ку трэцяга падзелу Рэчы ПаспалС–тай ВС–льня апынулася Сћ РасС–йскай С–мперыС–. Крэва – мястэчка на рацэ КраСћлянка Сћ АшмянскС–м павеце. Цяпер вёска Сћ СмаргонскС–м раёне. Першая згадка знаходзС–цца Сћ нямецкС–х хронС–ках у ХІІІ стагоддзС– як пра сталС–цу напаСћлегендарнай балта-славянскай дзяржавы НальшчанаСћ (НальшанаСћ) – незалежнае княства племенС– нальшы Сћ сярэдзС–не таго ж стагоддзя. УладарыСћ там князь ДаСћмонт, таму Крэва часта называлС– ДаСћмонтаСћ горад. У 1260-ыя гады Крэва Сћвайшло Сћ склад ВялС–кага княства ЛС–тоСћскага. У 1338 годзе па спадчыне перайшло да князя Альгерда. КалС– Сћ 1391 годзе загС–нуСћ апошнС– крэСћскС– князь ВС–гунд, Крэва атрымала статус староства. У 1507 годзе Крэва наведаСћ кароль польскС– С– вялС–кС– князь лС–тоСћскС– ЖыгС–монт Стары. З 1559 года горад меСћ магдэбургскае права. У 1564 годзе Крэва атрымаСћ Андрэй КурбскС–, якС– Сћцёк у ВялС–кае княства ЛС–тоСћскае ад рускага цара Р†вана Р†V ЖахлС–вага. З 1569 – у складзе Рэчы ПаспалС–тай, з 2-ой паловы ХVР† стагоддзя мястэчка з’яСћлялася каралеСћскай (дзяржаСћнай) уласнасцю. Пасля трэцяга падзелу Рэчы ПаспалС–тай у 1795 годзе – у складзе РасС–йскай С–мперыС–. КрэСћскае княства – удзельнае княства, якое С–снавала Сћ ХР†V стагоддзС–, цэнтрам было Крэва. ВялС–кС– князь лС–тоСћскС– ГедымС–н у 1338 годзе перадаСћ княства сыну Альгерду. КалС– княства перастала С–снаваць, замест яго было Сћтворана староства ВС–ленскага ваяводства. КрэСћскС– замак – першы цалкам мураваны замак тыпу кастэль у ВялС–кС–м княстве ЛС–тоСћскС–м. Нальшаны (Нальшчаны) – гС–старычная вобласць на беларускС–х землях (цяперашнС–я СмаргонскС–, АстравецкС–, АшмянскС–, часткова МядзельскС–, ВаложынскС– раёны), насельнС–камС– якой здаСћна былС– балты. Але сюды раней, чым на С–ншыя землС–, пранС–клС– крывС–чы, якС–я вялС–кС–м племянным аб’яднаннем жылС– з Р†Х – Х стагоддзяСћ у вярхоСћях Дняпра, Заходняй ДзвС–ны, ВолгС–, на поСћднС– Чудскага возера, С– асС–мС–лявалС– мясцовых жыхароСћ. У Х – ХІІІ стагоддзях у Нальшанах С–снавалС– гарады Крэва, СвС–р С– Гальшаны. З першай паловы ХІІІ стагоддзя згодна з некаторымС– сведчаннямС– гС–сторыкаСћ Крэва з’яСћлялася сталС–цай Нальшан. НальшанскС–м князем быСћ ДаСћмонт, якС– падтрымаСћ Жамойць у барацьбе з ЛС–твой С– Сћ 1263 годзе забС–Сћ караля лС–тоСћскага МС–ндоСћга. Пасля таго, як у 1264 годзе слугамС– МС–ндоСћга быСћ забС–ты вялС–кС– князь лС–тоСћскС– Транята, на пасадзе стаСћ сын МС–ндоСћга Войшалк, якС– далучыСћ Нальшаны да ВялС–кага княства ЛС–тоСћскага. Гальшаны – сёння вёска Сћ АшмянскС–м раёне. Раней Гальшаны былС– мястэчкам у АшмянскС–м павеце ВС–ленскага ваяводства. Пасля смерцС– СвС–нтарога на вялС–кС– пасад лС–тоСћскС–, жамойцкС–, новагародскС– С– рускС– заступС–Сћ ягоны сын СкС–рмант. СкС–рмантаСћ сын ГС–лС–гС–н княжыСћ на зямлС– лС–тоСћскай С– рускай, пакуль не памёр. Затым княжыць пачаСћ ГС–лС–гС–наСћ сын Раман (Рамунт). КалС– Раман памёр, разышлС–ся пяць яго сыноСћ княжыць у розных землях. СярэднС– Гальшан (Гольша) пайшоСћ за раку Вяллю. Гэта С– быСћ той далёкС– продак, якому зямля гальшанская сваёю назвай абавязана. Сярод прыгожых гор знайшоСћ Гольша гару найпрыгожую, што над ракою ВС–льняй. ЗбудаваСћ там горад С– назваСћ яго сваС–м С–мем – Гальшаны. А калС– ехаСћ аднойчы на ловы, за дзесяць мС–ль ад свайго горада СћбачыСћ у пушчы гару яшчэ больш прыгожую ды велС–чную, раСћнС–намС– вялС–кС–мС– аблеглую ды багаццем поСћную. Р† спадабалася яму, С– пасялС–Сћся ён там, С– на той гары над ракою, што Караблём называлася, учынС–Сћ горад. Р† перанёсся туды, С– там пачаСћ княжыць. Р† назваСћся князем ГальшанскС–м… Так паведамляе пра заснаванне ГальшанаСћ у ХІІІ стагоддзС– С– паходжанне князёСћ ГальшанскС–х ХронС–ка БыхаСћца. Павел АльгС–монтавС–ч ГальшанскС– – бС–скуп луцкС– з 1530, а з 1536 вС–ленскС– быСћ апошнС–м уладаром Гальшан. Падчарка Алена СямёнаСћна з роду ДубровС–цкС–х атрымала Гальшаны Сћ спадчыну, а калС– яна пашлюбС–лася (1558) з ПаСћлам Р†ванавС–чам Сапегам, ГальшанамС– сталС– валодаць СапегС–. ГальшанскС– замак – С–снаваСћ у ХVІІ–ХХ стагоддзях. Узведзены Сћ канцы ХVР† – першай палове ХVІІ стагоддзя на левым беразе р. ГальшанкС–. Моцна нагадвае сваёй планС–роСћкай МС–рскС–. Мае прамавугольную форму 88,6 х 95,6 м, на вуглах стаялС– 4 шасцС–гранныя вежы, жылыя памяшканнС– знаходзС–лС–ся Сћ двары – так С– Сћ МС–рскС–м. Уязная брама размяшчалася Сћ цэнтры аднае сцяны. Насупраць яе была каплС–чка, убудаваная Сћ жылыя памяшканнС–. Напачатку, пакуль не было гэтага замка, княская рэзС–дэнцыя была размешчана на правым беразе р. Карабель, прытоку ГальшанкС–, непадалёк ад Гальшан. Пазней Багдан Сапега перанёс яе на новае месца. Замак шмат пацярпеСћ за сваю гС–сторыю, быСћ перабудаваны Сћ другой палове ХVІІІ С– на пачатку ХХ стагоддзяСћ, моцна змянС–Сћся ягоны першапачатковы выгляд. Тут у 1440 С– 1492 гадах адбывалС–ся з’езды феадальнай знацС– ВялС–кага княства ЛС–тоСћскага. Друцк – сёння гэта вёска Сћ ТалачынскС–м раёне. ЗнаходзС–цца на р. Друць. КалС–сьцС– быСћ горадам. Заснаваны на месцы паселС–шча Р†V стагоддзя. Першая згадка Сћ летапС–сах адносС–цца да 1092 года. Друцк ляжаСћ на вядомым гандлёвым шляху з варагаСћ у грэкС– – яго заходнС–м адгалС–наваннС–. Тут С–снаваСћ сухапутны “волак”, па якС–м купцы перапраСћлялС–ся з басейна Заходняй ДзвС–ны Сћ басейн Дняпра. А таму Сћ горадзе жылС– таксама валачане. Пасля смерцС– Сћ 1101 годзе полацкага князя Усяслава БрачыславС–ча Чарадзея ягоныя сыны падзялС–лС– Сћладу. У МС–нску княжыСћ Глеб, у Полацку – Давыд, а Друцк дастаСћся князю Барысу. Ад яго пачалася лС–нС–я князёСћ БарысавС–чаСћ. Друцк належаСћ князям ДруцкС–м. Тут пасля смерцС– свайго бацькС– Андрэя Гальшанскага выхоСћвалася разам з сёстрамС– гальшанская князёСћна Соф’я, якая стала чацвёртай жонкай караля польскага Ягайлы. Сястра князя Сямёна Друцкага Аляксандра, у якога ВС–таСћт сватаСћ Соф’ю за Ягайлу, была ейнай мацС–. У ХронС–цы БыхаСћца пра гэта сказана: Ягайла С– ВС–таСћт вярталС–ся са смаленскага паходу, заехалС– Сћ Друцк С– былС– гасцямС– – абедалС– – у князя Сямёна ДзмС–травС–ча Друцкага. Там С– заСћважылС– маладых князёСћнаСћ гальшанскС–х. Друцкае княства – С–снавала Сћ ХІІ – ХVР† стагоддзях, да гэтага СћваходзС–ла Сћ склад Полацкага княства. КнязС– друцкС–я С– князС– мС–нскС–я змагалС–ся за полацкС– пасад. У 1345 годзе Сћвайшло Сћ склад ВялС–кага княства ЛС–тоСћскага. КалС– пачалС– знС–каць асобныя галС–ны роду князёСћ ДруцкС–х, княства дзялС–лася С– па частках пераходзС–ла да С–ншых гаспадароСћ. У 1566 годзе Сћвайшло Сћ склад Аршанскага павета. ДруцкС– замак – знаходзС–Сћся на СћзвышэннС– (22 метры над узроСћнем ракС–) на правым беразе р. Друць, С–снаваСћ у ХР†V – ХVІІ стагоддзях. Яго акружаСћ вялС–кС– вал, якС– С– сёння выглядае велС–чна, С– глыбокС– роСћ. МеСћся таксама падзамак, што дадавала абарончых магчымасцяСћ самому замку. ПляцоСћка замка мела 140 х 80 м. У 2-ой палове ХVР† стагоддзя польскС– гС–сторык Аляксандр ГваньС–нС– (гэта ён выдаСћ у 1578 годзе “ХронС–ку ЕСћрапейскай Сарматыі”, дзе маецца шмат матэрыялаСћ пра Княства), якС– служыСћ у ВС–цебскС–м гарнС–зоне ротмС–старам, пС–саСћ пра Друцк, у якС–м “быСћ замак драСћляны на гары высокай”. Гародня (Гарадзень, Горадня, Гродна) – “каралеСћскі” горад Трокскага ваяводства, як цэнтр удзельнага княства Сћпершыню згадваецца Сћ Р†пацьеСћскС–м летапС–се Сћ 1127 годзе. А князь гарадзенскС– згадваецца Сћ летапС–сах пад 1116 годам. РаскопкС– сведчаць, што яшчэ Сћ канцы Х стагоддзя Сћ сутоку ракС– ГараднС–чанкС– з Нёманам С–снавала славянскае паселС–шча. На Замкавай гары Сћ даСћнасцС– быСћ збудаваны княскС– палац – практычна магутная крэпасць з нябачанай па тым часе абарончай сцяной. Важны цэнтр палС–тычнага С– дзяржаСћнага жыцця ВКЛ. Тут неаднаразова бывалС– вялС–кС–я князС– лС–тоСћскС–я С– каралС– польскС–я, праходзС–лС– важныя сходы С– з’езды вялС–калС–тоСћскС–х магнатаСћ. З 1376 года горад належыць вялС–каму князю лС–тоСћскаму ВС–таСћту, якС– перабудаваСћ крэпасць С– практычна надаСћ гораду значнасць другой сталС–цы Княства. Пасля перамогС– лС–тоСћска-польскС–х войскаСћ на ГрунвальдскС–м полС– Сћ 1410 годзе Гародня набывае новы статус. У 1496 гораду нададзена магдэбургскае права. Тут знаходзС–лася сядзС–ба вялС–кС–х князёСћ лС–тоСћскС–х С– каралёСћ польскС–х, праходзС–лС– соймы Княства – у 1501, 1506, 1522, 1566, 1567, 1568 гадах. Напрыканцы ХР†V стагоддзя пабудаваны касцёл, названы Фарай ВС–таСћта. У 1576–1586 гадах Гародня была рэзС–дэнцыяй караля польскага С– вялС–кага князя лС–тоСћскага Стэфана Баторыя. З 1673 года Сћ ГароднС– меСћ права праводзС–цца кожны трэцС– сойм Рэчы ПаспалС–тай. Таму замак пачалС– значна перабудоСћваць. У С–м была Сенацкая зала, а Сћ будынку побач – Пасольская. У 1678 годзе Сћ замку адбыСћся першы сойм, якС– адкрыСћ кароль Ян ІІІ СабескС–. Да канца ХVІІІ стагоддзя С–х было праведзена 11. АпошнС– сойм адбыСћся Сћ 1793 годзе. На С–м зацверджана рашэнне аб другС–м падзеле Рэчы ПаспалС–тай. У каралеСћскС–м замку жыСћ апошнС– кароль Рэчы ПаспалС–тай СтанС–слаСћ АСћгуст ПанятоСћскС–. 25 лС–стапада 1795 года Сћ сваёй рэзС–дэнцыС– Сћ Новым замку ён вымушаны быСћ адмовС–цца ад каралеСћскага пасада. Рэч ПаспалС–тая (Rzecz Pospolita, Rzeczpospolita) – традыцыйная назва польскай дзяржавы Сћ канцы ХV – ХVІІІ стагоддзяСћ. Р†снавала Сћ форме саслоСћнай манархС–С–, улада перадавалася па спадчыне. Упершыню тэрмС–н ужыты Сћ пачатку ХІІІ стагоддзя Сћ хронС–цы ВС–нцэнта Кадлубка. З часу ЛюблС–нскай унС–С– афС–цыйная назва аб’яднанай польска-лС–тоСћскай дзяржавы. Феадальная федэратыСћная дзяржава, у якую аб’ядналС–ся Сћ 1569 годзе Карона (Польшча) С– Княства (ВялС–кае княства ЛС–тоСћскае), з’яСћлялася агульнай дзяржавай двух народаСћ. Р†снавала да 1795 года, пасля чаго была лС–квС–давана Сћ вынС–ку трох падзелаСћ яе тэрыторыС–. На чале стаяСћ пажыццёва абраны кароль, якС– адначасова насС–Сћ тытул вялС–кага князя лС–тоСћскага, рускага С– жамойцкага. Аднак назва гэтая гС–старычна Сћжывалася С– раней. Некаторыя гС–сторыкС– робяць такую выснову: пасля унС–С– з ВялС–кС–м княствам ЛС–тоСћскС–м польская дзяржава стала самай магутнай у ЕСћропе, у ХVІІ стагоддзС– яна аказалася арэнай грамадзянскай вайны, а напрыканцы ХVІІІ стагоддзя стала ахвярай суседзяСћ. Карона – назва Сћласна Польшчы Сћ ХР†V – ХVІІІ стагоддзях. КалС– Рэч ПаспалС–тая С– ВялС–кае княства ЛС–тоСћскае пасля ЛюблС–нскай унС–С– 1569 года былС– аб’яднаны Сћ адну дзяржаву, ужывалася з мэтай адрознС–ць яе ад ВКЛ, поСћная назва – Карона КаралеСћства Польскага. Малапольшча, Малая Польшча – гС–старычная вобласць Польшчы Сћ верхнС–м С– сярэднС–м цячэннС– ВС–слы. З канца Х стагоддзя землС– гэтыя знаходзС–лС–ся Сћ складзе старажытна-польскай дзяржавы ПястаСћ. Аб'ядноСћвала КракаСћскую С– СандамС–рскую землС–, якС–я пазней ператварылС–ся Сћ княствы. У ХР†V – ХVР† стагоддзях лС–чылася найбольш эканамС–чна развС–той С– палС–тычна актыСћнай. КракаСћ з'яСћляСћся сталС–цай С– месцам каранацыС– польскС–х каралёСћ. ЗнС–кла Сћ вынС–ку трох падзелаСћ Польшчы. КракаСћ – горад на поСћднС– Польшчы, з'яСћляСћся сталС–цай Малапольшчы С– месцам каранацыС– польскС–х каралёСћ (з 1320 года). У верхнС–м цячэннС– ВС–слы. Згодна з паданнем, горад заснаваСћ мС–фалагС–чны Крак на месцы пасялення племя вС–слян. Ягоная дачка Ванда не захацела пайсцС– замуж за нямецкага рыцара С– кС–нулася Сћ воды ВС–слы. Згадваецца Сћ 996 годзе. З канца Х стагоддзя Сћ складзе польскай дзяржавы. Каля 1040 года стаСћ рэзС–дэнцыяй уладароСћ С– сталС–цай дзяржавы. У Кракаве быСћ самы вялС–кС– па еСћрапейскС–х мерках Рынкавы пляц, на якС–м каралС–, у тым лС–ку Ягайла, пасля каранацыС– прымалС– прысягу мяшчан. Самым знакамС–тым з многС–х помнС–каСћ з’яСћляецца ВавельскС– замак – рэзС–дэнцыя каралёСћ, на цяперашнС– лад быСћ перабудавны прадстаСћнС–камС– Ягелонскай дынастыС– каралямС– ЖыгС–монтам Старым С– ЖыгС–монтам АСћгустам. У ВавельскС–м кафедральным касцёле адбывалС–ся каранацыС– каралёСћ С– С–хнС–х жонак. З 1333 года КракаСћ з’яСћляецца месцам пахавання каралёСћ. 25 мая 1339 года памерла каралева польская Альдона (Ганна) дачка вялС–кга князя лС–тоСћскага ГедымС–на, якая была замужам за каралём КазС–мС–рам. Яе пахавалС– Сћ КракаСћскай катэдры, гэта было першае пахаванне каралевы Сћ ВавельскС–м касцёле. У касцёле знаходзяцца таксама надмагС–ллС– Ягайлы, ягонай жонкС– Соф’і Гальшанскай, С–хняга сына КазС–мС–ра С– С–ншых высокС–х асбаСћ, маецца ЖыгС–монтаСћская каплС–ца. На плошчы Яна МатэйкС– знаходзС–цца помнС–к пераможцу Сћ Грунвальдскай бС–тве каралю Ягайлу. Пасля трэцяга падзелу Рэчы ПаспалС–тай у 1795 годзе КракаСћ знаходзС–Сћся Сћ складзе АСћстрыйскай С–мперыС–. У 1596 годзе каралеСћская рэзС–дэнцыя перанесена Сћ Варшаву, якая Сћ 1611 годзе стала сталС–цай Рэчы ПаспалС–тай. ТэСћтонскС– ордэн, КрыжацкС– ордэн, НямецкС– ордэн – духоСћна-рыцарскС– каталС–цкС– манаскС– ордэн С– дзяржава, заснаваны Сћ 1198-1199 гадах у ПалесцС–не падчас трэцяга крыжовага паходу, ваенная арганС–зацыя нямецкС–х рыцараСћ, якС–я вялС– агрэсС–Сћныя войны ва Усходняй ЕСћропе. Яго поСћная назва “Ордэн шпС–таля Найсвяцейшай Дзевы МарыС– нямецкага дома Сћ Р†ерусалС–ме”. Як самастойны ордэн яго прызнаСћ у 1199 годзе папа рымскС– Р†накенцС–й ІІІ, якС– намагаСћся пашырыць уплыСћ каталС–цкай царквы на землС– Усходняй ЕСћропы. Браты-рыцары былС– не толькС– манахамС–, але мусС–лС– збройна змагацца з “нявернымі”. СапраСћднымС– членамС– Ордэна маглС– быць толькС– немцы, а тэСћтоны – адно з германскС–х плямёнаСћ. З ХІІІ стагоддзя да 1525 года рэзС–дэнцыя ордэна знаходзС–лася Сћ Прыбалтыцы. ПольскС– князь Конрад МазавецкС– Сћ 1226 годзе запрасС–Сћ рыцараСћ-манахаСћ для барацьбы з язычнС–камС–-прусамС– (КрушвС–цкС– дагавор 1234 года) С– ахвяраваСћ С–м ХэлмС–нскую зямлю. Ордэн ваяваСћ супраць прусаСћ С– С–ншых народаСћ ПрыбалтыкС–, але С–хнС–я землС– не аддаСћ палякам. У сярэдзС–не ХІІІ стагоддзя на прускС–х, лС–тоСћскС–х С– польскС–х землях утварылася рыцарска-манаская каталС–цкая арганС–зацыя С– дзяржава ТэСћтонскага ордэна, якая вяла няспынныя войны за панаванне Сћ Прыбалтыцы. У 1237 годзе да яго далучаны Ордэн мечаносцаСћ, утворана яго аддзяленне – ЛС–вонскС– ордэн. Ужо Сћ 1238 годзе Ордэн захапС–Сћ значныя тэрыторыС– памС–ж ВС–слай С– Нёманам, у С–хнС–м вусцС–. РэзС–дэнцыяй Ордэна спачатку быСћ палесцС–нскС– Акон, з 1291 года – Венецыя, з 1309 – Мальбарк (Марыенбург). У 1466 годзе быСћ заключаны другС– пасля Грунвальдскай бС–твы ТоруньскС– мС–рны двгавор, якС– закончыСћ ТрынаццацС–гадовую вайну (1454–1466). Ордэн стаСћ васалам Польскага каралеСћства. СталС–ца перанесена Сћ Крулевец (Каралевец, КёнС–гсберг, КалС–нС–нград). У 1525 годзе апошнС– вялС–кС– магС–стр Ордэна Альбрэхт БрандэнбургскС– правёСћ секулярызацыю Ордэна, ператварыСћ яго Сћ свецкае Прускае герцагства, якое з 1701 года стала называцца ПрускС–м каралеСћствам. ВялС–кС– магС–стр стаСћ васалам караля польскага С– вялС–кага князя лС–тоСћскага ЖыгС–монта Р† Старога. НямецкС– ордэн, як каталС–цкая арганС–зацыя, С–снуе дагэтуль. СядзС–ба яго знаходзС–цца Сћ Вене. Крыжаносцы, крыжакС– – так называлС– членаСћ ТэСћтонскага С– ЛС–вонскага духоСћна-рыцарскС–х ордэнаСћ у Сярэднявеччы: з-за таго, што на С–хнС–м верхнС–м адзеннС– была выява крыжа. Гэтак жа называлС– С– СћдзельнС–каСћ крыжовых паходаСћ – рэлС–гС–йных войнаСћ, што вялС–ся пад апекай каталС–цкай царквы заходнееСћрапейскС–мС– феадаламС– Сћ ХР† – ХV стагоддзях. Р†х называлС– яшчэ “змагарамС– за веру”. Мечаносцы – нямецкС–я рыцары, члены духоСћна-рыцарскага Ордэна мечаносцаСћ, якС– Сћ 1202 годзе быСћ заснаваны рыжскС–м епС–скапам Альбертам. МеСћ на мэце прымусовую хрысцС–янС–зацыю С– абарону каталС–цкай царквы Сћ ЛС–вонС–С– альбо Р†нфлянтах. НаладжваСћ крыжовыя паходы супраць славян С– балтаСћ. АфС–цыйна называСћся Браты воС–нства Хрыстовага. МечаносцамС– ж рыцараСћ называлС– з-за таго, што на С–хнС–х белых плашчах знаходзС–лС–ся выявы мяча С– крыжа. УзначальваСћ ордэн выбраны магС–стр, рэзС–дэнцыя якога знаходзС–лася Сћ Рызе. У 1236 годзе Ордэн быСћ разбС–ты каля сучаснага лС–тоСћскага горада ШаСћляй. Ягоныя рэшткС– Сћ 1237 годзе аб’ядналС–ся з ТэСћтонскС–м ордэнам С– СћтварылС– ЛС–вонскС– ордэн. ЯГЕЛОНСКАЯ ДЫНАСТЫЯ Р† ЯЕ АТАЧЭННЕ Ягелоны – каралеСћская дынастыя, адгалС–наванне ГедымС–навС–чаСћ, якая панавала Сћ сярэднявечнай ЕСћропе амаль два стагоддзС– (з 1377 да 1572 года). ПаходзС–ць ад караля польскага С– вышэйшага князя лС–тоСћскага УладзС–слава ІІ Ягайлы – сын Альгерда С– Сћнук ГедымС–на, С– ягонай чацвёртай жонкС– Соф’і Гальшанскай. Абое – выхадцы з ВялС–кага княства ЛС–тоСћскага, з нашых беларускС–х зямель: вялС–кС– князь лС–тоСћскС– Ягайла меСћ сваю рэзС–дэнцыю Сћ Крэве, Соф’я спачатку жыла Сћ свайго бацькС– Андрэя Р†ванавС–ча Сћ ГальшанскС–м замку, а пасля ягонай смерцС– Сћ свайго дзядзькС– князя Сямёна Друцкага Сћ ДруцкС–м замку. У Княстве С–х называлС– ЯгайлавС–чамС–. На высокС–х каралеСћскС–х пасадах знаходзС–лС–ся: у Польшчы – у 1386–1572 гадах, у ВялС–кС–м княстве ЛС–тоСћскС–м – у 1377, 1401, 1440–1572, у ВенгрыС– – у 1440–1444, 1490–1526, у ЧэхС–С– – у 1471–1526 гадах. Пры Ягайлу (у Княстве Сћ гэты час гаспадаром быСћ ВС–таСћт ВялС–кС–) аб’яднаныя землС– Княства С– Кароны прасцС–ралС–ся ад мора Чорнага да мора Балтыйскага, а дзяржава лС–чылася адной з самых моцных у ЕСћропе. Напрыканцы ХV стагоддзя Ягелоны з’яСћлялС–ся прызнанай С– паважанай еСћрапейскай дынастыяй. Дынастыя спынС–лася Сћ 1572 годзе пасля смерцС– ЖыгС–монта ІІ АСћгуста. З роду ЯгелонаСћ былС–: Эльжбета-БанС–фацыя – 22.6.1399 – 13.7.1399, дачка Ягайлы С– першай ягонай жонкС– караля польскага ЯдвС–гС–. ЯдвС–га – 8.4.1408 – 8.12.1431, дачка Ягайлы С– другой ягонай жонкС– Ганны Цылейскай. УладзС–слаСћ ІІІ Варненьчык – 31.10.1424 – 10.11.1444, старэйшы сын Ягайлы С– Соф’і Гальшанскай, кароль польскС– Сћ 1434–1444 гадах, кароль венгерскС– Ласла Р† у 1440–1444 гадах. КазС–мС–р – 16.5.1426 – 2.3.1427, другС– сын Ягайлы С– Соф’і Гальшанскай. КазС–мС–р Р†V Андрэй Ягелончык – 30.11.1427 – 7.6.1492, трэцС– сын Ягайлы С– Соф’і Гальшанскай, вялС–кС– князь лС–тоСћскС– Сћ 1440–1492 гадах, кароль польскС– КазС–мС–р Р†V у 1447–1492 гадах. УладзС–слаСћ ІІ Ягелончык – 1.3.1456 – 13.3.1516, старэйшы сын КазС–мС–ра Андрэя С– Эльжбеты РакушанкС–, кароль ЧэхС–С– Сћ 1471–1516 гадах, ВенгрыС– Ласла ІІ у 1490–1516 гадах. Ганна – 23.7.1503 – 27.1.1547, дачка УладзС–слава ІІ Ягелончыка С– Ганны, стала апошняй з чэшска-венгерскай лС–нС–С– ЯгелонаСћ. У 1521 годзе выйшла замуж за Фердынанда Габсбурга – з 1526 года кароль чэшскС– С– венгерскС–, з 1556 – С–мператар Свяшчэннай Рымскай С–мперыС–. УладзС–слаСћ, ЛюдвС–к ІІ – 1.7.1506 – 29.8.1526, сын УладзС–слава ІІ Ягелончыка С– Ганны, кароль чэшскС– С– венгерскС– (Лаяш ІІ) з 1516 года, загС–нуСћ у бС–тве з туркамС– каля Махача, на С–м чэшска-венгерская лС–нС–я ЯгелонаСћ спынС–лася. ЯдвС–га – 21.9.1457 – 18.2.1502, дачка КазС–мС–ра Андрэя С– Эльжбеты РакушанкС–. КазС–мС–р Святы – 3.10.1458 – 4.3.1484, другС– сын КазС–мС–ра Андрэя С– Эльжбеты РакушанкС–, кананС–заваны як каталС–цкС– святы Сћ 1522. Ян Р† Ольбрахт – 27.12.1459 – 17.6.1501, трэцС– сын КазС–мС–ра Андрэя С– Эльжбеты РакушанкС–, кароль польскС– Сћ 1492–1501 гадах. Аляксандр Ягелончык – 5.8.1461 – 19.8.1506, чацвёрты сын КазС–мС–ра Андрэя С– Эльжбеты РакушанкС–, вялС–кС– князь лС–тоСћскС– Сћ 1492–1506, кароль польскС– Сћ 1501 – 1506 гадах. Соф’я – 6.4.1464 – 5.10.1512, дачка КазС–мС–ра Андрэя С– Эльжбеты РакушанкС–. Эльжбета – 9.5.1465 – 9.5.1466, дачка КазС–мС–ра Андрэя С– Эльжбеты РакушанкС–. ЖыгС–монт Р† Стары – 1.1.1467 – 1.4.1548, пяты сын КазС–мС–ра Андрэя С– Эльжбеты РакушанкС–, вялС–кС– князь лС–тоСћскС– С– кароль польскС– Сћ 1506–1548 гадах. Ян (Януш) – 8.1.1499 – 18.2.1538, пазашлюбны сын ЖыгС–монта Р† Старога С– Кацярыны ТэльнС–чанкС–, бС–скуп вС–ленскС– Сћ 1519–1536, бС–скуп пазнаньскС– Сћ 1537 – 1538. ЯдвС–га – 15.3.1513 – 7.2.1573, дачка ЖыгС–монта Р† Старога С– Барбары ЗаполС–я, у 1535 выйшла замуж за Р†яхС–ма ІІ Гогенцолерна – брандэнбургскага курфюрста. Ганна – 1.7.1515 – 8.5.1520, дачка ЖыгС–монта Р† Старога С– Барбары ЗаполС–я. Р†забэла – 18.1.1519 – 15.9.1559, дачка ЖыгС–монта Р† Старога С– Боны Сфорцы, у 1539 годзе выйшла замуж за караля венгерскага Янаша Р† ЗаполС–я. ЖыгС–монт ІІ АСћгуст – 1.8.1520 – 7.7.1572, сын ЖыгС–монта Р† Старога С– Боны Сфорцы, вялС–кС– князь лС–тоСћскС– С– кароль польскС– Сћ 1548–1572 гадах, апошнС– з мужчын дынастыС– ЯгелонаСћ. Соф’я – 13.7.1522 – 28.5.1575, дачка ЖыгС–монта Р† Старога С– Боны Сфорцы, у 1556 годзе выйшла замуж за герцага браСћншвейскага Генрыха. Ганна Ягелонка – 18.10.1523 – 9.9. 1596, дачка ЖыгС–монта Р† Старога С– Боны Сфорцы, каралева польская С– вялС–кая княгС–ня лС–тоСћская Сћ 1575–1576 гадах. У 1576 годзе пашлюбС–лася са Стэфанам Баторыем. Кацярына – 1.9.1526 – 16.9.1583, дачка ЖыгС–монта Р† Старога С– Боны Сфорцы, у 1562 годзе выйшла замуж за фС–нляндскага герцага Яна Вазу, якС– з 1568 года быСћ каралём шведскС–м Янам ІІІ. Р†хнС– сын ЖыгС–монт у 1587 годзе стаСћ каралём польскС–м С– вялС–кС–м князем лС–тоСћскС–м ЖыгС–монтам ІІІ Вазам. Ольбрахт – нарадзС–Сћся С– памёр 20.9.1527, сын ЖыгС–монта Р† Старога С– Боны Сфорцы. Фрыдэрык Ягелончык – 27.4.1468 – 14.3.1503, шосты сын КазС–мС–ра Андрэя С– Эльжбеты РакушанкС–, бС–скуп кракаСћскС– (1488), арцыбС–скуп гнезненскС– (1493), кардынал-прымас (1495), пахаваны Сћ Вавельскай катэдры. Эльжбета – 13.5.1472 – памС–ж 19.5.1480 С– 20.51481, дачка КазС–мС–ра Андрэя С– Эльжбеты РакушанкС–. Ганна – 12.3.1476 – 12.8.1503, дачка КазС–мС–ра Андрэя С– Эльжбеты РакушанкС–. Барбара – 15.7.1478 – 15.2.1534, дачка КазС–мС–ра Андрэя С– Эльжбеты РакушанкС–. Эльжбета – 13.11.1483 – 16.2.1517, дачка КазС–мС–ра Андрэя С– Эльжбеты РакушанкС–. ШЛЮБНЫЯ ПОВЯЗР† ЗаснавальнС–к дынастыС– Ягайла (Wladyslaw JagС–ello) разам з першай жонкай ЯдвС–гай (да 18.2.1374 – 17.7.1399, шлюб 18.2.1386), дачкой караля венгерскага С– польскага ЛюдвС–ка Анжуйскага, меСћ дачку Эльжбету-БанС–фацыю (22.6.1399 – 13.7.1399); з другой жонкай Ганнай Цылейскай (1380? 1381 – 21.3.1416, шлюб 29.1.1402), дачкой графа ЦылС–С– ВС–льгельма, – дачку ЯдвС–гу (8.4.1408 – 8.12.1431), была заручана 8 красавС–ка 1421 года з сынам курфюрста брандэнбургскага Фрыдэрыка Р† Фрыдэрыкам ІІ; з трэцяй жонкай Эльжбетай (ГраноСћскай) ПС–лецкай (1370 – 12.5.1420, шлюб 2.5.1417), дачкой Атона з ПС–льчы, сваС–х дзяцей не было; з чацвёртай жонкай Соф’яй Гальшанскай (каля 1405 – 21.9.1461, шлюб 24.2.1422 у Новагародку), дачкой гальшанскага князя Андрэя Р†ванавС–ча, мелС– сыноСћ УладзС–слава (УладзС–слаСћ ІІІ Варненьчык, 31.10.1424 – 10.11.1444), КазС–мС–ра (16.5.1426 – 2.3.1427), КазС–мС–ра-Андрэя (30.11.1427 – 7.6.1492). УладзС–слаСћ ІІІ Варненьчык быСћ жанаты з удавой караля чэшскага С– венгерскага Альбрэхта з ГабсбургаСћ Эльжбетай, сумесных дзяцей не мелС–. КазС–мС–р Р†V Андрэй Ягелончык быСћ жанаты з Эльжбетай Габсбургскай (Ракушанкай) – (1437 – 30.8.1505, шлюб 10.2.1454) – другой дачкой караля чэшскага С– венгерскага, аСћстрыйскага князя Альбрэхта С– Эльжбеты, якая пасля смерцС– мужа пашлюбС–лася з ягоным старэйшым братам УладзС–славам. Было 13 дзяцей: 6 сыноСћ С– 7 дачок: УладзС–слаСћ (1.3.1456 – 13.3.1516) – кароль чэшскС– С– венгерскС–; ЯдвС–га (21.9.1457 – 18.2.1502) – была жонкай баварскага князя ГеоргС–я Багатага (ВС–тэльсбаха), шлюб 14.11.1475; КазС–мС–р Святы (3.10.1458 – 4.3.1484) – памёр маладым, пахаваны Сћ ВС–ленскС–м саборы, стаСћ патронам ЛС–твы; Ян Ольбрахт (27.12.1459 – 17.6.1501) – князь глогаСћскС– Сћ 1490 – 1498, кароль польскС–, каранаваны 23.11.1492; Аляксандр (5.8.1461 – 19.8.1506) – вялС–кС– князь лС–тоСћскС– з 1492, кароль польскС– з 1501, 15 лютага 1495 быСћ пашлюблены з дачкой вялС–кага князя маскоСћскага Р†вана ІІІ Аленай; Соф’я (6.5.1464 – 5.10.1512) – 14 лютага 1479 года стала жонкай Фрыдэрыка, сына Альбрэхта Гогенцолерна, курфюрста брандэнбургскага; Эльжбета Р† (9.5.1465 – 9.5.1466); ЖыгС–монт (1?.2.1.1467 – 1.4.1548) – князь глогаСћскС– Сћ 1498 – 1506, опаСћскС– Сћ 1501 – 1506, намеснС–к Лужыц, вялС–кС– князь лС–тоСћскС– С– кароль польскС– ЖыгС–монт Р† Стары з 1506, быСћ пашлюблены з Барбарай ЗаполС–я (8.2.1512), пасля з Бонай Сфорцай (18.4.1518); Фрыдэрык (27.4.1468 – 14.3.1503) – бС–скуп кракаСћскС–, арцыбС–скуп гнезненскС–, кардынал-прымас польскС–; Эльжбета ІІ (13.5.1472 – памС–ж 19.5.1480 С– 20.5.1481); Ганна (12.3.1476 – 12.8.1503) – жонка заходнепаморскага князя Багуслава Х ВялС–кага з 2 лютага 1491; Барбара (15.7.1478 – 15.2.1534) – з 21.11.1496 года жонка ГеоргС–я Барадатага, сына саксонскага князя Альбрэхта; Эльжбета ІІІ (13.11.1483 – 16.2.1517) – жонка (шлюб памС–ж 19 С– 25 лС–стапада 1515) князя легнС–цкага С– брэст-куяСћскага Фрыдэрыка ІІ з ПястаСћ. УладзС–слаСћ ІІ Ягелончык, сын караля польскага КазС–мС–ра (Андрэя) Ягелончыка С– Эльжбеты РакушанкС–, дачкС– караля чэшскага, венгерскага С– нямецкага Альбрэхта. Унук Ягайлы. БыСћ жанаты тройчы: з дачкой курфюрста брандэнбургскага Альбрэхта Гогенцолерна Барбарай (шлюб 19.8.1476), Беатрычай Арагонскай – дачкой караля Неапаля Фердынанда, шлюб 4.10.1490, шлюб скасавааны 7.4.1500. Разам з трэцяй жонкай Ганнай (1484 – 26.7.1506, шлюб 6.10.1502), дачкой графа дэ Цандале Гастона ІІ, меСћ дачку Ганну (23.7.1503 – 27.1.1547), якая 26.5.1521 стала жонкай Фердынанда Р† з ГабсбургаСћ, аСћстрыйскага эрцгерцага, караля чэшскага С– венгерскага, С–мператара Свяшчэннай Рымскай С–мперыС–, Ганна была мацС– С–мператара Свяшчэннай Рымскай С–мперыС– МаксС–мС–льяна ІІ, эрцгерцага аСћстрыйскага; сына УладзС–слава (ЛюдвС–ка) (1.7.1506 – 29.8.1526) – кароль чэшскС– С– венгерскС– (Лаяш ІІ) у 1516 – 1526, пасля смерцС– якога Сћ бС–тве з туркамС– пад Махачам чэшска-венгерская лС–нС–я дынастыС– ЯгелонаСћ спынС–лася. ЖыгС–монт Р† Стары з першай жонкай Барбарай (1495 – 2.10.1515, шлюб 8.2.1512), дачкой пана на Трэнчыне, графа на СпС–шы, ваяводы сямС–градскага Стэфана ЗаполС–я меСћ дачок ЯдвС–гу (15.3.1513 – 7.2.1573) – жонка (шлюб 29.8.1536) курфюрста брандэнбургскага Р†яхС–ма ІІ Гогенцолерна С– Ганну (1.7.1515 – 8.5.1520). З другой жонкай Бонай Сфорцай (2.2.1494 – 19.11.1557, шлюб 18.4.1518) меСћ дзяцей: Р†забэлу (18.1.1519 – 15.9.1559) – была замужам (шлюб 23.2.1539) за сынам Стэфана ЗаполС–я Янашам – панам на Трэнчыне, графам на СпС–шы, каралём венгерскС–м; ЖыгС–монта АСћгуста (1.8.1520 – 7.7.1572) – вялС–кС– князь лС–тоСћскС– С– кароль польскС– з 1529, быСћ жанаты тройчы: з Эльжбетай – дачкой караля чэшскага, венгерскага С– нямецкага, С–мператара Свяшчэннай Рымскай С–мперыС– Фердынанда Р† Габсбурга, шлюб 6.5.1543; з Барбарай РадзС–вС–л – дачкой вС–ленскага кашталяна, гетмана вялС–кага лС–тоСћскага князя Юрыя РадзС–вС–ла, шлюб памС–ж 28.7 С– 6.8.1547; з Кацярынай – дачкой караля чэшскага, венгерскага С– нямецкага, С–мператара Свяшчэннай Рымскай С–мперыС– Фердынанда Р† Габсбурга, шлюб 30 альбо 31.7.1553, ЖыгС–монт стаСћ апошнС–м мужчынскС–м прадстаСћнС–ком Ягелонскай дынастыС–; Соф’ю (13.7.1522 – 28.5.1575) – была замужам за князем браСћншвейгскС–м Генрыхам ІІ, шлюб памС–ж 22 С– 25.2.1556; Ганну Ягелонку (18.10.1523 – 9.9.1596) – была жонкай караля польскага Стэфана Баторыя, шлюб 1.5.1576, была каралевай польскай С– вялС–кай княгС–няй лС–тоСћскай у 1575 – 1576; Кацярыну (1.9.1526 – 16.9.1583) – была жонкай (шлюб 4.10.1562) князя ФС–нляндыС– Яна (Юхана) ІІІ Вазы, з 1568 года – кароль ШвецыС– Ян ІІІ; Ольбрахта – нарадзС–Сћся С– памёр 20.9.1527. У Кацярыны С– Яна ІІІ Вазы быСћ сын ЖыгС–монт ІІІ Ваза (20.6.1566 – 30.4.1632) – кароль польскС– С– шведскС–. ЖЫЦЦЯПР†С Ягайла, ЯкаСћ, УладзС–слаСћ ІІ (1351 альбо 1352 – 1.6.1434) – вялС–кС– князь лС–тоСћскС– (1377 – 1381, 1382 – 1392), вышэйшы князь лС–тоСћскС– (1392 – 1434), кароль польскС– УладзС–слаСћ ІІ (1386 – 1434), каранаваны 4 сакавС–ка 1386. Ягонае С–мя Ягайла перакладалС– як крыклС–вы, сварлС–вы, гарлапан, шумны чалавек. Старэйшы сын вялС–кага князя лС–тоСћскага Альгерда С– другой ягонай жонкС– цвярской князёСћны Улляны, унук ГедымС–на. Разам з чацвёртай жонкай Соф’яй Гальшанскай (1405 – 12.9.1461, шлюб у Новагародку 24.2.1422) пачынальнС–к польскай дынастыС– ЯгелонаСћ (на беларускС–х землях – ЯгайлавС–чы). Р†снуе шмат выказванняСћ С– меркаванняСћ, нават мС–фаСћ пра час ЯгелонаСћ. БаляслаСћ Прус, напрыклад, пС–саСћ: “Не бС–твы С– не перамогС– робяць славу для ягелонскай эпохС–, а нешта зусС–м С–ншае, штосьцС– зусС–м супрацС–Сћнае бС–твам, а С–менна: вольныя С– добраахвотныя сувязС– народаСћ. ЛС–тва пашлюбС–ла Польшчу не на грунце нейкага захопу, а Сћ С–мя “любовС– братэрскай” С– “дзеля дабра абодвух народаў”. Не навязвалС– нацыянальнасцС–, але роды польскС–я прынялС– лС–тоСћскС–х баяраСћ як сыноСћ С– братоСћ... Не навязвалС– Сћлады, але пакС–нута ЛС–тве шырокая аСћтаномС–я. Не прышчэплС–валС– гвалтам мовы, наадварот, нават Статут ЛС–тоСћскС– быСћ адрэдагаваны на рускай мове”. ЯдвС–га Анжуйская (18.2.1374 – 17.7.1399) – кароль польскС– (rex Polonae) з 1384 года, першая жонка Ягайлы, дачка ЛюдвС–ка Р† ВялС–кага (1326 – 1382) – караля венгерскага (1342 – 1382), якС– пасля смерцС– свайго дзядзькС– КазС–мС–ра ВялС–кага стаСћ С– каралём польскС–м (1370 – 1382), С– баснС–йскай княжны Эльжбеты. 15 чэрвеня 1378 года адбылася шлюбная дамова (pro futuro) у Гамбургу над Дунаем чатырохгадовай ЯдвС–гС– з аСћстрыйскС–м княжычам пяцС–гадовым ВС–льгельмам ГабсбургскС–м. Аднак сапраСћднасць шлюб мог набыць толькС– пасля дасягнення фС–зС–чнай сталасцС– – для дзяСћчыны 12 гадоСћ, для юнака 14 гадоСћ. ЯдвС–га мусС–ла чакаць гэтага тэрмС–ну пры двары цесця Сћ Вене, а ВС–льгельм у Кракаве. 10 жнС–Сћня 1382 года памёр бацька ЯдвС–гС– кароль венгерскС– С– польскС– ЛюдвС–к. У вынС–ку розных пературбацый праз два гады ЯдвС–га была каранавана на караля польскага – С–менна так называлС– яе: кароль, а не каралева. Але паколькС– была малалеткай, ёю апекавалС–ся С– ад яе С–мя кС–равалС– Каронай малапольскС–я магнаты. З волС– польскС–х рыцараСћ С– шляхты 18 лютага 1386 года ЯдвС–га стала жонкай вялС–кага князя лС–тоСћскага Ягайлы. У 1392 годзе ажыццявС–ла падарожжа разам з мужам на лС–тоСћскС–я землС–, дзе брала Сћдзел у сустрэчы з ВС–таСћтам. Было заключана ВостраСћскае пагадненне (у Востраве каля ЛС–ды) аб падзеле Сћлады С– гарантаваннС– самастойнасцС– Княства Сћ саюзе з Каронай. Ягайла прызнаСћ асобнасць ВялС–кага княства ЛС–тоСћскага пад уладай ВС–таСћта С– надаСћ яму пажыццёвы тытул вялС–кага князя (magnus dux), а сабе пакС–нуСћ тытул найвышэйшага князя (supremus dux). ВС–таСћт з Ганнай прысягнуСћ на вернасць Кароне С– самой каралеве ЯдвС–зе. Гэта спынС–ла С–хнС–я мС–жусобныя сутычкС–. Пры ПражскС–м унС–версС–тэце Сћ 1397 годзе арганС–завала бурсу для лС–тоСћскС–х клС–рыкаСћ. Разам з Ягайлам стала фундатаркай у Кракаве кляштара славян-бенедыктынаСћ з ПрагС–. СадзейнС–чала аднаСћленню КракаСћскага унС–версС–тэта, якому адпС–сала амаль усе свае багаццС–. 22 чэрвеня 1399 года Сћ ЯдвС–гС– С– Ягайлы нарадзС–лася дачка Эльжбета, якую назвалС– Сћ гонар ЯдвС–зС–най мацС–. Яна мела С– другое С–мя – БанС–фацыя, па хросным бацьку, якС–м быСћ папа рымскС– БанС–фацый Р†Х. Ягайла выслаСћ у многС–я сталС–цы ЕСћропы ганцоСћ, каб яны паведамС–лС– аб гэтым, як раней такС–м жа чынам абвясцС–Сћ С–м пра цяжарнасць сваёй жонкС–. У КракаСћ з’ехалС–ся высокС–я госцС– з розных краС–н. БыСћ тут С– ВС–таСћт з жонкай Ганнай. Аднак лёс распарадзС–Сћся С–начай: 13 лС–пеня 1399 года Эльжбета-БанС–фацыя памерла. Памерла ЯдвС–га 17 лС–пеня 1399 года ва Сћзросце 25-цС– гадоСћ. Перад смерцю яна зрабС–ла духоСћнае распараджэнне. Даручыла, каб усе каштоСћнасцС–, усе Сћборы, усе наяСћныя грошы яе казны, уся рухомая маёмасць пайшлС– на дапамогу бедным С– на аднаСћленне КракаСћскага унС–версС–тэта. А Ягайлу параС–ла, каб ён не страцС–Сћ польскай кароны С– таму СћзяСћ шлюб з Ганнай Цылейскай, забытай унучкай КазС–мС–ра ВялС–кага. ЯдвС–гу пахавалС– Сћ Вавельскай катэдры поруч з дачкой. Паны польскС–я паСћторна склалС– прысягу Ягайлу як каралю. Жалобу дэманстратыСћна насС–Сћ у Вене С– аСћстрыйскС– княжыч ВС–льгельм ГабсбургскС–. У 1997 годзе кананС–завана як святая. Соф’я Гальшанская (каля 1405 – 21.9.1461) – чацвёртая жонка Ягайлы, дачка Андрэя Р†ванавС–ча Вязынскага, князя Гальшанскага, С– Аляксандры, князёСћны друцкай, пачынальнС–ца дынастыС– ЯгелонаСћ-ЯгайлавС–чаСћ, мела сыноСћ УладзС–слава С– двух КазС–мС–раСћ. УладзС–слаСћ стаСћ каралём польскС–м С– венгерскС–м, сярэднС– КазС–мС–р памёр зусС–м маленькС–, меншы КазС–мС–р быСћ вялС–кС–м князем лС–тоСћскС–м С– кралём польскС–м. КалС– Соф’і споСћнС–лася пяць гадоСћ, памёр бацька (1410). Ягоных дзяцей ВасС–лС–су, Соф’ю С– Марыю выхоСћваСћ у сваС–м замку родны брат Андрэевай жонкС– Аляксандры князь Сямён ДзмС–травС–ч ДруцкС–. 24 лютага 1422 года Соф’я абвянчалася Сћ НовагародскС–м касцёле з каралём польскС–м С– найвышэйшым князем лС–тоСћскС–м Ягайлам. Каранацыя яе адбылася 5 сакавС–ка 1424 года Сћ Вавельскай катэдры. Як засведчылС– вС–давочцы, гэта была самая Сћрачыстая каранацыя Сћ гС–сторыС– Польшчы. Соф’я захоСћвала добрыя стасункС– са сваС–мС– роднымС–, з Княствам, у сваС–м атачэннС– мела некалькС– праваслаСћных асобаСћ. Нават наказала, каб падчас яе пахавання не забылС–ся пра праваслаСћныя звычаС–, у якС–х яна выхоСћвалася Сћ ГальшанскС–м С– ДруцкС–м замках. Не цуралася кантактаСћ з гусС–тамС–, нават сваС–м астролагам мела чэха. Была вясёлага характару С– любС–ла забавы. ПадтрымлС–вала культуру, спрыяла развС–ццю КракаСћскага унС–версС–тэта. 16 мая 1426 года нарадзС–Сћся другС– сын, якога 2 чэрвеня ахрысцС–лС– КазС–мС–рам. З гэтай нагоды адбыСћся рыцарскС– турнС–р з высокС–мС– СћзнагародамС– ад Ягайлы. Але неСћзабаве сын памёр. 30 лС–тапада 1427 года Соф’я нарадзС–ла трэцяга сына, ахрышчанага на КазС–мС–рам Андрэем – у гонар ягонага дзеда Андрэя Гальшанскага. Аднак яшчэ падчас цяжарнасцС– Соф’і разгарэСћся шумны скандал. Яе абвС–навацС–лС– Сћ здрадзе мужу С– паставС–лС– пад сумненне праСћдзС–васць маючага быць Ягайлавага сына. Некаторыя сведчаць, што зрабС–Сћ гэта на з’ездзе Сћ ГародлС– ВС–таСћт, якС– быСћ некалС– Ягайлавым сватам С– сватаСћ за яго Соф’ю. Р†ншыя кажуць пра С–ншых асобаСћ. Так цС– С–накш, а пагалоска выйшла далёка за межы Кароны С– Княства. Ягайла паверыСћ гэтаму С– пачаСћ пошук вС–наватых. Дзве дваровыя служанкС– каралевы – ШчукоСћскС–я назвалС– сямёра рыцараСћ, якС–я нС–быта мелС– С–нтымныя адносС–ны з Соф’яй. Кароль загадаСћ арыштаваць рыцараСћ. Некаторым удалося Сћцячы, С–ншых зняволС–лС–, у тым лС–ку Генрыка (ГС–нчу) з Рогава. Ён заяСћляСћ, што каралева не здраджвала каралю. На судзе, якС– загадаСћ правесцС– Ягайла, Соф’я разам з сямю матронамС– С– адной паннай з двара мусС–ла прынесцС– ачышчальную прысягу вернасцС– каралю. РыцараСћ апраСћдалС–. КалС– 5 жнС–Сћня 1461 года з’явС–Сћся чацвёрты Сћнук, яго па жаданнС– Соф’і назвалС– Аляксандрам, у гонар ВС–таСћта, якС– меСћ другое С–мя Аляксандр С– быСћ родзС–чам каралевы па ягонай другой жонцы Улляне – Соф’інай цётцы. У жнС–СћнС– 1461 года каралева Соф’я захварэла, а 21 верасня памерла. Яе сына караля польскага С– вялС–кага князя лС–тоСћскага КазС–мС–ра Сћ гэты час у Кракаве не было. Таму Сћ чаканнС– яго цела Соф’і 8 дзён стаяла Сћ касцёле святога МС–хаС–ла. Пахавана па праваслаСћнаму звычаю Сћ каплС–цы Вавельскай катэдры, якую некалС– збудавала сама. УладзС–слаСћ ІІІ Варненьчык (31.10.1424 – 10.11.1444) – першы сын Ягайлы С– Соф’і Гальшанскай. Кароль польскС– Сћ 1434-1444 С– венгерскС– Ласла Р† у 1440–1444. ПольскС– каралеСћскС– пасад заняСћ у 10-гадовым узросце, каранаваны 25 лС–пеня 1434. Да дасягнення паСћналецця, што наступала Сћ 14 гадоСћ, знаходзС–Сћся пад апекай Рады Кароннай С– кракаСћскага бС–скупа ЗбС–гнева АлясьнС–цкага, якС– разам з магнатамС– практычна кС–раваСћ дзяржавай не столькС– ад С–мя караля, як за самога караля. Гэта Сћ сукупнасцС– з С–ншымС– прычынамС–, звязанымС– з пазС–цыяй АлясьнС–цкага па многС–х пытаннях унутранай С– знешняй палС–тыкС–, С– найперш у адносС–нах да гусС–таСћ, выклС–кала незадаволенасць супраць яго, што вылС–лася нават у збройнае супрацС–Сћленне пад кС–раСћнС–цтвам Спытка з Мельштына. Аднак апазС–цыянеры былС– пераможаны – АлясьнС–цкС– паслаСћ супраць С–х войска. У вынС–ку бС–твы пад ГротнС–камС– ён атрымаСћ перамогу, Спытак быСћ забС–ты, а многС–я з апазС–цыянераСћ перайшлС– на бок АлясьнС–цкага. УладзС–слаСћ стаСћ каралём венгерскС–м пасля смерцС– гаспадара чэшскага С– венгерскага Альбрэхта ІІ (27 кастрычнС–ка 1439 года). Знаны польскС– гС–сторык Ян Длугаш зазначаСћ, што каралевС–ч УладзС–слаСћ быСћ вельмС– падобны да свайго бацькС– Ягайлы С– тварам, С– паставай, С– нават звычкамС– шчодра раздаваць падарункС– – “не за заслугС– тых, хто атрымлС–ваСћ С–х, а каб пазбегнуць непрыязнасці”. СлухаСћся дарадцаСћ, быСћ прыхС–льнС–кам кампрамС–саСћ. ВельмС– любС–Сћ прыроду С– рыцарскС–я баС–. Гэта было адным з матываСћ шмат якС–х ваенных паходаСћ. КазС–мС–р Р†V Ягелончык, Андрэй (30.11.1427 – 7.6.1492) – трэцС– сын Ягайлы С– Соф'С– Гальшанскай, унук Аляксандры Друцкай – Соф’інай мацС–, вялС–кС– князь лС–тоСћскС– Сћ 1440–1492 гадах, у 1447-1492 гадах С– кароль польскС–. Пасля трагС–чнай смерцС– вялС–кага князя лС–тоСћскага ЖыгС–монта КейстутавС–ча 13-гадовы КазС–мС–р у суправаджэннС– вялС–кай групы польскС–х паноСћ быСћ адасланы Сћ Княства як намеснС–к караля УладзС–слава ІІІ. Але вС–ленскС–я баяры, сярод якС–х быСћ С– Юрый СямёнавС–ч з роду ГальшанскС–х, падпаС–лС– польскС–х гасцей С– ноччу 29 чэрвеня 1440 года Сћ кафедральным касцёле ВС–льнС– СћручылС– КазС–мС–ру ГедымС–наСћ меч С– СћганаравалС– мС–трай, абвясцС–лС– вялС–кС–м князем. У красавС–ку 1445 года адбыСћся з’езд у Серадзе, дзе з падачы ЗбС–гнева АлясьнС–цкага КазС–мС–р абраны каралём, хоць сам на з’ездзе не прысутнС–чаСћ. УдзельнС–кС– з’езда запрасС–лС– яго на чарговы вераснёСћскС– з’езд у ПётркаСћ, але ён таксама не прыехаСћ. ВырашылС– выслаць пасольства да КазС–мС–ра Сћ Княства, разам паехала С– ягоная мацС– каралева Соф’я. 15 кастрычнС–ка паслы з’явС–лС–ся Сћ ГароднС–, прасС–лС– КазС–мС–ра заняць каралеСћскС– пасад. КазС–мС–р не хацеСћ прымаць карону, параС–Сћ звярнуцца да паноСћ-рады. Пры С–м наогул павысС–лася роля паноСћ-рады. 1 снежня 1445 года вялС–калС–тоСћская рада не падтрымала просьбу палякаСћ. ТакС–я паводзС–ны КазС–мС–ра, падтрыманыя панамС–-радай, можна вытлумачыць жаданнем захаваць самастойнасць Княства, пазбегнуць яго С–нкарпарацыС– Сћ Карону. Пасля было яшчэ некалькС– з’ездаСћ, не адно пасольства да КазС–мС–ра, перш чым ён прыехаСћ у Польшчу, дзе Сћ СандамС–ры спаткаСћся з мацС–. У вераснС– 1446 года палякС– вымушаны былС– падпС–саць з Княствам дакументы, дзе няма слоСћ пра унС–ю альбо пра верхавенства Кароны над Княствам. Ажно да ЛюблС–нскай унС–С– 1569 года Княства С– Карона заставалС–ся суверэннымС– гаспадарствамС–, аб’яднанымС– адно агульнасцю кС–раСћнС–ка. 23 чэрвеня 1447 года КазС–мС–р прыбыСћ у КракаСћ, дзе 25 чэрвеня быСћ каранаваны. КараляваСћ ён сорак шэсць гадоСћ. У Княстве ж не выбС–ралС– вялС–кага князя, таму пасада гэтая заставалася за КазС–мС–рам. У яго адсутнасць кС–раСћнС–чую ролю выконвалС– паны-рада. Аднак сам ён вельмС– часта наведваСћ Княства. У 1481 годзе супраць караля выкрыта змова, смерцю пакараны ягоныя сваякС– князС– МС–хаС–л АлелькавС–ч С– Р†ван Юр’евС–ч ГальшанскС–, унук Сямёна Лютага. ЦС–кава, што бацька Р†вана Юрый СямёнавС–ч ГальшанскС– быСћ адным з арганС–затараСћ выбрання КазС–мС–ра на пасад вялС–кага князя. Жанаты з малодшай дачкой караля чэшскага, венгерскага С– нямецкага Альбрэхта аСћстрыйскай прынцэсай Эльжбетай з ГабсбургаСћ, званай Ракушкай, Ракушанкай (1437 – 30.8.1505). ГС–сторыкС– назвалС– Эльжбету маткай каралёСћ, бо чатыры яе сыны займалС– каралеСћскС– пасад у розных дзяржавах: УладзС–слаСћ стаСћ каралём чэшскС–м (1471-1516) С– венгерскС–м пад С–мем Ласла ІІ (1490-1516); Ян Ольбрахт – кароль польскС– (1492–1501); Аляксандр – вялС–кС– князь лС–тоСћскС– (1492–1506), кароль польскС– (1501–1506); ЖыгС–монт Р† Стары – вялС–кС– князь лС–тоСћскС– (1506–1548) С– кароль польскС– (1506–1548). 45 гадоСћ – найдаСћжэй як хто С–ншы, знаходзС–Сћся КазС–мС–р на каралеСћскС–м пасадзе, а на гаспадарстве Сћ Княстве – 52 гады. Памёр у ГароднС–. Пахаваны Сћ Кракаве Сћ каплС–цы Святога Крыжа. Альгерд (1296 – май 1377) – трэцС– сын вялС–кага князя лС–тоСћскага ГедымС–на Сћ другС–м шлюбе з княжной Вольгай, бацька Ягайлы, князь крэСћскС– (княства атрымаСћ ад бацькС–) С– вС–цебскС–, заснавальнС–к вялС–какняскай дынастыС– АльгердавС–чаСћ. ВялС–кС– князь лС–тоСћскС– Сћ 1345 – 1377 гадах. Р†снуе меркаванне, што Альгерд С– Кейстут кС–равалС– Сћ Княстве сумесна, Кейстут – на заходнС–х лС–тоСћскС–х С– беларускС–х землях: Жамойць, ТрокС–, гарадзенская С– берасцейская землС–. Пры С–м тэрыторыя Княства павялС–чылася Сћдвая, а беларускС–я землС– занялС– цэнтральнае месца. МногС–я расС–йскС–я даследчыкС– лС–чаць, што пасля перамогС– над татарамС– Альгерд набыСћ значны аСћтарытэт як змагар супраць Залатой Арды С– стаСћ сур’ёзным прэтэндэнтам на лС–дэрства Сћ ажыццяСћленнС– С–дэС– агульнарускага адзС–нства, аб’яднання рускС–х зямель вакол ВялС–кага княства ЛС–тоСћскага. Некаторыя нават аналС–зуюць “агульнарускую праграму” Альгерда Сћ гэтым аб’яднальнС–цкС–м накС–рунку. Ад двух жонак – дачкС– апошняга вС–цебскага князя з роду РурыкавС–чаСћ Яраслава ВасС–лькавС–ча МарыС– (шлюб адбыСћся Сћ 1318,) С– Улляны – дачкС– цвярскога князя МС–хаС–ла АляксандравС–ча (шлюб у 1350, праз гэта ён параднС–Сћся з вялС–кС–м князем маскоСћскС–м Сямёнам Гордым, бо Улляна была сястрой Сямёнавай жонкС–) меСћ 12 сыноСћ С– 9 дачок. ВялС–кС–мС– князямС– былС– Ягайла С– СвС–дрыгайла. Усе сыны захоСћвалС– праваслаСће, таму мелС– С– С–мя па бацьку – АльгердавС–чы. У 1386 годзе (пасля КрэСћскай унС–С–) разам з Ягайлам некаторыя прынялС– каталС–цтва. Ёсць меркаванне, што Альгерд, якС– прадчуваСћ свой зыход, запрасС–Сћ святара замкавай царквы С– ахрысцС–Сћся па Сћсходняму абраду. Акрамя таго, са згоды жонкС– Улляны цела яго было спалена на кастры Сћ Мейшагодзе ля ВС–льнС–, а попел пахаваны Сћ царкве. ВС–таСћт ВялС–кС–, ВС–ганд, ВС–тольд, Аляксандр (1350, нарадзС–Сћся Сћ Старых Троках – 27.10.1430) – вялС–кС– князь лС–тоСћскС– з 1392 года. Сын Кейстута С– БС–руты – дачкС– баярына ВС–дмунша, язычнС–цкай вайдэлоткС– з капС–шча Перуна, стрыечны брат Ягайлы. КапС–шча – месца, дзе язычнС–кС– СћшаноСћвалС– сваС–х багоСћ С– прыносС–лС– С–м ахвяры, размяшчалася звычайна на Сћзвышшы, на берагах рэк С– азёр. БС–руту Кейстут выкраСћ з капС–шча С– зрабС–Сћ сваёй жонкай. У 24 гады ВС–таСћт ажанС–Сћся першы раз – з Марыяй-АпраксС–яй. Каля 1377 года ажанС–Сћся другС– раз – з Ганнай, дачкой смаленскага князя Святаслава Р†ванавС–ча, якая была сястрой АгрыпС–ны – жонкС– Р†вана АльгС–монтавС–ча Гальшанскага, дзеда каралевы Соф’і. У 1418 годзе, адразу ж пасля смерцС– Ганны (1 жнС–Сћня), ажанС–Сћся на гальшанскай князёСћне Улляне (19 лС–стапада), Соф’інай цётцы. Яна была Сћдавой пасля князя КарачэСћскага. 21 кастрычнС–ка 1383 года, пасля СћцёкаСћ да крыжакоСћ, першы раз ахрысцС–Сћся па рымска-каталС–цкаму абраду С– СћзяСћ С–мя ВС–ганд. У 1384 годзе, пасля вяртання ад крыжакоСћ, вярнуСћся Сћ праваслаСће, атрымаСћ С–мя Аляксандр. ТрэцС– раз прыняСћ каталС–цтва разам з Ягайлам С– ягонай дружынай у Кракаве Сћ 1385 годзе, але захаваСћ С–мя Аляксандр. Пад уплывам Улляны пабудаваСћ на азёрным востраве ля ТрокаСћ царкву святога ГеоргС–я, а на беразе – манастыр з царквою Нараджэння БагародзС–цы. МеСћ высокС– аСћтарытэт у Княстве, Польшчы С– С–ншых гаспадарствах ЕСћропы. ВедаСћ некалькС– моваСћ. Пры С–м Княства дасягнула значнай славы, пашырылася тэрытарыяльна. МС–кола ГусоСћскС– Сћ сваёй паэме “Песня пра зубра” шмат узнёслых слоСћ прысвяцС–Сћ гэтай выбС–тнай постацС–, называСћ яго, як С– сучаснС–кС– вялС–кага князя, ВС–таСћтам ВялС–кС–м. ВС–таСћт пашырыСћ тэрыторыю Княства ажно да Чорнага мора, далучыСћ да яго Смаленск, ВярхоСћскС–я княствы (землС– Сћ вярхоСћях АкС–), ПскоСћ, Вязьму, Казельск, васльную залежнасць ад яго прызналС– цвярскС– С– разанскС– князС–. ЗбудаваСћ замкС– Сћ Троках, ВС–льнС–, ГароднС– С– С–ншых местах. ГС–сторыкС– лС–чаць, што пасля знакамС–тай перамогС– на ГрунвальдскС–м полС– ВС–таСћт значна СћмацаваСћ свае пазС–цыС– незалежнага кС–раСћнС–ка С– аб’яднальнС–ка рускС–х зямель вакол ВС–льнС–, меСћ на гэты конт свой план, якС– працягваСћ аб’яднаСћчыя С–дэС– С– намеры Альгерда. У 1391 годзе выдаСћ сваю дачку Соф’ю за вялС–кага князя маскоСћскага ВасС–ля Р† ДзмС–травС–ча, якС– таксама меСћ намер стаць на чале аб’яднання рускС–х зямель. Пасля смерцС– пахаваны праз 8 дзён у ВС–ленскС–м кафедральным касцёле побач з жонкай Ганнай. Польская каралева Бона Сфорца Сћ адзнаку заслуг ВС–таСћта ВялС–кага паставС–ла яму надмагС–льны помнС–к з бюстам “вялС–кага мужа” Княства. ГальшанскС–я – старадаСћнС– княскС– род герба ГС–пацэнтаСћр. Паходжанне звязваюць з дынастыяй КС–таСћрасаСћ, якая панавала Сћ ЛС–тве да ВС–ценя С– ГедымС–на. ГальшанскС– замак, што на Ашмяншчыне, быСћ С–хнС–м радавым гняздом. Згодна з легендай Гальшаны заснаваСћ сын князя Рамана (Рамунта) Гольша (Гальшан). А сынам Гольшы быСћ АльгС–монт, таму Сћсе гальшанскС–я князС– называлС–ся АльгС–монтавС–чамС–. Першы вядомы прадстаСћнС–к роду кС–еСћскС– намеснС–к Р†ван АльгС–монтавС–ч (1379–1401), жанаты з АгрыпС–най – смаленскай князёСћнай, сястра якой Ганна была жонкай ВС–таСћта ВялС–кага. Р†ван спрыяСћ ВС–таСћту Сћ барацьбе за вялС–какняскС– пасад, разам з С–м двойчы СћцякаСћ да крыжакоСћ, падпС–саСћ прысягу ВС–таСћта Ордэну (19 студзеня 1390), на чале пасольства адвозС–Сћ восенню 1390 года Сћ Маскву дачку ВС–таСћта Соф’ю, якая стала жонкай вялС–кага князя маскоСћскага ВасС–ля Р†. Сын Р†вана АльгС–монтавС–ча Андрэй ВязынскС– (1365? – 1410) быСћ жанаты на друцкай князёСћне Аляксандры ДзмС–траСћне. У С–х было тры дачкС–: ВасС–лС–са (Васа), у лютым 1422 года, перад шлюбам Соф’і С– Ягайлы, яе аддалС– за князя Р†вана УладзС–мС–равС–ча Бельскага. Р†хнюю першую дачку Ганну Бельскую кароль польскС– КазС–мС–р выдаСћ у 1448 годзе за Пяста Баляслава ІІІ – цешынскага князя. Другая дачка Таццяна Гальшанская была першай жонкай КанстанцС–на Р†ванавС–ча Астрожскага. Пасля смерцС– Р†вана Бельскага ВасС–лС–са выйшла за кузэна князя МС–хаС–ла СямёнавС–ча, якС– разам з жонкай уфундаваСћ у Бельску ПадляшскС–м царкву. КалС– памёр МС–хаС–л, Васа, верагодна, узяла прозвС–шча БельскС–х, валодала СмальнянамС–, памерла напярэдаднС– 1484 года, пахавана Сћ Бельскай царкве. Соф’я (каля 1405 – 21.9.1461) у 1422 годзе стала жонкай Ягайлы С– каралевай польскай, шлюб адбыСћся 24 лютага 1422 года Сћ Новагародку. Марыя выйшла замуж за сына малдаСћскага гаспадара ЭлС–яша, якС– пасля смерцС– бацькС– атрымаСћ уладу. Пасля смерцС– Сћ 1410 годзе мужа – гальшанскага князя Андрэя Вязынскага Аляксандра ДзмС–траСћна Друцкая (1380? – 1426) перабралася з дочкамС– з Гальшан у Друцк да свайго брата Сямёна Друцкага, у якога было шасцёра сваС–х сыноСћ. Дачка Р†вана АльгС–монтавС–ча Улляна была спачатку жонкай князя Р†. КарачэСћскага, а пасля смерцС– мужа – жонкай ВС–таСћта ВялС–кага, шлюб адбыСћся Сћ ГароднС– 1 лС–стапада 1418 года. Ёсць меркаваннС–, што ВС–таСћт забС–Сћ князя КарачэСћскага, каб узяць за жонку Улляну. Ёй 1 красавС–ка 1428 года ВС–таСћт адпС–саСћ у пасаг Новагародак з ваколС–цамС–, а калС– памС–раСћ, даручыСћ апеку над ёй каралю Ягайлу-УладзС–славу. Памерла каля 1448 года, мела 70 гадоСћ, пахавана Сћ ВС–льнС–, у касцёле святой Ганны. Сын Аляксандра Гальшанскага Павел вучыСћся Сћ ЯгелонскС–м унС–версС–тэце Сћ Кракаве, пасля Сћ Рыме, меСћ схС–льнасцС– да фС–ласофС–С–. Добра ведаСћ лС–таратуру, сабраСћ багатую бС–блС–ятэку. БыСћ выхавацелем будучага вялС–кага князя лС–тоСћскага ЖыгС–монта АСћгуста. СтаСћ старастам пС–нскС–м, пралатам-архС–дыяканам касцёла святога СтанС–слава Сћ ВС–льнС–, епС–скапам вС–ленскС–м. Да лС–ку святых залС–чана ЮлС–янС–я, дачка Юрыя СямёнавС–ча. Яна памерла Сћ 16 гадоСћ С– пахавана Сћ КС–ева-Пячорскай лаСћры, якую падтрымлС–валС– многС–я з роду ГальшанскС–х. У вынС–ку перакрыжаваных шлюбаСћ прадстаСћнС–кС– роду ГальшанскС–х параднС–лС–ся з С–ншымС– знакамС–тымС– родамС– – АстрожскС–мС–, ГаштольдамС–, СапегамС–, ХраптовС–чамС–, а адна з сясцёр апошняга князя Гальшанскага Марыя Сћ трэцС–м шлюбаваннС– была жонкай Андрэя Курбскага. ДруцкС–я – старажытны княскС– род крыСћскага паходжання герба Друцк. Згодна з некаторымС– меркаваннямС–, паходзС–ць ад Усяслава Чарадзея. Сын полацкага князя Барыса УсяславС–ча князь Рагвалод пасля паразы Сћ змаганнС– за полацкС– пасад (1161) завалодаСћ ДруцкС–м княствам. ПрадстаСћнС–кС– роду займалС– высокС–я пасады Сћ Княстве, былС– буйнымС– землеСћласнС–камС–. У ХР†V стагоддзС– род падзялС–Сћся на дзве лС–нС–С–: прадстаСћнС–кС– старэйшай, што паходзС–ла ад князя ВасС–ля МС–хайлавС–ча, у пачатку ХVР† стагоддзя выехалС– Сћ Маскву, малодшая лС–нС–я пайшла ад князя Сямёна МС–хайлавС–ча С– засталася Сћ Княстве, падзялС–лася на некалькС– галС–н. ДруцкС–я праз Аляксандру ДзмС–траСћну (1380? – 1426) – сястру Сямёна ДзмС–травС–ча, якая стала жонкай Андрэя Р†ванавС–ча Гальшанскага, параднС–лС–ся з гэтым вядомым княскС–м родам. Р†хняя дачка Соф’я Гальшанская 24 лютага 1422 года стала жонкай Ягайлы С– каралевай польскай. У Сямёна ДзмС–травС–ча пасля смерцС– Сћ 1410 годзе Андрэя Вязынскага выхоСћвалС–ся дочкС– роднай сястры Аляксандры Гальшанскай ВасС–лС–са, Соф’я, Марыя. ВыхоСћвалС–ся разам з яго сынамС–, якС–х было шасцёра: Р†ван Баба, Р†ван Пуцята, Рыгор, ДзмС–трый СякС–ра, МС–хаС–л Лобан, ВасС–ль Красны. Кейстут (1297 – 15.8.1382) – сын ГедымС–на ад другой жонкС– смаленскай княжны ВольгС– УсеваладаСћны, брат Альгерда, бацька ВС–таСћта, дзядзька Ягайлы. Князь трокскС– С– жамойцкС–, вялС–кС– князь лС–тоСћскС– (1381–1382, у 1345–1377 адначасова з Альгердам), уладарыСћ у заходняй частцы Княства. Тут былС– найбольш частыя сутычкС– з крыжакамС–. У 1370 годзе разам з Альгердам атрымаСћ перамогу над ТэСћтонскС–м ордэнам каля Рудава, што пад КёнС–гсбергам (КалС–нС–нград). МеСћ рэзС–дэнцыю Сћ Троках. Пасля паспяховага адлучэння ад гаспадарання свайго малодшага брата ЯСћнута паспрыяСћ старэйшаму брату Альгерду заняць вялС–какняскС– пасад. У 1381 годзе выступС–Сћ супраць Ягайлы, захапС–Сћ ВС–льню С– стаСћ гаспадаром ВялС–кага княства ЛС–тоСћскага. Той у чэрвенС– 1382 года адваяваСћ ВС–льню, захапС–Сћ Кейстута, зрабС–Сћ вязнем КрэСћскага замка, дзе Сћ Княскай вежы ЯгайлаСћ дзядзька 15 жнС–Сћня 1382 года быСћ задушаны. Разам з гэтым згС–нулС– надзеС– жамойцкай знацС– стаць вядучай сС–лай у Княстве. Ягайла загадаСћ спалС–ць ягонае цела па язычнС–цкаму звычаю з усС–мС– высокС–мС– СћшанаваннямС– на галоСћным капС–шчы СвС–нтарога Сћ ВС–льнС–. Сваю другую жонку БС–руту Кейстут выкраСћ з лС–тоСћскага капС–шча, дзе яна была жрыцай-вайдэлоткай, мусС–ла сцерагчы святы агонь – ЗнС–ч. БС–рута стала мацС– ВС–таСћта. Да гэтай пары Сћ Паланзе знаходзС–цца гара БС–руты, дзе яна была пахавана. Гара з’яСћляецца месцам культу БС–руты. КейстутавС–чы – княскС– род у ВялС–кС–м княстве ЛС–тоСћскС–м у ХР†V – ХV стагоддзях. ПаходзС–ць ад сына вялС–кага князя лС–тоСћскага ГедымС–на вялС–кага князя Кейстута, у якога было 6 сыноСћ. ВС–таСћт С– ЖыгС–монт сталС– вялС–кС–мС– князямС– лС–тоСћскС–мС–. У 1452 годзе памёр апошнС– з роду – МС–хаС–л ЖыгС–монтавС–ч, у якога не засталося нашчадкаСћ. Святарог, ШвС–нтарог – лС–тоСћскС– князь канца ХІІІ стагоддзя, у 1272 годзе непадалёк ад упадзення ВС–ленкС– Сћ р. ВС–лС–я збудаваСћ святыню – капС–шча Перуна С– побач вызначыСћ месца для спальвання па язычнС–цкС–х звычаях памерлых князёСћ. У 1387 годзе Ягайла разбурыСћ капС–шча С– збудаваСћ на яго месцы ВС–ленскС– кафедральны касцёл святога СтанС–слава. ХРОНР†КА ПАДЗЕЙ 862 – у “АповесцС– мС–нулых гадоў” упершыню згадваецца заснаваны крывС–чамС– Полацк (Полотеск, Полотьск, Полтеск) на рацэ Палата. Ён з’яСћляецца самым старажытным беларускС–м горадам С– адным з самых старэйшых усходне-славянскС–х гарадоСћ. У Х – ХІІІ стагоддзях быСћ цэнтрам значнага па сваёй магутнасцС– Полацкага княства. 992 – заснавана самая даСћняя на беларускай зямлС– Полацкая праваслаСћная епархС–я, адносС–лася да КС–еСћскай мС–траполС–С–. З гэтай даты прынята лС–чыць увядзенне хрысцС–янства на БеларусС–. СафС–йскС– сабор з’яСћляСћся яе кафедральным храмам. АдноСћлена Сћ 1989 годзе. Пачатак ХІІ стагоддзя – на правым беразе ракС– Палата, на СћскраС–не горада Полацка, у в. Сяльцо князёСћна ЕСћфрасС–ння Полацкая заснавала ПолацкС– Спаса-ЕСћфрасС–неСћскС– манастыр. Спачатку з’яСћляСћся абарончым збудаваннем. У 1910 годзе з КС–ева Сћ манастыр перавезены мошчы святой ЕСћфрасС–ннС– Полацкай. АднавС–Сћ сваю дзейнасць у 1989 годзе. 1127 – у Р†пацьеСћскС–м летапС–се Сћпершыню згадваецца Гародня (Гарадзень, Горадня, Гродна). З 1376 года С–м валодаСћ ВС–таСћт, якС– ператварыСћ горад у другую сталС–цу ВялС–кага княства ЛС–тоСћскага. Гэта ён збудаваСћ тут свой гатычны замак. А яшчэ раней на Замкавай гары быСћ больш старажытны княскС– палац – магутная крэпасць з небывала магутнай для таго часу абарончай сцяной. У 1496 гораду нададзена магдэбургскае права. У 1576 – 1586 гадах Гародня была рэзС–дэнцыяй караля польскага С– вялС–кага князя лС–тоСћскага Стэфана Баторыя, якС– перабудаваСћ замак у стылС– рэнесансу па праекту вядомага С–тальянца СанцС– Гучы. У ХVІІІ стагоддзС– побач са Старым замкам вырас новы, збудаваны каралём польскС–м АСћгустам ІІІ СаксонскС–м. У 1793 годзе тут адбыСћся сойм, на якС–м прыняты рашэннС– аб другС–м падзеле Рэчы ПаспалС–тай. 23 лютага 1795 года апошнС– кароль Рэчы ПаспалС–тай С– вялС–кС– князь лС–тоСћскС– СтанС–слаСћ АСћгуст ПанятоСћскС– падпС–саСћ у Новым замку акт аб адмаСћленнС– ад трона. 1044 – падчас паходу на ЛС–тву вялС–кС– князь ЯраслаСћ Мудры заснаваСћ Новагародак. 1240-я гады – утварэнне ВялС–кага княства ЛС–тоСћскага. СталС–цай з’яСћляСћся Новагародак С– гэты перыяд (каля ста гадоСћ) лС–чыцца новагародскС–м у гС–сторыС– ВКЛ. На чале Сћсё больш моцнага аб’яднання становС–цца МС–ндоСћг (гады жыцця: 1195(?) – 1263). Багатай крынС–цай С–нфармацыС– пра Сћтварэнне ВКЛ С– дзейнасць МС–ндоСћга з’яСћляюцца сярэднявечныя гС–старыяграфС–чныя творы пад агульнай назвай “ІнфлянцкС–я хронС–кС– (ЛС–вонскС–я хронС–кС–)”. 6 лС–пеня 1253 – вялС–кС– князь лС–тоСћскС– МС–ндоСћг каранаваны Сћ сваёй рэзС–дэнцыС– Сћ Новагародку на першага лС–тоСћскага караля. Папа Р†накенцС–й Р†V, якС– даСћ згоду на каранацыю яшчэ Сћ 1251 годзе, калС– МС–ндоСћг прыняСћ каталС–цтва, С– якС– прыслаСћ у Новагародак карону, спадзяваСћся, што МС–ндоСћг правядзе хрысцС–янС–зацыю па лацС–нскС–м абрадзе язычнС–цкай часткС– Княства. Адначасова была каранавана С– жонка МС–ндоСћга. 1258 – на Нальшаны С– С–хнюю сталС–цу Крэва напалС– мангола-татары, а таксама валынскС– князь ВасС–лька РаманавС–ч. 1263 – забойства МС–ндоСћга С– ягоных сыноСћ РуклС–са С– РупейкС–са Сћ вынС–ку змовы князёСћ жамойцкага, полацкага С– нальшанскага. Ягоны сын Войшалк уцёк у ПС–нск С– жыСћ там. 1264 – вялС–кС–м князем лС–тоСћскС–м стаСћ сын МС–ндоСћга Войшалк, якС– заваяваСћ Нальшаны С– СћключыСћ С–х у склад ВялС–кага княства ЛС–тоСћскага. ЗнаходзС–Сћся на пасадзе да 1267 года, пасля гэтага сышоСћ у манастыр, уладу перадаСћ Шварну. ДаСћмонт уцёк у ПскоСћ С– стаСћ там князем. 1316-1341 – уладаром Княства з’яСћляецца ГедымС–н, заснавальнС–к новай дынастыС–. Пры С–м завяршылася аб’яднанне галоСћных беларускС–х зямель, у склад ВКЛ увайшлС– вС–цебская, тураСћская землС– (горад ТураСћ вядомы з 980 года, узнС–к на землях дрыгавС–чоСћ), Менскае княства. БеларускС–я землС– займалС– Сћ ВКЛ дамС–нуючую ролю. 1323 – ГедымС–н перанёс сталС–цу ВялС–кага княства ЛС–тоСћскага Сћ ВС–льню. З гэтага часу пачынаецца вС–ленскС– перыяд гС–сторыС– ВКЛ. У сваС–х граматах ГедымС–н называСћ ВС–льню каралеСћскС–м горадам, а сябе “каралём ЛС–твы С– Русі”. У той час ЛС–твой лС–чылася верхняе С– сярэдняе Панямонне, а Руссю – сучаснае беларускае ПадняпроСће С– паСћночная УкраС–на. Гаспадары Княства, якС–х пазней выбС–ралС– на вальных соймах, праходзС–лС– С–наСћгурацыю Сћ ВС–льнС–. У кафедральным касцёле святога СтанС–слава С–м на галаву СћскладалС– мС–тру ГедымС–на, а маршалак земскС– СћручаСћ меч С– скС–петр. 1338 – пабудаваны КрэСћскС– замак як адзС–н з дзяржаСћных замкаСћ ВКЛ С– першы жылы мураваны замак на беларускС–х землях. 1330-я гады – закончана будаСћнС–цтва ЛС–дскага замка, якС– разам з НовагародскС–м, КрэСћскС–м, МеднС–цкС–м, ТрокскС–м, ГарадзенскС–м С– ВС–ленскС–м замкамС– складаСћ адну лС–нС–ю крапасных умацаванняСћ ВялС–кага княства ЛС–тоСћскага. 1341 – падчас аблогС– аднаго з крыжацкС–х замкаСћ Баербург быСћ забС–ты вялС–кС– князь лС–тоСћскС–, заснавальнС–к княскай дынастыС– ГедымС–н. ПакС–нуСћ пасля сябе 7 сыноСћ. НезадоСћга да гэтага (у 1338 годзе) ён падзялС–Сћ памС–ж сынамС– свае СћладаннС–. МонтвС–д атрымлС–ваСћ у спадчыну землС– на р. ВС–лС–я С– Сћ Чорнай РусС–, гарады КернаСћ С– СлонС–м, Нарымонт – ПС–нскае княства, якое за яго нашчадкамС– заставалася да канца ХР†V стагоддзя, Альгерд – КрэСћскае княства, дзе княжыСћ у 1341 – 1345 гадах, С– вС–цебскую зямлю, быСћ вялС–кС–м князем лС–тоСћскС–м у 1345 – 1377 гадах. У Кейстута заставалС–ся ТрокС–, гарадзенская С– берасцейская землС–, у 1381 – 1382 гадах ён быСћ вялС–кС–м князем лС–тоСћскС–м, у 1345 – 1377 – адначасова з Альгердам. Любарт атрымаСћ Валынь. ГедымС–н аддаСћ ЯСћнуту ВС–льню, Ашмяны, БраслаСћ С– ВС–лькамС–р, а таксама пакС–нуСћ яму гаспадарскС– пасад, на якС–м ён быСћ у 1341 – 1345 гадах. Карыяту даставалася Сћся С–ншая зямля Чорнай РусС– С– Новагародак. 1345–1377 – велС–какняскС– пасад займаСћ Альгерд (меСћ С–мя Андрэй), сын ГедымС–на, бацька Ягайлы,. Крэва перайшло да Альгердавага сына Ягайлы. Тэрыторыя Княства пры С–м павялС–чылася амаль удвая. АкадэмС–чны летапС–с так паведамляе пра заняцце Альгердам высокага пасада: “Князь великии Кестутии рече брату своему, великому князю Олгирду: «Тобе подобаеть великимь князем быти во Вилни; ты стареишии брать, а с тобою заодно дръжу». И посадить его на великомь княженьи во Вилни, а Евнутию дали Жеславль». 1351(1352?) – у вялС–кага князя лС–тоСћскага Альгерда С– ягонай другой жонкС– цвярской княжны Улляны (ЮлС–янС–С–) нарадзС–Сћся сын Ягайла. 12 мая 1364 – кароль польскС– КазС–мС–р ІІІ ВялС–кС– заснаваСћ у Кракаве АкадэмС–ю, зараз ЯгелонскС– унС–версС–тэт. Адроджаны пасля заняпаду 26 лС–пеня 1400 года каралём польскС–м С– вышэйшым князем лС–тоСћскС–м Ягайлам (па-польску Ягелонам, ад чаго С– атрымаСћ сваю назву). У розны час тут вучылС–ся многС–я выхадцы з вялС–калС–тоСћскС–х зямель. Сярод ягоных студэнтаСћ былС– прадстаСћнС–кС– родаСћ СапегаСћ, РадзС–вС–лаСћ, ГальшанскС–х С– С–ншых. ДругС–м рэктарам пасля аднаСћлення быСћ абраны Сћ 1401 годзе Сћнук Кейстута князь Ян (Войдат). У 1504 годзе сюды паступС–Сћ вучыцца Францыск Скарына. Май 1377 – смерць вялС–кага князя лС–тоСћскага Альгерда, якС– быСћ самым магутным за гС–сторыю ВКЛ. Цела яго было спалена Сћ Мейшагале на рытуальным кастры. Пасад заняСћ яго старэйшы сын ад другой жонкС– Улляны Цвярской Ягайла (ЯкаСћ), якому было 26 гадоСћ. Пасля з’явС–лася версС–я, што Ягайла не быСћ родным сынам Альгерда С– нарадзС–Сћся пазней – каля 1362 года, а калС– СћступС–Сћ у валоданне Княствам, яму было 16 гадоСћ. КняжыСћ у 1377 – 1381, 1382 – 1392, з 1386 – кароль польскС– УладзС–слаСћ ІІ, з 1392 – найвышэйшы (вярхоСћны) князь лС–тоСћскС–. 1377 – вялС–кС– князь лС–тоСћскС– Ягайла Сћ хаСћрусе са сваС–м былым слугой Вайдылам, якому ён аддаСћ за жонку сваю родную сястру-Сћдаву, а Кейстутаву пляменнС–цу Марыю, самога ж зрабС–Сћ намеснС–кам у ЛС–дзе, адабралС– Полацк у Кейстутавага сына Андрэя Гарбатага С– аддалС– роднаму брату Ягайлы СкС–ргайлу. Аднак за ягоную прыхС–льнасць да язычнС–цтва праваслаСћныя палачане не прынялС– СкС–ргайлу С– Сћ 1381 годзе схапС–лС– яго, пасадзС–лС– спС–ной наперад на старую клячу, прывязалС– С– прагналС– з горада. ДоСћга яшчэ Сћ народзе жыла прымаСћка: “ПаехаСћ, як СкС–ргайла з Полацка”. Затым ён на працягу чатырох месяцаСћ беспаспяхова намагаСћся захапС–ць Полацк. 1380 – тайная дамова Ягайлы з Ордэнам, у вынС–ку якой крыжакам развязвалС–ся рукС– Сћ адносС–нах да зямель Кейстута С– выказвалася маСћклС–вая згода з прэтэнзС–ямС– на Жамойць. ЛС–стапад 1381 – Кейстут, якС– ад крыжакоСћ даведаСћся пра таемныя зносС–ны вялС–кага князя лС–тоСћскага Ягайлы з Ордэнам, напаСћ на ВС–льню, захапС–Сћ горад, паланС–Сћ Ягайлу С– ягоную радню, павесС–Сћ Вайдылу. Але калС– Ягайла пС–сьмова прызнаСћ Кейстута вялС–кС–м князем С– паабяцаСћ больш не ваяваць супраць яго, аддаСћ яму вС–цебскую зямлю. 1382 – Полацк упершыню згадваецца як крэпасць Белай РусС– Сћ “ХронС–цы Польшчы”, а Сћвогуле ён упершыню названы Сћ “АповесцС– мС–нулых гадоў” у 862 годзе. Чэрвень 1382 – войска вялС–кага князя лС–тоСћскага Ягайлы нечакана напала на ТрокскС– замак, ВС–льня зноСћ апынулася Сћ руках Ягайлы. Ён паланС–Сћ ВС–таСћта С– Кейстута. АпошнС– магутны язычнС–к Кейстут быСћ задушаны Сћ Княскай вежы КрэСћскага замка. АкадэмС–чны летапС–с так апавядае пра гэта: Ягайла “князя великого Кестютья, дядю своего, оковавь, послали Креву и всадили у вежю, а князя великого Витовта оставили были еще у Вилни. И тамо у Креве пятое ночи князя великого Кестутья удавили коморники князя великого Ягаиловы: Прокше, што воду даеть ему, а были инии, Мостевь брать а Кучюкь, а Лисица Жибндяи. Таков конець стался князю великому Кестутью”. А ВС–таСћта выратавала знаходлС–васць жонкС– Ганны Смаленскай, ён пераапрануСћся Сћ сукенку служанкС– Алены, уцёк за сцены замка С– разам з братам ТаСћцС–вС–лам сышоСћ да мазавецкага князя Януша – брата ЗемавС–та, якС– быСћ жанаты з С–хняй сястрой Данутай (Ганнай) С– якС– меСћ свае Сћласныя С–нтарэсы адносна пасады караля польскага. Алену забС–лС–. АкадэмС–чны летапС–с так пС–ша пра гэта: “и онь, нарядився в одное жонки порты, да и з другою вышоль, да спустился з города да утекь у Немци, у Прусы”. Яны спадзявалС–ся на дапамогу ЗемавС–та супраць Ягайлы. Той С– сапраСћды вырушыСћ у паход, захапС–Сћ ДрагС–чын С– МельнС–к, але для сябе, а не для ВС–таСћта. ТаСћцС–вС–л спынС–Сћся Сћ сястры, хрысцС–Сћся С– атрымаСћ С–мя Конрад. Абураны ВС–таСћт пайшоСћ шукаць дапамогС– Сћ крыжакоСћ, каб адабраць сваю бацькаСћшчыну – Трокскае княства, якое належала цяпер СкС–ргайлу. 1 лС–стапада 1382 – вялС–кС– магС–стр ТэСћтонскага Ордэна Конрад Валенрод заключыСћ з Ягайлам чатырохгадовае перамС–р'е на рацэ ДубС–са, што Сћ ЛС–тве. Узамен князС– Ягайла, СкС–ргайла, Карыбут, ЛС–нгвен, Карыгайла, ВС–таСћт С– СвС–дрыгайла па Сћзаемнай згодзе СћступС–лС– частку ЖмудзС– крыжаносцам. Аднак у сувязС– з тым, што Ягайла не аддаСћ ВС–таСћту яго бацькоСћскС–я трокскС–я землС–, ВС–таСћт сумесна з крыжакамС– намагаСћся сам адабраць С–х, праз год яны парушылС– пагадненне. 1383 – крыжакС– сумесна з ВС–таСћтам напалС– на Княства, занялС– КоСћна, ТрокС– С– падышлС– да ВС–льнС–. Ягайла адваяваСћ захопленыя гарады, ВС–таСћт сышоСћ разам з крыжакамС–. 21 кастрычнС–ка 1383 – ВС–таСћт, якС– Сћцёк з КрэСћскай вязнС–цы С– не атрымаСћ падтрымкС– ад мазавецкага князя ЗемавС–та, прыняСћ хрышчэнне Сћ крыжакоСћ у Таплаве, атрымаСћ С–мя ВС–ганд. З дапамогай крыжакоСћ намагаСћся вярнуць сабе Трокскае княства, але не атрымалася. 30 студзеня 1384 – ВС–таСћт, якС– Сћ гэты час ажыццяСћляСћ зносС–ны з ТэСћтонскС–м ордэнам, у КаралеСћцы падпС–саСћ дамову з Ордэнам аб тым, што, калС– стане гаспадаром Княства, аддасць крыжакам ЖэмайцС–ю. А пазней, у чэрвенС–, у дадатак да гэтага ВС–таСћт згадзС–Сћся, каб у выпадку адсутнасцС– Сћ яго сыноСћ ягоныя землС– перайшлС– да Ордэна. Ягайла мусС–Сћ настойлС–ва шукаць магчымасцС– таемных перамоСћ з ВС–таСћтам С– схС–лення яго на свой бок. Летам 1384 года ВС–таСћт прыняСћ прапановы Ягайлы. Ён спынС–Сћ адносС–ны з Ордэнам, знС–шчыСћ давераныя яму крыжацкС–я СћмацаваннС–. Ад Ягайлаы атрымаСћ Гарадзеншчыну, Падляшша, Бярэсце, ВаСћкавыск. Абяцаных ТрокаСћ не атрымаСћ, яны заставалС–ся Сћ СкС–ргайлы. ВС–таСћт прыняСћ праваслаСћную веру, С– калС– Ягайла пачаСћ шлюбныя справы з ЯдвС–гай, знаходзС–Сћся разам з С–м у паездцы Сћ КракаСћ, дзе Сћ лютым 1385 года зноСћ ахрысцС–Сћся па-каталС–цку, атрымаСћ С–мя Аляксандр. 1384 – Ягайла вёСћ перамовы з вялС–кС–м князем маскоСћскС–м ДзмС–трыем ДанскС–м, выказваючы згоду ажанС–цца з ягонай дачкой Соф’яй С– прыняць прапанову аб хрышчэннС– па праваслаСћнаму абраду, а таксама падтрымаць Маскву Сћ барацьбе супраць ТэСћтонскага ордэна. Кажуць, што па С–нС–цыятыве ягонай мацС– хрысцС–янкС– Улляны Цвярской нават было заключана часовае пагадненне з маскоСћскС–м князем на гэты конт. У вынС–ку Ягайла павС–нен быСћ павянчацца з маскоСћскай княжной, а Княства – з праваслаСћем. Гэтаму, вС–даць, перашкодзС–лС– татары сваС–мС– ваеннымС– дзеяннямС– супраць Масквы. 2 сакавС–ка 1384 – польскС–я вяльможы канчаткова вырашылС– аддаць польскую карону Ягайле. Дзяржава, дзе хрысцС–янства С–снавала Сћжо чатыры стагоддзС–, вырашыла запрасС–ць на вышэйшы Сћладны пасад язычнС–ка. ПрыхС–льнС–каСћ гэткага рашэння СћзначалС–лС– Спытак з Мельштына, Яська з Тэньчына С– Яська з Тарнова. Яны разумелС–, што саюз з венграмС– не даваСћ бы С–м спакою, не спынС–Сћ бы лС–тоСћскС–х набегаСћ, а лС–тоСћцы паспрыялС– б у барацьбе з крыжакамС–. Кандыдатура Ягайлы задавальняла з многС–х абставС–н. КалС– б Ягайла С– сапраСћды ахрысцС–Сћ язычнС–каСћ, а Княства стала каталС–цкС–м, то адпала б мэтазгоднасць С–снавання Ордэна, якС– змагаСћся за пашырэнне каталС–цызму, не спатрэбС–лася б еСћрапейскС–м манархам аказваць яму дапамогу. Аб’яднаныя ж Княства з Каронай мелС– б вялС–кую сС–лу С– здолелС– б не адно супрацьстаяць крыжакам, а С– Сћплываць на еСћрапейскую палС–тыку. Чаго не здолеСћ зрабС–ць ТэСћтонскС– ордэн за паСћтара стагоддзя свайго С–снавання, здавалася, было блС–зка да ажыццяСћлення праз жанС–цьбу Ягайлы з ЯдвС–гай С– ягонае абяцанне ахрысцС–ць лС–тоСћскС–х язычнС–каСћ, праз пашырэнне заходняй культуры. Пра гэткС– намер, аднак, не было розгаласу нС– Сћ Кароне, нС– Сћ Княстве, бо не ведалС– нават цС– згодзС–цца Ягайла. Невядома, хто напачатку ездзС–Сћ да Ягайлы, усё рабС–лася цС–ха, публС–чныя заявы з’явС–лС–ся толькС– тады, калС– Сћсё было дамоСћлена. Чэрвень 1384 – вялС–кС– князь лС–тоСћскС– Ягайла раС–цца з ВС–таСћтам адносна польскай кароны для сябе, з чаго вынС–кае, што Сћжо Сћ яго пабывалС– паслы з Кароны. АкадэмС–чны летапС–с так паведамляе пра гэта: вЂњИ начаша ляхове слати ис Кракова ко князю великому Ягаилу, дабы приняль крещение старого Рима и понял бы у них королеву Ядвигу собе жоною и стал бы у нихь королем у Кракове на все земли Лядскои. Он же, князь великии Ягаило, советь сотвори своею матеръю, з великою княгинею Ульяною, и з братьею своею, и с всими князьми и бояры Литовъское земли, и поехав Кракову в Лядскую землю. Тамо же сам крестися и брать его, и князи, и бояре Литовъское земли. И взяль за себе королеву Адвигу, и корунован бысть того королевьства коруною”. 18 студзеня 1385 – у КракаСћ прыбывае пасольства вялС–кага князя лС–тоСћскага Ягайлы з просьбай рукС– ЯдвС–гС–, што здзС–вС–ла Сћвесь свет С– напалохала крыжакоСћ. ЗдзС–вС–лася С– сама ЯдвС–га. УзначальваСћ пасольства брат Ягайлы СкС–ргайла, у яго складзе былС– швагер вялС–кага князя Барыс СуздальскС– С– вС–ленскС– стараста Ганул. Р†ншыя крынС–цы называюць яшчэ Р†вана Гальшанскага. Згодна з цырыманС–ялам двара адказ замежным пасольствам даваСћ не сам манарх. Ад С–мя трона Ягайлу адказалС–, што ён мусС–ць накС–раваць пасольства да мацС– ЯдвС–гС– венгерскай каралевы-Сћдавы Эльжбеты. Барыс С– Ганул разам з польскС–мС– пасламС– паехалС– Сћ Венгрыю. ЯдвС–га спадзявалася, што справа задоСћжыцца, а яна паспее выйсцС– замуж за ВС–льгельма. Аднак кардынал С– легат папскС– Сћ ВенгрыС– С– Польшчы быСћ зацС–каСћлены Сћ каранацыС– Ягайлы С– таму давёСћ справу да таго, што Эльжбета дадала да польскага пасольства сваС–х прадстаСћнС–коСћ С– яны са згодай вярнулС–ся Сћ КракаСћ. Чэрвень 1385 – генеральны з’езд у Кракаве вяльможаСћ з розных мясцС–н, большасць яго СћдзельнС–каСћ дала згоду на шлюб Ягайлы з ЯдвС–гай С– вырашыла звярнуцца да яго з прапановай стаць на чале КаралеСћства Польскага. Пасля гэтага польскС–я паслы Уладак з Аградзеньца, падчашы кракаСћскС–, МС–калай з АсалС–на, кашталян завС–хойскС–, Крыстын з Астрова С– два паны венгерскС–я павезлС– гэтае рашэнне да Ягайлы Сћ Крэва. А Сћ гэты час венгерская каралева-Сћдава Эльжбета Басьнячка змянС–ла сваю думку С– Сћ адказ на дамаганнС– аСћстрыйскага князя Леапольда ІІІ згадзС–лася на шлюб ЯдвС–гС– з сынам Леапольда ВС–льгельмам. Панядзелак 14 жнС–Сћня 1385 – напярэдаднС– Успення Найсвяцейшай Дзевы МарыС– Сћ КрэСћскС– замак да вялС–кага князя лС–тоСћскага Ягайлы прыбывае польскае С– венгерскае пасольства Сћ вышэй названым складзе са згодай на шлюб з ЯдвС–гай С– запросС–намС– на караля польскага. Заключана дэкларацыя, якую назвалС– персанальнай КрэСћскай унС–яй – дзяржаСћны саюз памС–ж ВялС–кС–м княствам ЛС–тоСћскС–м С– КаралеСћствам ПольскС–м. Акт падпС–салС– з лС–тоСћскага боку князС– СкС–ргайла, ЛС–нгвен, Карыбут, ВС–таСћт, з польскага – члены пасольства. У вынС–ку аб’яднаныя гаспадарствы займалС– каля 800 тысяч квадратных кС–ламетраСћ, распасцС–ралС–ся ад Шлёнска да АкС–, ад БалтыкС– да чарнаморскС–х стэпаСћ. КрыжакС–, каб перашкодзС–ць Ягайлу, праз два днС– пасля падпС–сання КрэСћскай унС–С– распачалС– вайну супраць Княства. Яны ж абвС–навачвалС– атачэнне ЯдвС–гС– Сћ тым, што змусС–лС– яе да бС–гамС–С– (жыць з двума мужамС–), а таму не прызнавалС– шлюбу з Ягайлам. Р†хнС–я намаганнС– прывялС– да таго, што папа Урбан VР† нават не прыслаСћ свайго вС–ншавання нС– з аказС–С– хрышчэння, нС– з нагоды каранацыС– Ягайлы. Аднак пазней папа змянС–Сћ свой погляд С– пасля хрышчэння ЛС–твы 17 красавС–ка 1388 года накС–раваСћ Ягайлу пахвальную булу, у якой назваСћ яго “найдарожшым у Хрысце сваС–м сынам”. 11 студзеня, нядзеля, 1386 – у ВаСћкавыску адбылася сустрэча польскС–х паслоСћ з Ягайлам, якС– з братамС– С– баярамС– накС–роСћваСћся Сћ КракаСћ. Пасольства перадало яму дэкларацыю, падтрыманую СћсС–мС– панамС– польскС–мС– С– шляхтай, С– ад С–мя Сћсяго польскага грамадства аб выбраннС– Ягайлы каралём польскС–м, а таксама аб згодзе аддаць яму за жонку ЯдвС–гу С– з запросС–намС– на з’езд шляхты Сћ ЛюблС–н, якС– меСћ адбыцца 2 лютага. Тут жа абмяркоСћвалС–ся варункС– Княства С– Кароны Сћ будучым саюзе. Пасля гэтага абоз Ягайлы на чале з ВС–таСћтам вырушыСћ у КракаСћ. Па дарозе Ягайла выслаСћ у Мальбарк ДымС–тра з Гарая да вялС–кага магС–стра ТэСћтонскага ордэна Конрада Цолнера, каб паведамС–Сћ пра намер Ягайлы змянС–ць веру С– папрасС–Сћ магС–стра ад Ягайлавага С–мя быць хросным бацькам. 2 лютага 1386 – Ягайла прыбывае Сћ ЛюблС–н. Тут агульны элекцыйны з’езд польскай шляхты СћсС–мС– галасамС– прысутных выбС–рае Ягайлу каралём. Польска-лС–тоСћская унС–я стала фактам. Дарэчы, пазней каралеСћская дарога з ВаСћкавыска праз Бярэсце Сћ ЛюблС–н стала важным купецкС–м шляхам у гандлС– палякаСћ з вялС–калС–тоСћскС–мС– землямС–. 3 лютага 1386 – Ягайла публС–чна прысягнуСћ на вернасць КрэСћскаму акту. 12 лютага, панядзелак, 1386 – Ягайла з братамС– С– дружынай прыбыСћ у КракаСћ. 15 лютага 1386 – адбылася Сћрачыстая цырымонС–я хрышчэння Ягайлы з братамС– Сћ каталС–цкую веру. Ягайла атрымаСћ новае С–мя – УладзС–слаСћ, ВС–таСћт стаСћ Аляксандрам, гэтае С–мя ён атрымаСћ падчас другога хрышчэння Сћ праваслаСће пасля вяртання з ТэСћтонскага ордэна. Карыгайла стаСћ КазС–мС–рам, СвС–дрыгайла – Баляславам. ВялС–кС– магС–стр Ордэна Конрад Цолнер, запрошаны быць хросным бацькам Ягайлы, не з’явС–Сћся. Гэта было палС–тычнае рашэнне. Бо акурат у той самы час, калС– С–шла каранцыя, крыжацкС–я войскС– СћступС–лС– на тэрыторыю Княства. Ордэн, падахвочаны ВС–льгельмам да супрацС–Сћлення, не мог адмовС–цца ад намаганняСћ ахрысцС–ць паганаСћ. Ролю хроснага Сћ Ягайлы выканаСћ УладзС–слаСћ Апольчык, у гонар якога, як сведчаць некаторыя гС–сторыкС–, С– было дадзена С–мя Ягайлу, адначасова яно злучала новаахрышчанага караля з пястаСћскай традыцыяй, з УладзС–славам Лакеткам. Хроснай мацС– Ягайлы была ЯдвС–га з ПС–льчы – удава пасля ваяводы сандамС–рскага, мацС– будучай трэцяй Ягайлавай жонкС– Эльжбеты з ПС–льчы, сястра Спытка з Мельштына. Некаторыя крэСћныя Ягайлы не захацелС– мяняць веру С– засталС–ся праваслаСћнымС–. 20 лютага 1386 – вясельныя СћрачыстасцС– Ягайлы С– ЯдвС–гС– Сћ ВавельскС–м замку. 14 сакавС–ка 1386 – урачыстая каранацыя Ягайлы. Ён стаСћ польскС–м каралём УладзС–славам ІІ. Карону, вырабленую кракаСћскС–мС– майстрамС– спецыяльна да гэтага дня (традыцыйныя рэгалС–С– каралеСћскай улады знаходзС–лС–ся Сћ ВенгрыС–, С–х некалС– вывез туды кароль венгерскС– С– польскС– ЛюдвС–к АнжуйскС–), на галаву яму надзеСћ арцыбС–скуп гнезненскС–. ЯдвС–га таксама не пазбаСћлялася сваёй кароны С– заставалася каралём польскС–м, яна, як С– Ягайла, мела свой Сћласны двор С– нават канцлера. Аднак карыстацца гэтым магла толькС– пасля дасягнення фС–зС–чнай С– псС–хС–чнай сталасцС–, якая наступала праз пэСћны час пасля шлюбу з Ягайлам. Напачатку Ягайла паслугоСћваСћся сваёй вялС–калС–тоСћскай пячаткай з надпС–сам “Jagalo magnus dux Lithuanie”, што азначала Ягайла вялС–кС– князь лС–тоСћскС–, С– толькС– праз некалькС– месяцаСћ яму вырабС–лС– новую, якой ён мусС–Сћ пазначыць С– Сћсе раней падпС–саныя дакументы. ПоСћная назва Ягайлавай пасады гучала наступным чынам: УладзС–слаСћ з Божае ласкС– кароль польскС–, а таксама гаспадар зямлС– кракаСћскай, сандамС–рскай, серадзкай, ленчыцкай, куяСћскай, найвышэйшы князь ЛС–твы, пан С– дзедзС–ч Памор’я С– РусС–. Ягайла караляваСћ да 1434 года. Люты 1386 – крыжакС– напалС– на Княства. Р†х падтрымлС–валС– смаленскС– князь СвятаслаСћ, якС– стаСћ аблогай каля МсцС–слаСћля, С– родны брат Ягайлы полацкС– князь Андрэй, якС– выступС–Сћ супраць КрэСћскай унС–С–. Аднак ён атрымаСћ паразу С– Сћцёк з Княства. 21 сакавС–ка 1387 – Ягайла сваС–м прывС–леем надаСћ ВС–льнС– – першаму з гарадоСћ ВялС–кага княства, магдэбургскае права, што азначала прызнанне права на самакС–раванне. Затым былС– Бярэсце (1390, паСћторна Сћ 1408, горад вядомы з 1017, 1019 гадоСћ, узнС–к на зямлС– дрыгавС–чоСћ), Гародня (1391, горад вядомы з 1127 года, узнС–к на зямлС– дрыгавС–чоСћ), ДрагС–чын (1429, 1498), Слуцк (1441, горад вядомы з 1097 года, узнС–к на зямлС– дрыгавС–чоСћ), Высокае (1494), Полацк (1498, горад вядомы з 862 года, узнС–к на зямлС– крывС–чоСћ), Менск (1499, горад вядомы з 1067 года, узнС–к на зямлС– дрыгавС–чоСћ), БраслаСћ (1500, горад вядомы з 1065 года), ВаСћкавыск (1503, горад вядомы з 1252 года, узнС–к на зямлС– дрыгавС–чоСћ), Новагародак (1511, горад згадваецца Сћ 1044, 1117, 1119,1228, 1235 гадах, узнС–к на зямлС– дрыгавС–чоСћ) С– С–нш. 1387 – кароль польскС– С– вялС–кС– князь лС–тоСћскС– Ягайла выехаСћ у ЛС–тву “з апостальскай” мС–сС–яй, каб ахрысцС–ць язычнС–каСћ лС–тоСћцаСћ (аСћкштайтаСћ), якС–я жылС– на захад ад ЖамойцС–С– – вышэй па цячэннС– Нёмана С– былС– балтамоСћнымС–. Некаторыя гС–сторыкС– сведчаць, што хрышчэнне адбывалася на рацэ ВС–лС–С–, сам Ягайла браСћ у гэтым непасрэдны Сћдзел. Людзей дзялС–лС– на групы – жанчын С– мужчын асобна, акраплялС– святой вадой С– кожнай групе замест ранейшых язычнС–цкС–х С–мёнаСћ давалС– адно новае С–мя для СћсС–х С– кожнага з прысутных – напрыклад, СтанС–слаСћ, Павел, Пятро С– г.д. Простых людзей заахвочвалС– тым, што кожнаму ахрышчанаму выдавалС– белую суконную свС–тку. Ягайла выступаСћ С– перакладчыкам польскС–х святароСћ, сведчаць, што ён сам пераклаСћ для лС–тоСћцаСћ малС–тву “Ойча наш”. Аднак гэткая паспешнасць не давала якасцС–. Таму язычнС–цтва на вялС–калС–тоСћскС–х землях, С– асаблС–ва Сћ ЖамойцС–С–, С–снавала яшчэ шмат стагоддзяСћ. У 1388 годзе за паспяховую хрысцС–янС–зацыю ЛС–твы папа Урбан VР† выказаСћ Ягайлу словы найвышэйшага прызнання С– згадзС–Сћся на стварэнне ВС–ленскага бС–скупства. “Сярод усС–х каралёСћ зямлС–, – пС–саСћ папа, – табе належыць першае месца Сћ пачуццях удзячнасцС– святой Рымскай царквы, нашай мацС–! ВС–таем цябе, узлюблены сын, верны слуга, якС– за справы свае атрымаСћ вартую Сћзнагароду, вянец зямной велС–чы С–, вядома, з часам атрымае “вянец нябесны”. Суцяшай сябе, сыне, што, маючы загС–нуць з цэлым народам, як таемны скарб ты знойдзеш! Суцяшай сябе Сћ глыбС–нС– твае душы, што гэткая вялС–кая слава ходзС–ць па СћсС–м свеце пра дзеС– твае, С– што ты, такС– прыязны С– мС–лы, знаходзС–шся Сћ бляску славы Сћ лоне мацС–-царквы!” Канчаткова папа Урбан VР† прызнаСћ ЛС–тву каталС–цкай у буле ад 19 красавС–ка 1389 года. Крыжаносцы ж не прызнавалС– хрышчэння. 17 лютага 1387 – на самым пачатку хрышчэння ЛС–твы Ягайла выдаСћ прывС–лей аб заснаваннС– Сћ ВС–льнС– лацС–нскага бС–скупства (адмС–нС–страцыйная адзС–нка рымска-каталС–цкай царквы) С– 7 парафС–й. Папа рымскС– зацвердзС–Сћ яго Сћ 1388 годзе. Першым бС–скупам у 1388 – 1398 гадах быСћ фрацС–шканС–н Андрэй Ястшэнбец (Анджэй ВасС–ла герба Ястраб). БудавалС–ся касцёлы Сћ МеднС–ках, Мейшаголе, ВС–лькамС–ры, Неменчыне, Крэве, Гайнаве, Обальчы. Усё гэта паблС–зу С– на самС–х беларускС–х землях. СярэдзС–на мая 1389 – спроба ВС–таСћта захапС–ць ВС–льню. Ён быСћ незадаволены сваС–м надзелам – берасцейска-гарадзенскС–мС– землямС–, бо не атрымаСћ бацькоСћскС–х ТрокаСћ, якС–я аддалС– СкС–ргайлу. Але задуму выкрылС–, ВС–таСћт пачаСћ рыхтаваць пераход да крыжакоСћ С– паслаСћ закладнС–каСћ, сярод якС–х быСћ князь Р†ван АльгС–монтавС–ч ГальшанскС– з жонкай. Р†мС– сталС– таксама брат ЖыгС–монт з сынам МС–хаС–лам, сястра Рымгайла С– больш за сто баяраСћ, якС–х утрымлС–валС– пад аховай у розных замках. ВялС–кС– магС–стр прыслаСћ у Гародню сваС–х прадстаСћнС–коСћ. На пачатку 1390 года ВС–таСћт перайшоСћ да крыжакоСћ, 19 студзеня падпС–саСћ дамову, дзе прызнаСћ верхавенства Ордэна. Свой подпС–с паставС–Сћ С– Р†ван ГальшанскС–. У ГароднС– застаСћся крыжацкС– гарнС–зон на чале з Марквардам Зальцбахам, якС– да гэтага Сћ якасцС– ганаровага госця жыСћ пры двары ВС–таСћта (хоць на самай справе комтур Зальцбах быСћ палонным). З дапамогай Ордэна ВС–таСћт спрабаваСћ вярнуць уладу, абяцаючы за гэта Гародню С– Жмудзь. Але Ягайла вырашыСћ апярэдзС–ць ВС–таСћта С– вырушыСћ на землС– Княства, пачаСћ займаць ягоныя гарады С– замкС–, каб не дасталС–ся тэСћтонцам. 1390-1392 – унутраная вайна Сћ Княстве ператварылася Сћ вайну памС–ж Каронай С– ТэСћтонскС–м ордэнам за Княства. Ягайла вырушыСћ на вялС–калС–тоСћскС–я землС–. 16 красавС–ка 1390 года здабыСћ Гародню С– С–ншыя гарады, што належалС– ВС–таСћту. У маС– стаСћ каля ВС–льнС–. У канцы лета значныя сС–лы крыжакоСћ разам з ВС–таСћтам, якС– зноСћ уцёк да С–х, рушылС– на вялС–калС–тоСћскС–я землС–. Разам з С–мС– былС– 300 англС–чан на чале з графам ДэрбС– – будучым каралём АнглС–С– Генрыхам Р†V. 11 верасня пачалася аблога ВС–льнС–, якая доСћжылася пяць тыдняСћ. Абарону драСћлянага Крывога замка вёСћ адзС–н з сыноСћ вялС–кага князя лС–тоСћскага Альгерда мсцС–слаСћскС– князь Карыгайла. Тут ён загС–нуСћ, а галаву яго на жэрдцы крыжакС– насС–лС– каля каменных сцен Верхняга С– НС–жняга замкаСћ, каб выклС–каць страх у абаронцаСћ. ЗамкС– аднак не паддалС–ся. ВС–таСћт адступС–Сћ. Восенню 1391 года крыжацкС–я войскС– на чале з вялС–кС–м магС–страм Конрадам Валенродам беспаспяхова спрабуюць захапС–ць НовагародскС– замак. ВС–таСћт вярнуСћ назад Гародню С– на пачатку 1392 года паглыбляСћся далей. Ягайлу з улС–кам унутраных праблем давялося шукаць паразумення з ВС–таСћтам. 1391 – каралева польская ЯдвС–га, жонка Ягайлы, карыстаючыся сваС–мС– добрымС– зносС–намС– з крыжакамС–, вяла з С–мС– пастаянныя размовы, двойчы звярталася да вялС–кага магС–стра Конрада Валенрода з прапановай спынС–ць напады на вялС–калС–тоСћскС–я землС–. Аднак вынС–ку гэта не дало. 1391 – загС–нуСћ апошнС– крэСћскС– князь ВС–гунд. Крэва набывае статус староства. 4 жнС–Сћня 1392 – ВостраСћскае пагадненне (заключана Сћ Востраве каля ЛС–ды) памС–ж ВС–таСћтам С– Ягайлам аб падзеле Сћлады С– гарантаваннС– самастойнасцС– Княства Сћ саюзе з Каронай. УдзельнС–чалС– Сћ з’ездзе Ягайла з ЯдвС–гай, якС–я спецыяльна прыехалС– сюды, С– ВС–таСћт з Ганнай. Ягайла прызнаСћ асобнасць ВялС–кага княства ЛС–тоСћскага пад уладай ВС–таСћта С– надаСћ яму пажыццёвы тытул вялС–кага князя (magnus dux), а сабе пакС–нуСћ тытул вышэйшага князя (supremus dux). ВС–таСћт з Ганнай прысягнуСћ на вернасць Кароне С– самой каралеве ЯдвС–зе. Гэта спынС–ла С–хнС–я мС–жусобныя сутычкС–. З ЛС–ды Сћсе разам – Ягайла з ЯдвС–гай, ВС–таСћт з Ганнай паехалС– Сћ ВС–льню, дзе Сћ вераснС– бС–скуп Андрэй Сћ кафедральным праваслаСћным саборы СћганараваСћ ВС–таСћта вялС–какняскай мС–трай. ВС–таСћт атрымаСћ не толькС– бацькава Трокскае княства, а С– Сћладу ва СћсС–м ВялС–кС–м княстве ЛС–тоСћскС–м. Ягайла адхС–лС–Сћ СкС–ргайлу, аддаСћшы яму ПаСћднёвую Русь, КС–еСћскае княства. З гэтага часу ВС–таСћт пачынае СћмацоСћваць сваю Сћладу Сћ Княстве, пашыраць яго землС–, меркаваць аб лёсе рускС–х зямель С– Сћплыве на татарскС–я падзеС–. Княства пачынае свой паскораны шлях у ЕСћропу. Аднак гэта выклС–кала насцярожанасць кракаСћскС–х паноСћ, якС–я не хацелС– аддалення Княства ад Польшчы С– дабС–валС–ся яго С–нкарпарацыС– Сћ склад Кароны. 1396 – каралева польская ЯдвС–га, жонка Ягайлы, накС–равала вялС–каму князю лС–тоСћскаму ВС–таСћту пасланне, у якС–м пажадала, каб ВялС–кае княства ЛС–тоСћскае плацС–ла ёй штогадовую данС–ну. УдзельнС–кС– ВС–ленскага з’езда абурана адказалС–: “Мы не падданыя Польшчы... Мы заСћсёды былС– вольнымС–, нашыя продкС– нС–колС– не плацС–лС– палякам данС–ны, не будзем С– мы плацС–ць С–м, застаёмся пры нашай ранейшай вольнасці”. 17 лС–пеня, пятнС–ца, 1399 – памерла 25-гадовая жонка Ягайлы каралева польская ЯдвС–га. 29 студзеня, нядзеля, 1402 – вяселле Ягайлы з Ганнай Цылейскай. Снежань 1408 – на Каляды Сћ Новагародку сустрэлС–ся ВС–таСћт С– Ягайла, дзе распрацавалС– план вайны з крыжакамС–. 21 сакавС–ка 1416 – смерць другой жонкС– Ягайлы Ганны Цылейскай. Пачатак мая 1417 – шлюб Ягайлы з трэцяй жонкай – Эльжбетай ПС–лецкай (з ПС–льчы) альбо ГраноСћскай. 12 мая 1420 – смерць трэцяй Ягайлавай жонкС– Эльжбеты ПС–лецкай, якая не пакС–нула пасля сябе сумесных з каралём дзяцей. 24 лютага 1422 – у Новагародку Сћ касцёле адбылося Сћрачыстае вянчанне караля польскага С– найвышэйшага князя лС–тоСћскага Ягайлы, якому было 70 гадоСћ, з 17-гадовай князёСћнай Соф’яй Гальшанскай С– яе хрышчэнне па лацС–нскаму абраду. Р†мя свайго не змянС–ла. Пасля гэтага Ягайла з жонкай паехаСћ у ЛС–ду, дзе адбылося спатканне з папскС–м легатам Зянонам, якС– павС–нен быСћ дапамагчы развязаць справу з крыжакамС–. 5 сакавС–ка 1424 – каранацыя Соф’і Гальшанскай на каралеву польскую Сћ Вавельскай катэдры. 31 кастрычнС–ка 1424 – у Соф’і С– Ягайлы нарадзС–Сћся першынец – сын УладзС–слаСћ, якС– стаСћ пасля каралём польскС–м С– венгерскС–м. 16 мая 1426 – у Соф’і С– Ягайлы нарадзС–Сћся другС– сын, якога 2 чэрвеня ахрысцС–лС– на КазС–мС–ра. 2 сакавС–ка 1427 – памёр другС– ЯгайлаСћ сын КазС–мС–р, якС– не пражыСћ С– года. 1427 – у каралеСћскС–м замку на ВавелС– разгарэСћся шумны скандал. Каралеву Соф’ю абвС–навацС–лС– Сћ здрадзе мужу С– паставС–лС– пад сумненне праСћдзС–васць яе сына УладзС–слава С– маючага быць трэцяга сына. Некаторыя сведчаць, што зрабС–Сћ гэта на з’ездзе Сћ ГародлС– ВС–таСћт. Р†ншыя кажуць пра С–ншых асобаСћ, пра Сћдзел у гэтым ЛюксембургаСћ С– ГабсбургаСћ. Так цС– С–накш, а пагалоска выйшла далёка за межы Кароны С– Княства. Ягайла паверыСћ С– пачаСћ пошукС– вС–наватых. Дзве дваровыя служанкС– каралевы Кацярына С– Эльжбета ШчукоСћскС–я назвалС– сямёра рыцараСћ, якС–я нС–быта мелС– С–нтымныя адносС–ны з Соф’яй. Сярод С–х былС– Пётр з Курава, Генрык (ГС–нча) з Рогава, ВаСћжынец Зарэмба С– Ян Краска. Кароль загадаСћ арыштаваць вС–наватых. Некаторыя СћцяклС– – Ян з Канецполя, браты Пётр С– ДабяслаСћ са ШчакацС–на. ГС–нча СћсС–м паСћтараСћ адну фразу: “Каралева не здраджвала каралю...” На судзе, якС– напрыканцы лС–стапада загадаСћ правесцС– Ягайла, Соф’я разам з сямю матронамС– С– адной паннай з двара мусС–ла прынесцС– ачышчальную прысягу вернасцС– каралю. РыцараСћ апраСћдалС–. 30 лС–стапада 1427 – нарадзС–Сћся трэцС– сын Соф’і С– Ягайлы, ахрышчаны на КазС–мС–ра Андрэя – у гонар ягонага дзеда Андрэя Гальшанскага. Пазней стаСћ вялС–кС–м князем лС–тоСћскС–м С– каралём польскС–м. 27 кастрычнС–ка 1430 – смерць вялС–кага князя лС–тоСћскага 80-гадовага ВС–таСћта ВялС–кага. Цела яго Сћрачыста перанесена з ТрокаСћ С– 7 лС–стапада пахавана Сћ вС–ленскай катэдры святога СтанС–слава поруч з жонкай Ганнай. СкончыСћ свой зямны шлях трэцС– пасля ГедымС–на С– Альгерда магутны аб'яднаСћца С– Сћзвышэнец вялС–какняскС–х зямель. ЛетапС–сцы засведчылС– розныя прыродныя прадвызначэннС–, выклС–каныя смерцю ВС–таСћта. У Смаленску, напрыклад, тым годам аб'явС–Сћся голы, зусС–м без поСћсцС–, воСћк С– паеСћ шмат люду. Трокскае возера на сем дзён пакрылася барвовай крывёю. 1431–1433 – каралева Соф’я з падтрымкС– Ягайлы збудавала ля кафедральнага касцёла Сћ ВавелС– каплС–цу Святой Тройцы, якая стала пазней месцам яе вечнага спачыну. КаплС–ца была аздоблена рускС–мС– (вС–зантыйскС–мС–) фрэскамС– С– абразамС–. ГэткС–я ж аздобы Сћжо мелС–ся Сћ катэдры Сћ Гнезне, у касцёлах на Лысай Гары С– Сћ ЛюблС–не, у каралеСћскай спальнС– Сћ ВавелС–, у касцёлах сандамС–рскС–м С– вС–слС–цкС–м. Для каплС–цы Соф’я спецыяльна заказала алебастравыя плС–ты з рэлС–гС–йнымС– сюжэтамС– Сћ вС–зантыйскС–м стылС–. КаплС–ца захавана С– да гэтага часу, толькС– вось цела самой Соф’і Сћ гэтай каплС–цы няма. 1433 – СвС–дрыгайла захапС–Сћ С– спалС–Сћ Крэва. У гэты час ён вёСћ барацьбу за вялС–какняскС– пасад. 1 чэрвеня 1434 – у Гарадку ля Львова на 82-м годзе жыцця памёр кароль польскС– С– найвышэйшы (вярхоСћны) князь лС–тоСћскС– Ягайла. Перад смерцю прасС–Сћ, каб на караля абралС– старэйшага сына УладзС–слава, а апеку над абодвума сынамС– даручаСћ ЗбС–гневу АлясьнС–цкаму. 48 гадоСћ знаходзС–Сћся Ягайла на Сћладных пасадах у Княстве С– Кароне. Цела яго, змешчанае Сћ драСћляную труну, аблС–тую смалой С– пазначаную каралеСћскС–мС– гербамС–, павезлС– Сћ КракаСћ. Па дарозе адбывалС–ся жалобныя набажэнствы, панС–хС–ды, на якС–я сцякаСћся люд просты С– панскС–. ЧуСћся плач, гучалС– словы жалю, павагС– С– шанавання. ПахавалС– караля Сћ вавельскС–м кафедральным касцёле святога СтанС–слава Сћ Кракаве, а сэрца паклалС– Сћ францысканскС–м касцёле Гарадка, якС– назвалС– ЯгелонскС–м. 21 верасня 1461 – ва Сћзросце 56 гадоСћ памерла Соф’я Гальшанская, жонка караля польскага Ягайлы С– мацС– каралёСћ УладзС–слава С– КазС–мС–ра. Яе пахавалС– Сћ ёй жа збудаванай на праваслаСћны манер каплС–цы кафедральнага касцёла Сћ Кракаве, ля заходняй сцяны, што было характэрна для праваслаСћных. 1507 – у Крэве пабываСћ кароль польскС– С– вялС–кС– князь лС–тоСћскС– ЖыгС–монт Р† Стары. 1519 – замак у Крэве захапС–ла маскоСћскае войска. 7 красавС–ка 1559 – Крэва атрымала магдэбургскае права. 30 красавС–ка 1564 – князь, ваявода, баярын Андрэй КурбскС– (1528 – 1583) уцёк з Юр’ева (Дэрпт, Тарту) ад рускага цара Р†вана Грознага Сћ ВялС–кае княства ЛС–тоСћскае, жыСћ у падараваным яму каралём польскС–м С– вялС–кС–м князем лС–тоСћскС–м ЖыгС–монтам ІІ АСћгустам КрэСћскС–м замку. КурбскС– быСћ самым знакамС–тым маскоСћскС–м перабежчыкам С– адным з самых актыСћных працС–СћнС–каСћ Р†вана Грознага. Р† хоць ён на баку рускага войска атрымлС–ваСћ у ЛС–вонскай вайне перамогС– Сћ Прыбалтыцы, цар адхС–лС–Сћ яго ад камандавання С– прызначыСћ ваяводам у адваяваны Сћ лС–вонцаСћ Юр’еСћ (Дэрпт). Будучы на тэрыторыС– ВялС–кага княства ЛС–тоСћскага, А. КурбскС– стаяСћ на чале атрадаСћ у складзе польска-лС–тоСћскай армС–С–, якС–я рабС–лС– паходы на ВялС–кС–я ЛукС– С– Полацк. ТолькС– хвароба перашкодзС–ла яму далучыцца да караля польскага Стэфана Баторыя, якС– Сћ 1581 годзе стаяСћ аблогай ля Пскова. Ягонай жонкай была прадстаСћнС–ца роду ГальшанскС–х дачка Юрыя Р†ванавС–ча, ваяводы кС–еСћскага Сћ 1508 – 1510, сястра апошняга гальшанскага князя Сямёна Юр’евС–ча ДубровС–цкага Марыя. 1566–1795 – Крэва знаходзС–цца Сћ складзе Ашмянскага павета ВС–ленскага ваяводства. 1 лС–пеня 1569 – падпС–саны мС–жнародна-прававы акт аб аб’яднаннС– Польскага каралеСћства (Кароны) С– ВялС–кага княства ЛС–тоСћскага, Рускага С– Жамойцкага Сћ адну федэратыСћную дзяржаву – дзяржаву “двух народаў” Рэч ПаспалС–тую. Акт гэты атрымаСћ назву ЛюблС–нская унС–я. Прыняты пасля працяглых спрэчак, дэбатаСћ, сварак, узаемных абвС–навачанняСћ, моцнага супрацС–Сћлення вялС–калС–тоСћскай дэлегацыС–. Агульны сойм у ЛюблС–не быСћ склС–каны каралём польскС–м С– вялС–кС–м князем лС–тоСћскС–м ЖыгС–монтам ІІ АСћгустам яшчэ 10 студзеня. У склад вялС–калС–тоСћскай дэлегацыС– СћваходзС–лС–: канцлер, вС–ленскС– ваявода пратэстант МС–калай РадзС–вС–л Руды, падканцлер АстафС–й ВаловС–ч, жамойцкС– стараста Ян ХадкевС–ч, падскарбС– МС–калай НарушэвС–ч, праваслаСћны князь КанстанцС–н КанстанцС–навС–ч АстрожскС– С– С–ншыя. Усяго з абодвух бакоСћ удзельнС–чала каля 160 чалавек. Сойм праходзС–Сћ спачатку Сћ студзенС– – сакавС–ку, пасля Сћ чэрвенС–. Частка лС–тоСћцаСћ, якС–я не згаджалС–ся з унС–яй, пакС–нулС– ЛюблС–н (1 сакавС–ка). ЖыгС–монт ІІ АСћгуст у адказ скарыстоСћвае “сС–лавы” прыём – ён далучае да Кароны Падляшша (5 сакавС–ка), Валынь (27 мая), Падолле (1 сакавС–ка), а калС– С– гэта не дапамагае, – КС–еСћскае ваяводства (6 чэрвеня). АдзС–н МазырскС– павет не даСћ сваёй згоды С– далучыСћся да Менскага ваяводства. Пасля гэтага тэрыторыя ВялС–кага княства ЛС–тоСћскага значна паменшылася, яна займала практычна этнС–чныя беларускС–я С– лС–тоСћскС–я землС–. 10 мая па прапанове ЖыгС–монта ІІ АСћгуста Сћ Княстве прайшлС– соймС–кС–, на якС–х была атрымана згода шляхты на падпС–санне унС–С–. Урэшце 1 лС–пеня рашэнне было прынята, акт падпС–саны каралём 4 лС–пеня. З гэтага часу з’явС–лася афС–цыйная назва: Рэч ПаспалС–тая абодвух народаСћ – Rzeczpospolita Obojga Narodow, на чале якой стаяСћ выбарны кароль С– вялС–кС– князь лС–тоСћскС– Сћ адной асобе. Ягоная пасада насС–ла назву: Кароль ПольскС– С– вялС–кС– князь ЛС–тоСћскС–, РускС–, ПрускС–, МазавецкС–, ЖамойцкС–, КС–еСћскС–, ВалынскС–, ПадляшскС– С– ЛС–фляндскС–. Дынастыя ЯгелонаСћ спынС–лася. 11 жнС–Сћня кароль выдаСћ акт, якС– вызначаСћ склад сената аб’яднанай дзяржавы. На пажыццёвае гаспадаранне караля выбС–рала шляхта абодвух народаСћ, ствараСћся агульны двухпалатны вальны сойм. Ён складСћся з Сената (сенатары выбС–ралС–ся пажыццёва) С– Пасольскай Р†збы (паслоСћ выбС–рала шляхта па два чалавекС– ад кожнага павета, сваС–х прадстаСћнС–коСћ мелС– С– абедзьве сталС–цы – ВС–льня С– КракаСћ). КаралеСћства Польскае С– Княства ЛС–тоСћскае захоСћвалС– суверэнС–тэт, асобную адмС–нС–страцыю, войска, фС–нансы, прававую сС–стэму, законы, суд, мытную сС–стэму, эмС–сС–ю грошай. ЗахоСћвалася С– назва – ВялС–кае княства ЛС–тоСћскае. Кожная дзяржава мела сваю дзяржаСћную мову: Польшча – польскую С– лацС–нскую, Княства – беларускую. Аднак у 1697 годзе сойм Рэчы ПаспалС–тай выдаСћ закон аб забароне Сћжывання Сћ афС–цыйных дакументах беларускай мовы, карыстацца можна было толькС– польскай альбо лацС–нскай мовамС–. ВКЛ захоСћвала таксама герб Пагоня, дзяржаСћную пячатку. Вышэйшым органам аб’яднанай дзяржавы стаСћ агульны сойм, якС– прымаСћ законы асобна для Княства С– Польскага каралеСћства. З сярэдзС–ны ХV стагоддзя кожны трэцС– сойм склС–каСћся Сћ ГароднС–. БыСћ прыняты акт (3 жнС–Сћня) аб аб’яднаннС– герцагства ПрусС–С– С– Брандэнбурга. Сенатары С– паслы ПрусС–С– былС– далучаны да польскага сойму, што азначала С–нкарпарацыю ПрусС–С– Сћ Рэч ПаспалС–тую. У аб’яднаным гаспадарстве пражывала каля 5,6 мС–льёна сялян, каля 1,6 мС–льёна гараджан, каля 800 тысяч шляхты С– каля 40 тысяч духоСћных асобаСћ. Аднак лёс аказаСћся не надта спрыяльным да федэратыСћнай дзяржавы. Тройчы адбывалС–ся падзелы яе тэрыторыС–, пакуль урэшце яна зусС–м не знС–кла. РасС–я, АСћстрыя С– ПрусС–я 5 жнС–Сћня 1772 года падпС–салС– канвенцыю аб першым падзеле Рэчы ПаспалС–тай. Да АСћстрыС– адышлС– Заходняя УкраС–на С– ЛьвоСћ, паСћднёвая частка КракаСћскага ваяводства без Кракава С– СандамС–рскае ваяводства. У ПрусС–С– аказалС–ся ВармС–я, Памор’е, Куявы, ХэлмС–нскае ваяводства (акрамя ТорунС–), Заходняе Памор’е (акрамя Гданьска). РасС–я заняла паСћночна-СћсходнС–я землС– ВялС–кага княства ЛС–тоСћскага да ДзвС–ны, ДруцС– С– Дняпра. 23 студзеня 1793 года адбыСћся другС– падзел Рэчы ПаспалС–тай памС–ж РасС–яй С– ПрусС–яй. ПрусС–я захапС–ла частку МазовС–С–, КракаСћскага ваяводства, ледзь не Сћсю ВялС–кую Польшчу, Гданьск, Торунь. РасС–я анексС–равала “на вечныя часы”, як прымусС–лС– прызнаць гэта апошняга караля польскага С– вялС–кага князя лС–тоСћскага СтанС–слава АСћгуста ПанятоСћскага, Правабярэжную УкраС–ну, часткС– Полацкага, ВС–цебскага, Менскага ваяводстваСћ, якС–я яшчэ заставалС–ся, частку Новагародскага, Берасцейскага С– ВС–ленскага ваяводстваСћ з гарадамС– Менск, БарысаСћ, Слуцк, НясвС–ж, ТураСћ, ПС–нск. ТрэцС– С– апошнС– падзел адбыСћся Сћ 1795 годзе памС–ж АСћстрыяй, РасС–яй С– ПрусС–яй пасля паразы паСћстання 1794 года пад кС–раСћнС–цтвам Тадэвуша КасцюшкС–. Кароль польскС– С– вялС–кС– князь лС–тоСћскС– СтанС–слаСћ АСћгуст ПанятоСћскС–, якС– жыСћ у ГароднС–, быСћ змушаны 25 лС–стапада 1795 года падпС–саць акт адрачэння ад кароны на карысць расС–йскай С–мператрыцы Кацярыны ІІ, пасля чаго Рэч ПаспалС–тая, у тым лС–ку ВялС–кае княства ЛС–тоСћскае, перасталС– С–снаваць. Да ПрусС–С– адышлС– большая частка Мазавецкага ваяводства з Варшавай, часткС– Падляшскага, Гарадзенскага, Трокскага ваяводстваСћ С– ЖамойцС–. АСћстрыя атрымала КракаСћскае, СандамС–рскае, ЛюблС–нскае, частку Мазавецкага, Берасцейскага С– Падляшскага ваяводстваСћ. У РасС–С– апынулС–ся Валынскае, Новагародскае, ВС–ленскае, частка Берасцейскага, Гарадзенскага, Трокскага ваяводстваСћ С– частка ЖамойцС– з гарадамС– Бярэсце, Новагарадок, Гародня, ВС–льня, КоСћна. Новыя тэрыторыС–, што атрымала РасС–я, склалС– ВС–ленскую С– СлонС–мскую губернС–. Крэва таксама апынулася Сћ складзе РасС–йскай С–мперыС–. 555-гадовая гС–сторыя ВялС–кга княства ЛС–тоСћскага як самастойнай дзяржавы закончылася. 1654 – 1667 – руска-польская вайна. 1655 – 1660 – ПаСћночная вайна, якую назвалС– сапраСћдным шведскС–м патопам найперш на землС– Рэчы ПаспалС–тай. Пра гэта С– раман Генрыка СянкевС–ча “Патоп”. 1679 –кароль польскС– С– вялС–кС– князь лС–тоСћскС– Ян ІІІ СабескС– пацвярджае крэСћскС–м мяшчанам прывеС–леС–. У гэты час адбылася змена ва Сћладзе – войта, якога раней прызнаячалС–, сталС– выбС–раць. 1700 – 1721 – ПаСћночная вайна. У красавС–ку 1702 года шведскС–я войскС– захапС–лС– ВС–льню С– Гародню (горад вызвалены рускС–мС– войскамС– Сћ вераснС– 1705 года). У першай палове 1706 года захопнС–кС– спалС–лС– МС–р С– КарэлС–чы, захапС–лС– НясвС–ж, ЛяхавС–чы, разрабавалС– Клецк, Новагародак, СлонС–м С– С–ншыя гарады. У лютым 1708 года Смаргонь стала галоСћнай гасподай шведскага караля Карла ХІІ. Сюды да яго прыязджаСћ польскС– кароль СтанС–слаСћ ЛяшчынскС–. Гэтая ПаСћночная вайна прынясла вялС–кае гора беларускС–м землям. З 2,2 мС–льёна да 1,5 мС–льёна скарацС–лася колькасць жыхароСћ. ТрагС–чны лёс прывёСћ да таго, што загС–нуСћ кожны трэцС– жыхар беларускай зямлС–. 25 лютага 1795 – кароль польскС– С– вялС–кС– князь лС–тоСћскС– СтанС–слаСћ АСћгуст ПанятоСћскС– пацвярджае мяшчанам Крэва прывС–леС– на самакС–раванне. З 1795 да 1920 – Крэва знаходзС–цца Сћ АшмянскС–м павеце ВС–ленскай губернС– Сћ складзе РасС–С–. ВЯЛР†КР†Я КНЯЗР† ЛР†ТОРЋСКР†Я НазывалС–ся яшчэ гаспадарамС–, гэта быСћ самы высокС– княскС– тытул у ВялС–кС–м княстве ЛС–тоСћскС–м. ВыбС–ралС– князя феадалы, часцей некага з блС–зкС–х, родных цС– сыноСћ папярэдняга гаспадара. На пасад узводзС–лС– Сћ ВС–льнС–, у кафедральным саборы. Пасля КрэСћскай унС–С– 1385 года большасць вялС–кС–х князёСћ насС–лС– тытул С– караля польскага, а пасля ЛюблС–нскай унС–С– 1569 года кароль польскС– абавязкова адначасова з’яСћляСћся С– вялС–кС–м князем лС–тоСћскС–м, узначальваСћ дзяржаву двух народаСћ Рэч ПаспалС–тую. З канца ХVІІІ стагоддзя, пасля лС–квС–дацыС– Княства Сћ вынС–ку падзелаСћ Рэчы ПаспалС–тай, да 1917 года тытулам вялС–кага князя лС–тоСћскага карысталС–ся расС–йскС–я С–мператары. Р†снуе меркаванне, што тытул вялС–кага князя “magnus dux” пастаянна пачаСћ ужывацца толькС– падчас гаспадарання ВС–таСћта ВялС–кага, а да гэтага кС–раСћнС–кС– ВКЛ у дакументах С–ншых дзяржаСћ С– Сћ сваС–х асабС–стых называлС–ся каралямС–, князямС–, герцагамС–. МС–ндоСћг (сярэдзС–на 1230-х – 1263, кароль лС–тоСћскС– з 6 лС–пеня 1253, каранаваСћся Сћ Новагародку). Транята (1263 – 1264). Войшалк (1264 – 1266). Шварн (1267 – каля 1270). Трайдзен (каля 1270 – каля 1282). ДаСћмонт (1280-ыя). БудзС–вС–д (1280 – 1290-ыя). БудзС–кС–д (Пукавер) – (1280 – 1290-ыя). ВС–цень (1295 – 1316). ГедымС–н (1316 – 1341). ЯСћнут (1341 – 1345) Альгерд (1345 – 1377). Ягайла (1377 – 1381, 1382 – 1392, у 1386 – 1434 найвышэйшы (вярхоСћны) князь лС–тоСћскС–, кароль польскС– УладзС–слаСћ ІІ у 1386 – 1434). Кейстут (1381 – 1382, у 1345 – 1377 падзяляСћ уладу з Альгердам). ВС–таСћт ВялС–кС– (1392 – 1430). СвС–дрыгайла (1430 – 1432). ЖыгС–монт КейстутавС–ч (1432 – 1440). КазС–мС–р ЯгайлавС–ч (1440 – 1492 С– кароль польскС– КазС–мС–р Р†V Ягелончык у 1447 – 1492). Аляксандр ЯгайлавС–ч (1492 – 1506 С– кароль польскС– Сћ 1501 – 1506). ЖыгС–монт Стары (1506 – 1548 С– кароль польскС– ЖыгС–монт Р† Стары). ЖыгС–монт АСћгуст (1548 – 1572, С–нтранС–заваны Сћ 1529, С– кароль польскС– ЖыгС–монт ІІ АСћгуст). Генрых Валуа (1573 –1574 С– кароль польскС– Генрык Валезы, кароль ФранцыС– Сћ 1574 – 1589). Ганна Ягелонка (1575 – 1576 С– каралева польская). Стэфан Баторы (1576 – 1586 С– кароль польскС–). ЖыгС–монт Ваза (1587 – 1632 С– кароль польскС– ЖыгС–монт ІІІ Ваза). УладзС–слаСћ Ваза (1632 – 1648 С– кароль польскС– УладзС–слаСћ Р†V Ваза). Ян КазС–мС–р (1648 – 1668 С– кароль польскС– Ян ІІ КазС–мС–р). МС–хал ВС–шнявецкС– (1669 – 1673 С– кароль польскС–). Ян СабескС– (1674 – 1696 С– кароль польскС– Ян ІІІ СабескС–). АСћгуст Моцны (1697 – 1704, 1709 – 1733 С– кароль польскС– АСћгуст ІІ Моцны). СтанС–слаСћ ЛяшчынскС– (1704 – 1709, 1733 – 1736 С– кароль польскС–). АСћгуст ІІІ (1733 – 1763 С– кароль польскС–). СтанС–слаСћ АСћгуст ПанятоСћскС– (1764 – 1795 С– кароль польскС–). КНЯЗР† Р† КАРАЛР† ПОЛЬСКР†Я Кароль – тытул манарха, лС–чыцца, што паходзС–ць ад лацС–нскага С–мя Карла ВялС–кага. З ХР†V стагоддзя караля польскага выбС–ралС– на сойме, у тым лС–ку С– Сћ Рэчы ПаспалС–тай, калС– кароль польскС– адначасова з’яСћляСћся С– вялС–кС–м князем лС–тоСћскС–м. Каранацыю каралёСћ праводзС–лС– спачатку Сћ Гнезне (з 1025 года), затым у Кракаве (з 1320 года) С– Варшаве (1705, 1764). Мешка Р† (каля 960 – 992). Пахаваны Сћ Пазнаньскай катэдры. БаляслаСћ Храбры (992 – 1025). Каранаваны 18 красавС–ка 1025 года Сћ Гнезне. Пахаваны Сћ Пазнаньскай катэдры. Мешка ІІ (1025 – 1034). Каранаваны 25 снежня 1025 года Сћ Гнезне. Пахаваны Сћ Пазнаньскай катэдры. КазС–мС–р Р† АднавС–цель (1034 – 1058). Пахаваны Сћ Пазнаньскай катэдры. БаляслаСћ ІІ Смелы (1058 – 1079). Каранаваны 25 снежня 1076 года Сћ Гнезне. УладзС–слаСћ Р† Герман (1079 – 1102). Пахаваны Сћ катэдры Плоцка. БаляслаСћ ІІІ Крывавусты (1102 – 1138). Пахаваны Сћ катэдры Плоцка. УладзС–слаСћ ІІ Выгнанец (1138 – 1146). БаляслаСћ Р†V Кучаравы (1146– 1173). Пахаваны Сћ Вавельскай катэдры Сћ Кракаве. Мешка ІІІ Стары (1173 – 1177, 1191, 1195, 1199 – 1202). Пахаваны Сћ КалС–шы. КазС–мС–р ІІ СправядлС–вы (1177 – 1194). Пахаваны Сћ Вавельскай катэдры Сћ Кракаве. Лешак Белы (1194 – 1199, 1202 – 1227). Пахаваны Сћ Вавельскай катэдры Сћ Кракаве. УладзС–слаСћ ТанканогС– (1202, 1227 – 1228 – 1230). Генрык Р† Барадаты (1228 – 1229, 1232 – 1238). Пахаваны Сћ ТрэбнС–цы. Конрад МазавецкС– (1229 – 1232, 1241 – 1243). Пахаваны Сћ катэдры Плоцка. Генрык ІІ Набожны (1238 – 1241). БаляслаСћ V СарамлС–вы (1243 – 1279). Пахаваны Сћ Кракаве Сћ кляштары айцоСћ ФранцысканаСћ. Лешак Чорны (1279 – 1288). Пахаваны Сћ Кракаве Сћ базылС–цы айцоСћ ДамС–нС–канаСћ. Генрык Р†V (1288 – 1290). Перамысл ІІ (1290 – 1291, 1295 – 1296). Каранаваны з жонкай Малгажатай 26 чэрвеня 1295 года Сћ Гнезне. Пахаваны Сћ Пазнаньскай катэдры. ВацлаСћ ІІ (1291 – 1305). Каранаваны Сћ жнС–СћнС– 1300 года Сћ Гнезне. Пахаваны Сћ кляштары Збраслава. ВацлаСћ ІІІ (1305 – 1306). УладзС–слаСћ Лакетка (1306 – 1333). Каранаваны з жонкай ЯдвС–гай 20 студзеня 1320 года Сћ Кракаве. Пахаваны Сћ Вавельскай катэдры Сћ Кракаве. КазС–мС–р ІІІ ВялС–кС– (1333 – 1370). Каранаваны з жонкай Альдонай (Ганнай) 25 красавС–ка 1333 года Сћ Кракаве. Пахаваны Сћ Вавельскай катэдры Сћ Кракаве. ЛюдвС–к (АнжуйскС–) ВенгерскС– (1370 – 1382). Каранаваны 10 лС–стапада 1370 года Сћ Кракаве. Пахаваны Сћ Секешфехервары, Венгрыя. ЯдвС–га Анжуйская (1384 – 1399). Каранавана 15 кастрычнС–ка 1384 года Сћ Кракаве. Пахавана Сћ Вавельскай катэдры Сћ Кракаве. УладзС–слаСћ ІІ Ягайла (1386 – 1434). Каранаваны 4 сакавС–ка 1386 года Сћ Кракаве, вялС–кС– князь лС–тоСћскС– Сћ 1377 – 1381, 1382 – 1392, з 1387 – найвышэйшы (вярхоСћны) князь лС–тоСћскС– Ягайла. Пахаваны Сћ Вавельскай катэдры Сћ Кракаве. УладзС–слаСћ ІІІ Варненьчык (1434 – 1444, каранаваны 25 лС–пеня 1434 года Сћ Кракаве, у 1440 – 1444 С– кароль ВенгрыС– Ласла Р†). Месца пахавання невядома. 1444 – 1447 – час бескаралеСћства. КазС–мС–р Р†V Ягелончык (1447 – 1492, каранаваны 25 чэрвеня 1447 года Сћ Кракаве, вялС–кС– князь лС–тоСћскС– КазС–мС–р у 1440 – 1492). Пахаваны Сћ Вавельскай катэдры Сћ Кракаве. Ян Р† Ольбрахт (1492 – 1501). Каранаваны 23 верасня 1492 года Сћ Кракаве. Пахаваны Сћ Вавельскай катэдры Сћ Кракаве. Аляксандр Ягелончык (1501 – 1506, каранаваны 12 снежня 1501 года Сћ Кракаве, вялС–кС– князь лС–тоСћскС– Сћ 1492 – 1506, найвышэйшы князь лС–тоСћскС– з 1501). Пахаваны Сћ ВС–льнС–. ЖыгС–монт Р† Стары (1506 – 1548, каранаваны 24 студзеня 1507 года Сћ Кракаве, вялС–кС– князь лС–тоСћскС– ЖыгС–монт Стары). Пахаваны Сћ каплС–цы ЖыгС–монтаСћ у Вавельскай катэдры Сћ Кракаве. ЖыгС–монт ІІ АСћгуст (1548 – 1572, каранаваны 20 лютага 1530 года Сћ Кракаве, вялС–кС– князь лС–тоСћскС– ЖыгС–монт АСћгуст. На С–м закончылася Ягелонская дынастыя. КаралёСћ пачалС– выбС–раць. З 1569 года каралС– польскС–я адначасова з’яСћлялС–ся С– вялС–кС–мС– князямС– лС–тоСћскС–мС–). Пахаваны Сћ каплС–цы ЖыгС–монтаСћ у Вавельскай катэдры Сћ Кракаве. 1572 – 1573 – час бескаралеСћства. Генрык Валезы (1573 – 1574, каранаваны 21 лютага 1574 года Сћ Кракаве, вялС–кС– князь лС–тоСћскС– Генрых Валуа, з 1574 – кароль ФранцыС–). Пахаваны Сћ ФранцыС–. Ганна Ягелонка (1575 – 1576, каранавана 1 мая 1576 года Сћ Кракаве, вялС–кая княгС–ня лС–тоСћская). Пахавана Сћ Вавельскай катэдры Сћ Кракаве. Стэфан Баторы (1576 – 1586, каранаваны 1 мая 1576 года Сћ Кракаве). Пахаваны Сћ Вавельскай катэдры Сћ Кракаве. ЖыгС–монт ІІІ Ваза (1587 – 1632, каранаваны 27 снежня 1587 года Сћ Кракаве, у 1592 – 1599 кароль ШвецыС–). Пахаваны Сћ Вавельскай катэдры Сћ Кракаве. УладзС–слаСћ Р†V Ваза (1632 – 1648, каранаваны 6 лютага 1633 года Сћ Кракаве). Пахаваны Сћ Вавельскай катэдры Сћ Кракаве. Ян ІІ КазС–мС–р Ваза (1648 – 1668, каранаваны 17 студзеня 1649 года Сћ Кракаве). Пахаваны Сћ Вавельскай катэдры Сћ Кракаве. МС–хал Карыбут ВС–шнявецкС– (1669 – 1673, каранаваны 29 верасня 1669 года Сћ Кракаве). Пахаваны Сћ Вавельскай катэдры Сћ Кракаве. Ян ІІІ СабескС– (1674 – 1696, каранаваны з жонкай Марыяй КазС–мС–рай 2 лютага 1676 года Сћ Кракаве). Пахаваны Сћ Вавельскай катэдры Сћ Кракаве. АСћгуст ІІ Моцны (1697 – 1706 С– 1709 – 1733, каранаваны 15 верасня 1697 года Сћ Кракаве). Пахаваны Сћ Вавельскай катэдры Сћ Кракаве. СтанС–слаСћ ЛяшчынскС– (1704 – 1709 С– 1733 – 1736, каранаваны з жонкай Кацярынай з АпалС–нскС–х 4 кастрычнС–ка 1705 года Сћ Варшаве). Пахаваны Сћ Нанцы, Францыя. АСћгуст ІІІ СаксонскС– (1733 – 1763, каранаваны з жонкай Марыяй Юзэфай 17 студзеня 1734 года Сћ Кракаве, курфюрст СаксонскС– Фрыдрых-АСћгуст ІІ). Пахаваны Сћ касцёле Дрэзна. СтанС–слаСћ АСћгуст ПанятоСћскС– (1764 – 1795, каранаваны 25 лС–стапада 1764 года Сћ Варшаве, апошнС– польскС– кароль, якС– змушаны быСћ адмовС–цца ад пасада 23 лютага 1795 года Сћ ГароднС–. Спачатку пахаваны Сћ Санкт-Пецярбургу Сћ касцёле святой Кацярыны, затым у касцёле вёскС– ВоСћчын Камянецкага раёна Брэсцкай вобласцС– С–, нарэшце, у базылС–цы святога Яна Сћ Варшаве.

Приложенные файлы

  • rtf 9350570
    Размер файла: 430 kB Загрузок: 0

Добавить комментарий